Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.8
1 Еңбек іс.әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке
бейімделуінің теориялық мазмұны
1.1 Еңбек іс.әрекетіне теориялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.19
1.2 Тұлғаның қалыптасуында кәсіби еңбектің маңыздылығы ... ... ... ..20.30
1.3 Кәсіби қыметке бейімделудің психологиялық ерешеліктері ... ... ... 31.44


2 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу ерекшеліктерін
эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу деңгейін
анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45.48
2.2 Жас амандардың кәсіби қызметке бейімделуін жетілдіру
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 49.53
2.2 Зерттеу нәтижесін жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54.55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56.57
Әдебиеттер тізімі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58.60
Қосымшалар
Қазіргі таңда қоғамдағы өрлеу әрбір маман иесіне өз ісінің шебері болуды талап етеді. Бүгінде еңбек іс - әрекеті саласында жүргізілетін психологиялық зерттеулердің өзектілігі еш күмән тудырмайды. Өндіріс жағдайларындағы қарым – қатынас процестерінің анықталған заңдылықтар өнімділікті көтеру және еңбекті оптимизациялау міндеттерін шешуге үлес қосады. Ел Президенті Н.Назарбаев Қазақстан халқына ұсынған “Қазақстан-2030” бағдарламасының мақсаттарында: “...біз әрі ішкі, сыртқы жағдайға сай болатын мәдени қоғамның қазақстандық үлгісін жасауымыз керек” деген [24].
Адам іс-әрекетінің алғашқы тарихи түрі – еңбек болып табылады. Адамның басты ерекшеліктерінің бірі – адамның еңбекке қабілеттілігі, ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып табылады. Іс-әрекет – адамның қоршаған ортаға деген белсенді қатынасының бір формасы немесе қоршаған орта мен субьектінің өзара қатынасының динамикалық жүйесі. Адамның іс-әрекеті – күрделі құбылыс. Белгілі бір өнім адам іс-әрекетінің нәтижесі болып табылады. Адам, еңбектің қай түрімен айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, іскер және жасампаз болып келеді. Оның арнайы әрекеті еңбекте, еңбек іс-әрекетінің актісі түрінде қалыптасады. Белгілі бір қоғамдық функцияларды атқаратын әрекеттерінің жиынтығы еңбек әрекетінің белгілі бір түрін құрайды.
Еңбек дегеніміз – адамдардың материалдық және рухани қажетін қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған іс-әрекет. Еңбек өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір сүріп отырған өндірістік қатынастар жүйесіне араласады. Бұл екі фактор еңбек әрекетіне көзқарас пен еңбек мотивін қалыптастырады. Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге жетуге жетелейтін себептер өмір сүріп отырған өндірістік қатынастарға тікелей байланысты. Адамдардың екбекке құлшынуы тек қана жеке мүддеден тумайды , сонымен қатар қоғам мүддесін ойлаудан тұрады. Сонымен қатар адамның екке деген ынтасы оның жаңа еңбекке араласуындағы бейімделуі. «Кәсіби адаптация», - бұл жұмысқа жаңа түскен адамның өз ортасына біртіндеп төселіп, бейімделуі. Төселудің алғашқы кезеңі өндірістік практика кезінде, негізгі жағы нақты жұмыс үстінде жүзеге асады [10].
1. Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности .-Москва.: Наука., 1980
2. Ахтаева Н.С., Әбдіғаппарова А.І. Әлеуметтік психология. - Алматы.: Қазақ университеті, 2007
3. Алдамұратов Ә. Ж. Жалпы психология. - Алматы.: Білім.,1996.
4. Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- Питер, 2002
5. Гоноболин Ф.Н. Психология.- М., 1973
6. Головин С.Ю. Словарь психолога-практика – Минск., 2001
7. Жақыпов С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру жүйесінде қолданылатын психодиагностикалық тесттер. – Тараз.: Сенім., 2006
8. Жақыпов С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру жүйесінде қолданылатын психокоррекциялық жаттығулар. – Тараз.: Қорғау Тараз., 2006
9. Жақыпов С.М. Жалпы психологияға кіріспе. – Алматы.: Қазақ университеті, 2007
10. Жарықбаев Қ.Б. Жантану негіздері .- Алматы, 2002.
11. Дружинин В.Н. Психология – Питер; 2002.
12. Дубровина И.В. Рабочая книга школьного психолога.
М осква.: Просвещение,1991
13. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология – М, 1997
14. Зимняя И.А. Педагогикалық психология .- М.: Логос, 2005
15. Изен Н.В., Пахомов Ю.В. Психотренинг игры и упражнения. - Питер.,
2000
16. Климов Е.А. Введение в психологию труда. – Москва.: Культура и
спорт: ЮНИНТИ, 1998
17. Климов Е.А. Психология проффесонала. – Москва.: Воронеж, 1996
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық
қызметті ұйымдастыру. – Алматы., 2002.
19. Коралева З. Психологиическая тесты для всех – Москва.:Пресс, 2002
20. Кушембаев Р.К Психология успеха - Алматы., 1999.
21. Леонтьев А.Н Общее понятие о деятельностей - В сб. Основы
теории речевой деятельности. Под.ред. А.А.Леонтьева . М., 1974
22. Лесли Рай. Развитие навыков тренинга.- Питер, 2001
23. Мұқанов А. Жас және педагогикалық психология-Алматы;1981.
24. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» Астана, 2007 жыл 28 ақпан.
25. Немов Р.С. Психология.- Москва ., І-ІІ-ІІІ том. 1998,
26. Намазбаева Ж. Санғылбаев О. Психологиялық сөздік. –
Алматы.,2005 .
27. Намазбаева Ж.И. Психология. - Алматы.: Print-S , 2005
28. Овчарова В. Практическая психология образования.- М., 2003
29. Оллпорт У. Личность в психологии. М. 2005
30. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі
психологиясы - Алматы; 1987.
31. Прутченков А.С. Социально-психологический тренинг в школе.- М.: Эксимо-пресс, 2001 г.
32. Прихожан А. психологический справочник для неудачника. Или как обрести увереннность в себе. – Москва. 1994
33. Поваренков Ю.П. Психология становления профессионала.- москва., 1998
34. Кюблер-Росс Э.О. О смерти и умирания. Киев.: София, 2001
35. Құдайқұлов М.А. Способности умения и навыки. – Алматы., 1986
36. Құдиярова А.К. қарым-қатнас психологиясы. – Алматы., 2002
37. Роджерс К.Консультирование и психотерапия. Москва.: апрель-Пресс, Эксмо, 2000
38. Рубинштейн Р.П. Основы общей психологий.- Москва.: Педагогика 1989 2 т.
39. Роббер И.Р. Психологический словарь.- Москва., 2000 1 т
40. Рогов И.С. . Настольная книга практического психолога.- Москва: Владос, 2000
41. Роббер М.А., Тильман Ф. Психология индивида и группы – Москва.:Прогресс, 1988.
42. Романова Е.С., Суворова Г.А. Психологические основы профессиографии .- Москва.:МГПИ, 1990
43. Столяренко Л.Д. Основы психологии: Практикум. Ростов-на-Дону: феник, 2000
44. Смирнова Е.Е. Психология общения .- СПб.: КАРО, 2005
45. Смид Р. Групповая работа с детмьи и подростками. – Москва., 1999
46. Сидоренко Е.В. Мотивационный тренинг – Р., 2000 .
47. Тумен К. Вернер Д. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөнінідегі анықтамалық. – Алматы.: қазақстан., 1994
48. Тәжібаев Т . Жалпы психология.- Алматы.: Қазақ университеті, 2003.
49. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера.- Питер, 2001
50. Тутушкина М.К. Психологическая попмощь и консультирование в практической психологии. СПб.: Дидактика – Плюс, 1999
51. Шевандрин Н.И. Психодиагностика, коррекция и развития личности. – Москва.: Владос, 2001
52. Шадриков В.Д. Развитие и диагностика способностей. – Москва., 1991
53. Широкова Г.А. Практикум для детского психолога - Ростов-на-Дону., 2004.
54. Фельдштейн Д.И. Психология развивающиеся личности. – М.:Воронеж., 1996
55. Фрейд З. Введение в психоанализ. Лекции. Москва.: Наука, 1990
56. Хей Л. Полная энциклопедия здоровья .- /Е. Шапельникова/ М.,1998
57. Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность .-Москва.: педагогика, 1986
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..........................................4-8
1 Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың ... ... ... ... ... іс-әрекетіне теориялық сипаттама
........................................... 9-19
1.2 Тұлғаның қалыптасуында кәсіби ... ... ... қыметке бейімделудің психологиялық ерешеліктері ............
31-44
2 Жас ... ... ... бейімделу ерекшеліктерін
эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу ... ... Жас ... ... қызметке бейімделуін жетілдіру
жолдары
............................................................................
................... . 49-53
2.2 Зерттеу нәтижесін
жинақтау..................................................................54
-55
Қорытынды
............................................................................
.......................56-57
Әдебиеттер тізімі.
............................................................................
.............58-60
Қосымшалар
Кіріспе
Зерттеу өзектілігі:
Қазіргі таңда қоғамдағы өрлеу әрбір маман ... өз ... ... ... ... Бүгінде еңбек іс - ... ... ... ... ... еш ... тудырмайды. Өндіріс
жағдайларындағы қарым – қатынас процестерінің ... ... ... және ... ... ... ... үлес
қосады. Ел Президенті Н.Назарбаев Қазақстан халқына ұсынған “Қазақстан-
2030” бағдарламасының мақсаттарында: “...біз әрі ... ... ... сай
болатын мәдени ... ... ... ... деген [24].
Адам іс-әрекетінің алғашқы тарихи түрі – еңбек болып табылады. Адамның
басты ерекшеліктерінің бірі – ... ... ... ал кез ... түрі іс-әрекет болып табылады. Іс-әрекет – адамның қоршаған ортаға
деген белсенді қатынасының бір формасы немесе қоршаған орта мен ... ... ... ... ... ... – күрделі
құбылыс. Белгілі бір өнім адам ... ... ... ... ... қай ... айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, іскер және
жасампаз болып келеді. Оның ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Белгілі бір қоғамдық функцияларды атқаратын
әрекеттерінің жиынтығы еңбек әрекетінің белгілі бір ... ... ... – адамдардың материалдық және рухани қажетін
қанағаттандыратын ... ... өнім ... ... ... өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір сүріп отырған өндірістік
қатынастар жүйесіне араласады. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге жетуге
жетелейтін себептер өмір сүріп ... ... ... тікелей
байланысты. Адамдардың екбекке құлшынуы тек қана жеке мүддеден тумайды ... ... ... мүддесін ойлаудан тұрады. Сонымен қатар ... ... ... оның жаңа ... ... ... ... - бұл жұмысқа жаңа ... ... өз ... ... ... ... ... кезеңі өндірістік практика кезінде,
негізгі жағы ... ... ... ... ... ... таңдауда Ж.Аймауытов қазақ жастарына мамандықтың жаманы жоқ,
бірақ, мұның кез ... ... ... бұл жәй ... ... ғана жолы ... үлкен өнерді, зор шеберлікті қажет ететін процесс
екендігін ерекше сипаттаған.
Американ зерттеушісі Ф.Парсонс мамандықты ... ... үшін ... өзі және өзінің қабілеті туралы толық білу керек екендігіне ерекше
мән берген.
Тұлға және ... ... ... ... ... ... Ю.П.Поваренков, Б.Г.Ананьев
Е.А.Климов ... ... ... іс-әрекеті, оның тұлға дамуына, жеке
қасиеттеріне тизінетін ықпалы қарастырылған.
З.Фрейд бойынша, еңбек адам өмірін құрайды және ... ... ... ... адам өзі үшін ... ... ... себебі ол ақиқат өмірге
бейімделуге және үйренуге мүмкіндік ... ... адам ... ... Оның ойынша, адамдар көп уақытын еңбек іс-әрекетіне жұмсаса, адам
бойындағы қуат ... ... ... ... пен жеке ... аз қуат
қалады. ... ... тек ... құрылымы ғана емес,
психологиялық функциясы да қызықтырады. Оральды тип жеке ... ... тез ... ... ... ұнатады, сондықтан оларды оральды
типтес мамандықтар; мұнда дантист, заңгер, радиокомментатор, ... ... ... ... ... ... қырсықтық,
үнемдегіштік, өзін-өзі бақылау тән. Олар бухгалтерлік, кітапханашылық
немесе банк, техникалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... еңбектің психологиялық қызметі өзекті
мәселе болып қала ... анық ... ... ... жұмысында кәсіби бейімділігімен байланысын еске
түсіруге болады. Жаңа оқу ... ... жас ... ... ... жаңа
жұмыс орынына 6 айдан 3 жылға дейін ... Сол ... жас ... ... ... ... және ... қалай болады? Ең
алдымен өзін жақсы басқара алатын адам ғана жақсы маман болады.
Кез келген ... үшін ... ... ... ... оның ... ғана емес, сонымен қатар жеке ... де ... ... ... ... ... келіспеуі де
мүмкін. Шынында да, көбі таңдалғаннан маманның жеке тұлғасы туралы «Сен –
бұл сенің жасаған ... деп айта ... ... ... ... өнімділік, еңбекке құлшыну, өтірік ... тб. ... ... ... ... стилі және корпоративті мәдениет)
қызметтері ретінде қарастырылып қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... Жеке тұлғалық мінездемелер мен ... ... ... өнімділік, жұмыспен қанағаттанушылық, жұмысқа
байланысты ... ... ... ... ... ... ... алушылық, т.б. әдебиеттер жеткілікті болса да оның ... ... ... мамандық өзгерту, жаңа еңбек әрекетіне бейімделудегі
қиындықтар, жұмыстағы деңгейі, оқыту нәтижесі ... жеке ... және ... ... ... ... осы мәселенің маңыздылығын аша отырып біз зерттеу
жұмысымыздың тақырыбын «Жас ... ... ... ... ерекшеліктері» деп алдық.
Зерттеу мақсаты – жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуінің
психологиялық ерекшеліктерін теориялық ... ... ... дамыту.
Зерттеу нысаны – жас мамандардың кәсіби қызметке ... пәні - жас ... ... қызметке бейімделуі және
оны жетілдіру жолдары.
Зерттеу болжамы – жас мамандардың ... ... ... ... және дұырс ұйымдастырылған жетілдіру
жолдары арқылы мазмұнды нәтижеге қол жеткізуге болады, егер де:
1) жеке тұлғалық құндылықтар сақталынып, ... ... ... іс - ... мен ... ... ... әдістемелер оның қызығушылығына әсер етсе.
Зерттеу міндеттері:
1. Зерттеу мәселе бойынша психологиялық әдебиеттерге талдау жасау
1. Психологиялық ... ... жас ... ... ... бейімделу
ерекшеліктерін саралау және әрекеттік ықпал жолдарын қарастыру.
2. Жас мамандардың кәсіби қызметке ... ... ... ... ... ... ... негізі - еңбек іс-әрекеті, психологиялық
ерекшеліктері және ... ... ... ... ... ... ... Б.Г.Ананьев, К.А.Абульханова-
Славская, Ю.П.Поваренков, ... ... ... тұжырымдамалары мен тәжірибелік еңбектері.
Зерттеудің теориялық мәнділігі - зерттеудің ғылыми ... ... ... және ... ... негіздеу жүзеге асырылды.
Зерттеудің тәжірибелік мәнділігі – зерттеуде қолданылған әдіс
– тәсілдер жас мамандардың кәсіби ... ... ... ... ... жүргізу барысында алынған деректер сандық
және сапалық жағынан талдау, ... ... ... ...... ... бойынша әдебиеттерге
теориялық талдау, эксперимент, бақылау, тестілеу, түзету жаттығулары.
Зерттеу базасы - ... ... ... жәрдем станциясы және
ЖМЖА .
Дипломдық жұмыстың көлемі және ... ... ... екі ... ... ... тізімі , қорытынды және қосымшадан тұрады.
Зерттеу кезеңдері:
Зерттеудің ... ... ... ... заты ... ... болжам жасалды, мақсаты, міндеттері, зерттеу әдістері
құрастырылды. Сонымен қатар ... ... мен ... ... ... жинақталынды.
Зерттеудің екінші кезеңінде жас амандардың кәсіби қызметке бейімделу
деңгейі анықталынып, түзету – ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымызға теориялық және
тәжірибелік тұрғыда жалпылама қорытынды берілді. Жас ... ... ... ... ... мақсатында ұсыныстар енгізілді.
І Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби ... ... ... ... ... теориялық сипаттама
Адам іс-әрекетінің жүйесінде ерекше орын алатыны – бұл еңбек. Еңбектің
арқасында адам ... ... ... ... және ... ... өмір жағдайын жақсартты. Осымен өзіне ... ... ... ... Еңбек құралдарын жасау және оларды жетілдіру ең әуелі
еңбекпен байланысты. Олар өз алдына еңбек өнімділігінің, ғылымның ... ... ... пен ... ... ... факторы
болды. Адам іс-әрекеті – ол өте күрделі көп қырлы құбылыс.
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... мәні бойынша, қоғамға пайдалы өнімді жасауға
бағытталған іс-әрекет болып саналады. ... ... ... ... ... бөлігіне, оның қрытынды нәтижесіне, бағынатындықтан еңбек іс-
әрекетінің мотивациясына арнайы сипат беріледі: іс-әрекет мақсаты оның ... оның ... ... табылады. Адамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын
барлық заттарды бір адам ғана өндірмейді, сондықтан адамның іс-әрекетінің
мотиві болып оның әрекетінің ... ... ... адамдар іс-әрекетінің өнімі,
қоғамдық іс-әрекеттің өнімі саналады. Еңбекте еңбек техникасы ғана ... ... ... да маңызды болады. Міне, осы ... ... ... ... құрайды.
Еңбек ету - өзіңді әрекетте көрсету. Еңбекте де, адамның шынайы іс-
әрекетіндегі сияқты оның тұлғасының ... ... мен ... Әрбір еңбек өзіндік күрделі техникасы болады және оны ... ... ... мен ... ... ... рөл ... Білім мен
дағды болмаса, ешқандай еңбек болмайды [27].
Адам психикасын қалыптастыруда шешуші роль атқаратын әрекеттің ... ... адам ... ... оның өмір ... ... шарты.
Еңбектің адам сезімінің қалыптасуына әсер ететіндігін К.Д.Ушинский,
А.С.Макаренко нақты ... ... ... ... негізгі ерекшелігі
– оның жоспарлылығы мен белгілі тәртіпке бағынатындығы. ... ... ... ... ... дағды, дағды, икемділіктердің болуын,
зейінділікті, күшті ерік күшін, белгілі ... ... ... ... ... мен ... нәтижелер адамның дүние танымына,
көзқарасына, мақсат – міндеттеріне, қажеттілігіне сай әр түрлі ... ... ... ететінгін ұғыну, саналылығымен сезіну еңбек етудің ең ... ... ... адам ... ... ... игіліктерді өндірумен
бірге өзінің психологиялық ... ... ... ... ... өзіне - өзі қызмет ету қабілеті, ... ... ... ...... ережелері, ынтасы мен тапқырлығы
шыңдала түседі.
Психологияда іс-әрекеттің жетекші түрі деген ұғым бар. ... ... ... бала психикасында, оның психикалық ... ... ... ... ... ... өзгерістер тудыратын іс-
әрекет түрін жетекші дейміз. Еңбек психологиясы – ... ... ... және ... ... деген көзқарасының қалыптасуының
психологиялық ... ... ... ... ...... өндірістік жағдайларындағы және оның ... ... ... ... әрекеті. Еңбек психологиясының негіздері
медицинаның, физиологияның, техниканың, социология мен саяси экономиканың
ықпал әсерімен қалыптасты. ... ... ... уақыттағы басты-
басты міндеттері өндірістік қатынастарды жетілдіру, еңбектің ... ... ... жақсарту, апаттық жағдаяттарға жол бермеу
міндеттерімен тығыз байланысты.
Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері төмендегі мәселелер
қарастырады:
1. ... ... ... түрлерінің психологиялық ерекшеліктері
(оның құралы, жағдайы, ... ... ... талдауы,
мамандықтың жіктелінуі және тб.);
2. еңбектің қауіпсізідігне, сенімділігіне, құндылығына ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
заңдылықтары (еңбекке кәсіби бағдар, кәсіби іріктеу, кәсіби
дайындық, бейімделу ... ... ... ... ... (зорығу, эмоционалды қысым,
стресс және тб);
5. адам мен техниканың өзара қатынасының психологиялық заңдылықтары;
6. жаңа техниканы ... және ... ... ... (жоба, бағалау) [11].
Адамның басты ерекшеліктерінің бірі – адамның екбекке ... кез ... ... түрі іс-әрекет болып табылады. Кез келген қарапайым іс-
әрекеттің белсенділік формасы, қозыдырушы ... бар және ол ... ... Мотив бұл адамның белгілі ір әрекет үшін саналы
меңгерілген талаптануы. Е.П.Ильин: «Адамның ... ... ... ... ... байланысты» - деп ой қорытындылаған.
Мотивация адам мінез-құлқының ынталандырушы, реттеуші күші ретінде,
барлық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекеттің өзара
байланыстылығына ... ... ... ... ... маңыздылығына А.Н.Леонтьевтің, Л.С.Выготскийдің,
С.Л.Рубинштейннің, В.Д.Шадриковтың, Е.А.Климовтың, ... ... ... ... ... мотивтер арақатынасының сызбасын
ұсынды. Бұл схема бойынша адам еңбек әрекетінде мотивтер келесі ... ... ... ... процесінің өзінен қанағат алуы,
• Іс-әрекеттің тікелей нәтижесі,
• Іс-әрекет үшін сыйлық беру (еңбек ақы, атақ, даңқ),
• Іс-әрекет ... ... ... ... ... қатар, еңбек әрекетінде мотивацияға байланысты ... ... ... ... ... ... әр ... бағыттармен, зерттелетін құбылыстардың ... Бұл ... ... бір ... ... ... өзекті мәселелердің қатарына жатқызады. Осы ... ... мен ... ... жетіспеушілігі мотивация
процесін қарастыруда жүйелі бағыттың жоқтығында, осының нәтижесінде ынтаның
пайда болуы мен ... ... әсер ... кез ... ... ... ... еңбек іс-әрекетіне деген көзқарасы пессимистің, өйткені ол
еңбекті адамның тамақ пен ... еті ... ... ... - ... ... ... еңбек адам өмірін құрайды және мәнді етеді.
Еңбек іс-әрекетінде адам өзі үшін ... ... ... ... ол ... бейімделуге және үйренуге мүмкіндік жасайды. Сөйтіп адам ... ... Оның ... ... көп уақытын еңбек іс-әрекетіне
жұмсаса, адам бойындағы қуат жасырын түрде қалып, ... пен ... аз қуат ... әрекетінің өзіндік құрылымы еңбек өнімділігін арттыруға ықпал
етеді. Ал ... ... сол ... етуші субьектілердің білімі,
жағдайы, еңбектегі қатынас, еңбектің ұйымдастырылуына және тб. байланысты.
Адамның психикалық өмірінің жан – ... ... ... ... ... дегеніміз түрлі қажеттерді өтеуге байланысты белгілі бір мақсатқа
жетуге бағытталған процесс. Адам үшін іс - ... ... да ... мәні зор. Іс ... ... мен мақсаттылығы,
жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты шарты.
Кәсіби ... ... ... айналысқан И.Г.Конурина,
А.К.Маркова, И.В.Кузьмина, Н.И.Бобнева, А.н.Деркач, А.А.Бодалев, ... ... ... ... және тб. Кез ... ... белгілі бір дәрежелер, талаптар негізінде жүзеге асады. Оның нақты
жүйесі, құрылымы, негізгі және қосымша элементтері ... және ол ... ... Еңбек обьектісіне, мақсатына және тәсілдеріне
байланысты. Әрбір мамандық қызметкерге белгілі талаптар қояды.
Әрбір кәсіби іс-әрекет қызметкердегі ... жеңу ... ... ... ... бейімділікті, шеберлікті,
еріктік қасиеттерді және өзіне белгілі қатынасты талап етеді. Кәсіби іс-
әрекеттің ... ... ... жету үшін аталған тұлғалық қасиеттер
маңызды роль атқарады.
Осы ... ... ... мотивация кәсіби іс-әрекеттің
тиімділігіне тікелей әсерін ... ... ... ... әрбір түрі
көп мағыналы мотивтерден тұрады. Кәсіби іс-әрекеттің өзіндік ерекшелігі
мотивтердің пайда ... ... ... деңгейіне және олардың өзара
қатынасқа ... ... ... ... кәсіби іс-әрекеттің
мотивациялық құрылымының ерекшеліктерін зерттеудің өзектілігі кәсіби ... ... ... еңбек етудегі қызметкерлердің
белсенділігінің ынта-жігерін ... ... ... тигізеді. Іс-әрекет –
адамның ақаиқат дүниемен өзара белсенді әрекеттестігінің іс жүзіндегі
көрінісі. Адам ... ... ... Оның ... жеке ... мен
қозғалыстардың әрекеттердің жүйесі кіреді.
Кәсіби іс-әрекеттің мотивтерінің құрылымы кез келген ... ... ... ... - оның ... бола ... Олар
мыналар:
1. іс-әрекеттің жүру барысынан рахат алу, қанағаттану;
2. іс-әрекеттен өнім немесе қорытынды алу ... ... ... ... және ... іс-әрекет үшін марапатталу (жалақы, қызметінің жоғарлауы, табысқа
жету және ... ... және оны ... ... жағдайында
болатын шаралардан аулақ болуға ұмтылу, жауапқа
тартылуды
болдырмау.
Еңбек ... ... ... ... ... ғалымы К.
Замфир өз ... ... ... ішкі ... ... дұрыс
мотивациялар және сыртқы кері мотивациялар. Ішкі мотивтерге автор жұмыс
бараысында қызметкер санасында пайда ... ... ... ... ... ... ... қанағаттануы, жұмыстан алатын жақсы әсер,
еңбек процесі мен оның ... ... ... жалпы сыртқы
мотивациялар адамның өз қажеттіліктьерінен ... ... да, ... ... ішкі қысымдарсыз-ақ өз еркімен, ... ... ... ... ... мазмұны адамның кез келген мамандықты меңгеруде
ішкі және сыртқы индивидуалды қасиеттерін және бағыттылықтарын меңгеруі.
Мамандыққа ... ... Ол ... және ішкі ... болып
қарастырылады. Сыртқы мотивация жұмыскердің өзінен тыс ... ... ... ... кету ... мақсатына жетуге ұмтылу
және тб. Сыртқы дұрыс мотивацияларға мыналар жатады: ... ... ... ұжым және жолдастары тарапынан қолдау табу, бедел.
Адамның өз күшін салып ... ... ... ... Сыртқы кері
мотивацияға автор мыналарды жатқызады: жаза ... ... ... ... ... және тб. Бұл ... К. ... ... айта отырып, Д.Аткинсонның ... ... ... ... ... ... қиын емес. Мұнда, белгілі бір мақсатқа ұмтылыс
және келеңсіз оқиғаларды болдырмау үшін ... ... ... ... ... алғандығын айтып кеткен жөн.
Адамның дене және ақыл-ой қуатының дамуына шешуші қызмет атқаратын іс-
әрекет түріне еңбек ... ... ... мен ... мен ... оның ең басты белгілері болса, алда тұрған
міндетті шешу болып табылады.
Адам үшін іс-әрекеттің ... да ... ... мәні зор. Іс-
әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспралылығы мен жүйелілігі оның ең
басты белгілері болса, алда тұрған ... ... яғни ... ... ... ... оның екінші бір басты белгісі болып табылады. Адамның ... ... ... оның әрекеті де жаңа мазмұнға ие болып отырады. ... ... ... ... ... ... біз сананың да
күрделене түсуіне ықпал жасайтынын еске алуымыз ... ... сана мен ... бірлігі, психиканың іс-әрекет үстінде дамитындары ... ... ... ... ... табылады. Адам әрекеті сан алуан.
Оның негізгі түрлері: ойын, оқу, ... әр ... ... бір ... ... ... ... барлығына тән ортақ қасиет белгілі
қажетке байланысты туып ... ... жас ... ... ... көрінетіндігінде.
Іс-әрекет – адамның ақиқат дүниемен өзарар белсенді әрекеттестігінің
іс жүзіндегі ... ... дене және ... ... ... ... атқаратын іс-әрекет түріне еңбек жатады. Адамның өзге іс-әрекетінің
барлығы ... ... ... Адамның әлеуметтік – тарихи дамуы
барысында қоғамдық ерекше ... ... ... ... яғни ол
ой еңбегі пайда болған. Іс - әрекет құрамында іс - әрекетті ... ... іс - ... ... ... – құралдар қамтылады. Іс - әрекет
түрткісі адамның түрлі қажеттіліктеріне, қызығушылығына, ... ... ... ... Іс - ... ... белгілі бағыт
береді. Түрткінің мазмұны мен сапасына лайық адамның тұрақтылығы байқалады,
көздеген мақсатына жетеді.
Ішкі мотивация, ... оның ... ... мен ... арқылы қарайтын болсақ өте ыңғайлы болып келеді. Одан соң, дұрыс
әсер ету дәрежесіне байланысты, сыртқы дұрыс ... өз ... ... ... ... ... мен сыртқы кері мотивацияны ішкі мотивация
бойынша салыстырып қарағана тұрақтылығы төмен ... ... Олар ... ... күшінен тез айырылып қалуы жиі кездесіп тұрады. Сонымен
қатар, материалдық марапаттау мөлшері бір дәрежеде қалатын болса, уақыт ... өз ... ... ... ... да ... ... елдерінде
жұмыс істеу мерзіміне байланысты жалақы мөлшерін 5 және 10 ... ... ... ... ... ... ... Жиі қайталанғандықтан, сыртқы
кері мотивацияларда өз күшінен айырылады.
Мотивациялардың түрлері, еңбек өнімділігіне ғана емес, ... ... ... де әсер етеді. Қанағаттанудың жоғарғы дәрежесіне жету,
ішкі мотивация басым болса, өзінің көздегенінінен басқа да алға ... ... ... ... ... Ол ... ішкі ... және
қоғамға қажетті іс-шаралардың атқарылуына өз септігін тигізеді. Егер ішкі
мотивация адам дамуының негізгі көзі ... ... ол ... ... ... алып келеді. Ал сыртқы мотивация адамның өз ... мен ... ... ... ... ... ... өз дәрежесіне жеткізбейді,
ішкіқажеттіліктер ... ... ... ... ... қызметке
айналдырады. Әсіресе жеке адамдар үшін кері мотивтердің ... көп ... ... жауапкершіліксіз болуына, белсенділік көрсетпеуіне конформизмге
және шектеулердің бар болуына алып келеді. Шетел және отандық авторлардың
жоғарыда көрсетілген ... ... ... әр ... мотивациялары,
жалпы қоғамдық қатынасқа, атқарылатын қызметке, жеке адамның ... ... ... ер және әйелдердің орнына байланысты
болатындығы көрсетілген.
Кәсіби іс-әрекеттегі мотивация мәселесімен ... ... ... ... деңгейін жоғарлатудағы факторлардың бірі
ретінде қарастырады (А.К.Маркова, ... ... ... ... еңбек іс-әрекеттің мотивациясын зерттеген ... ... ... Л.Н.Захарова: «Кәсіби іс-әрекеттің
тиімділігін анықтайтын мотивация, нақты ... ... ... ... ... ... ... мтоив П.П.Якобсонның пікірінше: «Кейде мотив
кәсіби іс-әрекет жобасынан бұрын, қалыптасады, ал ... ... ... ... ... де әр ... болады».
Еңбек іс-әрекетін зерттеуде және психологиялық ерекшеліктерін
анықтауда әдістердің ... ... ... ... ... заңдылықтарын зерттеуде төсендегі әдістердің
кешенді ... ... ... ... ... (нұсқау, ережелер және тб.) – ол нақты еңбек
іс-әрекетінің өзіндік ерекшелігімен танысу;
• жұмыс процесін бақылау – ... ... ... ... ... ... ... – еңбек процесінің уақыттық параметрін бағалау;
• сұрақ-жауап (әңгімелесу, сауалнама және тб.) - ... ... ... және ... ақпарат жинау;
• өзіндік бақылау және өзіндік есеп – ... ... ... ... ... ... ... еңбек әдісі – экспериментатордан еңбектің ерекшеліктері ... ... әдіс - ... және ... жол ... ... физиолгиялық-гигиеналық талдау – іс-әрекеттің жағдайымен танысу;
• эксперимент (табиғи және зертханалық) – ... ... ... зерттеу.
Еңбек іс-әрекетін зерттеуде, мамандықтарға ... ... өте ... ...... ... мен
мазмұнын сипаттау және зерттеудің кешенді әдістері. Бұл сандық және ... ... ... ... мен ... зерттелген еңбек іс-
әрекетінің психологиялық ерекшеліктерін талдау.
Мамандық және кәсіби әрекет түрлері ... ... ... және ... ... және шет ... сараптамалардың
мәлімдемесі бойынша 7 мыңнан 35 жуық ... ... ... ... ... пен ... психологиялық немесе кәсіби белгілеріне
байланысты жүйелеу және салыстыру ... ... көп ... ... ... «Мамандықтардың төрт
қабатты жіктеуін» ұсынды [16]. Бірінші қабаты мамандық типтеріне байланысты
бес ... ... адам – тірі ...... микробиолог және тб.;
2. адам – техника – ... ... ... ... ... – дәрігер, мұғалім, сатушы және тб.;
4. адам –белгі жүйесі – ... ... және ... адам – ... бейне – дирижор, суретші, артист және тб.
Екінші ... ... ... сай үш ... класқа топталған:
1. гностикалық мамандық ( грекше - ...... ... ... ... мамандық – малшы-шебер, токарь, мұғалім, бухгалтер тб.;
3. ізденуші мамандық – бақылаушы-ұшқыш, инженер-конструктор, тәрбиеші тб.
Үшінші қабатта еңбектің негігі ... ... ... мамандықтар
бөлінеді:
1. қол еңбек мамандығы;
2. қол-машина еңбек мамандығы;
3. автоматтандырылған және автоматты жүйедегі мамандықтар.
4. еңбектің қызметтік құралдарымен байланысты мамандық;
Төртінші қабатта еңбек ... ... ... ... ... ... бөлмедегі жұмыс – зертханашы, бухгалтер тб.;
2. ашық ауаудағы ...... ... ... ... жағдайдағы жұмыс – шахтер, өрт сөндіруші тб.;
4. жоғары ... ... ... ...... ... Тұлғаның қалыптасуында кәсіби еңбектің маңыздылығы
Адамның өзін -өзі тәрбиелеуі, жар ... отау ... ... ... ... өзектесіп жататын мәселенің бірі- мамандықтаңдау.
Соңғы кезекті жүргізілген зерттеулер ( анкета, сұхбат, т.б. ) ... ... ... ... ой-пікірлері мен тебіреніс ... бұл ... ... жағынан гөрі жеке бас
мүддесіне көбірек қатыстылығы байқалып жүр. Әрине, бұл айтылғандар ... ... көшу ... өтпелі дәуір тудырған жәйт болса керек.
Жеке мүдде қазіргі кезде ел-жұрт психологиясына ... әсер етіп ... ... белгілі. Заман талабы жастардың тек мал шаруашылығы,
өндіріс, құрылыс маманы ғана ... , ... ... ... ... ... мамандануын қажет етіп отыр.
Үлкен өмірге енді ғана аяқ ... жас ... ... ... ... ... біреуін таңдау міндеті тұрады. Әр адамның бірнеше
кісіппен айналысуға қабілеті болғанымен, ... ... ... ... ... әр ... қажетті қабілеттілік деңгейі түрлі ... ... ... ... тек ұшу ... оған ... кезінде емес,
спорт ойындары кезінде , ... ... ... ... ... бастауы мүмкін. Мамандықтың белгілі бір түріне бағыт-бағдар беру
– кәсіптік бейімделу ... ) ... ... ... ... ... келгендерге тәжірибелі жұмыскерлер алғашқы кезде көбірек
көңіл бөліп , олардың әрқайсысына қамқорлық көрсетіп, жұмыстағы кемшілік-
олқылықтарын ... ... ... ... отырады. Бұл жәйт жас адамның
өмір жолын дұрыс таңдай алуына, өз мүмкіндігіне сенімін ... ... ... ... сан ... ... мен ... бар. Солардың
ішінде « жұмысшы қатарына қабылдау», «өмірге жұмысшы жолдамасын беру», ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесінде де
жүргізілсе құба-құп. Мәселен, сабақ үстінде, әр түрлі ... ... ... практикалық мәні бар қызметпен жәй таныстырып қоймай,
оларды бұл іске тікелей араластырған абзал. Мамандық таңдауда қазақ жастары
белгілі ... , ... ... ... « Жан ... және өнер
таңдау» атты еңбегінен де ... ... ... ... Автор
мамандықтың жаманы жоқ, бірақ, мұның кез-келгеніне ... ... бұл ... ... ... ғана жолы ... үлкен өнерді , зор шеберлікті
қажет ететін ... ... « ... ... ... ыңғайына қарай өз
жолымен қызмет етсе өз басына да, әлеуметке де ... ... ... ... ... ... ... да өнімді , берекелі болмақ....әр өнер , әр
қызмет мемлекетке ,әлеуметке керек. Әлеумет те , ... те әр ... ... ... болуын тілейді : неғұрлым әр мүшесінің еңбегі
жемісті болса , соғұрлым ... ... да тез ... ... жастарына егін салу, сауда-саттықты үйрен, ... күт , ... ... ... , ... ... , өнегелі, зиялы, алуан өнерді білетін кісі болуға ... дей ... « ... бәрі ... коммисар болғанда осынша қызметті істеуші кіәм
болмақ?»-дейді, кейбір жастардың ... заң, сот ... ... ... ... , бұлардың қызметтің осы саласына қызығуы өнері қысқаннан
туып отырмағанын , бұл бір жұқпалы дерт ... ... ... ... ... бірдей қойшы болсаң- құл боларсың, бәрің бірдей тойшы ...... ... ... ... ... келе , ... жеткізе айтып кетеді.
Қазіргі кездегі қазақ елінің ... ... ... ... етіп ... жастарға Ж.Аймауытовтың мына ойлы
сөздері де ерекше маңызды: «Оқыған азаматтың қызметке тұрлаусыздығы, білімі
аз , ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы, берік жол тұтына алмайтындығы- осының бәрін
шын әлеумет ... ... ... ... Қазір де
біздің арамызда мұндайлар аз ба? Әсіресе нарықтық экономикаға араласуды
желеу етіп , тек ... ... ғана ... ақша қуып ... ... жастар
қоғам, әлеумет, халыққа қызмет ... ... ... ... пен адамгершілікке жат, келеңсіз қылықтар жасап жүр. Бұдан әрі
ғалым ... ... ... жеке ... мен ... ... ерекшеліктерін ескеру қажеттігін , бұл жерде әр кісі өзін-өзі
басқарып, өзін ... ... , ... ... ... мән беруін ,
яғни өзінде қандай талант, қандай зеректік , қандай бейімділік , бір ... ... ... бар екендігін білуі қажеттігін ескертеді. Өйткені
өзін-өзі танымаған , өзгені тануға да шорқақ ... ... ... берген еді [3].
Қазіргі жастар тәрбиенің сыңар обьектісі емес , олар өз өмір ... ... ... ... ... ... ... істің
өкілдері. Олар нарықтық қатынастарға өтудің небір ...... ... ... тізе ... мұны өз ... кешіруде. Бұл жәйт
оларды бұрынғыдан гөрі ертерек есейте түсуде . Бірақ та қоғамдағы әр түрлі
проблемеларды жеңе ... ... аға ... ... мен ақыл-кеңестері
әліде бұрынғыша қажет бола бермек. Сондықтан ... ... ... ... ... ... отырып , олардың
ұмтылыс талап-тілектерін үнемі демеп ... ... ... тәлімгерлердің
абыройлы парызы.
Енді адамның өмір сүруінің құндылығы неде дегенге келсек, ол өмірде
өзінің құмарлығынқандыруды місе ... өзі өмір ... ... шекараны
аттап өтіп, өзінің мүмкіндіктерінен арғы нәрселерді де ... ... ... Адам ... өмір сүру ... одан арғы жаратылыс
құпиясын білуге үш түрлі жолмен талпыныс жасайды. Біріншіден – ол ... бар ... , осы ... ... иесі ... білдіртуді мақсат
етеді. Адамның өмірді өзін-өзі нығайтуының, өз мүмкіндігін іске асыруының
жолдары ... ... ол ... ... ... ... өрме ... жаттығудан басталып, спорт пен көркемөнердің, саясат пен
ғылымның алуан түрлерімен ... ... ... атқару арқылы іске
араласады. Сөйтіп адам өмірде өзінің бойындағы қабілетін іске ... ... ... ... ерекшеленуге тырысып бағады.
Мысалы, шебер ұсталар соққан пышақты ... ... ... ... ... ... ... оның кімдікі екенін бірден айтуға болады.
Адам өрімде де ... ... ... ... ... ... де өз ... даралануға тырысып бағады. Мұны
адамдардың өмірде өз бойындағы қабілеті мен талантын танытуды, ерекшеленуі
дейміз.
Екіншіден – адамдар ... бұл ... бар ... айқындауды қоғамдық
ортада басқалармен қарым-қатынас жасау ... іске ... ... ... түрі ... және «сен» деп бөлуден басталады да, әр адам
өзінің «менің» басқалармен қарым-қатыныста танытуға ... Ал ... ... ... ... өзінің бойындағы қасиеті мен іскерлігін танытуға
тырысып бағады. Сөйтіп әр адамның өмірдегі қабілеті мен іскерлігі ... ... ... ... бола ... - адам ... өзі өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ... жоғарғы, үлкен өмірге қатыстыру
арқылы іске ... өз ... ... мен ... ... ... арқылы іске асыратын болса , ол бұл жерде ... ... ... ... ... озық ойлы қайраткерлерді пір тұтып , бас ... Ол ... ... ... шешендерге немесе асыл ойдың иесі-кемеңгер
ғалымдарға табыну,ұйымдастыру қабілетімен,ерекше іскерлігімен көзге түскен,
халыққа ... ... ... ... ... ... ... болған артистерге табыну, соларды идеал тұту сияқты болып келеді.
Жастардың мектепте оқып жүргенде ... ... ... ... ... өнерін көгілдір экраннан көріп, олар жайында
кітаптарды оқып, ... ... ... осы ... ... табынудың
нәтижесі. Яғни, өзінен жоғары тұрған ұлыларға табыну, ... ... ... ... ... да адам баласына тән табиғи қасиет. Бұны
ғылым тілінде адамның өмірге деген ынта,ықыласының саналы ... іске ... ... Әр адам ... менін өмірге саналы түрде ендіру арқылы ... өз ... ... деп ... ... ... М.Хайдеггер
адамның қоғамдағы өмір сүруін тұрмыстық үй деп қараған.
Өкінішке орай «психологиялық ... ... ... ... жаңа ... ғана ... ал ... өзіндік ерекшеліктер
рөлі анықталмай қала береді. Қазіргі уақытта ... ... ... бір де бір ... ... ... ... сәйкестіктің жалпы қабылданған критериі және индикаторы ... ... орай ... ... ... кең ... ... тәсілдерге тоқталайық. Аталған тәсіл шеңберінде серіктестердің
өзара ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік беретін, өзіндік
ерекшеліктерді айқындау жүзеге асырылады.
Аталған өзіндік сипаттың бірнеше деңгейі ... ... ... статус, білімі, мамандығы);
2. Әлеуметтік-психологиялық (құндылық бағдар, мақсат пен көзқарастардың
ортақтығы);
3. Психологиялық (тұлғаның мінезі және басқа да ... ... ... (темперамент, эмоционалдылық, ағзаның
реактивтілігі т.с.с).
Әрбір адам өзіндік тәрбие, өзіндік сөйлеу, өзіндік ... ... ... өзін - өзі ... Адам ... ... дүниесін ғана танып
қоймай, сондай – ақ сол арқылы әрекет ... ... Адам ... ... ... сол ... ғана ... сонымен бірге
сезіне алатын және ойлай білетін тіршілік иесі ретінде өзін - өзі, өзінің
мұрат – мүдделерін, ... бет – ... де ... ... ... ... ... белгілі қоғамның мүшесі. Ол қандай болмасын бір
іспен айналысатын, азды-көпті тәжірибесі, ... мен ... ... ... ... ... мен талғам-мұраты, бағыт-бағдары ... бір ... ... үлгерген өзінің іс-әрекетін ... ... ... адам ... ... өзіндік бағалау, өзіндік түсіну
арқылы өзін - өзі таниды. Өмір адамның сыртқы ... ... ... ... – ақ өзін де танып білуді талап ... ... тану ... ... жас және жеке дара
ерекшеліктеріне бөле отырып, неғұрлым жасы үлкейген сайын олардың ... мен ... ... ... ... ... ... еңбекке
көзқарасын, адамның еркі мен өзіне тән ерекшеліктерді ... ... ... ... ... – оның еңбектену әрекеті нәтижесінде
материалдық игіліктерді өндіретіндегі, дыбысты анық ... тілі ... ... адам ... ... ... етіп, өзге адамдармен қарым –
қатынас жасайды. Осындай әрекеттеріне сәйкес жеке ... ... ... қасиеттері , іс-әрекет жасау қабілеттері қалыптасады.
Тұлғаның ... ... мен ... ... оның ... ... ықпал етеді.
Балалар мен ересек адамдардың әр алуан іс – қимылы нәтижесінде олардың
автоматталған әрекеті – ... іс - ... ... ... мен ... ... қажетті әдеттері қалыптасып, адамның
анатомиялық, физиологиялық және психикалық жағынан дамып ... ... Оның ... ... мазмұнын байытады. әсіресе өзінің іс -
әрекетін қадағалап, жағымды жетістікке жетуге ... ... Өзін ... арқылы іс -әрекетінің нәтижесін қадағалайды. Дағды, ептілік, ниет,
әдет адамның өзіндік бағалауының алғы ... Жеке адам ... ... ... дараланады. Оның дыбысты анық тілі, еңбектену әрекеті қоғамдық
жағдайда, бір – бірімен ...... ... Іс - ... ... ... ерекшеліктері әрекетінің нәтижесінен көрінеді. Оқу,
еңбек, ойын – адамның дамып жетілуіндегі және ... ... ... ... іс - ... ... ұйымдастыру оның өз ісіне қызығу мен
жауапкершілік сезімін оятады. Адам өмір сүру барысында өз ... ... ... шығарады. Мектеп жасына дейінгі бала өз психологиясын ойын
арқылы көрсетсе, ... ... оқу ... ... ... ... адам ... тән ерекшеліктерін еңбек процесінің сан алуан салаларында
көрсетеді. Осындай мәселенің ... ... оның ... ... ... ... адамның жеке басының қалыпты дамуын қамтамасыз ете ... ... әсер ... даусыз. Мақсатсыз ұйымдастырылған іс - әрекет
болашақ ұрпақтың бойында да ... ... ... ықпал
етуі мүмкін. Іс - әрекетті баланың ... мен оның ... ... ... ... адамдардың еңбек әрекеті нәтижесінде олардың автоматталған
әрекеті – ... іс - ... ... ... бейімділігі мен
ептілігі, тіршілікке қажетті әдеттері ... ... ... және ... ... ... ... әсер етеді. Оның
рухани өмірінің мазмұнын ...... ... іс - ... сан рет ... ... ... автоматты түрде орындалатын ісі. Дағдының
қалыптасуы ...... мен ... ... орай ... сатылардан
тұрады.
Адамның әрекетіндегі ептілік /бейімділік/ - белгілі бір істі атқаруға
бейім ... ... ... ... ... түрлі жағдайда қолдана білу.
Ептілікке жадамның өз білімін, дағдысын ... ... ... ... тағы бір ... ... өз білімін қажет болған
жағдайда ... білу ... анық ... – адамның іс - әрекетіндегі мінез – құлыққа байланысты ... ... ... ... әдет адамның белгілі іс - әрекет
түрін бұрынғы өмір тәжірибесінде қалыптасқан дағдылары мен ... ... ... ... Әдет – ... ... ... сәйкес
қайталанып отыратын әрекет. Ол адамның кез келген іс - әрекетінің түрінде
кездеседі.
Ниет - ... ... ... ... іс ... ... ... көңіл – күй. ...... ... тудыратын қозғаушы күш, ал ниет – сол қажеттіліктің нақты
көрінісі. Ниет адамды түрлі әрекеттерге ұмтылдырады.
Қызығу – адамның ... ... ... олардың айқын түрде
түсіндіруге жан дүниесінің сілкінісі. ... ... адам ... ... ... білу қажеттілігін қанағаттандыру үшін қилы белсенді ... ... ...... ... бір түсініктеріне сәйкес қажеттіліктерін
қанағаттандыру жүйесі. өз қажеттілігін орындау жолында адам ... ... пен ... ... ... ұғымдарына, өмір
тәжірибесіне сүйене отырып іс - әрекет жасайды.
Ұмтылу – адамның іс - әрекетті ... ... ... ниеті. Адам өз қажеттілігін өтеудің жағдайын нақты болжамдып,
көз алдына елестете алмаса да ... ... жету үшін ... ... Адамның жеке бағыт – бағдары, бір іс - ... ... сол ... ... ... ... құмарлығы, әр түрлі
мақсаттарға жету ... ... – оның ... ... ... ерекшеліктер.
Адамдар өзара тілдесіп өмір сүруге ... ... ... су мен ауа, күн ... сияқты табиғи қажеттілігімен бірдей. Бұл
мәселенің өзектілігі ... ... ... ... ... ... байланысты, тәжірибенің талаптарымен байланысты және
адамдарды ұйымдастырудың, ... ... ... ... ... ... күшеюін реттеу, тәрбиелік және
психотерапиялық әсерлерді қолдану мәселеріне байланысты. Сондықтан, баланың
іс - әрекетін ... ... оның неге ... ... ... ... жағымды жетістікке жетуге мүмкіндік туғызады. Ол баламен
оған бағыт беруші ата-ана, ... ... ... ... іске ... ... тиімділігі, көбіне жеке тұлғалық және топтық
мүмкіндіктердің қолайлы ... ... ... болады. Топтағы қолайлы іс
-әрекет тек оның нәтижелерінің өнімділігіне ғана әсер ... ... ... ... қалыптастырады, оның жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады.
Осыған ... ... ... ... ... ету қажеттілігі
туындайды.
А.Н.Леонтьев тұжырымынша тұлға психологиясы аясында жүргізген
зерттеулерінде тұлғаның ... ... ... ... ... ... отырып, іс-әрекетіне баға беретін, адамның
өзімен-өзі ... ... ... қамтамасыз ететін жақтарын
меңгеруі қажеттігін ерекше атап өтті [21].
Қазіргі кезде қоғамдық еңбек пен өндіріс орындарында еңбек ... ... ... ... ... мен талап-тілектеріне жете
мән беріп, оларға жете назар аударып отыру. Мұндай талаптарды ... ... мен ... ... әлеуметтік мәселелерді байыпты шешу
екендігі өмір тәжірибесі айқын ... ... ... қоғамдық жұмыс
түрлерінде еңбек өнімділігін арттыруы, олардың жасаған өнімдеріне ... ... ... ең ... сол ұжымда қалыптасқан әлеуметтік-
психологиялық ахуал орнатуға тәуелді болып отыратындығы мәлім. ... ... ... ... мен ... санасын көтеру тек сол
ұжымдағы адамдардың ... ... ... ... ... ... мен әрбір адамның жан дүниесінің сырына бойлай ... ... ... ... ... ... көбіне жеке тұлғалық және топтық
мүмкіндіктердің қолайлы жүзеге ... ... ... ... қолайлы
ахуал тек оның нәтижелерінің өнімділігіне ғана әсер етпейді, ... ... ... ... оның жаңа ... жол ашады. Осыған
байланысты өзара әркеттесудің стилін үйлесімді ету қажеттілігі ... ... ... жан ... ... оның психологиясын
зерттеуде психологтар мен ... ... ... мен басқару
қызметіндегі жетекшілерге жете зер ... ... ... ... ... бірі - ... арасындағы қарым-қатынас жасап, олардың өзара
тілдесе білулерінің құпия сыры және оның ... ... ... мәселенің
шешімін табу қазіргі өмір талабы.
Жеке адамның психологиялық бейнесін немесе тұлғаның ... ... ... ... ... басты үш мәселені құрайды:
1. Адам өмірден нені қалайды, оған не нәрсе тартымды, қызықты,
ол нәрсеге талпынады?
2. Оның ... не ... ... ... өзі кім, ол ... адам?
Жеке адамның тұлғалық сипаттарында ерекше байқалатын екі түрлі
ерекшелік бар. Оның ... ... ... мен жеке ... ... Бұл ... типтік мақсаттарымен байланысты теориялық мәселе.
Екіншісі-сол типтерден туындайтын және жеке басқа ... ... Бұл ... осы ... ... ... маңызды деп
саналатын биологиялық және әлеуметтік ... ... ... ... туа берілетін табиғи анатомиялық және
физиологиялық қасиеттер, ал ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие істерінің әсері. Осы екі ... ... ... бірін-бірі толықтырып отырады. Адамның өзіндік
психологиялық сипатын зерттеуде ... орын ... ... ... ... ... оның бағдар мақсатымен, өмір-
тіршілігімен ... ... ... ... болуы жайында
психологияда әр алуан көзқарастар мен ... бар. ... ... ... ... Ол ... белсенділігі инстинкті ерекшелгіне,
соның ішінде жыныстың еліктеуі мен өзін-өзі сақтау ... ... Адам ... ... шек ... ... ... өз бойындағы күш
қуатын сақтап, оны басқа ... ... ... ... жетілуі қоғамның қажеттіліктері мен іс-әрекеттің
қоғамдық қарым-қатынастары нақты шарттарға тәуелді ... ... ең кең ... түрі – бұл төрт ... ... ... ... ең басты орында қабілеттілік, мінез ұстамдылық және өзін өзі
бақылау негізге ... – бұл ең ... ... ... ... идеалдар мен өз
қалауларынан және тұлғаның ең ... ... ... ...... индивидуалды психологиялық қасиеті.
Қабілеттілік бұл әрбір басты істің сәтті аяқ ... ... ... ... ... ... көзқарасы, жауапкершілігі және қарапйымдылығымен
ерекшеленеді. Мінез – бұл адамның әлеуметтік мінез-құлқының ерекшелігі.
Адамның іс-әрекетін ... әрі оны ... ... ... ... ... жиынтығы жеке адамның бағыт бағдары
деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... бірнеше формалар кіреді; құмарлық, ниет, ұмтылыс,
қызығу, бейімділік, ... ... тб. ... ... қысқаша мәні:
• Құмарлық - бағыт-бағдардың ең қарапайым биологиялық формасы;
• Ниет - ... ... ... ... ... құмарлық;
• Ұмтылыс – ниетке еріктік күш қосылғанда пайда болады;
• Қызығу – бағыт-бағдардың қандай да затқа ауысуындағы танымдық форма;
• Көзқарас – ... ... ... ... ... ... және басқа ғылымдар жүйесінде тану;
• Наным – адамды өз танымы, принципі, көзқарастарына орай ... ... ... ... ең ... ... ... өзіне тән қылық-әрекетінде, тіл қатынасында тұрақты
қалыптасатын дара ерекшеліктерінің жиынтығы мінез. Мінез нақты, ... ... ... орай ... ... сапалар-әр түрлі
жағдайларда көрініс беретін жеке тұлға қасиеттері. ... ... ... ... және оның ... ... ... сапалы өзгешелік.
1.3 Кәсіби қыметке бейімделудің психологиялық ерешеліктері
Адам басқа ... ... ... адам өндірістік мақсаты ... ... ... ... жүйесінде іс-әрекет процесін
атқарады Б.Ф.Ломофов оны «әлеуметтік контекст» деп атайды. Оның ... ... ... ... ... ... етеді, сонымен
қатар осы обьектінің жемісіне айналады ... ... ... ... ... ... Адам ... іс-әрекеті тарихи қамтамасыз етілген
және әр дәуірдің нақты өкілі ретінде артына із ... ... Жеке ... ... ... ... пен ... барысында танылады, егер
олар оның өмірінің циклінде ... Әр ... ... ... ... адамдық тұрғыда дамуы не төмендейді, не жоғарылайды, не болмаса адам
өміріндегі ауытқуларға әкеліп соғады.
Адамның ересек шағында жеке ... ... әсер ... ... ... іс-әрекет, түрлі еңбек, жас ерекшелігі және білімі болып
табылады. Адамға әсер ететін факторлар үнемі өзгерісте ... ... әсер ... факторлардың ізі, олардың қарым-қатынас жүйесіндегі әсері
адам өмірінің әр ... жас ... ... ... ... ... ... қартайған шаққа дейінгі онтогенезінің дамуы әр ... ... ... жеке ... ... процестерімен тығыз байланысты.
Б.Г.Ананьев психофренологиялық функциялардың екі фазада дамуы идеясын
ұсынды. ... ... ... дамуы: жас ерекшелігіндегі есею
барысыныа орай олардың жұмыс қабілетінің өсу ... ... 2 - ... ... өмір жағдайына және іс-әрекетіне әсер етуімен байланысты.
В.В.Водзинская өзінің еңбектерінде жұмысшыларды жас ерекшеліктеріне
қарай ... ... ... сәйкес икемділігі және жұмысқа қарым-
қатынасы анықталады. Ол бойынша, 18 ... ... ... ... ... байланысты кәсіпкер басым болады. 2,71 пайыз адам қолмен жұмыс
істейтін еңбек іс-әрекетімен айналысады. 26-30 жас ... ... пен ... басқару кәсіп түрлерімен шұғылданады.
Еңбектің нәтижелілігі және еңбек міндеттерінің шешілуі, сонымен қатар
осы процеспен кбіне қанағаттандырылуы ... ... ... ... Ол ... нақты бір ә-іс-әрекет түрімен
айналысуынан ... және ... ... ... субьектісі
ретіндегі жас ерекшелік, кәсіптік және психикалық дамуы төмендегідей сатыда
жіктелінеді:
І. Кәсібилікке дейінгі даму.
1. ойынға дейінгі кезең (3 ... ... Ойын ... (3 ... 7-8 жасқа дейін);
3. оқу әрекетін меңгеру кезеңі (7-8 жастан 110-12 жасқа ... ... ... ... ... ... кезеңі (өмірге, еңбекке, кәсіби қызметті жоспарлау, мамандық
таңдауға дайындықты ұғыну ... 12-13 ... ... ... ... ... және ... кәсіби маман болуға даярлық
кезеңдегі даму.
5. Кәсіби білім алу кезеңі (15-19 жастан 16-23 жасқа ... ... ... бейімделу кезеңі (17-21 жастан 24-27 жасқа дейін);
7. Кәсіби маман даму кезеңі (21-27 жастан 45-50 жасқа дейін);
8. Өзінің кәсіби маман ... ... ... (46-50 ... 60-65 ... ... ... (61-65 жастан жоғары).
С.Г. Вулиновский, Л.Н.Лосохина зерттеулерінде жас жұмысшының еңбекке
қатынасына біліктілік деңгейі арасындағы байланыстардың және ... ... ... ... ... Еңбек іс-әрекеті
оқыту сияқты ақыл-ой деңгейінің жоғарылығын талап етеді, ... ... ... ... және ... ... ... болып
табылады.
Жеке тұлғаның қасиеттері мен даралық ерекшеліктері оның іс-әрекеттегі
белсенділігінің өрістеуіне ықпал етеді. Адамның белсенді қимыл-әрекеті ... ... мен ... ... ... Тұлғаның
белсенді қимыл-әрекетке итермелеуші қоғамдық орта. Бұны Э. В. Ильенковтың
зерттеуінен ... ... ... жеке ... ... ... күш ”деді. Жеке тұлға келбеті Г. У. Оллпорт бойынша- ақпарат
қабылдаушы ... ... Жеке ... ... ... ... ... тұрақтылығын анықтайды.
Еңбек субьектісінің жұмысқа ... оның ... ... ... ... ... ... және тб. арқылы білеміз. Оны төмендегі жіктеуден ... ... ... ... ... арқылы бақылап отыру қажет.
Iрыс ойшылы Е. П. Ильин былай ... ... өз ... ... бақылап, реттеп отыруы қажет және осы іс-әрекеттегі қиындықтарды жеңе
білуі керек”.
Әрбір жеке тұлға белгілі бір ... ... ... ... ... ... қоғамдық факторлардың жеке тұлға өмірінде алатын орнын
барлық ғылым саласы ... Бұл ... Б. Г. ... ... ... ... тұлғаның қоғамдық даму мәселелері барлы? ғылым
салаларына маңызды мәселе, ... ... ... ... жалпы
көрінісі”.
Тұлғаның кәсіптену мәселесі жалпы мамандық пен тұлға ... ... ... ... ... байланысының екі ... ... ... ... ... ... шығару. Мұнда тұлға мамандық
таңдағанымен оны ... және ... ... шешуде
өзгермейтінін сипаттаған.
2. Тұлға мен мамандықтың өзара әсерлесуінде өзгерістерге ұшырайтынын
тұжырымдаған.
Осы тұжырымдамадан кейін психология ... ... ... ... Бұл ... ... ... кейін оның соңғы кәсіби өміріне
дейін жалғасады. Мамандандырудың төрт сатысын жіктеген:
1. мамандық іздеу және ... ... ... ... және ... ... ... іс-әрекетті орындау.
Әрбір даму сатысында іс-әрекеттің детерминатына сай оның мақсаты мен
міндетттері де ... ... ... ... дамыту шарттарының басқа топтарын ,
көбінесе макроорта анықтайды. Макроорта деп адамның ... ... ... ... ... ... факторы қоғамның өз
мүшелерінің бейімделуге қабілетін дамытуына қамқорлық жасаған жағдайлары
болып ... ... бұл ... ... беру жүйесінің тұрақты
жетілдірілуіне, сонымен қатар өскелең ұрпақтың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... әрбір адам тап келетін өмірлік жолын
таңдаудағы және кәсібін анықтаудағы мәселелер, төтенше ... ... ... ... А.Леон кәсіби бағдарланудың
диагностикалық және тәрбиелік деп ... екі ... ... түрін
қалыптастырған. Бірінші, диагностикалық жеке тұлғаның кәсіби ... ... ... тест көмегімен, адамның қабілеттілігін өлшейді және кәсіпке
қойылатын талаптармен оларды жинастыру жолымен, оның ... ... ... ... ... қорытынды жасайды. Көптеген ғалымдар
кәсіби бағдарланудың осы тұжырымдамасын механистикалық деп бағалайды.Оның
негізінде ... ... ... тұрақты білім сияқты қабілеттілік
көзқарасы жатыр. Аталмыш тұжырымдаманың шеңберінде субьектіні ... әкеп ... ... – жеке ... ... ықпалымен жоспарлану , және
өзінің анықтағанының ... ... ... ... бағытталған
тұжырымдама . Негізгі маңызы әр түрлі әрекетті меңгеру барысында тұлғалық
белсенділігі , ... ... ... , ... ... және ... ... Сондықтан отандық психологияда осы мәселелерді
шешу кешенді ... ... ... ... бұл ... ... тәсілдемеде : жеке тұлғаның қабілетін анықтау және оған келешек
мамандығының дайындығына көмек ... ... ... ғана ... ... ... талап пен қабілеттің сәйкестігін қарастыра
отырып , кәсіби жарамдылықтың төрт ... ... ... көрсетті. Бірінші
- аталмыш кәсіпке жарамсыздығы.Ол уақытша немесе нақтылы жеңе ... ... ...... да бір ... ... ... тобына
жарамдылығы. Ол адам еңбектің қандай да бір саласы қатысына ... ... ... ... ... де ... Үшінші-
әрекеттің сол саласына сәйкестігі : қарама-қайшылығы жоқ және белгілі бір
кәсіпке немесе ... ... ... анық сәйкес келетін кейбір жеке
қасиеттері болады. Төртінші- аталмыш әрекеттің кәсіби асласына әуестенгені.
Бұл ... ... ... ... деңгейі [17].
Адамның қабілеттілігі білімі мен икемділігі, дағдыларды тез ... ... ... балалардың қабілеттерін дұрыс байқай алып,
онымен санасып отырудың қажеттілігіне оны ... орта - ... ... зер салуын керек етеді. Әр адамның іс-әрекеттің бір түріне
икемді болуы оның сол әрекетті орындауы ... ... ... ... ... деп әр адамның белгілі бір әс -әрекет түріне ... ... ... ...... ... ... –тәрбие
жұмысына байланысты адамның бір іс -әрекетке ұйымдасқан түрде ... оны ... етіп ... Міне адамның еңбекпен араласқанда да сол
мамандыққа қабілеттілін көреміз.
Климовтың кәсіби бағдарлану жұмыстары бойынша ... ... ... ... іске ... Осы жіктелімнің негізінде
кәсіптің адамға ұсынатын талаптарының ... ... ... ... ... және т.б. ... қатынасты жүйелер сияқты әрекеттің
барлық түрін бөліп қарауға болады.
Әрбір адамның іс - әрекетті орындау тәсілі сол ... ... ... даму ... жүйке жүйесі талдағыштарының
жұмысына, ... ... ... ... ... ... және ... даралық қасиетіне байланысты. Қабілеттілік –
адамдағы жеке – дара өзіндік ерекшелік, яғни бір ... ... ... ... ... ... Қабілеттің мұндай сипаттарын
еңбекке жарамдылығы немесе икемділігін былайша түсіндіруге ... ... ... ...... ... ал бойшаң болып келу –
баскетболшы – спортшыларға тән ерекшелік.
Адам ... ... ... тек белгілі бір іс
-әрекетке орай табысқа жетуге көмектесетін ... ... ... ... қасиет, мысалы, музыка саласында әуенді есту мен ырғақты сезу,
оларды бір –бірінен айыру болып табылады. Ал қимыл - ... ... ... ... деңгейде болса, спорт ... ... ... ... ... ... Адамның сыртқы дүниемен қарым-қатынас
жасау процесінде ... ... ... ... ... ... ... шешуге ұмтылдыратын оның қажеттіліктері мен іс - әрекетінің бағалануы.
Кез-келген адамның бойында ішкі түрткі, қызығу сезімдері болады. Бұл “ ... ... ... ... Өзін - өзі ... ... өзіндік
дамуы мен жетілуінің маңызды факторларының бірі. Тұлғаның өзін - өзі
бағалауы оның ... ... ... ... ... Өзін - өзі
бағалау – ... ... ... сапалары мен қылықтарын,
жетістіктері мен сәтсіздіктерін, ... мен ... ... ... мен көрінісінің ең жоғары деңгейі- талант, дана деген
терминдермен аталады. Талантты және дана ... ... ... ... мәні бар ... жетеді. Дана адам әдебиет, өнер, ... ... ... ... , ... ... ... – даналықтың қалыптасуына аса қолайлы жағдайлар , жеке
адамның жан- жақты ... ... ... ... ... қоса оның ... ... ,
мамандық ерекшеліктеріне қарай түрлерге бөлу қажет. ... ... ... ... және арнаулы қабілеттерді зерттейді.
Жалпы қабілеті ретінде жеке адамның білім меңгерудің жеңғіл де
нәтижелілігін ... ... ... ... интеллектуалды қасиеттер
жүйесі ұғынылады. Арнаулы қабілет іс- әрекеттің , мәселен, әдебиет, сурет
өнері, сахна ... ... ... , ... нәтижеге жетугн
жәрдемдесетін жеке адам қасиеттерінің жүйесі.
Қабілеттің аталған осы екі түрінен басқа ... іс- ... ... ... ... де атауға болады. Бұған конструктивті –
техникалық, педагогтық қабілеттер кіреді. Қабілеттердің ... ... іс- ... ... ... адамға қоятын өзіндік талап ,
тілектерін ажырата білушілік ... ... , ... ... жалпы, ақыл-ой қабілеттерімен табиғи
байланыста. Адамның ... ... ... ... оның арнаулы
қабілетінің өрістеуіне ішкі жағдай туғызады. Арнаулы ... ... ... ... ақыл- ойдың дамуына жақсы әсерін тигізеді.
- Екіншіден, әр түрлі әдеби, математикалық , ... , ... ... ... ... жеке ... аз ... Бұл жайт
қабілет түрлерін бір- біріне қарсы қоятын концепциясының жалған екндігін
көрсетеді.
- ... ... ... шығармашылық әректте жоғары
деңгейде дамыған интнллектісіз дамымайды және іс жүзіне аспайды. ... ... ... ... ... үлкен ғылыми дарынмен
байланысты, дарынды өнертапқыш жиі- жиі ... ғана ... ... ... ... ... ... қай- қайсысы да қабілеттің жалпысына
да , ... да ... бір ... ... ... тар өрісті мамандыққа
баулудың , қабілет аясын тарылтудың дұрыс емес екені осыдан шығады. ... ... жан- ... ... ғана ... және арнаулы қабілеттің көрініс
беруіне, қалыптасуына көмегін тигізеді.
Адамның еңбектегі ... мен жеке ... ... тек ... жоқ қоғамда ғана толық ашылды. ... ... ... көрсеткіштерге
жетуге жетелейтін себептер өмір сүріп отырған өндірістік ... ... ... ... ... тек қана жеке түддеден
тумайды, сонымен қатар қоғам мүддесін ойлаудан да ... ... ... мен мінез- құлқы, жалпы, жеке басының
қасиеті ашылып, қалыптасады. ... ... ... іске ... ... ғана ... ... көптеген мәселелік жағдайлар
мен міндеттер қояды. Сөйтіп өндіріс адамның ... ... ... жасап, оның білімін, икемділігін, дағдыларын жетілдіруге итермелейді.
Адам өз эмоциясын түрлі жағдайларда ... ... ... ... іс-
әрекеттің кез-келген түрінде сапалы нәтиже ... ... ... ... ... тұратын адамдар неғұрлым көп болса, солғұрлым
бәсекелестікке қабілетті болу деңгейі жоғарылайтындығында күмән жоқ. ... ... алу ... де еңбек әрекетінде маңызды орын алады.
Әр түрлі ... ... ... ... мен дағды,
икемділіктердің қалыптасу жолы, жұмыс ... ... ... ... ... профилактикасы, адамның еңбек үстіндегі қолайлы көңіл күйінің
бірқалыпты болуын қаматамасыз ету ... ... ... ...... ... ... факторлары жұмыс үстіндегі
шаршау мен болдыруға қарсы күрес, техникалық ... ... мен ... ... ... ... ... және тб. мәселелері туралы қарастырылады.
Психологиялық профессиограммаға адамның ... ... ... ... ... ... ... бір түрінің адам психикасына қоятын талаптарын ... ... әр ... тән өзіндік профессиограммалары болады. Оларға
техника (мамандықтың технологиялық аспектілерін ... ... ... сипаттау), социология, педагогика, ... ... ... ... ... айналысатын
мәселелерінің келесі бір саласы – кәсіби бағдарлау. Бұл мамандықты ... ... ... ... ... ... ... болдырмау жағына
бағытталған еңбек экспертизасы. Кәсіби ... ... ... ... кәсіби сауат ашу;
- кәсіби насихат;
- кәсіби бейімделу;
- кәсіби іріктеу.
Кәсіби кеңес беру – түрлі мамандықтың ... ... ... кем, ... ... ... ... жөн-жосық көрсету.
Кәсіби бағдардың бұл түрінде адам ... ... жан ... ... ... ... ... бір-бірінен тез айыра білу
секілді арнаулы психикалық қабілеттер, тб.), тиісті ... ... ... ... ... ... ... мамандыққа
деген қызығушылық, таңдаған мамандығына бейімделуге түрткі болады. Мұндай
консультацияны арнаулы мекемелер, психолог ... тб. ... ... үшін ең ... адамның сол мамандыққа жарамдылығы
қажет мамандыққа жарамдылық дегеніміз ... ... ... бір ... ... психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерінің, оған
тиісті білім, ... ... ... ... ... оның ... ... араласуында оның еңбек нәтижесі, бейімделуі
диагностикалық тест әдісімен адамдардың ... ... ... болатындығы, олардың мән-мәнісі зерттеледі. Мұнда ... ... ... ... ... ... мамандықты таңдағаннан кейінгі сол мамандықты толық меңгеріп,
білікті маман болуы үшін оның сол еңбекке бейімделуі маңызды орын ... ... ... бейімделу дейді. Кәсіби бейімделу – бұл ... ... ... өз ортасына біртіндеп төселіп, бейімделуі. Төселудің
алғашқы кезеңі өндірістік ... ... ... жағы жұмыс үстінде
жүзеге асады.
Жас мамандардың кәсіби ... ... ... бар ... мекеме психологының ықпалы маңызды орын алады. Адамның кәсіби қызметке
бейімделуі бірнеше кезеңдерден тұрады: ... ... ... ... дезадаптация, ... ... ... жас ... ... ... ... «еңбек субьектісі
– кәсіби орта» жүйесіндегі келісімділіктің үздіксіз, ... ... үш ... ... ... ... қысым;
- тұрақтандыру;
- бейімділік зорығуы.
Бұл кезеңдер ондірістің талаптары мен еңбек субьектісінің мінез-құлық, күш
қуат, ақпараттық жағадайынан бейнеледі.
Кәсіби бейімделу ... ... ... ... ... реттеуде бейімделу белгілері мен процестері.
Кәсіптік бейімделу ... ... ... ... сапа, қауіпсіздіктің
алдын алыну тб. ... ... ... ... беріктік,
кәсіби жетістіктер мен сәтсіздіктерде эмоцияны басқару және ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
нормаарын меңгеру және қабылдау.
Кәсіби бейімделуде екі нақты стратегияны көрсетуге ... ... ... ... ... қатысты нормаларға сәйкестенуге
ұмтылу, жетекшілердің ... мен ... ... ... ... келу тб.
2. еңбекті ұйымдастыру менқұралдарын рационализациялауда өзіндік
шығармашылық, өзбетінше әрекеттенуге ... ... ... ... ... ... ... бағаның да орны маңызды. Ол -
тұлғаның еңбек ұжымы арасындағы ... ... ... және ... ... сапасы. Өзіндік баға еңбек әрекетінің барлық кезеңдеріне және іс -
әрекетінің нәтижелілігіне ықпалын тигізеді. Адамдардың ... ... ... оның ... ...... және ... әрекетінен
туындайтын мәселелер көбіне еңбек өнімділігінің төмендеуіне ... ... ... ... ... қызметтерді орындайды
және нақты коммуникативті қажеттілікті қанағаттандырады. Ал кейде ... ... оның ... ... ... ... ... етеді.
Бірінші тараудың тұжырымы:
Жеке адам санасы мен ақылы арқылы ... Оның ... анық ... әрекеті қоғамдық жағдайда, бір – ... ...... Іс - әрекеттің жеке тұлға дамуындағы ерекшеліктері
әрекетінің нәтижесінен көрінеді. ...... ... ... ... ... негізгі әрекет түрлері.
Адамының іс - әрекетін тиімді ұйымдастыру оның өз ісіне қызығу ... ... ... Адам өмір сүру ... өз психикасын түрлі
жолмен жарыққа шығарады. Мектеп жасына ... бала өз ... ... ... ... ... оқу әрекетінің нәтижесімен бағалаланды. Ал
ересек адам өзіне тән ерекшеліктерін еңбек процесінің сан ... ... ... ... мамандық таңдау орын алады. Соңғы
жылдарда ... жан ... ... оның ... ... мен ... ... ұстаздар мен ата – анлардың жете ... ... ... ... маңызды мәселенің тұлғаның дұрыс мамандық
таңдауы. Себебеі оның болашақ ... ... ... ... ... оның тиімді жолын табу әлеуметтік
өмірде адамның жеке басының ... ... ... ете ... ... әсер ... даусыз. Бұл мәселенің өзектілігі қазіргі кездегі
адамдардың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... және адамдарды ұйымдастырудың,
басқарудың тиімділігінің өзекті мәселелерімен, олардың ... ... ... ... ... және психотерапиялық әсерлерді қолдану
мәселеріне байланысты. ... жас ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету, дамыту іс-шараларын
ұйымдастыру арқылы оның неге ... ... ... қатар болашақта
жағымды жетістікке жетуге мүмкіндік туғызады.
Біріккен іс-әрекеттің тиімділігі, ... жеке ... және ... ... жүзеге асуына байланысты болады. Ұжымдағы ... ... тек оның ... ... ғана әсер ... ... ... қайта қалыптастырады, оның жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады.
Осыған ... ... ... ... ... ету қажеттілігі
туындайды.
2 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу ерекшеліктерін
эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жас ... ... ... ... ... ... Тараз қаласының жедел жәрдем станциясы және Тараз
қалалық жедел ... ... ... ... ... ... 23 қызметкер (жас маман) қатысты. Эксперименттік
сынақта дәрігер мамандармен психодиагностикалық ... ... ... ... ... ... қызметкерерімен жүргізілген
психодиагностикалық жұмыстың негізгі көрсеткіші төмендегідей ... ... ... ... яғни ... ... Кәсіби қызметтің ерекшеліктерін саралау;
- Ксәіби стресстің себептерін анықтау.
- Еңбекке қабілеттілік деңгейін анықтау.
Негізгі мақсат пен болжамға ... ... ... ... мамандармен сұхбаттасу әдісін қолдана отырып, өмір тәжірибелері,
мамандық таңдауға не себепкер болғаны, өмірлік бағдарламаларын, ... ... ... ... ... ... ... деген көз-
қарас пен жеке бас даму белсенділігі мен ... ... ... ... сәйкестілікті тексеру» тақырыбында ... ... 50 ... ... Сұрақтарды мұқият оқып шығып жауап берулері қажет,
жауаптарына «0», «1», «2» ... қою ... ... ... ... балдарының жалпы есеп саны 50 ден төмен болмауы керек. Егер 50 ден
төмен балл жинаса онда өз ... ... ... ... Егер
маман бірінші топтамадағы сұрақтарда айтылғандарды ешқашан істемеген болса,
онда клеткадағы балдың орнын тастап келесі сұраққа көшуі сұранады. ... ... ... ... десе де онда балл есебінде ... ... мына ... ... ... бөлу ұсынылды: “үнемі”, “оңай”
т.б . Мұхият орындап, асықпау талап етілді. Әрине ... жаңа ... ... ... ... ... нақты жасауп іздестірді. Өзін
сенімсіз сезінгендерін бақыладық.
Жас мамандардан толығырақ мағлұмат алу ... ... ... ... ... ... ... Ережесі бойынша жас
амандарға әдістеме шартын ... ... ... ... орын ... ... төмендегідей нұсқауларды сақтауды талап етеді: Стресс ... ... ... ... ... қажет. Осы шкалалар шегінен тыс
жатқан факторлар саны өте көп, ... ... ... ... ... әсер етіп ... ... санының көптігі сонша,
ұпай саны бірдей екі адам қысымның түрлі ... ... ... ... ... практик дәрігер қызметінде бейімделген
стресс төменгі деңгейде көрінді: - стресс өмірде ... ... оны ... бар. Ол тек ... ... психологиялық даярлық деңгейінің
төмендігі. Айтылғандар ұпай жұмыс басты және ... ... ... деген.
Орта деңгей – жұмыс істейтін маман үшін ... ... ... да жағдайды алдын – ала талдап, стрессті мүмкіндігінше азайтуға
тырысу қажет.
Жоғары деңгей – ... ... ... туғызады. Түзету жұмыстарының
қажеттігі байқалып тұр. Стресстің осы деңгейінде одан әрі ... ... ... Бұл ... кәсіби өміріңізді жақсылап таразылау
үшін жақсы себеп.
Мұндай қиындық ақыл-ой ... ... ... ... даму ... ... ... туындайды. Егер,
керісінше, тура сол тест тапсырмаларын ойын түрінде ұсынатын болсақ, бала
жайлы шынайы ... ... ... жағдайда жас мамандардың жаңа еңбекке келген, әсіресе ең ... ... ... түрде ескерту қажет. Ескеретін жайт,
күшті мотивация, ... ... ... ... ... ... де қадағаланды.
Психодиагностикалық тестілеу нәтижелері сенімді және шынайы болуы
үшін психодиогностикалық әдістерді келесі жүйе ... ... ... ... ... ... өріс.
4. Тұлғалық ерекшелік қасиеттері.
5. Тұлғааралық қарым-қатынас.
6. ... ... ... ... жас ... ... ... қай жағынан
дайындығын, оның еңбекке қаншалқыты психологиялық ... ... ... ... жас мамандардың стресске берілу басымдығы,
жұмысқа жаңа орналасуы болуы ... әлі ... ... ... ... ... қызметке бейімделу көрсеткіштері:
Бақылау тобындағы мамандар: 20% - ... ... /2 жас ... ... - ... деңгей /3 жас маман /, 50 %- төмен деңгей / 5 ... ... ... 15% - ... ... /2 жас ... /, 23% ... деңгей /3 жас аман/, 62%- төмен деңгей / 8 жас ... ... ... ... ... ... ... көпетген қиыншылықтардың кезедестініен
байқадық. Дәрігер мамандығы өте жауапты іс-әрекет болғадықтан күнделікті
іс-әрекетте әр ... ... жас ... ... қызметке
психологиялық даярлығының төмендігін көрсетті. Мысалы: көп ... қан, көз ... ... ... ... ... ... сипаттағы қатты
жарақан алған адамдар және тб. Жас ... ... ... ... қан ... ... кететіндіктері анықталды. Әрине мұндай
ақпараттан кейін жас амандарға психологиялық қолдаудың қаншалықтыв маңызды
екендігін ерекшелеп алдық.
Анықтау экспериментінен кейін ... ... жас ... мамандармен
психологиялық түзету-дамыту жұмысын жүргізуді ... Жас ... ... ... ... ... түзету жұмыстарының ерекшелігі – адамның ішкі жан
дүниесіне ... әсер ету, ... ... ... аша ... ... үйлесімділігін орнату, сөйлеу мәнерін қалыптастыру, қызықтыру,
танымдық процестері, өздеріне қажетті іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... жасалғаннан кейін дәрігер
амандардың кәсіби қызметтерін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... келтіру экспериментіне 9
маман алынды.
Жаттығу «Қожайын»
Әрбір жеке тұлға - өз ісінің қожайыны. ... ... ... ... ... де қожайын болудың бір саласы. Адамның қожайын сезімін ояту
үшін, тренингке қатысушыларға жаттығу жасату қажет. Біз топ ... бір ... ... ... ... ... ... оны қожайын
ретінде санауы керек. Ол барлығына бұйрық берілді. Дауыс ... ... ... ... ... ... ... Ол қатысушыларға кез-
келген әрекетті бұйрық беру арқылы орындата алады.
Ескерту: Барлық қатысушылар осы рольде ... ... ... ... ... ... ойнағандығын бағаланды (0-9). Егер қатысушы 0 балл алатын
болса онда жаттығу қайталанылды. ... ... түсу үшін ... ішкі ... ойын ... ... ... «Ішкі сәуле».
Жаттығу жас мамандармен жеке-жеке орындалды. Мақсаты: ішкі тынышытықты
қалыпна келтіреді және шамадан тыс шаршаудан көмектеседі. Жаттығуды ... ... ... етіп ... Ережесі: Егер орындықта
отырса аяқты еркін созып, басты ... ... ... ... қою ... толық ыңғайлы жағдай жасағаннан кейін оларға көзді жұмып
жаттықтырушының ... ... ... ... Қатысушыға: «Сіздің
басыңыздың ішінде, жоғары жағында жарық сәулесі ... ... ... ... ... төмен асықпай қимылдап барады. Өзінің қоғалысымен
беттің барлық бөліктерін, ... қол, йық және т.б. ... жылы ... ... ... ... кетіп барады. Жарық сәуле жүріп өткен
жердердің қыртыстары жазылды, көздің жарығы ашылды,йық кеңейді және т.б.» ... ... ... ... жаңа ... ... ұялатып, шаршауды
басады, рахаттану сезімін орнатады. Дәрігерлерге жаттығуды орындағаннан
кейін мына сөздерді айтқыздық: «Мен жаңа адам ... Мен ... ... ... Мен барлық істі жақсы орындаймын!».
«Пресс» жаттығу.
Жаттығу дәрігерлердің жағымсыз эмоциясын шығаруға, ыза, ... ... ... ... беру. Жаттығуды жұмыстан шаршап келгенде, кез
келген психологиялық қысымды жағдайдан кейін, қызметтік стресстен. Дәрігер
өзінің көкірек ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жағымсыз эмоциясын басады және ішкі қысымды шығарады. Жаттығуды орындау
барысында денеде ... ... ... ... ... қажет.
«Жеке тұлға және маман» жаттығуы.
Мақсаты: Өзінің кәсібіне деген қатынасы: психикалық қуат көзінің
тасуы, ... ... бөле ... ішкі ... және ... түсінуі. Жұмыста жағымсыз эмоцияның, қысымның ... ... ... ... ... ... ... Сіздер Нобель сыйлығының
иегер болып жатырсыздар. Сіз туралы қандай ... ... ... «Ең батыл дәріге», «Білікті маман» және тб. Қатысушыларды бір сәт
болашаққа саяхат ... ... ... ... ... тұрғыда жеке тұлғаның барлық уақытта кәсіби ... ... ... болуы, жаңа білім мен іскерлікті толықтыру
әрекеті, өзіндік ынтасы мен талпынысынан көрінеді. ... ... ... ... ... ... және ... көңіл бөлуім» жаттығуы.
Қатысушыларға парақ таратылып, оның ортасына дөңгелек ... ... ішін үшке ... ... ... өзі ... Нақтылап
әрекеттер қаралатылатын ұпайға шағу ... ... және ... ... өзі ... ... ... барысында не сезінгені ... ... мен ... ... парақты екіге бөлу.
Мен үйдемін ... үйде ... ... Мен ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық,
• Жалпы сипаттың болмауы,
• Осы сипаттағы сіздің қатынасыңыз.
Карикатура жаттығуы: «мен қандай маманмын».
Өзін ... ... ... онда өзін ... ... ... қасиеттерін (эмпатия сезіміне өзгенің ене білу,
қарым-қатынас, бағаламай тек тыңдай білу, ... ... ... ... ... ... бір ... бес сызыққа бөлеміз. Бірінші сызыққа 16 ассоциациялық
сөз топтастыра отырып, 8 ... сөз ... ... ... ... ... отырып 4 – ассоциациялық сөзге әкелу. Екінші қатарға 2-
сөзге соңғы қатарға бір сөзге әкелу болып табылады.
Психологиялық қолдау ... және кері ... ... ... ... үш ... он ... үш адамға жағымды
мағынада, сол адамды қай жағы ... ... ал қай ... ... ... ... ... Ал төртінші бөлікке өзінен бүгінгі кездесуден алған
әсерінің туралы жазып қалдыруды сұрану.
Қысым және ... ... қиын ... ... ... кейін денедегі қысым
мен тітіркенуді шығарып тастауға бағытталған.
Қатысушылар тік тұрып өздерінің оң қолдарына барынша ... ... ... ... ... ... босатады. Келесі қолына да осындай
жаттығу жүргізеді.
«Жалын-мұз» жаттығуы.
Қатысушылар тік тұрып «Жалын дегенде» жылдам ... дене ... ... ... әрбәр қатысушы оны өз ырқына қарай алады. ... ... сол ... кейпінде қалшиып қалады. Жүргізуші бірнеше ... ... ... ... бір ... ... басқаны жеңіп және тез ауыстыруды білу
қажет. Ең маңызды ... ... ... ішкі ... дамуы және зейіннің тез ауысуы, доппен спорттық ... ... Ал ... ... ... ... спорттық ойындарды
ұйымл\дастыру мүмкін емес. Сондықтан дем алу ... ... ... 1-ден 100-ге ... дұрыс және кері санау.
«Қақтығыс» ойын.
Жас мамандардың жаңа ... ... ... ықпал ету. Қақтығысу
жағдайларының алдын алу. Жүргізуші қатысушыларды жұп-жұпқа ... ... ... ... деп, әр ... артады.
- қақтығысты бастау;
- қақтығыстағы дәнекер;
- қақтығысты тоқтату.
«Қақтығысқа не әсер ... - ... ... ... соңында жауап бере
отырып, қатысушы өз тапсырмаларын ... ... ... ... ... ... сұрақтар арқылы жұмысты қортындылау.
- қақтығыс кезінде кезінде мені не ... ... ... ... әсер етеді?
- Жақсы жаққа қалай өзгеруге болады? - деген сұрақтарды қолданады.
«Екі ... ... ... ... ашу. ... болса қақтығыскезінде
қолданылатын дене жаттығулары жасалынады.
«Кемпірқосақ» ойыны.
Мақсаты: Сыналушылардың бойындағы ... және ... ... ... пен ... ... ... ету.
Қажетті құрал: Таза ақ парақ, қалам, қайшы, түрлі түсті бояу.
Барысы: Кемпірқосақ ойынында, жағымсыз ... ... ... ... ... біреуін таңдап алып үлкен әріптермен жазамыз, ортасына
кемпірқосақты түрлі-түсті түспен ... ... ... бірін таңдап алады. Олардың қай жерінде орналасқаның, адамның
қай дене ... ... ... қырқып аламыз (қолда, жүректе, мида т.б.).
Көздерін жұмып мен өз бойымдағы ... ... ... ... ... ... бос ... жағымды қасиетті жазып қою.
Әр бір жаттығу жас маманның ... ... ... ... қызмет
бабында кездесетін қиындықтарды жеңуге ықпал жасауға арналды. ... ... ... қатысушыларға берілген уақытта ойлануға,
әңгімені айтуға, аяқтауға ... ... ... ... ... деңгейі бізді қанағаттандырды, жақсы нәтиже көрдік.
2.2. Зерттеу нәтижесін жинақтау
Жас амандардың күнделікті еңбекке бейімделу, ... ... ... ... ... тануында өзара тілдесіп ... ... әсер ... жете ... болады. Кәсіби қызметке
бейімделу, еңбекк іс-әрекетіне психологиялық даярлығы адамзат, жас ... әр ... ... әр ... ... ... қажет ететін
құбылыс. Кеше ғана теориялық білім алған жас аман ... ... мол ... өз ... ... дәрігер мамандарға ұқсау, ... алу, ... ... ... ... және жеке ... эмоцияны
басқаруды, науқаспен тілдесе алу, қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... формаларын меңгереді.
Жүргізілген эксперименттердің нәтижесінің тиімділігін тексеру мақсаты
қалыптастыру шараларының өнімділігін ... ... ... ... сәйкестілікті тексеру» тақырыбында және «Кәсіби стресс шкаласы»
әдістемесін қайталап жүргізу ұсынылады.
Бақылау эксперименті: жас мамандардың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдер арқылы алынған нәтиженің тиімділігін тексеру. ... ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесі дамыту
шараларының сыналушы топқа жағымды әсер ... ... ... жас
мамандардың өздеріне деген сенімділігі артып, әр – бір ... ... ... көруге, шыдамдылық, батылдылық, білімділіктерінің, кәсіби
шеберлігінің, қабілеттерінің жоғарылағанына көз ... ... ... де сан ... Мысалы: Фельдшер, зертханашы,
психоневрапатолог, педиатор және тб. Осындай ... ... өз іс ... ... ... ... ... зерттеуімізде маңызды
мәселелердің бірі болды. Мысалы: педиатор балалармен ... тіл ... ... ... зақым келтірмей, керісінше ауырмауына жәрдем беру
болса, ал ... ... ... ... жұмыс жүргізу. Жедел
жәрдем барысында жас мамандардар түрлі науқастармен араласады. Олардың дене
зақымдануы, стресс алуы, комға кету сияқты жағдайларда ең ... ... ... көрсетеді. Қорыта айтқанда өлі мен тірінің арасын арашалайды.
Жас мамандардың ... ... ... көрсеткіштері анықтау
экспериментіне қарағанда түзету-дамыту жұмыстарынан кейін ... ... ... ... ... 20% - ... ... /2 жас маман /,
30% - ... ... /3 жас аман /, 50 %- ... деңгей / 5 жас
маман/.
Сыналушы топтағы мамандар: 62% - ... ... /8 жас ... ... - орташа деңгей /4 жас маман/, 8%- төмен деңгей / 1 жас маман/.
Нәтижесі ... ... ... тірі ... иесі ... кедергілерді жеңуге, өсуге
бағытталады. Адам баласы да жекелік, рухани ... ... ... ... дегеніміздің өзі адамның өзін-өзі көрсете алуы. Адам
өзінің табысқа ... ... ... табуы тиіс. Нақты өмірде біз не ... ... ... ... ... ... сенімін жоғалтып,
күресуді тоқтатады. Сонда бұл құбылыстың пайда болуы неден
Жеке тұлға тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бай ... болу, жеке тұлғаның ... ... ... маңыздылығын зерттеген. Осы мәселеге қатысты
М.В.Фирсов былай деп жазды: «Жеке тұлға бойындағы ... ... ... ... ... Жеке ... азаматтық, кісілік
тұлғалық қасиеттері болады. Жеке тұлға қоғамдық өмірде тіршілік етіп, өзге
адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады»
Зерттеу жұмысымыздың теориялық бөлімінде еңбек ... ... және ... ... ... бейімделуі
туралы қарастырған В.Д.Шадриков, Т.В.Кудрявцев, ... ... ... ... ... тұжырымдамалары мен тәжірибелік еңбектеріне
талдау жасалынды.
Практикалық бөлімде эспериментальды алаң ... ... ... ... және ... медициналық жәрдем ауруханасын алдық. ... пен ... ... ... ... жас ... сұхбаттасу әдісін қолдана отырып, өмір тәжірибелері ,
мамандық таңдауға не ... ... ... ... ... ... ... отырып , жалпы мамандыққа деген көз-қарас
пен жеке бас даму белсенділігі мен кәсіби мәдениетін анықтауға ... ... ... және «Кәсіби стресс шкаласы» әдістемелері
қолданылды. Зерттеу нәтиделері арнайы ... ... ... ... екі ... ... жеке және ... іс-
әрекетінің сапасы психодиагностикаланды. Онда анықталғаны ... ... ... өз ... өз қабілетіне сәйкес таба білгені тәжірибеде
бақыланды. ... ... ... осы тақырыпты толықтыру мақсатында
психокоррекциялық жаттығулар мен психологиялық тренингтер жүргізілді.
Әрқандай іс-әрекетке байланысты адам қандай да қызметті ... ... сол ... тиімді нәтижесін қамтамасыз етуге жәрдем беретін сапаларға
ие болуы тиіс. Мұндай дара психологиялық ерекшеліктер ... ... ... ... психикалық табиғатына ие болудан, екіншіден-әркімде өз
алдына, қайталанбас көрінісінен жеке адам қабілеті деп аталады.
Жұмысымыздың нәтижесінен жас ... ... ... ... ... мән ... қорытындыладық:
- тиімді қарым-қатынасқа деген дайындығын дамыту,машықтау.
- ... ... ... ... арылу;
- тыңдай білу, жанашырлық, іскерлігін игеру;
- қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру;
- байланыс жасау іскерлігін меңгеру;
- тұлғаның өзін-өзі бекітуіне ... ... ... ... ... ... деген сенімді дамыту;
Зерттеу жұмысымызды қорытындылай келе жас мамандардың кәсіби қызметке
бейімделуіне психологтар, ... ... ... ... ... ... ... Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности .-
Москва.: Наука., ... ... Н.С., ... А.І. ... психология. - Алматы.:
Қазақ университеті, 2007
3. ... Ә. Ж. ... ... - ... ... Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- Питер, 2002
5. Гоноболин Ф.Н. ... М., ... ... С.Ю. ... психолога-практика – Минск., 2001
7. Жақыпов С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру ... ... ... – Тараз.: Сенім., 2006
8. Жақыпов С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру ... ... ... – Тараз.: Қорғау Тараз., 2006
9. ... С.М. ... ... кіріспе. – Алматы.: Қазақ
университеті, 2007
10. Жарықбаев Қ.Б. ... ... .- ... 2002.
11. Дружинин В.Н. Психология – Питер; 2002.
12. Дубровина И.В. ... ... ... ... ... Просвещение,1991
13. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология – М, 1997
14. Зимняя И.А. ... ... .- М.: ... ... Изен Н.В., ... Ю.В. ... игры и ... - Питер.,
2000
16. Климов Е.А. Введение в психологию труда. – Москва.: Культура ... ... ... ... Е.А. ... ...... Воронеж, 1996
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық
қызметті ұйымдастыру. – Алматы., 2002.
19. Коралева З. Психологиическая тесты для всех – ... ... ... Р.К ... ... - ... ... Леонтьев А.Н Общее понятие о деятельностей - В сб. ... ... ... ... А.А.Леонтьева .
М., 1974
22. Лесли Рай. Развитие навыков ... ... ... ... А. Жас және ... психология-Алматы;1981.
24. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» ... 2007 жыл 28 ... ... Р.С. ... ... ., І-ІІ-ІІІ том. 1998,
26. Намазбаева Ж. Санғылбаев О. ... ... ... .
27. Намазбаева Ж.И. Психология. - Алматы.: Print-S , ... ... В. ... ... ... М., ... Оллпорт У. Личность в психологии. М. 2005
30. Петровский А.В. ... және жас ... - ... ... ... А.С. ... тренинг в школе.- М.:
Эксимо-пресс, 2001 г.
32. Прихожан А. психологический справочник для ... Или ... ... в ...... 1994
33. Поваренков Ю.П. Психология становления профессионала.- ... ... ... Э.О. О ... и ... Киев.: София, 2001
35. Құдайқұлов М.А. Способности умения и навыки. – Алматы., 1986
36. Құдиярова А.К. қарым-қатнас психологиясы. – ... ... ... ... и ... ... ... 2000
38. Рубинштейн Р.П. Основы общей психологий.- Москва.: Педагогика 1989
2 ... ... И.Р. ... словарь.- ... 2000 1 ... ... И.С. . ... ... ... ... Москва:
Владос, 2000
41. Роббер М.А., ... Ф. ... ... и ... ... 1988.
42. Романова Е.С., Суворова Г.А. Психологические основы профессиографии
.- Москва.:МГПИ, ... ... Л.Д. ... психологии: Практикум. Ростов-на-Дону: феник,
2000
44. Смирнова Е.Е. ... ... .- СПб.: ... ... Смид Р. Групповая работа с детмьи и подростками. – Москва., ... ... Е.В. ... ... – Р., 2000 ... ... К. ... Д. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөнінідегі
анықтамалық. – ... ... ... Тәжібаев Т . Жалпы психология.- Алматы.: Қазақ университеті, 2003.
49. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная ... ... ... 2001
50. Тутушкина М.К. Психологическая попмощь и ... ... ... СПб.: Дидактика – Плюс, 1999
51. Шевандрин Н.И. Психодиагностика, коррекция и развития личности. –
Москва.: Владос, 2001
52. ... В.Д. ... и ... способностей. – Москва., 1991
53. Широкова Г.А. Практикум для детского психолога - ... ... Д.И. ... развивающиеся личности. –
М.:Воронеж., 1996
55. Фрейд З. Введение в психоанализ. Лекции. Москва.: ... ... Хей Л. ... энциклопедия здоровья .- /Е. Шапельникова/ М.,1998
57. Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность .-Москва.: педагогика, 1986
Қосымша –1
“Кәсіби сәйкестілікті тексеру” ... ... ... ... ... ... бойынша істеймін (2);
б) орташа істеймін (1);
в) дұрыс емес істеймін ... ... бұл ... ... ұнай ... ұнайды (қызық) (2);
б) бәрібір (1)
в) ұнамайды(0)
3. Сұрақта ... ... ... ... ... дейсіз бе?
а)иә (2)
б)бәрібір (1)
в)жоқ (0)
4.Осы іс-әрекеттерді өз қызметіңізде атқарғыңыз келе ме?
а)иә (2)
б)бәрібір (1)
в)жоқ ... сіз ... ... ... істемеген болсаңыз, онда
клеткадағы балдың орнын тастап келесі сұраққа көшесіз. Барлығын болмасада
жартылай істей аламын ... онда балл ... ... ... мына ... ... көңіл бөліңіз: “үнемі”, “оңай” т.б .
Мұхият орындаңыз, асықпаңыз!
Бір-біріне қатысты, жақын тақырыптарды жинап оларды біріктірдім.
Лабороториялық, физикалық ... ... ... ... өз еркіммен шыдамдылық танытып, өсімдіктер өсіріп, оларды
суарып баптаймын.
Өлең, әңгіме, ертегі жазамын.
Көңіл-күйім нашар болса, өз ... ... ... ... ... олардың
көңіліне тимеймін.
Оқыған тақырыбымды өзім түсінетіндей етіп, конспект жасап, жаңа тақырып
құрастыра аламын.
Физикалық ... ... ... ... ... ... олардың өсуін қадағалап күнделікке тіркеп
отырамын.
Қолдан әдемі,сәнді бұйымдар жасай аламын. (материалдан, металдан, ... ... ... ... ... рет ... ... шыдамдылығым
жетеді.
Орысша жазылған әдеби жазбаларда қателер көп болады деп ойлаймын.
Химиялық процестерге есептерді шеше аламын.
Өсімдіктер түрлерін ажырата ... ... ... ... ... ... ... бір ғана адам мен қарым-қатынас жасай аламын.
Ағылшын тілін білемін.
Электр құралдарын ... ... ... ... ... ... ... уақыт бөле аламын.
Өз құрбы-құрдастарым, үлкендер қызыға тыңдайтын ән, ... ... ... ... ... тыңтай аламын.
Ағылшын тіліндегі тақырыптарды аудара аламын.
Электр құралдарын жөндей аламын (магнитофон, телевизор т.б)
Үлкендердің қадағалауынсыз өз ... ... ... ... ... қандай да бір рөлде ойнап, сахнаға шыға аламын.
1. Кішкентай балаларға арналған ойындарға, ертегі -әңгімелерге қызығамын.
1. Матиматика, химия ... ... ... ... ... ... ... есептерді шығара аламын.
1. Үй жиһазын, ойыншықтар құрастырып оларды жөндей аламын.
1. Жануарлар түрлерін ажырата аламын.
1. ... ... ... ... қажеттілігін түсініп, автордың,
режиссердің, суретшінің ойын, қабілетін, талантын бағалай ... ... ... ... ... ... ... аламын.
Өз қызметімдегі заңдылықтарды, формулаларды барлық тапсырмаларды ... ... ... ... ... әрекеттерді істей аламын.
Өсімдік, жануарлардың сырт келбетіндегі өзгерісті бірден байқап қоя алмын.
Музыкалық ... ән ... ... ... шыға ... ... көп түсуді қажет ететін тапсырмалар ... ... ... ... жұмыстарды орындай аламын.
Затты құрастыруға арналған үлгілерден бөлек өз үлгімді құрастыра аламын.
Биология, анотомия, зоология пәндерін терең түсініп, лекция, ... бұл ... ... ... аламын.
Киім, шаш, мекеме, т.б жаңа үлгілерін жасай ... ... ... қажет ететін жұмыстар орындай аламын.
Адамдарға әсер етіп олардың арасындағы ... ... ... ... ... қоя аламын.
Сызба, кесте, геометриялық фигуралары бар жұмыстарды орындай аламын.
Ұзақ уақыт бойына зерттеу жұмысымен ... ... ... ... ... таңқаларлықтай жағдайларды байқап ... ... және ... ... емес ... ... түсініп,
оларға көмек көрсете аламын
Өзімді жазба жұмыстарын тиянақты орындаймын деп есептеймін.
Логикалық тапсырмаларды жылдам ... ... ... ... ... ... ... ұнатамын.
Айналысқан зерттеу жұмыстарымның аяғын шыдамдылықпен күте аламын.
Өз ойымды, пікірімді ... ... ... ... ... ... ... білетін екі адам сіз жайлы айтып отыр. Ұсынылып отырған келесі
тұжырымдардың қайсысын олар қолдануы мүмкін?
а) х- өте ... ... Оны ... ... жоқ ... х- ... ... бірақ онымен сөйлескен кезде байқап сөйлеу қажет.
в) х- өмірінде бәрі дұрыс емес сияқты көрінеді
г)Мен х-ті өте ... және ... адам деп ... х-ті мен ... аз ... ... ... жақсы
2. Төменде келтірілген өмірде жиі кездесетін ерекшеліктер сізге
тән бе?
- сізге қандай да бір ... ... ... ... ... ... аңдып қақпанға ... ... қуу ... асқа ... ... ... нашарлығы
- ұйқысыздық;
- қысқа мерзімді бас айналуы мен жүрек соғысының жиілігі;
- ыстық пен денеге күш ... ... ... тыс ... адамдар тобы немесе жабық мекемеде үрейді сезіну;
- шаршағыштық және энергияның жетіспеуі;
- үмітсіздік ... ... да ... ... ... ... мен ... кішкентай нәрсеге өте қатты тітіркену;
- кешке қарай босаңси алмау;
- түн ... ... ... жуық жиі ояну;
- шешім қабылдаудағы қиындықтар;
- өткен күннің оқиғаларын ойлау мен сезінуді тоқтата алмау;
- жылауықтық;
- еш ... ... ... ... ... сенім;
- аса маңызды өмірлік оқиғаларға қатысты энтузиазымның ... жаңа ... ... және жаңа ... ... ... бір нәрсені істеп беруді сұрағанда "жоқ" деп айта ... ... ... келетіннің жауапкершілігі жоғары.
3. Қазіргі таңда сіз ... ... ... ... ... ... ... Спорттық жарыстарды көруді ұнатасыз ба?
а) иә
б) жоқ
5. ... ... ... ұзақ жатуға өзіңізге рұқсат бересіз бе?
а) иә
б) жоқ
6. Сіз ой шегінде ... және ... ашық ... ... ба?
а) бастықпен
б) қызметтестермен
в) отбасы мүшелерімен
7. Сіздің өміріңіздегі маңызды ... үшін ... ... сіздің
б) басқа біреулердің
8. Сізді жұмысыңызда ... ... ... сіз ... ... ... ... біраз қиналасыз
в) қиналмайсыз
9. Сіз жұмыс күнін жетістіктеріңізден қанағат алу сезімінен ... ... ... әр ... Сіз ... ... кикілжіңді ұзақ уақыт сезінесіз бе?
а) иә
б) жоқ
11. Сіз орындайтын ... ... оған ... ... асып ... ... әр ... кейде
12. Сіздің кәсіби деңгейіңіздің қандай екендігін нақты елестете аласыз
ба?
а) ... ... Сіз ... ... ... ... деп айта аласыз ба?
а) иә
б) жоқ
14. Біреумен өз проблемаңызды талдағыңыз келгенде тыңдаушыны табу оңай
ма?
а) ... ... ... ... ... мақсаттарыңызға жетуді біршама қамтамасыз
ететін жолда жүрсіз бе?
а)иә
б) жоқ
16. Сіздің жұмыс уақытысында ... ... ... ... ... өте сирек
17. Сіз жұмысқа қызығушылықпен жиналасыз ба?
а) көп жағдайда
б) кей күндері
в) тек кейде
18. ... ... ... бен еңбегіңізді дұрыс бағалайтынын
сезесіз бе?
а) иә
б) жоқ
19.Сіздің қабілетіңіз бен еңбегіңіз үшін жұмыста дұрыс ... ... ... ... Сіздің бастығыңыз мынадай әрекет жасайды деген сезім бар ма?
а) менің жұмысыма ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсетеді
21. Егер он жыл ... сіз ... ... ... ... көру ... ие ... сіз өзіңізді қалай бағалар едіңіз.
а) өз үмітімнен асып кеткенмін
б) өзім күткендерге саймын
в) өз ... қол ... Егер сіз ... ... ... ... 5-тен (максималды) 1-ге
(минималды )дейінгі шкала бойынша бағалайтын болсаңыз өзіңізге қанша балл
қояр едіңіз.
Кілт
1. а ... 0
б 1
б 1
в 2 в 2
г 3 18.а 0
д 4 б 1
2. ... ... ... жауапқа 1 ... 0
3. а 0
б 1
б ... 1
в 2
б 0
4. а ... 0
б 1
б 1
5. а 0
в 2
б ... "5" 0
6. а ... 1
б ... 2
в 2
2" 3
7. а ... 4
б ... 5
8. а 2
б 0
9. а 0
б 1
в ... 1
б 0
11.а 2
б 1
в ... 0
б 1
в ... 0
б ... 0
б 1
15 а 0
б ... а 2
б 1
в ... бағаларды өндеу.
Стресс шкаласы бойынша алынған ұпайларды абайлап өңдеу қажет. Осы
шкалалар ... тыс ... ... саны өте көп, ... біз ... кезде қолданатын тәсілдерге әсер етіп отырады. Факторлар санының
көптігі сонша, ұпай саны бірдей екі адам ... ... ... ... ... ... ... мәселе емес. Айтылғандар сіздің
деңгейіңіз ... және ... ... ... ... ... ... шкала стреске деген жағымсыз жауапты бағалауға ... ұпай – көп ... ... маман ұшін стрестің орташа деңгейі.
Сонда да жағдайды алдын –ала талдап, стресті ... ... ... ұпай – ... ... ... ... Түзету жұмыстарының
қажеттігі байқалып тұр. Стрестің осы ... одан әрі ... ... ... Бұл ... ... өміріңізді жақсылап таразылау
үшін жақсы себеп.
46-60 ұпай –бұл деңгейде стресс ... ... ... және ... ... ... ... мүмкін. Сіз жүдеу сатысынан өте жақынсыз. Қысымды
азайтуға тырысыңыз.
Түйіндеме
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: «« »
Дипломдық жұмыс жас ... ... ... ... ... ... ... теориялық бөлімінде
«еңбек», «іс-әрекет», «маман» ұғымына талдау жасалынып, кәсіби бейімделуді
дамыту мүмкіндіктері, оны ... ... ... мен ... Практикалық бөлімде жедел жәрдем ... ... ...... ... ... ... работу на тему: « »
Дипломная работа направлена на изучение психологических особенностей
самооценки в подростковом возрасте. В ... ... ... ... ... понятиям как «самооценка», «уверенность», рассмотрены условия
развития самооценки, пути, формы и методы ее формирования. В ... ... ... ... ... на
базе школы.
The summary
On degree job on a theme: " Psychological features of a ... ... ... ... degree job is directed on study of ... features of ... in teenage age. In a ... part of research the
analysis to such concepts as ... ... is given, ... of ... of a ... way, forms and methods of
its(her) formation are considered. In ... section the skilled ... ... is ... on the basis of school.
-----------------------
Еңбек субьектісі
Еңбек іс-әрекетінің инициаторы және тасушысы
Еңбектің мазмұны
Еңбек міндеттерін орындау процесі және ... ... ... ... машина) және қызметтік (сөз, мінез,
ишара) құралдары.
Еңбек жағдайы
Физико-химиялық және әлеуметтік орта
Еңбекті ұйымдастыру
Еңбек міндеттерін орындау тәртібі, ұзақтығы және көлемі.
ЕҢБЕК ... ... ... ... ... ... процесс
кәсіби маңызды сапалар
Еңбек субьектісінің жұмысқа қабілеттілігі
Кәсіби сапалары
- білімі, дағдысы, шеберлігі.
- кәсіби даярлығы.
- тәжірибе
Психологиялық ... ... ... ... ... және тб.
Қызметтік жағдайы
- зорығуы,
- психикалық қысы және стресс,
- монотония,
- сергектігі, ұшқырлығы.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуінің теориялық мазмұны40 бет
Рекреация ұғымы сұрақ-жауап түрінде196 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Бейімделу мүмкіндіктері.Ағзаның қорғаныс механизмдері9 бет
Болашақ педагог маман тұлғасын заманауи ақпараттық құралдар көмегімен дамытудың психологиялық-педагогикалық негіздері53 бет
Жануарлардың кейбір биологиялық ерекшеліктері. Комменсализм, симбиоз, паразитизм7 бет
Информатика мұғалімінің автоматтан-дырылған жұмыс орнын құрудың теориялық және методологиялық негізі22 бет
Оқу-жобалық іс-әрекет процесінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру191 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
Қоршаған орта факторлары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь