Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай? Ақша деген не?


Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдаҚы эквивалент қызметiн атқаратын ж„не жалпыҚа бiрдей болама, яҚни, басқа тауарлардың жалпыҚа бiрдей баламалық қүныныҢ нысаны.
…бiр к„сiпкер өзiнiҢ жүмысында Үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста болады. Ақша тарихи категория, тауарлық өнiм. Ол натуралдық шаруашылықыҢ тауарлық шаруашылыққа ауысу кезеҢiнде пайда болды. Осы ауысу кезеҢiне себеп болҚан адамдардың шыҚарылҚан өнiмдерiнiҢ артық болып, әайырбастауә процессiнiҢ шыҚуы. Айырбастау Үшiн өнiм әтауарҚаә айналды. Сөйтiп науралдық -өндiрiстің орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларҚа тауарлар жатады, бүл тауарлар кҮнделiктi айырбастауда эквивалент болып келдi: мал, түз, шай, бидай, кҮрiш, т.б. жҮн, еҢбек қүралы, с„ндi бүйымдар, бақалшақтар. Уақыт өте келе ақша қызметiн металлдар атқарды.
Осы монеталардың пайда болуы – ақшаныҢ қүрылуындаҚы соҢҚы кезеҢ болып табылады. Металдар мыс, кҮмiс, алтын (Ассирияда, мысырда) тҮрiнде болды. Орта Қасырларда қаҚаз ақша Ѕытайда алҚашқы рет пайда болды.
Ақша бес тҮрлi қызмет атқарады: қүн өлшемi, айналыс қүралы, төлем қүралы, қор және қазына жинау қүралы, дҮниежҮзiлiк ақша.
Ақша, пайда баҚаннан берi бiрнеше рет өзгерiске үшырады, iрақ iшкi маҚынасы өзгерген жоқ. Мынадай тҮрлерi бар: метал ақша, қаҚаз ақша, несие ақшалары. Ақша тауарлы өндiрiске қызмет етедi. Сондықтан ақшаныҢ қызметiнiҢ н„тижесi ж„не оныҢ осы өндiрiстегi маҢызы болады. Мемлекет өзiнiҢ кiрiс шыҚысыныҢ б„рiн ақшаҚа шаҚып, өзiнiҢ керегiне жарату Үшiн бюджетке тиiстi тҮсiмдер тҮсiруi Үшiн ақша маҢыздылыҚы мен қажеттiлiгi мол. …рбiр жанүя түрмысына қажеттi н„рселерiн ақшаҚа шоҚып, өзiнiҢ ақшалай табысымен байланыстырып, қандай баҚамен затты сатып алу мҮмкiндiгiн реттеп отырады. Халықаралық экономикалық қарым-қатынаста iске асыру Үшiн ж„не экспорттыҢ, импорттыҢ операцияларды Үзеге асыру Үшiн ақшаныҢ пайдасы мол. Ақша қолайлы „рi кҮрделi Қимараттар, жабдықтар фабрикалар мен зауыттар, жердi де сатыпалуҚа мҮмкiндiк бередi. Ѕазiргi кезде ақша нарықтық экономикада ақшанесиелiк реттеуде айналыстаҚы ақша массасыныҢ өсуiн тежеу, инфляцияныҢ процестердi жеҢу ж„не үлттық жалпы өнiмдi ынталандыру баҚытында қолдануда.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық А.С. Сейтқасымов – Алматы 2001.
2. Көшенова Б.А. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары Алматы: Экономика 2000ж.
3. КазМБА. Экономикалық ЖОО-ныҢ әАқша, несие, банкә курсыныҢ баҚдарламасы: 1998ж. Алматы
4. Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие Алматы: Ѕазун-т 2000ж.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие: Алматы 2004ж.
6. Саниев М.С. Ақша несие банктер. Алматы 2001
7. Экономика оқулыҚы А.С. Булатова Москва 1995ж.
8. ТеҢге шежiресi // ақиқат. Тобаяков Б. 2003ж. 10.38бет.
9. Экономиканы ақша –несиелiк реттеудiҢ кейбiр аспектiлерi Серикбаева Ж. қаржы-қаражат 2003ж.№3
10. Ақша төлемi мен аударымы туралы //Егемендi Ѕазақстан 1998ж.
2 шiлде
11. Т„уелсiз елдiҢ үлттық Валютасы // Егемен Ѕазақстан
Нысанбаев …. 2003ж. 13 қараша
12. ТеҢге, доллар ж„не артық валюта туралы // Түркiстан 2003ж.
20 қараша
13. Ақша саясаты // Алматы ақшаны 1998ж. 26 қаҢтар
14. ТеҢге айналысына-5жыл // Заман Ѕазақстан 1998ж. 13қараша
15. Еуропалық валюта одаҚы елдердiҢ валюталарҚа евроҚа ауыстыруына Ѕ.Р. экономикасын дайындау жөнiндегi iс шаралар // Ѕазақстан Республика Президентi мен ЅР ҮкiметiнiҢ актiлер жинаҚы 2001 №39 53-56 бет.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Кiрiспе
АқшаныҢ адам өмiрiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдаҚы эквивалент қызметiн атқаратын ж„не
жалпыҚа бiрдей болама, яҚни, басқа тауарлардың жалпыҚа бiрдей баламалық
қүныныҢ нысаны.
...бiр к„сiпкер өзiнiҢ жүмысында Үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста
болады. Ақша тарихи категория, тауарлық өнiм. Ол натуралдық шаруашылықыҢ
тауарлық шаруашылыққа ауысу кезеҢiнде пайда болды. Осы ауысу кезеҢiне себеп
болҚан адамдардың шыҚарылҚан өнiмдерiнiҢ артық болып, әайырбастауә
процессiнiҢ шыҚуы. Айырбастау Үшiн өнiм әтауарҚаә айналды. Сөйтiп науралдық
-өндiрiстің орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларҚа тауарлар жатады, бүл тауарлар кҮнделiктi айырбастауда
эквивалент болып келдi: мал, түз, шай, бидай, кҮрiш, т.б. жҮн, еҢбек
қүралы, с„ндi бүйымдар, бақалшақтар. Уақыт өте келе ақша қызметiн
металлдар атқарды.
Осы монеталардың пайда болуы – ақшаныҢ қүрылуындаҚы соҢҚы кезеҢ болып
табылады. Металдар мыс, кҮмiс, алтын (Ассирияда, мысырда) тҮрiнде болды.
Орта Қасырларда қаҚаз ақша Ѕытайда алҚашқы рет пайда болды.
Ақша бес тҮрлi қызмет атқарады: қүн өлшемi, айналыс қүралы, төлем
қүралы, қор және қазына жинау қүралы, дҮниежҮзiлiк ақша.
Ақша, пайда баҚаннан берi бiрнеше рет өзгерiске үшырады, iрақ iшкi
маҚынасы өзгерген жоқ. Мынадай тҮрлерi бар: метал ақша, қаҚаз ақша, несие
ақшалары. Ақша тауарлы өндiрiске қызмет етедi. Сондықтан ақшаныҢ қызметiнiҢ
н„тижесi ж„не оныҢ осы өндiрiстегi маҢызы болады. Мемлекет өзiнiҢ кiрiс
шыҚысыныҢ б„рiн ақшаҚа шаҚып, өзiнiҢ керегiне жарату Үшiн бюджетке тиiстi
тҮсiмдер тҮсiруi Үшiн ақша маҢыздылыҚы мен қажеттiлiгi мол. ...рбiр жанүя
түрмысына қажеттi н„рселерiн ақшаҚа шоҚып, өзiнiҢ ақшалай табысымен
байланыстырып, қандай баҚамен затты сатып алу мҮмкiндiгiн реттеп отырады.
Халықаралық экономикалық қарым-қатынаста iске асыру Үшiн ж„не экспорттыҢ,
импорттыҢ операцияларды Үзеге асыру Үшiн ақшаныҢ пайдасы мол. Ақша қолайлы
„рi кҮрделi Қимараттар, жабдықтар фабрикалар мен зауыттар, жердi де
сатыпалуҚа мҮмкiндiк бередi. Ѕазiргi кезде ақша нарықтық экономикада
ақшанесиелiк реттеуде айналыстаҚы ақша массасыныҢ өсуiн тежеу, инфляцияныҢ
процестердi жеҢу ж„не үлттық жалпы өнiмдi ынталандыру баҚытында қолдануда.

1. АқшаныҢ дҮниеге келуi ж„не даму заҢы
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiсiнiҢ дамуындаҚы бiрден-
бiр шарт ж„не өнiм болып табылады. Экономикалық санат ретiнде ақша
натуралдық шаруашылықтан, тауарлы шаруашылыққа ауысу кезеҢiнде пайда
болды. Натуралдық шаруашылық-шыҚарылҚан өнiмнiҢ тҮгелiмен өндiрушiнiҢ
жеке басыныҢ керегiне жаратылҚан кезеҢ. Уақыт өте келе өндiрiс
қүралдарыныҢ жетiлуiне байланысты немесе табиҚаттыҢ өзi туҚызҚан
жаҚдайына байланысты (мысалы, бiр жерде егiн, басқа жерде мал өсiру
пайдалы, ал Үшiншi жерде балық аулау пайдалы) адамдардың шыҚарҚан
өнiмдерiнiҢ саны олардың жеке басына керегiнен асуы басқа өнiмге айырбас
алу мҮмкiншiлiгiн тудырды. ОсыныҢ н„тижесiнде әайырбастауә деп аталатын
процесс шықты. Айырбастау Үшiн өндiрiлген өнiмнiҢ әтауарә деп аталатын
болҚан соҢ, натуралдық өндiрiстің орнына тауарлы өндiрiс пайда болды.
Тауар – бүл сату немесе айырбастау Үшiн жасалынҚан еҢбек өнiмi. Адам
еҢбегiнiҢ өнiмi, оны өндiрушiлердiҢ белгiлi қоғамдық қатынастарын тудыра
отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарҚа айналуы ақшаныҢ
пайда болуындаҚы объективтi алҚышарттарды қүрады. ...рбiр тауар қажеттi
түтыну қүнын алу қүралы бола отырып, өзiнiҢ өндiрушiсiне қатынасы бойынша
айырбас қүны ретiнде көрiнедi. әАйырбас қүн тауарлардың өзiнен бөлiнiп
шыққан ж„не олармен бiрге өз бетiнше өмiр сҮретiн тауар, ол ақшаә.
Тауар өндiрiсiнiҢ дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиiлiнедi. Жалпы
тауар массасыныҢ iшiнен барынша жиi айырбасталатын тауардың бөлiнiп
шыҚуымен қүнныҢ жай формасы толық формаҚа өте бастады. Мысалы, бидайды
етке, майҚа, жҮнге ж„не т.б.айырбастауҚа мҮмкiн болды. Тауар өндiрiсiнiҢ
дамуына байланысты неҚүрлым жиi айырбасталатын тауар-барлық басқа
тауарлардың бiр-бiрiмен өзара айырбасталу қүралы болып табылады. Осыдан
келiп, қүнныҢ толық немесе көлемдегi формасынан жалпы қүндық формасына
жасырын тҮрде өту басталды. Бiртiндеп жалпы қүндық эквивалент рольiн
белгiлi бiр тауарлар атқара бастады ж„не осы тауарлар ақша аталынды.
ЅүнныҢ жалпы қүндық формасы ақша формасына айналды.
ЖалпыҚа ортақ эквивалент ролiн атқаратын тауар Үшiн „р тҮрлi
халықтарда ж„не сол бiр халықтыҢ өзiнiҢ тарихыныҢ „р тҮрлi даму
кезеҢдерiнде жалпыҚа бiрдей қүн эквивалентiн „р тҮрлi өнiмдер атқарды.
Мысалы: Ежелгi Гректер, Римдiктер, Славяндар ақша орнына мал пайдаланҚан;
Скандинав елдерiнде, ежелгi Орыстар – аҢныҢ, болмаса малдың терiсiн
пайдаланҚан. Ѕытайда – түз; МонҚолияда – шай, т.с.с. ТабиҚат жаҚдайына
байланысты нақты сол ортада айырбас қүралы болды. ШалҚын аудандарда –
жылқы, сиыр, қой; ал шөл ж„не шөлейт аудандарда – тҮйе; тундрада – бүҚы
жалпы эквиваленттiк қызмет атқарды. ОҚан нақты д„лелдер қолжазбаларда,
қазба жүмыстарыныҢ н„тижелерiнде табылҚан заттарда, поэзияларда
кездестiремiз. ГомердiҢ көне Трол батырлары туралы поэмасында өгiздi қүн
өлшемi ретiнде пайдаланҚаны жайында айтылады. Осы уақыттарда металдан
жасалынҚан ақшаларда әөгiзә деген атау ойып өрнектелiнiп жазылып жҮрдi.
ЛатынныҢ сөзi әпекунияә (ақша) әпекусә (мал) сөзiнен шыққан. әРупаә
(әмалә) сөзi ҮндiлердiҢ ақша бiрлiгiнiҢ атауы әрупияә негiзiнде жатыр.
Ежелгi РуҢсьтарда да ақша металл ақшаларҚа ауықаннан кейiн де әмалә деген
атауҚа ие болады. Ярослав Мудрый 1018ж былай деген әбiздiҢ жинаҚан
малдарымыз: ерлерден 4 кҮн, сперостылардан 10 гривен ж„не боярлардан 18
гривеннен түрадыә. Ол кездегi қазынамалы әмалшыә, қазына, қазына жинау
орны - әмал үстайтын орынә деп аталынды. Ежелгi скандинавтар, солтҮстiк
Сiбiр халықтары, СолтҮстiк Америкада аҢ жҮндерi, қүс жҮндерi ақша
эквивалентi ретiнде пайдалынды. Жылы теҢiз жаҚасында мекендеген тайпалар
ақша ретiнде бақалшақтарды қолданҚан. Тарихта олардың атауы қалҚан:
чангос, цимбис, бонгез, хайква ж„не т.б. Бақалшақтар ¦ндiқытайда, ¦ндi
де, Ѕытайда, Америка ШыҚыс жаҚалауларында ж„не басқа аралдарда ақша
қызметiн атқарҚан. ХХ Қасырдың 70-жылдарыныҢ басында Соломон аралдарында
кебiр түрҚылықты түрҚындарыныҢ ақша айналысы ретiнде бақалшақтардың Үш
тҮрi: еҢ арзаны – қара тҮстi (курила), ақ тҮстi (галиа); аса қымбат қызыл
тҮстi (ронго) пайдаланылды. ...лемде „р тҮрлi әэкзотикалықә ақшалар болҚан.
Юлий Цезарь патшалыҚыныҢ түсында қүлды ақша ретiнде Үш сиыр, алты бүзау,
он екi қойҚа теҢестiрiлдi. ‡сiмдiк өнiмдерi з„йтҮн майы, кҮрiш, кофе,
какао т.б. ақшаныҢ орнына қолданҚан.
Ежелгi Спортта, Жапонияда, Африкада темiр, мыоыш, қорҚасын, алтын,
кҮмiс ақша эквивалентi болды. Рим императоры Омонийсий Сиракуз ж„не орта
ҚасырдаҚы аҚылшын корольдерi – мырыш ақшаларды қүйды. ХVIIҚ. СолтҮстiк
Америкада (массачусетс штатында) үсақ төлемдерге қорҚасын дөҢгекшелер
қолданылды.
Метал ақшаларыныҢ артықшылыҚы, олар – бiркелкi, төзiмдi, қсақталынады.
Бүл ақшаныҢ таралуымен ақша есебiнiҢ салмақтық жҮйесi нақтылана тҮстi.
Кейiн алтын мен кҮмiс метал ақшалары тиiмдi болды. Темiр ақшалар ретiнде
кҮрек, шеге, шынжыр т.б. формалары анықталды. Грек ақшасыныҢ атауы
әдрахмаә бiршеге деген маҚынаны бiлдiрдi. Б.э.д. ХIII Қасырда салмаҚы
көрсетiлген қүймалар: ливр, фунт, стерминг пайда болды.
Көне д„уiрден ата – бабамыз айырбаспен қатар сауда м„дениетi
өркендегенде тауар айналымына метал ақшаны пайдаланылды. Ежелгi
Ѕазақстанда VII-VIII Қ-да м„дениттi орталық Сырдарыл тҮрiк
„мiршiлерi,Отырар мен Жетiсуда тҮргештер мен тухсилер темiр ақшаны
шыҚарҚан. КеҢес заманында Ѕазақстанда ақша реформасы 1947 ж„не 1961
жылдары жҮргiзiлдi. 1 рубль қүнындаҚы кҮмiс м„неттер, 50тиындық
шыҚарылды. Егемендiгiмiздi алҚаннан кейiн 1993 жылдың наурыздың
әЅазақстан РеспубликасыныҢ µлттық банкiә туралы заҢ қабылданды. µлттық
валютаны жасау елiмiздiҢ Президентi Н ... . НазарбаевтыҢ жеке басшылыҚымен
жҮргiзiлдi ж„не осы м„селе бойынша барлық шаралар қатаҢ қүпияда
сақталынды „рi жоҚары деҢгейде үйымдастырылды. Бiзге таныс қаҚаз ақша
алҚашқы рет Ѕытайда пайда болды. Ол туралы МаркоПоло 1268 ж. ЅытайҚа
барып келгеннен кейiн айтады. Европада қаҚаз ақша XVIII шыҚарылды. Ал,
Ресейге ассигнация II Екатерина кезiнде енгiзiлдi. АқшаныҢ айналуы
өзiндiк қүны бар ақшаны қүны жоқ, қаҚаз ақшаҚа ауыстырҚанда кҮшейе тҮстi.
1976 жылдың қаҢтарында Ямайкада өткiзiлген халықаралық Валюта қорына мҮше-
елдердiҢ келiсiмi бойынша „рбiр елдiҢ ақшасыныҢ Алтынмен салыстырҚандаҚы
қүны жойылды. ОсыныҢ б„рi қазiргi жаҚдайда ақша айналымыныҢ өз алдына
өтетiнiн, сөйтiп, ақшаныҢ өз алдына экономикалық санат боып шыққанына
айқын д„лел болып табылады. КеҢес ОдаҚы таратылҚанҚа дейiн КеҢес рублiнiҢ
алтын қүны (поритет) 0,98742гр таза алтынҚа баҚаланатын. Бүл т„ртiп Ресей
Федерациясында 1992 жылы жойылды,ал ЅазақстанныҢ теҢгесiнiҢ, о бастан
алтын баҚасы болмады. Ѕазiр, ешбiр де елдiҢ ақшасыныҢ алтын баҚасы жоқ.
Сонымен ақшаныҢ пайда болуына алдын ала екi экономикалық жаҚдай
туҚызылды:
- Натуралдық шаруашылықтыҢ орнына тауарлық шаруашылық келдi. ОсыҚан
байланысты айырбастау операциясы өрiс алды.
- ‡нiм өндiрушiлердiҢ арасында бiр жаҚынан мҮлiктiк жекеленушiлiк пайда
болды, екiншi жаҚынан белгiлi, бiр тҮрлi тауар өндiруге мамандандырушылық
туды.
АқшаныҢ пайда болуы айырбастау процессiне де бiрқатар өзгерiстер
енгiздi.
Бiрiншiден, ақша шықаннан кейiн тiкелей тауар айырбастаудың тар шегi
бiраз кеҢейтiлдi, яҚни базар пайда болды, ал ол базарда бiрнеше тауар
иелерi қатынасады.
Екiншiден, айырбастау процессi „р уақытта iстелетiн екi „ркетке
айналды;
¦шiншiден, несиенiҢ пайда болуына „сер еттi. МонетаныҢ пайда болуы
металдан соҚылҚан ақшаныҢ сыртқы пiшiнiҢ қалыптасуындаҚы соҢҚы кезеҢ болды.

2. Ақша м„нi ж„не атқаратын қызметтерi
Ақша кез келген тауар қүнын бiлдiретiн ерекше тауар рольiн атқарады. Осыдан
келiп ақшаныҢ жаппай өктем кҮшi пайда болды. АқшаныҢ қоғамдаҚы м„нiн Карл
Маркс әиндивид өзiнiҢ қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да өзiнiҢ
қалтасына салып жҮредiә деген афоризммен сипаттады. ОсыҚан байланысты ол
мынадан айқын көрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаҚа айырбастау арқылы Қана тауарлар қоғамдық
еҢбектің н„тижесi екенiн анықтауҚа болады. Мысалы, ақшаныҢ тауарлар
айырбасында делдалдың етуi арқылы қоғамдық еҢбектің сапалық деҢгейi
айқындалып, сандық есебi жҮргiзiледi.
Екiншiден, „р адамныҢ еҢбектегi, яҚни қоғамдық өнiмдегi Үлесiн де ақша
арқылы анықтауҚа болады. Себебi адамныҢ қоғамдық еҢбектегi Үлесiн жалақы
ретiнде алҚанда ақша төлем қүралы қызметiн атқарҚаны.
¦шiншiден, айырбас процесiнде ақшаныҢ делдалдық етуiмен тауардың iшкi
қайшылықтары да шешiледi.
Тауарлар дҮниесiнiҢ тауар ж„не ақша болып екiге бөлiнуi оныҢ түтыну
қүнымен қүныныҢ, яҚни тауардың iшкi қарама-қарсы жақтарыныҢ қайшылыҚын
шешуге жол салады. ‡йткенi, егер тауар сатылса, оныҢ түтыну қүныныҢ
бiреудiҢ қажетiн өтеуге керек болҚандыҚы. СатылҚан қүн ендi ақша ретiнде
тауар өндiрушiнiҢ қолына тҮседi. Сөйтiп, тауар өндiрушiге тҮскен ақшаныҢ
көлемiне қарай өз өндiрiсiне басқа кез келген қажеттi түтыну қүнын алуҚа
мҮмкiндiк туады.
ЅүнныҢ ақшалай формасыныҢ пайда болуы, яҚни ақша-тауардың жалпы
эквивалентi болуы тауар өндiрiсiнiҢ үлҚайып, айырбас қатынастарыныҢ алҚашқы
кездейсоқ жаҚдайдан нақтылы ж„не Үнемi қайталанатын процеске айналып, кеҢ
көлемде өсуiне жол ашты. АқшаныҢ қызметi тауарды сатып алу, қолдан-қолҚа
ауыстырып, қайта-қайта итеру қатынаста болып келедi. Тауарды түтынушыҚа
жеткiзiп, ақша Үзiлiссiз қозҚалыста жҮредi. Тауарды қолдануда ақша
делдалдың ролiн атқарады, ол уақыт пен кеҢiстiкте келiспеушiлiктi жеҢедi.
Сатушы, товарын сатып, басқа тауарды сатып алуҚа асықпайды. Ол басқа жерде
тауарын сатып алуҚа ж„не басқа жерде сатуҚа мҮмкiндiгi бар, бүҚан ақша
көмектеседi.
Ақша ерекше тауар, жалпыҚа бiрдей балама, яҚни, басқа тауарлардың
жалпыҚа бiрдей баламалық қүныныҢ нысаны. Ақша-тауардың ерекше қасиетi, оныҢ
кез келген басқа тауарлардың қүнын көрсете алатындыҚы, оныҢ жалпыҚа бiрдей
қүралы екендiгiнде. АқшаныҢ таҚы бiр ерекше қасиетi қүнныҢ сақталуын
қамтамасыз ететiн кҮшi. Мысалы, қүнды тауарҚа салса, оныҢ ақшалай көлемi
қүн санап азал бередi. ‡йткенi, ол тауарды сақтау Үшiн белгiлi көлемде
шыҚын шыҚарылады. Ал, егер, қүн ақшаҚа салынса, ондай шыҚын болмайды.
АқшаныҢ м„нiн көрсетушi оныҢ атқарымы болып есептеледi. ЭкономиканыҢ
кез келген Үлгiсiнде ақшаныҢ атқарымы өзгермей, бiр қалыпта қалады. Ѕазiргi
жаҚдайда (Нарық жаҚдайында да) ақшаныҢ атқарымдары бүрынҚыдай:
1) Ақша қүнды өлшеушi ретiнде
2) Ақша, айналым қүралы ретiнде
3) Ақша төлем қүралы ретiнде
4) Ақша қорлану қүралы ретiнде
5) ДҮниежҮзiлiк ақша атқарылуы ретiнде
Көрсетiлген атқарымдарды тек ақша Қана орындай алады.
АқшаныҢ қүн ретiнде атқарымы оныҢ көлемi мен тауардың өзiндiк қүны
анықталҚан кезде байқалады. Бүл жерде тауардың өзiндiк қүны, оны өндiру
жолындаҚы, қоғамдық қажеттi шыҚынымен теҢ. Олай болса, тауар өндiру,
болмаса басқаша қызмет көрсету Үшiн, алдымен еҢбек бүйымдарын табу керек,
тек содан кейiн, солардың көмегiмен, керектi өнiм шыҚарылады, болмаса
қызмет көрсетiледi. ОсыҚан байланысты жаҢадан шыҚарылҚан тауардың өзiндiк
қүны екi элементтен түрады. Бiрiншiсi, жоҚарыдаҚы айтылҚан еҢбек қүралдары
мен еҢбек бүйымдарыныҢ қүны. Екiншiсi, осы өнiмдi өндiру жолындаҚы
жүмсалатын тiрi еҢбек кҮшiнiҢ қүны. Сонымен қатар, жаҢа өнiмнiҢ өзiндiк
қүнына қосылатын, еҢбек қүралдарыныҢ ж„не еҢбек бүйымдарыныҢ қүны, тiрi
еҢбек кҮшiнiҢ қүны да „рбiр тауар өндiрушiлерде бiрдей болмайды. ‡йткенi,
барлық тауар өндiрушiлердiҢ техника мен жабдықтандырылуы, мамандық д„режесi
ж„не Үнемшiлдiгi „ртҮрлi.
Ақша айналым қүралы ретiнде. Барлық тауарлар, қой жерде шыҚаралҚанына
қарамастан, керектi уақытында сатылуы керек. ЯҚни, қүнныҢ тауарлық нысаны
ақшалық нысанҚа ауысуы керек. АқшаныҢ айналым қүралы ретiнде жүмыс iстеуi
ақшаныҢ тауарҚа, тауардың ақшаҚа айналуыныҢ толассыз тiзбеi болып табылады.
Осылайша ақша Үздiксiз айналымда жҮредi. Бүл атқарымныҢ өзiне т„н бiр
ерекшелiгi, ақша ментауардың бiрiне-бiрiнiҢ қарсы қозҚалдыҚында: ақша
сатушыҚа қарай қозҚалса, тауар сатып алушыҚа қарай қозҚалады. Осы
айналымныҢ қүралы ретiнде iстеу, тек үлттық ақшаҚа Қана т„н. ЗаҢ бойынша
елдiҢ ақша айналымында басқа мемлекеттің ақшаныҢ саны көбейсе, сапасы
азайса, қүнсыздалуына апарады. АйналымдаҚы ақшасаны осы атқарымныҢ дүрыс
орындалуына тыҚыз байланысты. Егер айналым тез жҮрсе айналымдаҚы ақша саны
азаяды, керiсiнше баяулайтын болса, айналымда көбiрек ақша жҮруi керек.
Ақша төлемқүралы ретiнде. Бүл атқарымды ақша қозҚалысы мен тауардың
қозҚалысы арасындаҚы айырмашылықты айтамыз. Себебi, тауардың сатып
алушыныҢ, ақшаныҢ сатушы қолына тҮсуi кеш жҮредi. Егер алдын ала сатушы мен
сатып алушылардың арасындаҚы келiсiм бойынша тауар қүны төленетiн болса,
ақша сатушыҚа ертерек тҮседi. ЕкеуiнiҢ қозҚалысы „ртҮрлi. Тарих түрҚысынан
қараҚанда, ақша төлем қүралы ретiндегi атқарымда тауарды несиеге берумен
байланысты пайда болҚан. Бүл жөнiнде К. Маркс былай деп жазҚан: әБiр
тауардың иесi өзiнiҢ қолдва бар тауарын сатады, ал басқа бiреу оны сатып
алады, тек ақшаныҢ өкiлi ретiнде. Сатушы несие берушi болады да, сатып
алушы қарыздар болып қаладыә. АқшаныҢ төлем қүралы ретiндегi атқарымнан
айырмашылыҚы, бүл атқарымды, үлттық ақшамен қатар, басқа елдердiҢ ақшалары
да орындай алады.
Ақша қорлану қүралы ретiнде. Бүл атқарымды, айналысқа қатынаспай
жҮрген ақшалар Қана орындайды. ОныҢ iшiнде халықтыҢ қолында жҮрген ақша,
банкiлердегi есеп шоттарда қалҚан, жеке ж„не заҢды түлҚаларды ақшасы
кiредi.
АқшаныҢ қорлану қүралы ретiнде атқарымын орындайтын артық ақша
табыстыҢ шыҚыннан көбiрек болҚан кҮнде Қана пайда болады. Ал ақшалар алдаҚы
кезде оррын алатын көлемдi шыҚындардың қоры ретiнде сақталады. Осылай
несиелiк қарым-қатынас пайда болады. Ол шаруашылықтардың, жеке түлҚалардың
уақытша бос ақшасы, басқа шаруашылықтарҚа, жеке түлҚаларҚа уақытша
пайдалануҚа берiледi. Сөйтiп, ақшаныҢ бостан-босқа пайдасыз жатуына,
санымен бiрге оныҢ инфляцияныҢ „серiнен қүнсызданып кетуiне жол берiлмейдi.
Тек мынадай жаҚдайларҚа сҮйенедi:
- несиеге берiлген ақша кедергiсiз iске пайдаланылады
- несиенiҢ уақытында қайтарылуына кҮм„н жоқ
- несиеге берген ақшадан жоҚарҚы деҢгейде пайда тҮседi.
ДҮниежҮзiлiк ақша атқарымы. 1976 жылы, ақшаныҢ алтын тепе-теҢдiгi
жойылҚаннан кейiн, көптеген экономистер, ендi қүнсыз, қаҚаз ақша
дҮниежҮзiлiк ақша атқарымын орындай алмайды деген пiкiрге келген. Бiрақ та,
ақша „лi де „р тҮрлi елдердiҢ ж„не олардың заҢды ж„не жеке түлҚаларыныҢ,
өзара қарым-қатынастарына қызмет көрсетiп жҮр. Ақша бүрынҚыша өзiнiҢ
дҮниежҮзiлiк ақша атқарымын орындап келедi. Еркiн айырастауҚа жатпайтатын
ақшалар дҮниежҮзiлiк ақша атқарымын орындай алмайды. Сондықтан ақшалары
еркiн айырбасталмайтын елдер, алдымен өз ақшасын сол кездегi баҚаммен еркiн
айырбасталатын ақшаҚа ауыстырады (доллар, марка, иена сияқты) сосын
өздерiнiҢ керектi халықаралық iстерiне жаратады. Сондықтан ақшаны
дҮниежҮзiлiк ақша ақша атқарымын тек тежеулi тҮрде орындайды екенiн
көремiз.
Ақша м„нi орындалатын функциялары: қүн өлшемi, айналыс қаражаты,
жинақтау қаражаты арқала анықталады.
Түтыну- түтынушылар алатын тауарлар мен қызметтер жиынтыҚы. ТабыстыҢ
қалҚан бөлiгi жинақ ақшаҚа жатады. Жинақ ақша – бүл табыстыҢ түтынбайтын
бөлiгi.
µлттық ақша жинаҚы –түтыну мен мемлекеттiк сатып алуды шегерiп
тастаҚандаҚы экономикалық табыс. µлттық ақша жинаҚы жеке ж„не мемлекеттiк
ақша жинаҚынан түрады.
Жеке ақша жинаҚы – салық пен түтыуҚа жүмсалҚанды – қоспаҚандаҚы Үй
шаруышылыҚыныҢ табасы.
Мемлекеттiк ақша жинаҚы –бүл жиналҚан салық пен оныҢ жүмсалу тҮрiндегi
алынҚан мемлекеттiк табыстыҢ айырмашылыҚы.
Жинақ ақша функциясы – жиынтық жинақтыҢ (S) табысқа (У) т„уелдiлiгi,
яҚни S=S(У).
Жинақ ақша функциясыныҢ д„л ерекшелiгi түтыну функциясына керi,
өйткенi У=C+S
Ақша жинаҚын (S)қамтитын жалпы табыстыҢ (У) Үлесi түтынуҚа орташа
бейiмдiлiк (АРС) деп аталады

А0ша функциясына халықаралық төлем де жатады. ДҮниежҮзiлiк ақша
мемлекетаралық операцияларды жҮзеге асыруы Үшiн қолданылады. Бүл қызметтер
адам көмегiмен тауарҚа баҚаны анықтайды, төлеу мен сатып алу процессiнде
қолданылады ж„не қор жинау Үшiн пайдаланылады. Мүндай ақша функциялары
ақшаныҢ қоғамда экономикалық қарым-қатынас қүралы, ал функциялары адам
көмегiмен орындалуында екенiн көрсетедi.
Ақша тҮрлерi. Ақша - өзi дамушы категория ж„не уақыт өте келе бiрнеше
өзгерiске үшырады, бiрақ оныҢ iшкi маҚынасы өзгерiссiз қалды. Бөлшектелген
сферада ж„не „ртҮрлi кезеҢде белгiлi бiр жаҚдайда „ртҮрлi ақша
қолданылҚан. АлҚашқы ақша мiндетiн мал, жҮн, темекi (штат Вирджиния, АЅШ)
орындаҚан. әАйырбастауә дамып, ақшаныҢ жалпы эквивалент болуына „серiн
тигiздi. Металл ақша „рi үсақ, қолайлы ж„не сақталуына ыҢҚайлы болҚан соҢ
тауар орнына келдi. ОныҢ тҮрлерi: мыс, қолайлы, кҮмiс, алтыннан жасалд. ЕҢ
бiрiншi метал ақша б.з.б. VII-VIII Қ-да Малазияда, III Қ. Римде, Дидия,
Ежелгi Греция мемлекеттерiнде басып шыҚарылды. IХ-Х Қ-да Еуропа мен Ресейде
өз метал ақшаларын шыҚара бастады. Алтын монетаныҢ ешуақытта инфляция
кезiнде қүнсызданбауы, оныҢ жеке қүнын бiлдiредi.ОсыҚан байланыстыалтын
ақша өз бетiмен айналымҚа қанша ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?
Білімнің адам өміріндегі орны
Бейімділіктің адам өміріндегі алатын орны
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны
Бағалы қағаз деген не?
“КОМПЬЮТЕРЛІК САУАТТЫЛЫҚ” ДЕГЕН НЕ?
Түсінік деген не ?
Экология деген не?
Гиперактивті деген не
Білім деген не?
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь