Сот шешімі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 СОТ ШЕШІМІ . ІСТІ МӘНІ БОЙЫНША ШЕШЕТІН СОТТЫҢ ҚАУЛЫСЫ РЕТІНДЕ
1.1 Сот шешімінің түсінігі, мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ..7
1.2 Сот шешімінің мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
1.3 Шешім шығару, оны жариялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

2 ЗАҢДЫ КҮШІНЕ ЕНГЕН СОТ АКТІЛЕРІН ҚАДАҒАЛАУ ТӘРТІБІМЕН ІС ЖҮРГІЗУ
2.1 Сот шешімінің заңдылығы және негізділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.2 Сот актілерін қадағалау тәртібімен қайта қарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.3 Қадағалау тәртібімен іс жүргізудегі сот өкілеттігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48

3 СОТ ШЕШІМІНДЕГІ КЕМШІЛІКТЕРДІ ТҮЗЕУДІҢ ТӘЖІРИБЕЛІК МАҢЫЗЫ
3.1 Қосымша шешім шығару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
3.2 Шешімдегі қате жазулар мен айқын арифметикалық қателерді түзеу ... ..75
3.3 Сот шешімін түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76




ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .../ ... ... ...80
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Азаматтық iстердi қарау кезiнде сот сот өндiрiсiн қозғаумен, iстi сотта қарауға әзiрлеумен, iстi қарау және оны мәнi бойынша шешумен, сот шешiмдерiн апелляциялық немесе қадағалау тәртiбiмен қайта қараумен, сот шешiмдерiн және басқа да актiлердi орындаумен байланысты әр түрлi процессуалдық әрекеттердi жүзеге асырады. Осы әрекеттердiң барлығы өзiнiң мазмұны мен сипаты бойынша процессуалдық әрекеттер болып табылады.
Соттың процессуалдық әрекеттерiнiң көпшiлiгi хаттамалармен, өкiмдермен, ұйғарымдармен, шешiмдермен, сот бұйрықтарымен, қаулыларымен және тағы басқа құжаттармен рәсiмделедi. Бұл процессуалдық құжаттар азаматтық iстiң пайда болуын, қозғалысын және шешiлуiн, сонымен қатар атқару өндiрiсiн байланыстырады. Алайда, заң барлық iс жүргiзу құжаттарын сот актiсi ретiнде тани бермейдi.
Бірінші инстанция соты азаматтық істі қарап, шеше отырып, сот билігін атқара отырып, материалдық және іс жүргізу нормаларын қолданып көптеген іс жүргізу әрекеттерін жасайды. Соттың бұл әрекеттері жазбаша түрде сот қаулылары мен хаттамаларында көрсетіледі.
Соттың бірінші инстанциясы қаулылары сот билігінің қаулылары ретінде азаматтық іс жүргізу заңында екі түрге бөледі. Оның бірі істі мәні бойынша шешетін сот шешімі болса, екіншісі істі мәні бойынша шешпейтін, тек сот әрекеттерін бекітіп отыратын сот қаулысы ұйғарым болып табылады.
Азаматтық іс жүргізу институтына сот бұйрығы енгеннен кейін соттың бірінші инстанция қаулысының үшінші бір түрі ретінде азаматтық сот өндірісіне кірді. Сонымен, АIЖК-нiң 21-бабының 1-бөлiгiне сәйкес, сот азаматтық iстер бойынша сот актiлерiн қаулылар, шешiмдер, ұйғарымдар мен бұйрықтар нысанында қабылдайды. Осылайша, сот актiсi – бұл жалпы белгiлердi иеленетiн, азаматтық iстер бойынша шығарылатын төрт түрлi iс жүргiзу құжаттарын қамтитын ұғым. Сот актiсi құқық қолдану актiсi болып табылады. Онда құқық туралы дауды немесе басқа да даулы құқықтық мәселенi шешу үшiн соттың процессуалдық және материалдық құқық нормаларын қолдану процесi көрiнiс табуы және аяқталуы тиiс. Басқа құқық қолдану актiлерi сияқты сот актiлерiне мынадай жалпы белгiлер тән: қолданылатын құқық нормаларының негiзiнде және соларға сәйкес құрылады; әр түрлi мағынаға ие және нақты жағдайға қатысты қолданылады; ресми актi-құжатты бiлдiредi.
Басқа құқық қолдану актiлерiнен ерекшелейтiн сот актiлерiнiң ерекшелiктерi сот қызметiнiң пәнiне, сот төрелiгiнiң сипатына байланысты.
Сот актiсi:
1) Сот әдiлдiгi органының еркiн бiлдiретiн акт;
2) Тараптар мен үшiншi жақтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерiн қорғауды басты мақсаты етiп қояды;
1. Арсентьев О.В. Гражданское процессуальное право (курс лекций): Учеб. пособие. Челябинск, 2000.
2. Воронков Г.В. Определение суда первой инстанций в советском гражданском процессе. - Саратов, 1967. С.13.
3. Зейдер Н.Б. Судебное решение по гражданскому делу. - М., 1966. 5-6 бет.
4. Зейдер Н.Б. Судебное заседание и судебное решение в советском гражданском процессе. - Саратов, 1959. 7-бет.
5. Гражданское процесульное право России. Отв.ред. Шакарян М.С. - М., 1996. 209 бет.
6. Агарков М.М. Обязательство по советскому гражданскому праву. - М., 1940. 58 бет.
7. Советский гражданский процесс. Под ред. Юдельсон К.С. - М., 1956. 206-208 бет.
8. Штутин Я.Л. Предмет доказывания в гражданском процессе. - М., 1963. 39 бет.
9. Полумордвинов Д.И. Законная сила судебного решения. - Тбилиси, 1964. 19 бет.
10. Треушников М.К. Особенности рассмотрение отдельных категории гражданских дел. - М., 1995. 30-31 бет.
11. Гражданское процессуальное право России. Учебник. Отв.ред. Шакарян М.С. - М., 1996. 210 бет.
12. Зейдер Н.Б. Судебное решение по гражданскому делу. - М., 1966. 63 бет.
13. Обзор апелляционной и надзорной практики Верховного Суда Республики Казахстан за второе полугодие 2005 года. Юрист құқықтық ақпараттық жүйесі.
14. Советский гражданский процесс. Отв.ред. Юдельсон К.С. - М., 1956. 292 бет.
15. Чечина Н.А. Норма права и судебное решение. – Л.: ЛГУ, 1961. с. 57.
16. Гражданский процесс: Учебник для вузов/ отв.ред. Ю.К. Осипова. – М.: БЕК, 1995.
17. Ширшиков А.М. Исполнение судебных решений. – М.: Юрид.: лит., 1966.
18. Решетняк В.И., Черных Н.И. Заочное производство и судебный приказ
19. Муравьева А.С. Проблемы судебного разбирательства // Актуальные проблемы теории и практики гражданского процесса. – Л.: ЛГУ, 1979. 153-177 бет.
20. Сот шешiмi туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 ж. 11 шілдедегі № 5 нормативтік қаулысы (2009.12.01. берілген өзгерістерімен). Юрист құқықтық ақпараттық жүйесі.
21. Гуреев П.П. О понятии судебных доказательств в советском гражданском процессе // Советское государство и право. 1966. №8 с.55.
22. Чечот Д.М. Проблема защиты субъективных прав и интересов в порядке неисковых производств советского гражданского процесса: Автореферат дисс. д.ю.н. – Л. 1969, с. 73.
23. Зайцев И.М. Устранение судебных ошибок в гражданском процессе. – Саратов: Саратовск. гос. ун-т, 1985.
24. Пиантковский А.А. К методологии изучение действующего права. Ученые записки. ВИЮН., М., 1947 45 бет.
25. Лесницкая Л.Ф. Основания к отмене обжалованных судебных решений. Авореферат канд. дисс. - М., 1962. 6 бет.
26. Вышинский А.Я. Теория судебных доказательств в советском праве. 1950., 180 бет.
27. Чельцов М.А. Советский уголовный процесс. 1951., 386 бет.
28. Авдюков М.Г. Законная сила судебного решения. Автореферат канд.дисс. 1953. 8 бет.
29. Абрамов С.Н. Проверка обоснованности судебного решения вышестояшим судом. М., 1950. 81-82 бет.
30. Лесницкая Л.Ф. Основания к отмене обжалованных судебных решении. Автореферат канд.диссерт. М., 1962., 15-16 бет.
31. Гражданский процесс / отв.редакторы К.И. Комиссаров и Ю.К. Осипов. – М.: БЕК, 1996, с. 305-306.
32. Ткачев Н.И. Законность и обоснованность судебных постанолений по гражданским делам. – Саратов: Саратовский гос.университет, 1987; Трубников П.Я. Пересмотр решений в порядке судебного надзора. – М.: юрид.лит., 1974; Щеглов В.Н. Советское гражданское процессуальное право (Понятие, предмет, метод, принципы, гражданское процессуальное правоотношение): Лекции для студентов. Томск. ТГУ, 1976; Юдельсон К.С. Предвадительная подготовка дела в советском гражданском процессе. – М.: Госюриздат, 1951.
33. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право РК. 2-том. Алматы, 2001. 102 бет.
34. Авдюков М.Г. Судебное решение. - М., 1959. 92 бет.
35. Гурвич М.А. Решение советского суда в исковом производстве. - М., 1955., 93-бет.
36. Абрамов С.Н. Советский гражданский процесс. – М.: Госюриздат, 1952; Гурвич М.А. Судебное решение: Теоретические проблемы. – М.: юрид.лит., 1976.
37. Заводская Л.Н. Реализация судебных решений: Теоретические аспекты. – М.: Наука, 1982.
38. Викут М.А., Зайцев И.М. Гражданский процесс России: Учебник.- М.: Юристъ, 1999; Зейдер Н.Б. судебное решение по гражданскому делу. – М.: Юрид.лит., 1966; Масленникова Н.И. Законная сила судебного решения в советском гражданском процессе: Автореферат. дисс. к.ю.н. – Свердловск, 1975.
39. Егембердиев Е.О. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу құқығы.- 2006. 207-232б.
        
        РЕЗЮМЕ
Гражданский процесс постепенно становится эффективным инструментом
защиты прав и ... ... всех ... ... Конституционное закрепление решимости создания демократического
общества и правового государства в ... ... ... ... высокопрофессионального правоприменения,
безошибочной работы судов, признания авторитета суда.
Судебная ветвь власти в глазах общества выступает как ... ... и ... ... и ... Не менее важно и то, что судебное акты
– это ... ... ... в ... с объективными
потребностями общества, поскольку именно судьи, отправляя правосудие,
первыми сталкиваются с ... ... и ... ... ... противоречивостью и т.д.
Этим и обусловлена постановка приоритетных задач для судебных органов,
в числе которых: защита ... ... и ... ... ... ... ... исполнения Конституции, законов, иных нормативных
правовых актов, международных договоров ... ... ... ... от ... неправомерных решений и действий государственных
органов, организаций, должностных и иных лиц, ... или ... ... и законные интересы, предусмотренные Конституцией и законами
республики, недопущение лишения ... на ... их дела с ... ... ... компетентным, независимым и беспристрастным судом.
Необходима научно-обоснованная разработка ... ... ... ... акта в ... Казахстан. Например, еще
встречаются такие факты, когда суды, желая уклониться от ответственности за
принимаемое решение, необоснованно ... или ... без ... дела. Существуют отдельные проблемы в деятельности судов ... ... и ... дел. Многочисленные жалобы
физических и юридических лиц о ненадлежащем рассмотрении ... дел ... ... ... имиджа судов, вызывая недоверие и неверие в
справедливость.
Целью дипломной работы является изучение решения суда ... ... ... его ... в ... ... ... ходе диссертационного исследования использовались 45 специальных
литературы.
Дипломная работа состоит из введения, три ... и ... ... ... дана ... использованной литературы.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................4
1 СОТ ШЕШІМІ – ІСТІ МӘНІ БОЙЫНША ШЕШЕТІН ... ... ... Сот ... ... Сот ... ... ... ... ... ... ЕНГЕН СОТ АКТІЛЕРІН ҚАДАҒАЛАУ ТӘРТІБІМЕН ІС ЖҮРГІЗУ
2.1 Сот ... ... ... Сот ... қадағалау ... ... ... ... іс ... сот
өкілеттігі......................................48
3 СОТ ... ... ... ТӘЖІРИБЕЛІК МАҢЫЗЫ
3.1 ... ... ... қате ... мен ... ... ... түзеу......75
3.3 Сот ... ... ... ... ... ... қарау кезiнде сот сот
өндiрiсiн қозғаумен, iстi сотта қарауға әзiрлеумен, iстi қарау және оны
мәнi бойынша ... сот ... ... ... ... ... қараумен, сот шешiмдерiн және басқа да ... ... әр ... ... ... ... ... әрекеттердiң барлығы өзiнiң мазмұны мен сипаты бойынша процессуалдық
әрекеттер болып табылады.
Соттың ... ... ... ... ... ... сот ... қаулыларымен және тағы басқа
құжаттармен рәсiмделедi. Бұл процессуалдық құжаттар азаматтық iстiң ... ... және ... ... ... ... ... Алайда, заң барлық iс жүргiзу құжаттарын сот актiсi ретiнде
тани бермейдi.
Бірінші инстанция соты ... істі ... шеше ... сот ... ... ... және іс жүргізу нормаларын қолданып көптеген іс
жүргізу әрекеттерін жасайды. Соттың бұл ... ... ... ... мен ... ... бірінші инстанциясы қаулылары сот билігінің қаулылары ... іс ... ... екі ... бөледі. Оның бірі істі мәні бойынша
шешетін сот шешімі болса, екіншісі істі мәні бойынша шешпейтін, тек ... ... ... сот ... ұйғарым болып табылады.
Азаматтық іс жүргізу институтына сот ... ... ... ... ... қаулысының үшінші бір түрі ретінде ... ... ... ... ... ... 1-бөлiгiне сәйкес, сот
азаматтық iстер бойынша сот актiлерiн қаулылар, шешiмдер, ұйғарымдар мен
бұйрықтар нысанында ... ... сот ... – бұл ... ... ... iстер бойынша шығарылатын төрт түрлi iс жүргiзу
құжаттарын қамтитын ұғым. Сот актiсi құқық қолдану ... ... ... ... ... ... немесе басқа да даулы құқықтық мәселенi шешу үшiн
соттың процессуалдық және материалдық құқық нормаларын ... ... ... және ... тиiс. ... ... ... актiлерi сияқты сот
актiлерiне мынадай жалпы белгiлер тән: ... ... ... және ... ... құрылады; әр түрлi мағынаға ие және нақты
жағдайға қатысты қолданылады; ресми актi-құжатты бiлдiредi.
Басқа ... ... ... ... сот актiлерiнiң
ерекшелiктерi сот қызметiнiң пәнiне, сот төрелiгiнiң сипатына байланысты.
Сот актiсi:
1) Сот әдiлдiгi органының еркiн бiлдiретiн ... ... мен ... ... құқықтарын, бостандықтары мен заңды
мүдделерiн қорғауды басты мақсаты етiп қояды;
3) Азаматтық iстi ... шешу мен ... ... ... ... кепiлдiк беруге бағытталған белгiлi бiр iс жүргiзу тәртiбiмен
шығарылады;
4) Белгiлi бiр кезектiлiктi сақтайды, яғни белгiлi бiр ... ... ... жерi ... орналасқан жерi Қазақстан Республикасы болып
табылатын барлық жеке және ... ... ... ... ... ... бiрiншi сатыдағы соттың ұйғарымдарын қоспағанда, заңды
күшiне енедi (талап қоюдан бас ... және ... ... ...... iс жүргiзудi тоқтату туралы ұйғарымдардан
басқасы). Нәтижелерi сот актiлерiнде бекiтiлген сот ... ...... нысанымен қамтылмайтын, сот төрелiгiмен ... ... да, оның ... ... ... ... ... қажет. Бұл
– iс өндiрiсi және соттық басқару. Iс өндiрiсi - азаматтық iстi қарау мен
шешу ... ... ... ... ... ... жасау, сотта iс
қарауға қатысушыларға хабарландыру жасау мен оларды сотқа шақыру).
Соттық басқару тұтастай сот саясатын ұйымдастыруға, сот жүйесiнiң ... ... сот ... ... ... ... жоғарлатуға және сот
қызметтерiн материалдық-техникалық және басқалай қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қызметiн
тексеру нәтижелерi бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... Жоғарғы Сотының жанындағы соттық
әкiмшiлiктендiру Комитетiнiң ... және т.б. ... ... табуы
мүмкiн. Мұның үстiне соттық басқару соттың тәуелсiздiгi және сот төрелiгiн
жүзеге асыру кезiнде соттың қызметiне ешкiмнiң ... ... ... ... ... ... ... Республикасы азаматтық іс жүргізу
заңнамасындағы сот шешімі мәселелеріне тарихи, теориялық және ... ... сот ... заңдылығы және негізділігі, сот шешіміне
қойылатын өзге де талаптардың сақталуы ... ... ... табылады. Бұл мақсат азаматтық іс жүргізу ... және ... ... ... үшін осы ... ... ... толығымен зерттей отырып, барынша ұтымды және дұрыс бағыттағы
шешім ұсыну, оларды тәжірибеге ... ... ... ұштасады.
Жұмыстың мақсаты азаматтық іс жүргізу заңнамасының мақсатына (азаматтардың
құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... үлес ... яғни ... ... жіне негізділік ережелерін және оның тәжірибеде көрініс
табуы бойынша қолдану қағидаларын дұрыс анықтауды да ... ... ... алға қойылған мақсаттар айқындайды
және олардың қатары төмендегідей түрде анықталады:
- сот шешімі істі мәні бойынша ... ... ... ... ... құқықтық табиғатын ашып, айқындап, ... ... ... ... ... ... сот шешіміне қойылатын негізгі талаптардың мәнін ашып көрсету және
олардың азаматтардың ... мен ... ... ... ... әсер ... ... сот шешіміндегі кеткен кемшіліктерді қосымша шешім шығару, шешімдегі
қате жазулар мен айқын ... ... ... және сот ... ... түзеудің тәжірибелік маңызын ескеріп, олардың мазмұнын
ашып көрсету.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы ... ... ... ... мен ... тәжірибеде қолданудың
мүмкіндіктерін көрсетеді. Алынған қорытындылар мен ұсыныстарды:
- заң шығару қызметінде – ... ... ... ... ... жетілдіру жұмыстарында қолдануға, Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының жетекші түсініктерін дайындауда;
- құқық қолданушылық процесінде – сот ... ... сот ... ... оның ... және негізділігі мәселелерін реттейтін заңнаманы
арнайы мемлекеттік органдарының, құқық қорғау ... мен ... ... ... ... ... ... – сот шешімдерінің қабылдану тәртібі, олардың
заңдылығы және ... сот ... ... жөндеу мәселелері
туралы азаматтық заңдардың құқықтық негіздерін дұрыс қалыптастыру үшін
ғылыми тұжырымдаманы даярлауда;
- оқу процесінде – ... іс ... ... пәні бойынша және кейбір
арнайы курстар бойынша оқу істерін жүргізуде, ... ... ... ... құралдарды дайындауда пайдалануға болады.
Дипломдық құрылымы мен көлемі жұмыстағы зерттеліп отырған ... ... мен ... сәйкес анықталады және ол
кіріспеден, 3 бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ... ... СОТ ... – ІСТІ МӘНІ ... ... СОТТЫҢ ҚАУЛЫСЫ РЕТІНДЕ
1.1 Сот шешімінің түсінігі, мәні
Ата заңымыз ... ... ... ... ... тек сот қана жүзеге асырады. Сот билігі Қазақстан Республикасы
атынан ... ... және ... азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын,
бостандықтары мен ... ... ... ... заңдарының, өзге де нормативтік құқықтық актілерінің,
халықаралық ... ... ... ... ... етіп қояды.
Әділсоттылықтың табиғаты және сот әділдігін жүзеге асырудағы ... ... ... ... сот қаулыларының, әсіресе, оның
ішінде сот шешімінің ... ... Сот ... ... ... сот ... мәні кең, ... жоғары акті екендігін
ескерген жөн. Белгілі бір тұлға мүддесіне қатысты шығарылған сот ... ... мен ... үшін ... ... ... ... іс жүргізу кодексінің 21 бабының 1
бөлігіне сәйкес азаматтық істер бойынша сот ... ... ... ... ... сот ... ... сатыдағы сот актілері жазбаша нысанында жасалынып, сот билігін
жүзеге асыратын актілер [1]. Сот ... бұл ... ... ... Мұнда
құқық туралы дау немесе өзге даулы мәселені шешу үшін іс ... ... және ... ... ... қолдануының аяқталғаны және
қорытындысы көрінеді.
Сот актілеріне тән белгілер:
құқық нормалары негізінде және оларға сәйкес қолданумен жасалады;
нақты бір жағдайда қолданылады;
ресми акт ... ... ... ... басқа құқықтық қолдану ... ... ... сот төрелігін жүзеге асырумен сипатталады, яғни сот актісі:
сот ... ... ... ... және ... ... құқықтарын, бостандықтарын және заңды
мүдделерін қорғауға бағытталған;
істі ... ... және оны ... ... ... кепілдік ететін
белгіленген процессуалдық тәртіпте шығарылады;
белгіленген дәйектілікте қабылданады (өз құрылымы бар);
Қазақстан Республикасы аумағында тұратын немесе ... ... жеке ... ... үшін ... болады.
ҚР АІЖК бойынша іс жүргізу құжаттары ретінде бірінші сатыдағы сот
қабылдайтын ... төрт түрі ... ... шешімі;
сот ұйғарымы;
сот бұйрығы.
Сот қаулысы бұл іс жүргізу ... ... істі ... және ... ... ... акт. Азаматтық процесте бірінші сатыдағы сот қаулысы ... ... алқа ... жасалатын іс жүргізу әрекеттерін ресімдейтін және
тікелей заң зардаптарын туғызатын сот актісі. Бірінші ... ... іс ... қызметінің нысаны бойынша ҚР АІЖК кейбір ... ... ... ... Г.В. ... ... іс ... актілері» ұғымын қолдануды ұсынады [2].
Сот шешімі істі мәні бойынша шешетін бірінші сатыдағы сот ... ... 217 б.). ... қайсыбіреулердің еркіне қарамастан тек Конституция мен
Республика заңдарына сәйкес, өздеріне Республика ... ... ... асырады, іс жүргізу нысанында заңмен белгіленген сот ісін қарауға
процесс мүшелерінің ... да ... ... ... ... етеді, істің ақиқатын ашады және ол бойынша ... ... ... ... Әр ... істі мәні ... ... кейін
сот шешім шығарумен аяқтайды. Сонымен сот ... ... ... іс ... ... ... ... сот шешім шығарады. Шешім
шығарған кезде сот дәлелдемелерге баға ... іс үшін ... бар ... ... және ... ... ... құқықтық қатынастарының қандай екенін, осы іс бойынша ... ... ... ... және ... талаптың қанағаттандырылуға
жататынын не жатпайтынын айқындайды (ҚР АІЖК 219 ... ... істі мәні ... ... ... ... сот актісі
(ҚР АІЖК 251 бабының 1 бөлігі). Сот ұйғарымының мазмұны, ... ... ... және шағымдану әдісі бойынша жіктеуге болады.
Мазмұны бойынша сот ұйғарымдары:
әзірлеумен байланысты ұйғарым, бұл ... істі ... ... істі ... ... ... (сараптама тағайындау, мүдделі тұлғаларды ... және т.б. ... істі ... іс қарауға тағайындау ұйғарым.
қорытынды ұйғарым мүдделі тұлғалардың өз еркілері бойынша істі ... ... ... бас ... және бітімгершілік келісімін жасау туралы)
ұйғарым.
Сот шешімін ... ... ... ... – бұл сот ... түзетуге және оны жүзеге асыруға қажетті жағдайлар жасауға
бағытталған ... ... сот ... іс ... ... ... ... қызметін
атқаратын лауазымды немесе өзге де адамдар заңдылықты бұзған жағдайда
сотпен қабылданатын ... ... ... ... іс ... кезінде
жасалған қателіктер және құқық бұзушылық анықтағаны, оларды жоюға шаралар
қолдануға ұсыныстар көзделеді. Жеке ... ... ... ... ... шаралар туралы бір ай мерзім ішінде хабарлауға міндетті.
Лауазымды тұлға жеке ұйғарымды ... ... ... заң
бұзушылықтарды жоюға шаралар қолданбағанда, сондай-ақ қабылданған шаралар
туралы заңда көзделген мерзімде ... ... ... ... әкеп ... Мүдделеріне қатысы бар жеке ұйғарымға адамдар
ҚР АІЖК 344 бабының 4 ... ... ... ... бере ... бойынша ұйғарымдар белгілі бір тұлғаға арналған, мысалы, заң
бұзушылықты жою ... ... ... ... айып салу және т.б. ... ... дербес іс жүргізу құжаты немесе сот ... ... ... ... ... тәртібі бойынша ұйғарымдар
судьямен жеке дара немесе алқалы құрамда ... ол ... ... ... ... ... ... тәртібі бойынша шағым берілуі немесе наразылық келтірілуі
мүмкін ұйғарымдар;
қадағалау тәртібі бойынша шағым берілуі немесе наразылық келтірілуі
мүмкін ... ... ... бұл ... ... ақшалай сомаларды өндіріп
алу немесе жылжымайтын мүлікті борышкерді ... ... ... ... ... үшін ... және ... іс қарамай-ақ, даусыз
талаптар бойынша борышкерден талап ету туралы арызы бойынша ... ... Сот ... ... ... күші ... (ҚР АІЖК ... 1 және 3 бөліктері; ҚР "Атқарушылық іс жүргізу" заңының 5 бабының 1
бөлігінің 11) ... ... сот ... ... ең маңыздысы және зерттеудің
объектісі болып отырған ол – сот шешімі.
Сот шешімі – соттың және іске ... ... ... ... инстанция сотындағы нақты азаматтық істі қараған судья
шығаратын ақырғы әділсоттық актісі ... ... Сот ... талап
өндірісі, ерекше талап өндірісі немесе ерекше өндіріс тәртібімен қаралған
істер бойынша тек ... ... ... ғана ... ... ... өз қызметінде шешім шығару үшін өзіне ұсынылған
дәлелдемелерді қабылдайды, дәлелдемелерді ... ... ... ... ... және ... сұрау, жазбаша дәлелдерді қарау,
сараптама жүргізуді тағайындау, заттай дәлелдемелерді ... және ... ... ... тыңдау арқылы жиналған барлық дәлелді
материалдарды сот отырысында тексереді. Ақыр ... ... ... судья іс бойынша жиналған және сот отырысында талқыланған барлық
дәлелді материалдарды ішкі сенімі бойынша бағалайды да, ... ... ... ... ... ... ... шешіп және ол
туралы өзінің заңды ... ... яғни ... ... шығару арқылы сотқа
жүгінген азаматтар мен ... ... ... мен ... ... түсінік бойынша, азаматтық әділсоттылық түсінігі мазмұнын құқық
туралы ... ... ... іс-әрекеті деп түсінуге болады. Бірақ та тек
құқық туралы ... ғана ... ... саласындағы сот іс-
әрекетінің пәні болып табылмайды [3, 5-6 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... өткен жөн. Құқық туралы дау – бұл
азаматтық, неке және ... ... және өзге де ... қатынастардан
туындайды. Осындай дауларды шешуші сот алдымен нақты құқықтық қатынастың
бар жоғын және бұл құқықтық қатынас ... ... ... ... ... бұзылуы немесе құқыққа нұқсан келтіру нәтижесі азаматтық құқық
туралы ... ... ... да ... ... ... ... бұзылған
немесе нұқсан келтірілген талапкер құқығын қорғауға бағытталады.
Азаматтық іс жүргізу құқығы жеке және заңды тұлғалар, мемлекет ... ... ... үшін ... ... ... да ... сот
органдары сот төрелігін жүзеге асыратын кезде азаматтық іс жүргізу құқығы
нормаларын ... ... Сот тек ... ... ... қоймай, істің мән-жайын, тараптардың құқықтары
мен міндеттерін толық, жан-жақты және объективті анықтау үшін заңмен ... ... ... қолдануға тиіс. Кез-келген азаматтық істі
қарағанда сот ... тек ... ... ... жою және ... келтірумен шектеліп қоймауы керек. Сот ... ... ... шын ... бар ... ... барлық бұзылған немесе нұқсан
келтірген құқыққа қорғаныш беруі керек [3, 12-13 б.].
Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... шешумен қатар азаматтық іс-жүргізуде соттар әкімшілік
құқықтық қатынастардан туындайтын істер мен ерекше ... ... ... ... ... қатынастардан туындайтын ерекше талап қою
тәртібімен жүргізілетін істерге мыналар жатады: әкімшілік ... ... ... ... уәкілетті органдардың қаулыларына дау айту туралы
істер; сайлауға, референдумдарға қатысушы ... мен ... ... құқықтарын қорғау ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, қоғамдық
бірлестіктердің, ұйымдардың, ... ... мен ... ... мен ... дау айту ... істер;
нормативтік құқықтық актілердің заңдылығына орай даулар ... ... ... мен лауазымды адамдардың актілері мен іс-әрекеттерін
заңсыз деп тану туралы жүгінуіне байланысты істер.
Ерекше талап қою тәртібімен жүргізілетін істердің ... – сот ... шешу ... ... ... ... қызметіне бақылау жасайды.
Мұндай бақылау заңда көзделген негіздер бойынша азаматтардың әкімшілік
орган ... ... ... қарағанда жүзеге асырады. Айтылған
істер бойынша талап өндірісі істеріндегідей сот шешетін ... ... ... ... ... ... сот ... бір фактілердің бар жоғын
растайды. Ерекше іс жүргізуде іске қатысушылар арасында дау болмайды. Бірақ
белгілі бір фактілердің болу болмауы заң ... ... жеке ... ... пайда болуы, өзгеруі не тоқтатылуына байланысты
болады. ... ... ... бар ... анықтау, азаматты хабар
ошарсыз кетті деп тану және т.б. Бұл айтылған жағдайларда сот ... ... ... және өзге де ... ... ... мәселерді
анықтап, растау құқық ... ... ... емес. Сондықтан да бұл
істерде дауласушы ... яғни ... мен ... ... ... мұндай даусыз өндірістің істері ... ... ... ... ... мен ... ... қарама-қайшы қоюға болмайды.
Себебі, бұл айтылған екі өндіріс ... сот ... ... ... мен ... ... болып табылады. Бірақ ерекше
өндіріс істерде азаматтардың құқықтары мен ... ... ... арызданушы мүдделі тұлғаға ешбір талап қоймайды. Өйткені бұл істер
бойынша азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... болып
табылады. Сондықтан да сот шешім шығару арқылы азаматтардың құқықтары мен
заңды мүдделерін ... ... Сот ... ... ... ... ... бекітеді.
Сот шешімі – әділсоттылық актісі ретінде кең ауқымды түсінік.
Н.Б.Зейдер ... «Сот ...... ... анықтау, дауды шешу
бұзылған немесе нұқсан келтірілген құқықты қорғауды жүзеге ... ... ... нәтежесін білдіретін процессуалдық акті болып
табылады. Бұл ... ... мәні ... нақты істерді шешу арқылы
қоғамдық қатынастарды нығайту, дамыту және қорғауға бағытталады» [4]. ... ... сот ... ... былай анықтама берген: «Істі мәні бойынша
шешетін бірінші сатыдағы сот қаулысы шешім нысанында шығарылады» (217бап).
Сондай-ақ, сот ... ... ... ... ... ... зор. Ол ... жүзеге асыру актісі болып табылатын
сот шешімі қандай мақсатта шығарылатыны туралы айтқанда білінеді.
Сот шешіміне ... беру ... бұл ... ... ғалымдар
арасында пікірлер әртүрлі болып бөлінеді. Солардың ішінде М.С. Шакарянның
пікірі ерекше орынға ие: «Дәлелдемелер мен ... ... ... ... ... реттейтін материалдық құқықтық нормаларды қолдану
арқылы тараптардың құқықтары мен ... ... сот ... ... ... ... ... бойынша берген жауабы шешім нысанында
шығарылады» [5]. Ал, Д.М. ... ... сот ... ... ... ... шешімі – бұл істің шынайы болған мән-жайларына сәйкес осы ... ... мен ... ... ... және ... анықтау
мақсатында материалдық құқықтық дауды мәні бойынша шешетін сот ... Өз ... В.К. ... та сот ... ... анықтамасы назардан
тыс қалмайды: «Сот шешімі әділсоттылықтың маңызды актісі болып ... сот ... ... ... ... Саяси дұрыс, заңды,
негізді және қоғам ... ... сот ... ... ... ... ... рөл атқаратын акті болып табылады.
Сот шешімімен даулы құқықтық қатынастың дауы ... ... ... жеке және мүліктік құқықтары қорғалады, азаматтық айналымда
тұрақтылық ... [7]. М.А. ... сот ... ... ... ... негізінде іс бойынша бар ... ... ... сай ... ... ... ... дауды мәжбүрлі түрде шешетін
және сотта қаралған дәлелдемелерді бағалау негізінде мемлекет атынан
шығарылатын сот ... ... атап ... ... ... ... авторлардың пікірлерінен сот шешімін өзінше
әртүрлі қырынан сипаттағандарын көреміз. Бірақ, барлық автор сот шешіміне
істі мәні бойынша ... сот ... ... мойындайды. Себебі, ол сот
шешімін басқа сот қаулыларынан ерекшелейтін басты белгі болып табылады.
Жоғарыда ... ... ... сот шешіміне келесідей толық қанды
түсінік беруге болады: Сот шешімі деп – тиісті құқықтық ... ... ... ... ... іс жүргізуге дейін ... ... ... ... ... ... шынайы
құқықтары мен мүдделерін белгілейтін, заңға және істің шынайы ... ... сай ... ... ... мәжбүрлі түрде шешетін, тек сотта
қаралған дәлелдемелерге негізделген бірінші инстанция сотының процессуалдық
қаулысын айтамыз.
Сот ... ... ... ... ... іс ... ғалымдар арасында екі ... ... ... бірінші тобы «сот шешімі ақыр соңында соттың тараптарға, ... ... және ... ... бағытталған соттың бұйрығын
білдіреді» - дейді. Ал, ғалымдардың ... тобы «сот ... іс ... ... ... ... қатынас бар жоғын, тиісті жағдайларда
азаматтардың құқықтары бұзылған ... ... ... ... сот ... бекіту актісін білдіреді» - дейді [9].
Бұдан біз сот ... ... ... екі ... көреміз:
1. Бұйрық элементі
2. Бекіту элементі
Сот шешімінің маңызы туралы мәселені зерттегенде сот ... ... ... бар деп ... ... Сот ... ... элементі
тараптар арасындағы даулы құқықтық қатынастың бар ... ... ... элементінің бар болуынан туындайды. Бұзылған немесе ... ... ... ... үшін әділсоттылық актісі – сот
шешімінде ... ... ... ... ... Ал, кері жағдайда
бұзылған құқық қорғалды деп санауға болмайды.
Сот ... ... және ... ... ... ... ретінде сот шешімінің ерекшелігін білдіреді. Сот
шешімін бір ... ... және ... ... ретінде тану әділсоттылық
табиғатынан туындайды. Сот шешімінің бұл 2 элементі ... да ... ... өз ... ... ... ... субъективтік азаматтық
құқықтың немесе іс қозғауға себеп болған ... ... ... ... Мұндай бекіту өз мазмұны бойынша болымды және болымсыз
күйде болады. Сот құқықтық қатынастың бар жоғын бекіту арқылы осы ... ... ... және ... ... ... ... заңды
фактілердің бар жоғын бекітеді. Сот қарайтын талаптың түріне ... ... ... да ... ... ... да, осы ... бойынша
талдау жасағанда жекелеген санаттағы істерді қарау ерекшеліктерін ... ... беру ... ... қанағаттандырғанда сот бекітуінің
пәні болып ... ... мен ... ... ... ... Талапкердің субъективтік құқығы;
3. Талап негізделген фактілер;
4. Сот негізіне алынатын өзге де әртүрлі фактілер.
Беру туралы талаптың мақсаты жауапкердің талапкер пайдасына ... ... ... ақша сомасына не белгілі бір іс-әрекетті жасауын сот арқылы
бекіткізу болып ... ... да сот ... ... ... жауапкер мен талапкер арасындағы қарым-қатынастың бар жоғын
дұрыс анықтау керек.
Ал, тану туралы ... ... сот ... ... де осы ... ... ... тану туралы талап қойғанда
жауапкерден ... бір ... ... ақша ... ... алуды неғ қандай
да бір іс-әрекетті өз пайдасына істеуді ... ... ... ... мәжбүрлі түрде орындату немесе мәжбүрлі түрде ... ... ... сот шешімін алуға мүдделі емес. Тану туралы ... сот ... ... бар жоғы ... ... ... тану ... талапты қарағанда сот бекітуінің объектісі болып
табылады:
1. тараптар арасындағы құқықтық қатынастар;
2. талап негізделген фактілер;
3. арнайы сот пайымдауына ... ... өзге де ... өз ... тану ... ... ... тараптар
арасындағы қатынастар жағымды және жағымсыз сот бекітуінің объектісі болуы
мүмкін.
Жағымды бекіту сот белгісі ... ... бар ... ... ... ... ... табады. Мысалы: авторлық құқықты
тану туралы жағымды талап жән т.б. Керісінше жағымсыз бекіту сот ... ... жоқ ... тану туралы талапты қанағаттандырғанда
көрініс табады. Мысалы: тараптар арасындағы шарттың ... ... ... ... ... тану ... талап және т.б.
Құқықтық қатынасты әрі жағымды әрі ... ... ... ... талапты қанағаттандырған сот шешімінің ерекшелігін сипаттайтын белгі
деп тану керек. Ал, беру туралы ... ... сот ... ... сот ... ғана ... ... болады. Кері жағдайда талап
қанағаттандырылмайды.
Шын мәнінде сот ... беру ... ... ... ... ... ... субъективтік құқығы бар екендігін
бекітеді. Егер мұндай субъективтік құқық талапкерде ... онда ... ... мен жауапкер арасындағы құқықтық қатынас та болмайды.
Алайда, тәжірибеде тану туралы талаппен беру туралы ... бір ... ... ... ... аз ... ... шартты жарамсыз деп
тану және негізсіз алған заттар мен ақша қаражаттарын өндіріп алу туралы
талап-арыз; ... ... ... ... ... ... ... беру
және лажсыз бос жүрген жұмыс күндері үшін жалақысын ... алу ... ... ... ... ... қарағанда, мәселен сот шартты
жарамсыз деп тану және осы шарт ... ... ... ... алу
туралы талапты қанағаттандырғанда сот өз шешімімен:
1. шарттың жарамсыз болуына байланысты құқықтық ... ... ... шарт негізінде заттар мен мүліктік жиналымдарды, ақша
қаражаттарын алуға байланысты ... ... ... ... ... ... туралы талапкердің талап етуін
бекітеді.
Сондай-ақ сот тану туралы талапты қанағаттандырғанда, талап негізделген
фактілерді де ... ... Сот ... өз шешімінде қандай заңды фактілер
нақты даулы құқықтық қатынасты туындатқандығын немесе ... ... ... ... Бұл ... ... ... сот объективті шынайы
құқықтық қатынастың бар жоғы туралы тұжырымға келе алмайды [10].
Ақыр ... сот ... ... тыс тұратын фактілерді, яғни соттың
арнайы қарауына ... ... ... ... ... орындаудың
белгілі бір тәртібіне және мерзіміне қатысты ... ... ... ... Бұл ... ... беру ... талап бойынша шешім
шығарылғанда маңызы зор. Ал тану туралы ... ... бұл ... ... ... ... тұрады.
Сол арқылы азаматтардың құқықтарын қорғау олардың арасындағы құқықтық
қатынасты өзгерту ... ... ... де ... ... ... жауапкер екеуінің арасындағы құқықтық қатынасты өзгерту немесе
тоқтату туралы талабын қарағанда бекітеді:
1. Талапкер ойынша тоқтатылуға не өзгертілуге ... ... ... ... дауласушы тараптар арасында бар екендігін;
2. Заң бойынша осы құқықтық ... ... ... ... беретін заңды фактілердің бар жоғын.
Ақыр соңында сот шешімінде нақты қай заңды факті негізінде құқықтық
қатынас ... ... ... көрсетіп кетуі керек.
Өзгертілген құқықтық қатынас мазмұнын сот ... ... ... ... ... ... ... және оның жалдап алған тұрғын үйде 6 айдан
көп уақыт болмағандығы көрсетілген ... үйді ... ... ... ... ... ... Тұрғын үйді жалдау шарты бойынша тараптар арасындағы құқықтық
қатынастың бар екендігін;
2. Жауапкердің басқа ... ... ... және ... ... үйде ... көп ... болмағандығы туралы фактіні;
3. Тиісті заңдарға сай тараптар ... ... ... ... ... ... ерекше және ерекше талап өндірісі істері бойынша шығарылған сот
шешімдерін қарастырып өтейік. Жоғарыда айтылып ... сот ... ... ... ... істерін қарағанда белгілі құқықтық қатынастың не
фактінің даулылығын жою ... ... ... мен ... ... ... ... Әрине, сот осы істер бойынша да белгілі құқықтар мен
фактілерді өз шешімімен бекітеді.
Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау ... ... ... ... сот
өз шешімімен арызданушының жеке не ... ... ... ... немесе тоқтатылуына әсер ететін фактілерді бекітеді. Дәл сондай
заңдық маңызы бар белгілі фактілерді сот ... ... ... ... ... азаматты қайтыс болды деп жариялау туралы және өзге де ерекше
өндіріс істерін қарағанда ... ... беру ... ... ... сот
тараптар арасындағы даулы құқықтық ... бар ... ... ... ... ... жоқ ... бекітуге мәжбүр болады.
Мысалы: талапты ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қанағаттандырмау. Мұнда
сот тараптар арасындағы ... ... ... ... бар ... ... бар, бірақ сонымен қатар ескіру ... ... ... ... ... жоқ екендігін анықтайды [11].
Істі қарау барысында талап пәнін не ... сот өз ... ала ма ... ... ... әдебиеттерде даулы мәселеге
айналды. Іс жүргізудің ... ... ... ... ... ... ... құқығы талапкерге берілгені бәрімізге аян. Алайда, бір топ
авторлар сот өз бастамашылығымен талап ... не ... ... ... ... [12]. Я.Л. ... ... «сот өз бастамашылығымен тек талап
негізін өзгертуге құқылы, ал талап ... ... ... [13]. ... ... ... ... өз бастамашылығымен талап пәнін не
негізін өзгерту құқығын беруге болмайды ... ... осы ... ... тек Д.И.Полумордвинов пікірімен ғана
келісуге болады. Себебі, талап қою құқығы тек тараптарға беріледі. ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделері бұзылғандығы немесе
нұқсан келтірілгендігі туралы ... ... және ... ... не ... ... құқығын қорғауды сұрайды. Егер біз ... ... ... ... ... ... ... онда бұл талапкер құқығын
шектегеніміз болады және іс ... ... ... ... Сонымен қатар, мұндай әрекет ... ... ... Іс ... ... соттың өз бастамашылығы бойынша талап қою пәнін ... ... ... жоқ (ҚР АІЖК 49-бап, 2-тармақ).
АIЖК-нiң 219-бабының 2-бөлiгiне және ... ... ... ... талапкер мәлiм еткен талаптар шегiнде шешедi және талап-арыздың мәнiн
немесе негiздемесiн өз бастамасы бойынша өзгертуге құқығы жоқ. Алайда, ... ... ... егер ... ... ... құқықтарын,
бостандықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерi үшiн ... деп ... ... ... ... ... да ... байланысты болса, талапкердiң
келiсiмiмен сот талаптардың шегiнен шығуы ... ... ... ... ... одан ... туралы шешiм шығарумен бiрге баланы
асырауға алименттi өндiру ... сот ... ... құқылы («Неке және
отбасы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 68-бабының 3-тармағы, ... ... мәнi ... ... ... ... талаптарымен
келiсiледi және жүгiнушiнiң құқықтары, бостандықтары немесе заңды мүдделерi
бұзылуының немесе бұзылуына қауiп ... мәнi ... ... ... ретiнде анықталады.
Талап-арыздың негiздемесi деп мүдделi адам көрсеткен, өзiнiң талап-
арызының мәнi болып табылатын ... ... ... ... ... ... әсер ... фактiлер түсiнiлуге
тиiс.
Талап-арыздың мөлшерiн ұлғайтуды немесе азайтуды, мәселе талап-арыздың
көлемiн нақтылау туралы болғандықтан, талап-арыздың мәнiн ... ... ... ... органы актісі ретінде сот шешімі кез-келген жағдайда
және кез-келген іс бойынша сот бұйрығының көрінісі. Сот шешімінің қорытынды
бөлімі шешімнің ... ... ... ... аян. Сот ... жауапкерден талапкерге белгілі бір ақша сомасын не мүлікті
өндіріп беріп немесе жауапкерге белгілі бір ... ... ... ... ... қатысушы тараптардың, әсіресе жауапкердің жүзеге асыруға тиіс
белгілі бір әрекетін, ... ... ... тұрғын үйді босату
туралы, талапкерді қайтадан ... ... ... және ... ... ... орындауға міндетті.
Бұйыру элементі кез-келген сипаттағы сот шешімінің ажырамас бөлігі.
Сондай-ақ сот шешімінің орындалуы, егер ... ... ... асырылмаса онда
мәжбүрлі түрде тиісті мемлекеттік органдармен орындатылатыны бізге заң
жүзінде әрі ... ... ... істі шешуде объективті шынайы құқық нормаларын
қолдануының шешімнің орындалуында маңызы ... Сот ... ... ... ... ... ... білдіреді. Осы тұрғыда сот шешімін
еріктілік акті ... ... жөн. Сот ... ... іс ... ... көрініс табатын халықтың еркін білдіреді.
Сот шешімі нақты азаматтық-құқықтық дауды шешкенде ... ... ... ... ... ... ... және белгілі
фактілерді бекітуді білдіретін мемлекеттік билік органының ерік білдіру
актісі болып ... ... сот ... ... ... ... ... Осыған
байланысты теория мен практикада жеке сипатқа ие келесі тұжырымдарды
келтірген жөн:
1. ... сот ... ... ... тиіс және бұл ... ... ... керек. Сот шешімі материалдық құқықтық нормалар
негізінде, процессуалдық ... ... сай ... ... ... ... жазған: «Кез-келген азаматтық істерді қарағанда ... ... ... нормалар негізінде процессуалдық нормаларды
қолданады. Сондықтан да сот шешімін материалдық құқық нормаларын қолдану
актісі деп ... ... ... жеке ... бойынша мемлекет актісі ретінде сот шешімінің
заңдық күшін заңның күшін көрсетуші белгі ... тану ... ... осы тұрғыдағы сауалға Д.И.Полумордвинов көзқарасы мынандай:
«...сот шешімі өзінің заңи табиғатынан заңды жүзеге ... акт ... ... ... негізделеді. Құқықты көрсету формасы ретінде заң сот
шешімімен жүзеге асырылып сот шешіміне құқыққа тән заңдық күш бере ... ... ... ... ... ... сот ... заңдық күші
болып табылады» [14, 19 б.].
Сот шешімі іске қатысушы ... ... ... мен ... ... жоқ ... бекітеді және осымен құқықтық норманың іске
қатысушылардың іс жүзінде бар қатынастармен ... ... ... асыру барысында сот шешімінің тәрбиелік маңызы
зор. Азаматтық істерді ... ... сот ... ... бір-біріне деген әділдікке тәрбиелеуді және құқықбұзушылықтың
алдын-алуды мақсат етеді. Сот ашық сот отырысында істің мән-жайын ... ... ... өз ... ... ... ... арасындағы
құқықтық қатынасты заңға сай анықтап, даулы мәселені шешеді. Сондай-ақ, сот
істі қарауға қатыспаған, бірақ сот ... ... ... сот ... ... ақпараттық құралдары арқылы азаматтарды
әділеттілікке тәрбиелейді.
Кез-келген іс бойынша мәдениетті, ... ... сай ... ... және саяси дұрыс, заңға және істің фактілік ... ... ... сот ... ... ... жоқ ... тәрбиелік әсер етеді. Мысалы: жүйелі түрде себепсіз ... ... үшін ... ... ... деп ... ... қайта орналастыру туралы талапты ... сот ... және осы ... хабардар тұлғаларға өз еңбек міндеттерін адал
атқарып, жауаптылықпен қарау керектігі туралы тәрбиелік кеңес береді. Ал,
алимент ... беру ... ... ... өз әкелік міндеттерін дұрыс
түсінуге тәрбиелейді.
Сондай-ақ, сот шешімінің заң нормаларын ... ал заң ... ... ... білдіретіндігіне және шешімнің әділ ... ... ... ... білу ... Сот шешімі толық, нақты
түсінікті әрі азаматтарды сендіретіндей болу үшін сот ... ... және ... ... ... ... ... сот шешімінің дәлелдеу
бөлімі сипаттау ... ... ... ... тиіс ... ... ... сот тұжырымын негіздеу керек.
Азаматтық істерді бірінші инстанция сотында қарау және шешу барысында
мәні ... ... ... ... ... ... процессуалдық
әрекеттер жүргізіледі. Бұл әрекеттердің кейбірі тікелей заңдық салдар
туғызбайтындықтан ... ... ... ... ... Куәдан жауап
алу, хабарлау сияқты ... ... ... сот отырысы
хаттамасында немесе сот ... ... ... ... Процессуалдық іс-
әрекеттердің көптеген бөлігі белгілі заңды салдар тудырады және олар арнайы
сот қаулысы түрінде ... ... ... ... ... қаулылары деп тікелей заңдық салдар тудыратын сот жүргізген
процессуалдық әрекеттер рәсімделетін сот ... ... [6, 5 ... сот ... ... ... ... «Сот қаулысы – бұл
азаматтық істерді қарап, шешу ... ... ... ... ... ... формада әділсоттылық органы шығаратын процессуалдық
акт» [16].
Азаматтық істер бойынша сот қаулыларын 2 түрге ... ... Істі мәні ... ... сот ... Істі мәні ... ... сот қаулылары.
Істі мәні бойынша шешетін сот қаулыларына сот ... ... сот ... ... мен ... ... қорғау туралы
талаптарына ақырғы шынайы, жан-жақты, дәлелді жауап ... Сот ... ... шешілетін кез-келген азаматтық іс аяқталады.
Сот шешімі – бұл істің ... ... ... ... осы ... құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау және ақырғы анықтап,
бекіту мақсатында материалдық құқықтық дауды мәні ... ... ... [6]. Ал, істі мәні ... ... сот қаулылары ұйғарым
нысанында шығарылады. Сот ұйғарымы мен арызды қабылдағаннан со ... ... ... барысында пайда болған кез-келген
мәселелер шешіледі. Сот ... ... ... жүзеге асырылатын
әділсоттылық актісі ... ... ... сот ... ҚР ... (ҚР АІЖК ... Заң талаптарына сәйкес жиналған және сотпен
зерттелген материалдар ... ... ... тәртіпке сәйкес
шығарылған сот шешімі нақты осы іс бойынша шынайы ... және ... ... ... ... ... маңызы материалдық құқықтық қатынасқа әсер ... [17]. Сот ... ... ... ... ... өзге де ... іс жүзіндегі құқықтық жағдйларды билікті ... ... ... ... ... мен ... ... мен заңды мүдделерін ешбір кедергісіз жүзеге асыруына құқықтық
мүмкіндігін жасау арқылы оларды қандай да болмасын ... ... ... күші сот ... ... және азаматтық істі
шешуде сот қолданатын материалдық құқық ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынасты жасамайды, ол құқық ... ... ... бар ... ... және ... болған жағдайда
құқықтық норма санкциясын қолданады. Сот ...... ... ... ... ... болып табылады.
Сот шешімі кез-келген жағдайда талап-арыз қанағаттандырылғанына не одан
бас тартуына байланыссыз материалдық құқықтық ... ... ... әсер ... яғни ... іске ... тұлғалар сот шешіміне
сәйкес әрекет етуге міндетті. Бұдан біз сот ... ... Сот ... іске ... ... мемлекеттік органдар және
өзге де жеке және заңды тұлғалар бағынуы ... Ата ... ... сот ... ҚР ... ... міндетті күші бар және ... ... ... ... Сот ұйғарымы да сот ... ... ... ие және ... заң ... ... ... сот қарауының нәтижесі болып табылады.
Сот ұйғарымы деп 1-ші және 2-ші инстанция сотының, сондай-ақ істі
қадағалау ... және ... ... ... ... ... ... қаулыларды айтамыз. Нақты жағдайда ұйғарымның ... ... ... ... тек 1-ші инстанция сотының
ұйғарымдары туралы айтқан жөн.
1-ші инстанция сот ұйғарымы деп – ... ... ... ... ... ... мәні ... қарау және шешу барысында пайда
болатын мәселелерді шешетін сот ... ... [6, 6 ... ... сотының ұйғарымдары өзінің мазмұнына және рпоцесуалдық
мақсаттарына байланысты әртүрлі болуы ... ... ... ... ... ... әртүрлі алдын-ала мәселелерді ... ... ... ... ... ... сарапшыларға
қарсылық білдіру туралы ұйғарым және т.б.), ... ... ... ... ... кепілдік беретін әртүрлі шараларды
қолдануға бағытталады (мысалы, талапты қамтамасыз ету ... ... ... жаңа ... ... туралы ұйғарым), ал үшіншілері соттың
істі заңға сай шешуіне кедергі келтіретін мән-жайларды жоюға бағытталады.
(мысалы: істі ... ... ... туралы ұйғарымдар). Біршама
ұйғарымдар сот шешім шығарғаннан кейін ... Олар ... ... әсер ... ... орындалуына әсер ететін әртүрлі
кедергілерді жояды және ... ... ... іске ... ... ... ... шешімді түсіндіру туралы ұйғарым, шешімді
орындауды кейінге қалдыру туралы ұйғарым, шешімнің орындалу тәртібін ... ... ... тапқан іс-материалдары негізінде белгілі ұйым, мекеме
немесе кәсіпорын жұмысындағы кемшіліктерді ... ... осы істі ... ... ... ... ... бір тұлғаға қатысты
тәртіптік шаралар қолдану немесе қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... жеке ұйғарымдарды да айта кеткен жөн
[18]. Бұл ... ... ... мен ... ... ... шектеліп қалмайды, бірақ бұл сот ұйғарымының мазмұнына және
процессуалдық мақсатына қарай әртүрлілігін көрсетеді.
Шын мәнiнде, барлық ... ... ... ... ... ... ... да кейбiр iстердi тез шешуге тура келедi. Талап ...... ... ... азаматтық дау-дамай iстерiне арналған,
бұларды тиiстi дәрежеде қарау және шешуде ... ... ... ... ... тура келедi. Дау-шарасыз iстердi шешуде талап қою
бойынша iс ... ... ... ... ... ... сот ... тартымдылығын айтарлықтай кемiтедi. Осыған орай
Азаматтық iс жүргiзу кодексiне жаңа тарау – сот ... ... ... ... ... сот ... айырмашылығы бар, сот шешiмiн сот кез
келген азаматтық iске шығара алады, онда талапкердiң ... ... қою ... ... ... билiктiк пiкiрi баяндалуы мүмкiн. Бұйрық
арқылы iс жүргiзуде сот талап қоюдың белгiлi бiр билiгiн ғана шешедi, ... ... ... сот бұйрығы берiлмейдi.
Шешiм – iстiң мәнi бойынша шешетiн бiрiншi сатыдағы сот қаулысы. Шешiм
шығарған кезде сот дәлелдемелерге баға бередi, iс үшiн ... бар ... ... ... ... жататынын-
жатпайтынын айқындайды. Сот бұйрығының мазмұында ешқандай дәлелдемелер
болмайды.
Шешiм шығару тәртiбi ... ... және ... ... ... ... ... Бұл бөлмеде өзге адамдардың болуына жол берiлмейдi,
ал бұйрықта бұлай емес, заң бұл жағын қатаң ... ... пен ... ... ... да айырмашылық бар. Бұйрық
арқылы iс жүргiзуде тараптар талап арызбен iс жүргiзудегiдей ... ... ... сотқа жүгiнушiнi өндiрiп алушы, ал өндiрiп алушының
берешектi талап ... ... ... деп ... беру ... де ... бар. ... сот шешiмi
шығарылғаннан кейiн түпкiлiктi нысанда он бес ... ... ... жасалуы
тиiс.бұйрықта тек борышкер жағы шағым жасай алады. Борышкер сот бұйрығының
көшiрмесiн алған күннен ... он күн ... ... кез ... пайдалана отырып, мәлiмдеген талапқа келiспеген қарсылығын
бұйрық ... ... ... құқылы. Егер борышкерден ... ... ... ... ... қарсылық түссе, судья сот
бұйрығының күшiн жойып, ол туралы сот бұйрығы шығарады. Ал, ... ... ... жалпы ережеге сәйкес талап арызбен сот iсi жүргiзiледi.
Сот бұйрығын ... ... ... сот қаулыларын, тiптi бiрқатар елдерде
бұлар басқаша аталса да) ... ... мен ... ... ... ... шексiз құқығы сот қаулысының бұл ерекше түрi азаматтық құқықты
қорғаудың тиiмдi құралы болып табылатынын ... ... ... ...... ... осы тарауы қабылданған
сәттен бастап ... ... ... ... 2006 жылы ... ... жүргiзген iстерi мынадай: Алматы ауданы бойынша – ... ... – 557; ... ... – 558; ... ...... ауданында – 340; Түрксiб ауданында – 343 [19].
Сайып келгенде сот бұйрығы ... ... ... ... ... ... уақыты мен күшiн сарып ететiн. Өйткенi, азаматтық iс
жүргiзу ... ... ... Бұйрық арқылы iс ... өз ... тез және ... қорғауына қол жеткiзiлдi.
Азаматтық сот iсiн жүргiзуде жеңiлдетiлген құқықтық iс ... оның ... ... ...... ... ... туғызып,
сот қорғауының тиiмдiлiгi мен ықпалын арттыра түсiп отыр.
Сот қаулыларының бір түрі ретінде сот шешімінің процессуалдық табиғатын
анықтап білу үшін оның ... сот ... яғни сот ... ... ... ... ... ұйғарымнан айыратын белгілері:
1. Сот шешімі істі мәнісі бойынша шешуге ... сот ... ... ... да ... деп ... арасындағы дауды
мәні бойынша толығымен, жан-жақты шешетін сот қаулысын айтамыз.
Осыған байланысты Г.В.Воронков былай жазған: «Сот ... ... ... және ... өндіріс істеріндегі арыздың немесе
талап өндірісі істеріндегі қарастырып отырған даудың мазмұнына
соттың ... ... ... ... [2, 22 б.]. Ал, ... ... бойынша шығарылатын сот ұйғарымдары істі
мәні ... ... Сот ... ... істі ... сот ... ... жекелеген әртүрлі мәселелерді шешуді
құрайды. Талапкердің талаптан бас тартуына немесе тараптардың
бітімгершілік келісімге келуіне байланысты істі ... ... ... талапкердің талаптан бас тартуын қабылдауы
немесе тараптардың бітімгершілік келісімін бекіту қаралып жатқан
істің ... ... ... ... ... баға ... ... жөн. Бұл жағдайда сот істің мәніне ... ... ... ... бар жоғын анықтау үшін қарастырады.
Істі қысқарту арқылы сот істің мәні бойынша жауабын бермейді.
Алайда, бұл ... ... ... оның ... бітімгершілік келісімді бекіту туралы ұйғарым дауды
мәнісі бойынша шешеді [20].
2. Сот ... ... ... ... іс ... ... мәні
бойынша аяқтайтын сот қаулысы болып табылады. Ал, сот ұйғарымы
жалпы тәртіп бойынша 1-ші инстанция сотында іс жүргізу өндірісін
аяқтамайды. Ол көп ... тек істі ... ... үшін ... ... ... шешеді. Тек іс жүргізуге кедергі
келтіретін және іс жүргізуді аяқтайтын сот ұйғарымдары ғана сот
өндірісін аяқтайды. Бірақ, оларда істі мәні бойынша ... ... ... ... іс ... жүргізілген барлық процессуалдық әрекеттер
ақыр соңында сот шешімін алуға бағытталады. Сондықтан да, ... 1-ші ... ... ... іс ... ... ... жалғыз сондай акт болып табылады.
4. Сот шешімі тек кеңесу бөлмесінде ... ... Ал, сот ... кеңесу бөлмесінде әрі сот мәжіліс залында да қаулы етіледі.
Бұдан біз сот ... ... сот ... ... ... ... ... нормаларында құқықтық қатынас ... ... ... тараптардың құқықтары мен міндеттері сот анықтаған
мән-жайлар ескеріле отырып сот шешімімен нақтыланады. ... ҚР неке ... ... ... сай ... ... туралы келісім болмаған жағдайда
еңбекке ... ... ... ... ... төлеу мөлшерін сот
алимент төленетін кезде қолданылып жүрген айлық есептік ... ... ... ... және ... ... ... аударарлық басқа да мүдделерді негізге ала отырып белгілейді. Осыған
байланысты төленетін алимент мөлшерін әрбір ... ... ... сай
сот нақтылайды.
Талап арыздың қанағаттандырылғаны немесе жауапкердің ... ... ... іс мәні ... ... соң тек сот ... белгілі болады. Бірінші инстанция сот қаулылары еліміздегі
әділсоттылықты ... ... ... болып табылады. Бірақ, олардың алға
қойған мақсаты бір ... ... ... ... ... орны мен
атқаратын ролі әртүрлі.
Сот шешімі – ... мен ... ... ... мен заңды
мүдделерін қорғау; барлық ... мен ... және ... заңдарды дәл әрі мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ету ... ... Сот ... ... ... ... заңнамада да берiледi, сот шешiмi бұл – ... ... ... ... ... сот ... (АIЖК-нiң 217 б., 1 б.).
Сот шешiмiнiң маңызын оның функциялары арқылы ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Жекелеген функцияларды бөлу абстрактiлi ... ... ... бұл фукнциялар бiр уақытта көрiнiс табуы мүмкiн.
Құқық қорғау функциясы. Азаматтық iс жүргiзу құқығы – бұл негiзiнен
қорғау ... ие ... Сот ... ... ... ... ... болып табылады, себебi шешiмде соттың дауласушы тараптардың
құқықтары мен мiндеттерiн шешуге қатысты билiктiк нұсқамасы көрiнiс ... ... ... орындату арқылы бұзылған немесе даулы құқықтар,
бостандықтар және заңды мүдделер қалпына келтiрiледi.
Реттеу функциясы. Сот ... ... бiр ... ... ... ... ... отырып, олардың жүрiс-тұрысына ықпал
жасайды. Сондықтан сот шешiмi нақты қатынастардағы ... бiр ... жеке ... реттеу актiсi қарастырылады.
Тәрбиелеу функциясы. Сот шешiмдерi, жеке құқықтар мен мүдделердi қорғау
актiсi ... ... ... ... мен заңды мүдделердiң нақты иелерi мен
осы құқықтарды бұзушыларға тәрбиелiк ықпал ... «Сот ... актi ... ... маңызы оның нақты мән-жайларды, нақты
тұлғалардың құқық қолданудың нақты тәртiбiн анықтауынан толық және ... ... ... және мәжбүрлей отырып, тәрбиелейдi» [21].
Заң ғылымында сот шешiмiнiң ролi және оның материалдық-құқықтық
қатынастардың ... ... ... қарама-қайшы екi пiкiр бар.
Заң ғылымының кейбiр өкiлдерiнiң ... сот ... ... ... мазмұнын қайта құрайды және конститутивтiк күшке ие.
Шешiм материалдық-құқықтық қатынасты ... ... және ... ... ретiнде қарастырылады (С.С. Алексеев, В.Б. Исаков, О.А.
Красавчиков).
Азаматтық iс ... ... ... осы ... ... етiп М.А. ... ... Мұндай шешiмдердi ол қайта құраушы ... ... сот ... ... ... жоққа шығарады, мысалы, А.А.
Добровольский, Н.А. Чечина.
Менiң пiкiрiмше, алғашқы көзқарас ... ... ... заң ... ... ... ... мен тоқтатылуын
азаматтық құқықтарды қорғаудың бiр тәсiлi ретiнде қарастырады (АК 9-б. ... ... ... ... Кодекстiң 7-бабына сәйкес, азаматтық ... ... ... ... сот ... туындайды. Демек, сот шешiмi
соның ... ... ... пайда болуы, өзгеруi,
тоқтатылуы мүмкiн заңи ... ... ... яғни ... ... сот ... ... нысаны бекітілген. Жазбаша нысанда
жасалмаған ... ... ... ... ... ... дауды
соттың ауызша тұжырымдауы ешқандай заңдық салдар туындатпайды. Сондықтан да
нысаны бойынша сот шешімі әрқашанда жеке іс ... ... ... ... іс ... әділсоттылық актісін жасауда сот алдымен бұл
процессуалдық актінің атын ... ... Одан ... ... атынан сот
шешімі шығарылып отырғанын көрсетеді. ... ... ... шығарылады (ҚР АІЖК 221-бап). Шешімде заңда ... ... ... ... керек. Нақты жағдайларға байланысты шешімде өзге
де мәліметтер ... ... және ... ... болу үшін оның ... реквизиттері
белгілі тәртіппен баяндалады. Шешімдегі реквизиттердің мазмұнына байланысты
шешім 4 құрама бөліктерден тұрады:
1. Кіріспе бөлім;
2. Сипаттау бөлімі;
3. Дәлелдеу бөлімі;
4. Қорытынды ... ... ... ... ... баяндалады. Шешім
Қазақстан Республикасының атынан шығарылатыны хабарланғаннан ... ... және ... ... ... шешім қандай құрамдағы қай сотпен шығарылғаны;
Әрбір соттың тұрғылықты орны мекен-жайы болғандықтан іс ... ... деп ... ... да көп ... ... іс ... орын
көрсетілмейді.
3. сот отырысы хатшысы, сот приставы, ... іске ... ... және ... ... аты ... ашық ... жабық сот отырысында іс қаралғаны жөнінде;
5. нақты қандай азаматтық іс қаралғаны ... мен ... ... ... бойынша іс). Егер талапты прокурор қойса,
онда қандай азаматтың мүддесіне қатысты талап ... ... ... ... ... ... сот ... кіріспе
бөлімінде көп жағдайда қаралып жатқан ... атын ... ... Бұл ... іс ... нақты кімнің жауапкер екендігін
білмейтіндігін куәландырады [22].
Ал, шешімнің ... ... ... ... пәні ... Онда талапкердің талабы, талап негізіне алған жағдайлар және талап
негізінен ... ... ... Одан ... сипаттау бөлімінде
жауапкердің іс бойынша ұстанған позициясы, яғни жауапкер талапты таныды ма
әлде оған қарсы ... ма, егер ... ... қорғану тәсілін ұстанғаны
көрсетіледі. Мұнда тек жауапкердің қарсылық білдіру негізі ... ... пәні мен ... ғана ... ... ... қатар осы қарсылық
білдіруді бекітетін дәлелдер де көрсетіледі.
Сонымен шешімнің сипаттау бөлімінде істің мән-жайы дауласушы тараптар
көрсеткендей ... ... ... ... және ... ... осы істі қарсы шешудегі сот қызметінің объективтік шегін анықтайды.
Сондықтан да оларды ... пәні деп ... ... ... ... ... ... сот шешімінің пәнін
даулы құқықтық қатынас құрайды. Алайда, біздің ойымызша шешімнің пәні ... ... ... емес ...... таныған жөн. Кейде талап пәні
құқықтық қатынасты жоқ деп тану туралы болады. Сонда осы істер бойынша егер
шешімнің пәні ... ... ... ... ... пәні жоқ деп ... сот талап аызға жауап беруі керек. Құқықтық қатынастан бірнеше
талап туындауы ... ... ... пәні тек ... мен ... таңдаған
талап ғана болады. Тараптардың талабы ... ... ... қай ... ... ... ... көрсетеді.
Шешімнің сипаттау бөлімінде талапкердің сот отырысы ... де ... Егер сот ... ... ... ... көбейтсе немесе азайтса, талабының бірінен бас тартса немесе талап
негізін өзгертсе онда бұл ... ... ... ... ... ... сот арасында тек талап арызда көрсетілген ... ... ... ... сот ... әрекеттерін шешімнің
сипаттау бөлімінде жазу міндетті емес» - дейді ... [16, 40 ... ... ... ... ... ... шешімнің сипаттау бөлімінде
даудың пайда болу тарихын көрсеткен жөн. Жоғары тұрған сот ... ... ... іс ... қарауға жіберілген жағдайда шешімнің
сипаттау бөлімінде істің әртүрлі сот ... ... ... Егер прокурор істі қарауға ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Кейбір сот
шешімдерімен танысу ... ... ... бөлімін жазуда жіберілген
келесідей қателіктерді табуға болады:
1. Шешімнің сипаттау бөлімінде ... ... ... ... ... мен ... ... сипаттау бөлімінде жауапкердің іс бойынша ұстанған
позициясы көрсетілмейді;
3. Жауапкердің іс бойынша ұстанған позициясы түсініксіз анықталады.
Мысалы: «іс ... күні мен ... ... ... түрде
хабарланған жауапкер сот отырысына келмеді және қарсылықтар
ұсынбады» деп ... ... ... ... ... деп жазады. Кейде «жауапкер талапты жоққа шығармады»
деген жазуды жауапкер фактіні мойындаған деп тұжырымдайды.
Мұндағы ... ... ... ... ... білдірмейді.
Жауапкер тек өз қарсылықтарының бәрін 1 жағдайға негіздеп, ал
басқа жағдайларда өз ... ... ... ... ... ... ... әрекетіне
дәлелдік мағына беруге болмайды [16, 40 б.].
Шешімде сипаттау бөлімінің болмауы іс бойынша сот ... ... ... ... ... ... ... қатысты шешім шығарылғанын және мәтінінен ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес. Оны біз
жоғарыда аталған ... ... ... ... сипаттау бөлімі
негізінде шешімнің дәлелдеу бөлімі анықталады, ал дәлелдеу бөлімі негізінде
шешім қорытындылады.
Шешімнің дәлелдеу бөлімінде шешімнің ... және сот ... ... ... ... әрбір сот шешімі мәтінінде іс бойынша сот
қорытындысының фактілік және құқықтық ... ... ... ... ... ... талапты мойындауы да сотты тараптардың ... мен ... ... міндетінен босатпайды. ... ... ... ... тексерілуі керек. Жауапкердің
талапты мойындауы өзге де жағдайлар жиынтығымен ... ішкі ... ... ... ... мойындауы объективті шынайы
фактілерге сай ... де ... ... да бұл ... сот тұжырымы
дәлелді болуы керек (ҚР АІЖК 193-бап).
Дәлелдерді келтіру арқылы сот өз ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Шешімнің қорытынды бөлімі тек
фактілік және заңды негіздерге ... ... ... сот шешiмдi Қазақстан Республикасының атынан сот
отырысында заңға және нақты дау ... сот ... ... қатаң
сәйкестiкте шығарады.
Тараптардың, талапкердiң не ... ... ... үшiншi
тұлғалардың, iске қатысатын басқа да тұлғалардың түсiнiктемелерi, ... ... ... ... ... ... ... жазылады. Сот шешiмiнiң ... ... ... ... ... мен сөздердi қолдануға, сот
түсiнiктеме ... ... ... ... судья кеңесу бөлмесiнде жазбаша түрде дайындайды және оның
қолдан жазылуы, машинкада немесе компьютерде басу ... бiр дана ... ... ... ... қол ... ... кейiн ол iстiң талқылануы
аяқталған нақ сол сот ... iске ... ... алдында
жарияланады. Iс бойынша шешiм жарияланған күн шешiмнiң шығару күнi болып
табылады.
Заңмен ... ... ... дайындалмаған және судья қол қоймаған
ауызша қорытындыларды жария ету сот шешiмi болып ... Сот ... ... сәйкес белгiленген сот iсi жүргiзiлетiн тiлде жазылуға
тиiс.
Сот iсi жүргiзiлген тiлдi ... ... ... ... iске
қатысқан адамдарға iс бойынша шығарылған сот актiлерiн олардың ана ... олар ... ... ... ... ... сот ... дұрыс көрсетілгендей, шешімде сот іс ... ... ... ... ... ... тек ... сенімділігін
арттырып қана қоймай сондай-ақ жоғарғы соттың шешімді тексеруін жеңілдетеді
және шешім шығарушы судьяның ... ... ... ... ... ... ... дәлелдерді шешім шығармас бұрын бір жүйеге келтіріп,
оларға баға ... ... ... сотты асығыстықпен дұрыс емес ... ... ... ... әлі ... дейін кең таралған кемшілік – шешімнің
тиісті түрде дәлелденбеуі. Жекелеген категориядағы азаматтық ... ... ... ... ҚР ... сот ... сот шешімінің осы
кемшілігін әрқашан да көрсетіп кетеді.
Шешімнің дәлелденбегендігі ... сот ... ... және ... істі ... шала ... куәландырады.
Сондықтан да мұндай шешімдер жоғарғы сот органдарымен бұзылып қайта қарауға
жіберіледі.
Шешімнің дәлелдеу бөлімінде сот іс үшін ... бар ... ... ... ... ... деп сынайтындығын көрсетуі керек.
Шешімнің фактілік негізін құрайды:
1. Талап негізінің фактілері туралы сот пікірі (оның ішінде ... және ... ... ... 3-ші жақты талабы)
2. Талапқа қарсылық білдірудің негізіне жататын фактілер туралы сот
пікірі
3. Істі шешу үшін маңызы бар деп ... ... ... ... көрсеткен мән-жайларды сот осы дауды шешу үшін қажетті
материалды құқық ... ... ... ... ... ... сот бір ... іске қатысы жоқ фактілерді істен
шығарып тастайды, ал екінші жағынан, егер ... іс ... ... ... ... сілтеме жасамаса сот өз ... ... ... ... ... одан соң ... негіздегенде олар
туралы пікірін айтады.
Іс үшін ... ... бар ... фактілер дәлелдеу пәніне
жатқызылмайтыны бәрімізге аян. Дәлелдеу пәніне жалпыға ... ... ... ... анықталды деп ұйғарылған фактілер жатпайды (ҚР АІЖК ... ... сот іс үшін ... ... бар ... ... өз ... назарға алып, шешім дәлелдемесінде көрсетуге міндетті.
Шешім негізіне заңды фактілердің бар немесе жоқ екендігі туралы тұжырым ... ... ... тексеріліп, бағаланғаннан кейін жасалады.
Сондықтан да әрбір заңды факті туралы сот ... ... ... ... ... ... туралы сот тұжырымдарын әр
сот шешімінде дәлелдемелер мен негіздеудің өз ерекшелігі бар, сол ... ... ... ... ... ... ортақ тәртібін көрсету мүмкін
емес.
Шешім тек сот отырысында қаралған іс материалдармен негізделеді. Сот
отырысының ... пәні ... ... материалдар мен шешімді
негіздеуге соттың құқығы жоқ (ҚР АІЖК ... ... ... ... және ... ... барлық іс-
әрекетін көрсету міндетті емес. Мысалы: куәнің барлық ... ... ... ... толығымен немесе іс құжаттарының
мазмұнын толығымен сот шешімінде ... ... ... ... ... ... барлық дәлелдемелердің бағалануы және анализі көрсетілуі керек.
Дәлелдемелерге сілтеме жасау және олардың бағалануы нақты болуы ... ... істе бар ... мен ... ... ... материалдарымен бекітілуі» деген жалаң сөйлемдердің бағалығы жоқ, егер
нақты дәлелдемелерге ... ... ... ұсынған кейбір дәлелдемелерді сот не себептен шешімнің
негізіне ... ... ... ... міндетті. Барлық
дәлелдемелер, ... ... ... ... да ... барлық мән-
жайының жиынтығына негізделген судьяның ішкі сенімімен бағаланады. Судьяның
сарапшы қорытындысын бағалауы шешімде өзінің осы ... ... ... келіспейтіндігін дәлелдеуін білдіреді.
Арнайы білімді талап ететін мәселер бойынша ... ... егер ... ... бір ... бойынша сарапшы қорытындысымен
келіспесе не оны жалған деп ... онда ... ... ... ... түрде
дәлелдеу керек. Судья сарапшы қорытындысының қай жері дұрыс емес екендігін
және оның не ... ... ... ... керек. Сонымен
қатар, шешімнің дәлелдеу бөлімінде сот осы істі шешкенде басшылыққа ... ... ... да ... жасалуы керек.
Істің мән жайын анықтап, сот тиісті заң нормасын ... ... ... заңды түрде саралуы ... Сот ... ... сай ... және ... қай заңға сай келетіндігін
анықтайды. Бұл жағдайлар шешімнің дәлелдеу бөлімінде көрініс табады. Кейбір
күрделі азаматтық істер ... ... ... тек ... бір материалдық
құқық нормаларына сілтеме жасап қана қоймай сонымен қатар не ... ... ... көрсетіп кеткені жөн.
Шешімді құқықтық негіздеу соттың істі шешу кезінде тек заңды басшылыққа
алғандығының сыртқа ... ... ... Азаматтық іс жүргізу
заңдарының әрбір шешімінің құқықтық негізделуі ... ... ... және ... тек ... ғана байланыстылығы туралы
конституциялық қағидадан туындайды.
Материалдық құқық нормаларына дәл, нақты сілтеме жасалуы сот ... ... және ... ... ҚР ... сот
пленумының соттардың заңды қолдану туралы ... ... ... үшін ... ... бәрімізге аян. Алайда,
шешімдегі материалдық құқық нормаларына сілтемелер ... ... ... ... ... жасау мен ауыстыруға жатпайды.
Шешімнің дәлелдеу бөлімінде сот материалдық құқық ... ... ... нормаларына да сілтеме жасау керек. Процессуалдық
нормаларға сілтеме жасау арқылы сот ... ... мен ... ... ... ... сай ... асырғандығын
білдіреді.
Шешімнің қорытынды бөлімі талап-арызға соттың ... ... ... Осы ... ... ... осы іс ... ақырғы тұжырымын қысқа әрі
нақты етіп қортады. Сондай-ақ шешімнің қорытынды ... ... ... ... ... ... нақты, объективті шынайы, толық ... ... ... ... ... анықтығы сот орындаушысына оны
орындауджа ... ... ... ... керек. Алайда, сот
практикасында шешімнің анықтығына байланысты олқылықтар ... ... ... бір ... ... беру ... шешім шығарып, ол мүліктің
тұрған жерін немесе бағасын анықтамай ... Бұл ... ... ... ... – арыз бірнеше талапты біріктірсе онда судья олардың ... ... ... ... және ... ... ... соманы
шешімнің қорытынды бөлімінде көрсетіп кетуі керек. ... ... ... туралы шешім шығарғанда өндірілетін заттардың тізімін, ... ... ... және ... өзін қайтарып бере алмаған ... ... ... ақша ... ... ... ... талапкер пайдасына немесе бірнеше жауапкерге қарсы шығарған
шешімде сот бірге ... ... үлес ... ... ... не ортақ өндіріліп алынатын соманы көрсетіп кетуі керек.
Егер талап-арыздың бір ... ... онда ... ... қатысты сот қандай шешімге келгендігін шешімде сот көрсетуі
керек.
Кез-келген іс бойынша шешімде сот оның орындау тәртібі мен ... ... бір ... ... ақша ... ... ... емес, жауапкердің талапкер пайдасына белігілі бір ... ... ... ... ... мәні ... ... бойынша шешімдерде, егер жауапкер белгіленген мерзімінде шешімді
орындамаса онда талапкер ол ... ... ... өзі ... одан ... ... құқылы.
АIЖК-нiң 220-бабына сәйкес мәнi бойынша дауды шешу кезiнде сот кiрiспе,
дәлелдеу және қарар бөлiктерiнен ... ... ... ... (қысқартылған) шешiмнiң дәлелдеу бөлiгiнде бiрiншi сатыдағы сот
анықтаған iстiң мән-жайлары, оларды ... ... ... сондай-ақ сот басшылыққа алған заңдар ... ... ... ... ... ... ... заңды күшiне енгенге дейiн тараптардың жазбаша өтiнiшi бойынша не
өзiнiң қалауы бойынша сот ... ... ... ... ... бөлiктерiнен тұратын толық негiзделген шешiм ... Бұл ... сот ... мәнi бойынша қысқаша (қысқартылған) шешiмге қарама-
қайшы келмеуге тиiс.
Толық негiзделген шешiм тараптың жазбаша өтiнiшi түскен сәттен ... ... ... ... тиiс. ... ... ... шешiмде көрсетiлген датаға сәйкес дата көрсетiледi. Iске
мiндеттi түрде қысқаша (қысқартылған) шешiм мен ... ... ... ... iс жүргiзу тәртiбiмен iс қаралған кезде қысқаша (қысқартылған)
шешiм шығаруға жол берiлмейдi. Сот кiрiспе, баяндау, дәлелдеу және ... ... ... негiзделген шешiм шығаруға мiндеттi.
Сырттай шешiмнiң қарар бөлiгiнде жауапкердiң осы шешiмдi бұзуы туралы
арызды беру мерзiмi мен ... ... оған ... тәртiбi
көрсетiлуге тиiс.
Шешiмнiң кiрiспе бөлiгiнде шешiмдi шығарудың уақыты мен орны, ... ... ... және дәл ... ... ... сот ... сот приставы, тараптар, iске қатысатын басқа да тұлғалар ... ... мәнi ... мәлiмделген талап көрсетiледi.
Егер тараптар заңды тұлғалар болса, онда осындай тұлғаның атауын заңды
тұлғаны тiркеу туралы ... ... ... ... ... орны сол ... ... қаланың немесе өзге де елдi
мекеннiң атауына байланысты болады.
Мәлiмделген талаптардың мазмұны, соның iшiнде, егер ... ... ... нысанын өзгертсе, мөлшерiн азайтса, шешiмнiң сипаттау
бөлiгiнде көрсетiлуге тиiс.
Егер АIЖК-нiң ... ... ... ... сот ... қарауға қабылдаса, онда сипаттау бөлiгiнде қарсы талаптардың
да мазмұны көрсетiледi.
Бұдан басқа шешiмнiң сипаттау ... ... ... ... ... ... да тұлғалардың түсiнiктемелерi болуға тиiс.
Соттың толық негiзделген шешiмiнiң дәлелдеу бөлiгiнде АIЖК-нiң ... ... ... дәлелдеу түрлерiмен - тараптардың және ... ... ... ... ... сарапшылардың қорытындыларымен, iс ... және ... ... ... iстiң мән-жайлары болуға
тиiс.
Шешiм iстiң мән-жайлары туралы ... ... ... ... ... ... сот шешiмiн негiздеуге ... ... ... ... тапсырмасын орындау тәртiбiмен
жүргiзiлсе, онда сот өз шешiмiн ол тапсырмаларды сот отырысында ... ... ... ғана ... ... ретiнде негiздеуге құқылы. Егер
iске қатысушы тұлғалар немесе ... ... ... тапсырманы
орындаған сотқа түсiнiктемелер немесе жауап берген iске қатысушы ... ... iстi ... ... ... олар түсiнiктемелерi мен
жауаптарын жалпы тәртiппен бередi.
АIЖК-нiң 74-76-баптарымен ... ... ... ... ...... әрекеттерi жүргiзiлуi мүмкiн. Бұл орайда жиналған
дәлелдемелер (хаттамалар және ... ... сот ... зерделенген
жағдайда, сот осы дәлелдемелермен шешiмдi негiздеуге де құқылы.
Егер сот талапты қамтамасыз етуді шешім ... ... ... ... ... онда мұндай қажеттілікті сот шешімнің дәлелдеу бөлімінде
негіздеп, қорытынды бөлімінде көрсетіп ... ... бұл ... жеке ... де ... ... ... шешімді дереу орындау туралы ... ... ... ол ... ... ... қорытынды бөлімінде көрініс табады.
Шешімді шағымдану тәртібі мен ... ... ... ... ... көрсетілуі керек [25].
Шешімнің мазмұнының былай 4 бөлімде бөліп қарау олардың бір-бірімен
байланысын ... ... ... ... ... кіріспе бөлімі негізінде
сипаттау бөлімін, ал сипаттау бөлімі негізінде дәлелдеу ... және ... ... іс ... ... ... жасайды. Сондықтан да
шешімнің бұл бөлімдері бір-бірімен тығыз байланысты және барлығы бірігіп
сот шешімінің ... ... АІЖ 260 ... 1 бөлігіне сәйкес: «Отырыстың өткізілетін орны мен
уақыты ... ... ... ... ... ... ... және істі өзі жоқта қарауды сұрамаған жауапкер сот отырысына
келмей қалған ... егер ... ... ... ... болмаса, іс сырттай іс
жүргізу тәртібімен қаралуы мүмкін». Яғни, азаматтық сот өндірісінің бір
түрі ... ... ... ... іс ... кодексінің қабылдануымен
сот тәжірибесіне жаңадан ... ... ... ... ... ... тәртібімен қарап нәтижесінде соттың шығаратын актісі
сырттай шешім деп танылады. Сондықтан да сырттай іс ... ... сот ... ... тән ... болады. Міне, осы
ерекшеліктерге тоқталуды жөн көріп отырмын.
Сот сырттай іс ... ... істі ... ... іске ... берген дәлелдемелерді зерттейді, олардың дәлелдерін ескереді және
сырттай шешім деп аталатын ... ... (ҚР АІЖК 261 ... АІЖК 262 бабы ... ... мазмұнын реттейді. Сырттай шешімнің
мазмұны ҚР АІЖК 221 бабының ережелерінде белгіленеді. Сырттай ... ... ... сияқты кіріспе, сипаттау, дәлелдеу және қарар бөліктерінен
тұрады. Осылай сырттай шешімнің:
кіріспе бөлігінде сырттай шешім ... ... пен ... ... ... ... ... судьяның, сот отырысының хатшысы және тараптар тегі,
аты-жөні; ... ... ... ... ... ... бөлігінде сырттай іс жүргізу негіздері көрсетіледі;
сырттай дәлелді шешім шығаруды ... ... жол ... ... шешім істі қарау аяқталған соң бірден дәлелді нысанда ... АІЖК 262 ... 2 ... ... ... ... бұл ... күшін жою туралы өтініш
беруінің мерзімі мен тәртібі көрсетілуге тиіс (ҚР АІЖК 262 ... ... ... ... ... оның шығарылған күннен бастап үш
күннен кешіктірілмей, оның тапсырылғаны ... ... ... ... ... көшірмесі сот отырысына қатыспаған ... да ол ... ... ... үш ... ... оның
тапсырылғаны туралы хабарланатын етіп жіберіледі (ҚР АІЖК 263 бабы).
Сырттай шешім ҚР АІЖК 235 ... ... ... ... күшіне енеді,
егер оған шағым, наразылық жасалмаса, апелляциялық шағымдану 15 (он ... ... ... соң. ҚР АІЖК 237 және 238 ... ... ... шешім дереу орындалуға жіберілуі мүмкін. Егер соттың сырттай
шешіміне апелляциялық шағым ... ... ... ... оның ... онда апелляциялық қаулы шығарған күні заңды күшіне енеді (ҚР
АІЖК 368 бабы).
ҚР АІЖК ... ... ... ... екі ... белгілейді. Бірінші
әдісі, тек жауапкер ғана қолдана алады. Жауапкер сырттай шешімнің күшін жою
туралы арыз беруге құқылы. Сырттай шешім ... ... ... шешімнің
көшірмесін алған кезден бастап 5 (бес) күн ... арыз ... тиіс (ҚР ... ... 1 ... ... шағымдану әдісін талап қоюшы мен жауапкер тең
қолдана алады. ҚР АІЖК 264 ... 2 ... ... ... ... ... тараптар (талап қоюшы немесе жауапкер) шағым ... ... ... ... ... ... ... немесе
наразылық берудің 15 (он бес) күн мерзімі сырттай шешімнің күшін жою туралы
арыз беру 5 (бес) күн ... ... соң ... Егер арыз ... ... сатыдағы сот арызды қанағаттандырудан бас тарту туралы
ұйғарым шығарған кезден бастап 15 (он бес) күн ... ... ... ... ... осы екі ... ... әдістерін қолдана алады:
біріншіден сырттай шешімнің күшін жою туралы арыз беру арқылы, екіншіден
апелляциялық ... беру ... ... ... ... одан ... ... сырттай шешімді бұзу
туралы өтінішін қанағаттандырудан бас ... ... ... ... ... соттың шешімі мен ұйғарымына шағымдануға құқылы. Іске
қатысушылар ... ... бұзу ... ұйғарымға шағымдануға құқылы емес,
себебі ол істің әрі қарай жылжуына кедергі жасамайды және ... ... ... ... көрсетілмеген (ҚР АІЖК 264, 268 және 344 баптары).
– ҚР АІЖКтің 265 бабына сәйкес сырттай шешімнің күшін жою туралы арызда:
... ... ... ... ... арыз ... жауапкердің атауы;
– жауапкердің сот отырысына дәлелді ... ... ... ... ... мәліметтер және бұл мән-жайларды
растайтын дәлелдемелер, сондай-ақ шешімнің мазмұнына әсер етуі мүмкін
дәлелдемелер;
– арыз ... ... ... ... қоса ... ... тізбесі болуға тиіс.
Арызға жауапкер немесе өкілеттігі болган жағдайда оның өкілі қол қояды.
Іске қатысушы адамдардың саны ... ... ... шешімнің күшін жою
туралы арыздың көшірмесін сотқа ұсынады. Сырттай шешімнің күшін жою ... ... баж ... (ҚР АІЖК 265 ... 3 бөлігі).
В.И.Решетняк және И.И.Черных айтуы бойынша бұл нормада қарама-қайшылық
бар: бір жағынан заң ... ... ... жағдайға соқтырады,
екінші жағынан сырттай шешімнің күшін жою туралы арыз берумен байланысты
шығыннан ... [26]. ... ой ... ... ... ... қарау
кезде сот және талап қоюшы үшін материалдық шығындар туындайды, ... ... ... ... жою ... беруде мемлекеттік баж төлеуі
тиіс. Осындай арызды қабылдағаннан кейін сот іске ... ... ... ... жою ... ... ... уақыты мен орнын
хабарлайды, оларға арыздың және оған қоса ... ... ... (ҚР АІЖК 266 бабы).
Сырттай шешімнің күшін жою туралы арызды сот оның ... ... ... ... 10 (он) күн ішінде сот ... ... Сот ... ... пен орын ... хабарланған іске қатысушы адамдардың
келмей қалуы арыздың қаралуына ... ... ... ... ... жою
туралы арызды қарау жөнінде соттың өкілеттігі ҚР АІЖК 268 ... Сот ... ... ... жою ... арызды қарап болған соң
келесі ұйғарымдардың біреуін қабылдайды:
сырттай шешімнің күшін жою ... ... ... бас ... ... ... жою және істі мәні бойынша соттың сол құрамында
немесе өзге құрамында қайта ... ... ... ... күшін жою туралы арызды қанағаттандырудан бас
тарту туралы ұйғарымына жеке шағым (наразылық) жалпы тәртіп бойынша ... (ҚР АІЖК 344 ... ... ... ... ... ... тізімі ҚР АІЖК 269 бабында көзделген. Осылай сырттай шешімнің күші
жойылуға тиіс:
– егер жауапкердің сот отырысына ... ... ... ... ... егер ... дәлелді себептер туралы сотқа мезгілінде хабарлауға оның
мүмкіндігі болмағанын сот анықтаса;
– егер жауапкер шешімнің мазмұнына ықпал етуі ... ... ... ... күші ... ... сот істі мәні ... қайта
қарайды (ҚР АІЖК 270 бабы). Сот отырысының ... ... мен ... тиісті түрде хабарланған жауапкер келмей қалған ... ... ... кезде сот шығарған шешім сырттай шешім деп ... бұл ... ... іс жүргізу тәртібімен қайта қарау туралы
қайталап арыз беруге ... жоқ (ҚР АІЖК 270 ... ... ... және ... ... азаматтық іс қараудың қорытынды бөлімі ретінде шешім
шығару және оны жариялау ... ... Осы ... іс ... ... инстанция сотында барлық іс-әрекеттердің қорытындысы жасалады, сот
отырысы залында барлық қатысушыларға жариялауға тиіс сот ... ... ... ... сот ... ... үшін кеңесу бөлмесіне
кетеді, төрағылық етуші бұл туралы сот ... ... ... (ҚР АІЖК-нің 215-бабы). Бұл бөлмеде өзге адамдардың болуына жол
берілмейді (ҚР АІЖК-і 217-бабының ... ... ... ... сондай-ақ жұмыс күні ішінде судья кейесу бөлмесінен шығып дамалу
үшін үзіліс жариялауға құқылы. Кеңесу ... ... ... ... ... ҚР АІЖК-нің 21-бабының көзделген.
Сот кеңесу бөлімінде іс бойынша соңғы ... ... ... үшін ... бар ... ... ... және қандай мән-
жайлардың анықталмағаны; тараптар мен үшінші тұлғалар сілтеме ... орын алды ма; ... ... бұл ... ... ... ... дәлелдемелерге баға береді (дәлелдемелердің қатыстылығы, растылығы, жол
берілуі, жеткілігі ... ... ... және осы іс ... қолдануға жататын
материалдық және процессуалдық құқық нормаларын белгілейді;
іс ... ... тиіс ... ... ... талап қанағаттандыруға
жатпай ма және қай бөлігінде);
іс бойынша сот ... бөлу ... ... ... ... ... негіз бар ма, сондай-ақ сот шешімін орындауды
кейінге қалдыру және мерзімін ұзарту үшін айқындайды,
Егер сот ... ... іс үшін мәні бар жаңа ... және мән-
жайлар анықтау немесе қосымша дәлелдемелер зерттеу қажет болса ол істі ... ... ... бастау туралы ұйғарым шағарады. Сот қайта сотта іс
қараудың екінші бөліміне оралады. ҚР ... ... ... ... істі мәні ... қарау аяқталғаннан кейін сот жарыссөздерін, ал ... ... ... ... ... ... да ... Осыдан кейін сот шешім шығару үшін ... ... ... ... бұл туралы сот отырысы залында отырғандарға хабарлайды. Бұл
бөлмеде өзге адамдардың ... жол ... Сот ... сот ... дәлелдемелерге ғана негіздейді. Сот шешімге қол қойылғаннан
кейін сот отырысы залына қайтып келіп, сот ... ... ... ... іске ... ... шешімге шағымданудың тәртібі мен мерзімдерін
түсіндіреді. Сонымен қатар төрағалық ... іске ... ... ... ... сот ... ... танысуға және оған жазбаша
ескертпелер беруге ... ... ... шығарылған кезде судья іске қатысушы адамдарға және ... ... ... және оның көшірмесін алуға ... ... (ҚР ... ... ... ... аталған іс жүргізу
әрекеттері аяқталғаннан кейін төрағалық етуші сот ... ... ... (ҚР ... ... ... жағдайда сотта іс қарау сот шешімін шығарумен ... істі ... ... ... іс ... іс жүргізуді тоқтата
тұру, сондай-ақ іс бойынша іс ... ... ... ... қараусыз
қалдыру туралы ұйғарымдарын шығара алады.
2 ЗАҢДЫ КҮШІНЕ ЕНГЕН СОТ АКТІЛЕРІН ҚАДАҒАЛАУ ТӘРТІБІМЕН ІС ЖҮРГІЗУ
2.2.Сот ... ... және ... шешімі әділсоттылығын анықтайтын сот шешіміне қойылатын басты
талаптың бірі- сот шешімінінің негізді ... Сот ... ... ... ... ... анықтамай әділсоттылықты жүзеге асыру мүмкін емес.
Азаматтар мен заңды ... ... ... сот ... ... құқықтары бар-жоғын тексерумен байланысты. Сондықтан да сот ... ... және шешу ... ... қатынастың пайда болуы, өзгеруі
немесе тоқтатылуымен байланысты заңдық маңызы бар ... бар ... ... ... ... Осы заңдық фактілер негізінде сот тараптардың
қарым-қатынасы туралы және осы құқықтық қатынастың сипат туралы бір ... және іс ... ... ... ... ... әрбір нақты жағдайдағы әділсоттылықтың жетістігі соттың
осы істің мән-жайын ... ... ... яғни шешім негізіне
салынған фактілердің шынайылығына және толықтығына байланысты.
Даулы құқықтық ... тану ... ... ... бірін-
бірі анықтайтын 2 элементтен құралады:
1) Даулы құқықтық қатынасты реттейтін құқық норамсын анықтау және ... мен ... Осы ... ... ... ... бар жоғын бекіту.
Бірінші әлемент сот шешімінің заңдылығын, ал екінші әлмент ... ... ... сот ... ... ... және негізділік пен
заңдылықтың байланысы туралы көптеген пікірлер айтылуда.
Бірқатар авторлар сот шешімінің негізділігі деп – ... ... ... яғни істің фактілік мән-жайы туралы сот ... ... ... ... Мәселен, академик А.Я.Вышинский
былай деп жазған: «Сот шешімі дұрыстығының 1-ші шарты деп шешімнің ... ... ... ... ... ... М.А. Чельцов та сот шешімінің негізділігі деп сот ... ... ... ... ... ... былай деп
жазған: «Тек фактілік жағы істің объективті шынай мән-жайларына ... сот ... ғана ... ... енуі керек» [36].
Сот шешімінің негізділігі туралы М.Г.Авдюков қысқаша былай ... ...... ... туралы сот тұжырымының тараптардың
шынайы қарым-қатынасына ... ... ... ... шешімінің негізділігі туралы өзгеше пікірдегі проф. М.М.Гродзинский
келесідей жазған: ... ... деп – ... сот ... ... жағдайға сәйкес келуін яғни үкімнің ... ... ... керек. Сондықтан да іс ... сот ... ... ... сот ... негізді болып табылады. Сонымен қатар ... ... іс ... ... заң ... ... ... көретініміз, М.М.Гродзинский пікірінше сот үкімінің негізділігі
деп – тек заңды факті туралы ғана емес, бүкіл құқықтық ... ... ... ... ... ... Ал, үкім ... болады, егер:
а) сот істің фактілік мән-жайын таныса; б)заңды дұрыс ... ... ... сот ... талқылағанда жоғарғы сот
органдары сот шешімі негізділігіне ерекше мән береді.
Сонымен, теория мен практикада сот шешімінің негізділігін кең ... ... ... және ... ... да дұрыстығын түсінеміз, ал
тар мағынада сот шешімін тек фактілік жағынан дұрыстығын түсінеміз.
Егер сот ... ... – іс ... ... фактілердің және
қолданылатын құқық нормаларының дұрыстығын білдіреді десек, онда сот ... ... сот ... ... ... мәні ... сот ... деп шешімнің әділсоттылығын түсінеміз.
Алайда, заң шығарушы орган сот шешімі негізділігі деп шешімнің ... ... ... ... ... ... актісі
ретіндегі сот шешіміне қойылатын ... ... бірі ... ... осы айтылғандарды ескере отырып, заңдылық ... сот ... ... жекелеген шарттары ретінде қарастырып,
сот шешімі негізділігі деп – ... ... ... ... ... ... ... яғни шешімнің тек фактілік жағынан
дұрыстығын ... ... ... ... сот ... шынайы фактілерге сәйкестігі
ретіндегі сот шешімінің негізділігі ... ... ... Сот
шешімі негізді болу үшін ең алдымен ... ... ... фактілер
шеңберін дұрыс анықтап, істің мән-жайын шынайы түсіну керек.
Зерттеуге жататын ... ... бар ... ... анықтау, осы
даулы қатынасты реттейтін құқық нормасын тауып және оны ... ... ... Бұл сот ... ... бір шартын құрайды.
Бірақ даулы қатынасты реттейтін құқық нормасын дұрыс анықтау және оны
дұрыс талқылау сот ... да ... ... ... ... ... дұрыс қолдану мүмкін емес.
Сонымен даулы қатынасты реттейтін құқық нормасын шынайы анықтау және
оны дұрыс талқылау сот шешімінің заңдылығын және ... ... ... дауды негізді шешу үшін іс бойынша зерттелетін
фактінің объективтік шынайылығын тану керек. Осы ... ... ... тану ... ... азаматтық процессуалдық форма қызмет
етеді. Процессуалдық заңдылықтың орындалуын ... ... ... факті
туралы объективті шынайы тұжырымға жетудің кепілі болып табылады және ... ... ... ... ... Сонымен қатар процессуалдық
форманың қатаң сақталуын қадағалау сот шешім заңдылығын да ... ... ... де сот ... негізділігі оның заңдылығымен тығыз
байланысты және ... ... ... ... ... мен ... ... қатаң сақтау туралы оған талап қойылады.
Өз кезегінде сот ... ... да ... ... ... туралы сот
тұжырымының объективтік шынайылығының ... ... ... сот
шешімінің заңдылығын қамтамасыз ету шарты болып табылатын материалдық ... ... ... ... ... тек ... фактілер туралы
шынайы сот тұжырымы болғанда ғана мүмкін болады. Сондықта да сот ... ... ... ... және олар бірін-бірі анықтайды,
яғни заңсыз шешімді негізді шешім деп ал, ... ... ... ... ... алмаймыз.
Дәлелділік – маңызды процессуалдық құжат ретіндегі сот шешімінің
сапасы.
Шешімнің дәлелдігі сол ... ... ... үшін ... зор. ... шығарған шешімдерінің дұрыстығы үшін жауаптылығын көтереді және
сотты шешімнің негіздемесі мен ... ... ... ... ... Сондықтан да ол сот шешімінің сапасын көретуге әсер ... ... ... ... ... ... ... асыруының басты
жолдары болып табылады.
Сот шешімі іске қатысушы тұлғаларға және сот отырысына қатысушы өзге ... ... және ... ... ... керек. Сот шешімі
дұрыстығы өзінен-өзі осы ... жұрт ... ... ... ... зор. Сот шешімі толығымен дәлелденуі тиіс. Ол ... ... ... ... ... және шешім
негізіне алған тұжырымдарды қамтиды.
Сондықтан да дәлелдер сот шешімінің маңызды бөлігін құрайды. Сот шешімі
дәлелдігі немесе ... ... ... ... және ... көрсетуі керек. Шешімнің дәлелдігі сот шешімінің заңдылығын және
негізділігін тексеруде маңызды рөл атқарады. ... ... ... шешу үшін ... істің мән-жайы туралы дұрыс тұжырымға ие болуы
керек.
С.Н.Абрамов сот шешімінің ... ... ... барысында былай
жазған: «Сот шешімі келесілерге негізделуі керек:
– дұрыс бекітілген фактілерде;
– анықталған және ... ... ... ... ... ... ... Мұнда автор келесідей
тұжырым жасаған, сот шешімі ... егер ... ... туралы
тұжырымы дұрыс болмаса, егер судья бекітілген фактілерден дұрыс
емес логикалық тұжырым жасаса, егер шешім сот анықтаған ... ... ... ... ... азаматтық құқықтық дауды негізді шешу үшін қажет:
1. Зерттеуге жататын барлық ... ... ... дұрыс
анықтау;
2. Әрбір заңды факті туралы сот тұжырымының объективтік
шынайылығы.
Азаматтық құқық дауды дұрыс шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... Сот талқылау барысында зерттеуге жататын
барлық заңды фактілер жиынтығын 2 топқа бөліп қарастыруға болады.
1. құқықтық қатынастың пайда ... ... ... ... ... ... фактілер;
2. даулы құқықтық қатынас субъектілерінің ... ... ... ... ... ... ... фактілер туралы сот тұжырымының ... ... ... ... ... ... ... ма жоқ па, егер
пайда болса оның мазмұны қандай және іс ... ... осы ... ... ... ... табыла ма деген мәселелерді шешумен байланысты.
Ал, екінші ... ... ... объективті шынайы сот тұжырымдары
құқықтық қатынас бұзылғандығын және ... ... жою ... ... туғызады. Тек барлық заңды фактілер ... ... сот ... ... ғана ... сот ... шығарылуы мүмкін.
Осыған байланысты Л.Ф.Лесницкая былай деп жазған: «Негізсіз сот шешімі
деп істің фактілік мән-жайы ... сот ... ... ... бұл ... ... ... күдік тудыратын шешімдерді
айтамыз. Сот шешімі негізсіздігі кең ауқымды түсінік. Ол қандай ... ғана ... ... ... әсер ... бұзушылықпен шектелмейді, сот
шешімі негізсіздігі бірінші инстанция сотындағы істің фактілік мән-жайларын
дұрыс емес ... ... ... формаларды қамтиды» [39].
Сондықтан да сот азаматтық құқықтық дауды дұрыс шешу үшін ... ... ... ... Әрбір заңды факті туралы сот тұжырымы
объективтік шындыққа сай болуы керек.
Даулы құқықтық қатынас мән-жайын тану құралына дәлелдемені ... істі ... ... ... дәлелдемелер мен объективті шынайы
фактілерді тауып, олар туралы дұрыс тұжырым жасау және осылардың негізінде
құқықтық норманы қолдануды ... ... ... ... ... сот
тұжырымы дәлелдемелерге негізделуі керек.
Сот отырысында зерттелетін фактіні тану үшін сот осы фактіге қатысты
дәлелдемелерді ... ... ... зерттеп, дұрыс бағалау керек.
Сондықтан да заңды факті туралы тұжырымның негізділігі:
1. ... ... ... ... ... дәлелдемелер толықтығы;
3. Жан-жақты зерттеу және дәлелдемелердің сапалығы;
4. Оларды дұрыс бағалау мен ... ... ... ... ... ... пікірлер мен
тұжырымдарды қорытындылай келе келесідей ... ... ... ... ... ... бiлдiредi, сот:
1) шешiмде iс үшiн маңызы бар мән-жайларды, сот мәжiлiсiнде толық және
жан-жақты ... ... ... iстiң ... ... ... ... мен мiндеттерi
туралы тұжырымдарды бекiтетiн дәлелдемелер келтiрдi;
3) өз тұжырымдарын iстiң мән-жайларына сәйкес келтiрдi.
АIЖК-нiң 218-бабының ... ... ... ... ... зерттелген дәлелдемелерге ғана негiзделуi тиiс. Iстiң мән-
жайлары заңның ... ... ... ... ... ... ... бекiтiлуi тиiс. Егер заңға сәйкес қандай да ... ... ... ... бекiтiлмейтiн болса, сот бұл мән-жайлардың
бар немесе жоқтығы ... өз ... ... ... ... ... ... өз тұжырымын жасау арқылы негiздеуге құқылы. Қажет болған
жағдайда ... ... үшiн сот ... ... ... ... түрiндегi жазбаша дәлелдемелерге сiлтеме
жасауға құқылы.
Сот шешiмiнiң негiздiлiгi ... ... ... ... ... дәлелдемелер;
3) тұжырымдар.
Сот шешiмiнiң мына жағдайларда күшi жойылады:
- құқықтық маңызы бар мән-жайлар дұрыс анықталмаса;
- сот анықталған деп ... ... ... ... көрсетiлген сот тұжырымдары iстiң ... ... ... шешiмiне қойылатын басқа ... ...... әр түрлi пiкiрлер айтылған. Атап айтқанда, шешiм ... ... ... ... шын, дәлелденген, тиiстi нысанда
ресiмделген болуы тиiс деп есептейдi.
Азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң сот ... ... ... ... ... мазмұнын талдау шешiм жауап беруi тиiс
келесi талаптар туралы ... ... ... бередi: толықтылық,
айқындылық, нақтылық, сөзсiздiк, тиiстi нысан мен ... ... ... ... ... ... сот шешiмi
даулы құқықтық мәселенi жан-жақты, ... ... тиiс. Ол ... арызда
қойылған сұрақтар мен оған бiлдiрiлген қарсылықтарға жауап беруi тиiс.
Айқындылық талабы ... 232-б) ... ... ... ... ... оның мазмұнын әр түрлi нысанда ... ... ... Сот шешiмiнiң мазмұны сауатты, айқын болуы тиiс
және шешiмнiң мәтiнінде қарама-қайшылықтар болмауы тиiс.
Нақтылық талабы ... 230-б) сот ... кез ... ... ... келуiн, қандай да болмасын қателiктерге ... ... тегi, аты, ... аты, ... бөлменiң көлемi,
қайта құру жоспарының көлемi, арифметикалық ... және т.б.) ... ... ... тиiс, яғни ... ... ... орындалмауы
тәуелдi болатын шартты мазмұндамауы тиiс.
Заңмен тек балама немесе қосымша шешiм шығаруға ғана рұқсат етiледi.
Шешiм шығарудың және оның ... ... ... ... 215, 217, 220, 221, 229-б). Сот ... ... 2-бөлiгiмен
көзделген шешiм шығару тәртiбiн ... тиiс. ... ... ... Бұл ... өзге де адамдардың болуына жол берiлмейдi. Жұмыс
уақытының аяқталуына қарай, сондай-ақ жұмыс күнi iшiнде сот (судья) ... ... ... үшiн ... ... құқылы.
Iстердi соттың алқалы құрамы қараған және шешкен кезде барлық судьялар
тең құқықтарды пайдаланады. Iстi ... ... ... және шешкен кезде
туындаған барлық мәселелердi ... ... ... ... ... шешкен кезде судьялардың ешқайсысы дауыс ... ... ... емес. Төрағалық етушi ұсыныстарды енгiзедi, өз пiкiрiн айтады және
соңынан дауыс бередi.
Көпшiлiк шешiмiмен ... ... осы ... қол ... ... және
ерекше пiкiрiн жазбаша түрде баяндай алады, ол төрағалық ... және мөр ... ... iске қоса ... Ерекше пiкiр
мен апелляциялық және қадағалау сатыларындағы сот осы iстi ... ... ... ... ... ... ерекше пiкiрiнiң бар екендiгi
туралы iске ... ... ... және ... пiкiр ... ... ... шешiмдi жазбаша түрде жазады және оған қол қояды. Шешiмге түзету
судьялардың қол қоюының алдында айтылуға тиiс.
Шешiм iс қаралғаннан ... ... ... ... ... ... ... шешiм жасау бес күннен аспайтын мерзiмге кейiн ... ... ... ... ... сот iстi ... ... өзiнде жариялауға тиiс. Жарияланған шешiмге судья қол қойып, ол
iске қоса тiркелуге тиiс.
Толықтылық, айқындылық, нақтылық, ... ... ... жасалу
талаптарының дербестiгi қатысты болып табылады, және бұл ... ... ... және ... ... бiр қатарда тұра алмайды.
Сот шешiмi қанағаттандыруы тиiс соңғы екi талап сот ... ... ... ... байланыстарын қамтиды. Шешiмдi шығару кезiнде
жiберiлген кез келген ... ... ... ... ... табуы ретiнде қарастыруға болады [41].
Заңдылық деп барлық мемлекеттік және ... емес ... ... ... адамдардың, азаматтардың Қазақстан ... ... мен ... өзге де нормативтік актілерді бұлжытпай
сақтауын (бұзбауын) және орындауын айтамыз.
Осы ... ... ... сот ... тікелей қатысы бар. Сот
төрелігін жүзеге асырған кезде заңдылық мыналардан көрінеді:
сот қызметін заң негізінде және ... ... ... ... ... ... әрбір сот органын тиісті ... оның ... ... ... ... және ... ... заңды құзырет шегінде және іс жүргізу заңдарының талабына
тура сәйкестікте, соттың сот отырычында іс ... ... ... ... асыруынан;
соттың сот құжаттарына (үкім, қаулы) заңның тиісті нормаларын тура және
дұрыс ... ... ... ... ... іс ... ... сот төрелігі саласындағы заңдылық сот құрылымының нормаларын
(Қазақстан ... ... ... Республикасы
Прпезидентінің Қазақстан Республикасындағы Сот ... және ... ... ... іс жүргізу нормаларын (қылмыстық іс жүргізу)
және материалдық-құқықтық нормаларды (қылмыстық және өзге де ... ... мен ... көрінеді (28(.
Қылмыстық іс жүргізу заңдарында заңдылық қылмыстық істер ... ... ... ... Қазақстан Республикасы ҚІЖК-нің 10-бабына сәйкес:
1. Сот, прокурор, тергеуші, анықтау органы және ... ... ... іс ... ... ... ... осы кодекстің 1-бабында
көрсетілген өзге де нормативтік ... ... ... ... міндетті.
2. Соттардың адам мен азаматтың Конституциясымен баянды етілген
құқықтары мен бостандықтарын нұқсан келтіретін ... ... де ... ... ... ... құқығы жоқ.
Егер сот, қолдануға жататын заң немесе өзге де ... акт адам мен ... ... ... ... мен ... ... келтіреді деп ұйғарса, ол
іс бойынша іс ... ... ... және сол ... емес деп тану ... ұсыныспен Конституциялық
Кеңеске жүгінуге міндетті.
3. Соттың қылмыстық ізге түсу органдарының қылмыстық істер бойынша
іс жүргізу кезінде заңды бұзуына жол берілмейді және ол ... ... ... ... ... деп ... олардың күшін жоюға әкеп соғады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ең ... заңдық күші бар және республиканың бүкіл
аумағында ол тікелей қолданылады деген ереже ... яғни ... мен өзге де ... құқықтық актілерден үстем тұрады. Сондықтан,
соттын (судьяның) сот төрелігін жүзеге ... ... ... ...... сақтаумен бірге оның тікелей әрекет етуін қамтамасыз
ету. Оның мағынасы, заңның немесе заң ... ... сай ... оларда Конституцияда мазмұндалған нормалардың болмауы кезінде сот
(судья) Қазақстан Конституциясын тікелей ... акті ... ... ... сот құжатаның бірі үкімнің заңдылығына қойылатын талаптар,
Қазақстан Республикасы ҚІЖК-нің 369-бабаында белгіленген:
1. Сот ... ... және ... ... ... Егер үкім ... барлық талаптары сақтала отырып және заң негізінде
шығырылса, ол заңды болып танылады.
Заңдылықты үкім шығырғын сәтте ... ... және ... ғана ... ... ... сот ... үшін де міндетті болып табылады. Дегенмен
бұл туралы қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... жасау кезіндегі біртұтас заңдылық қағидасы қылмыстық ... ... ... ... ... ... барлық сот құжаттарына қойылатын талаптын бірдейлігі туындайды
және ... ... ... ... ... ... құқық мазмұнына сай
болуы тиіс. Сот құжаты заңға атауы бойынша да, ... ... да ... керек. Заңда сот құжатының реквизиттері көрсетілген жағдайда оларды
жасалатын сот ... ... ... ... ... Сот құжатының заңға
сәйкестігі, сондай-ақ нақты құжатты жасауды көздейтін ... ... ... да ... ... қылмыстық ,с жүргізу заңдарында белгіленген тәртіпте
нақты рәсімдеу қажет. Кейбір сот құжаттары, мысалы соттың үкімдері мен ... ... іс ... заңдарына сеәкес кеңесу ... және олар ... ... ... ... ... ... заңдылығы оның соттың іс бойынша қабылдаған шешімінің
мазмұндалу нысаны мән ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге
сот процесінің заң талаптарын ... ... ... және ... ... шығарылғанын білдіреді. Заңды өрескел бұза отырып жүргізілген сот
отырысының нәтижесінде шығарылған сот құжатын заңды деп тануға болмайды.
Үкім ретіндегі сот ... ... іс ... ... сот талқылауы
барысында ғана емес, сонымен бірге ... ... ерте ... ... ... ... ... есептеледі.
Заңды бұзатын сот өзінің алдына қойылған ... ... оның ... ... мен өзге де ... халықтың алдында
беделінен жұрдай болады. Сондықтан да соттың ең маңызды мақсат-міндеттері
мынандай болуы ... ... өз ... ... барынша нығайту.
өзіне қарасты істерді шешкенде кез келген заң бұзушылықты дереу жою. ... ... ... ... ... ... қателеіктерді
жібермеуі және жіберілген қателіктерді дер кезінде түзету ... ... ... мен оның ... де ... байланысты
болады.
Заңның талап етуі бойынша әрбір сот ... сот ... ... ... тиіс. Мұндай фактілердің іс материалдары мен сенімді
дәлелдемелерге сәйкес келуінің маңызы зор, ... олар шын ... ... ... мән-жайлардың бәрін қамтып, сот құжаттарында бейнеленуі тиіс.
Басқаша айтқанда, сот ... ... бұл ... мазмұндалған
фактілердің объективті дұрыс көрінісін табуы.
Соттың негізді қорытындыларына сот ... ... ... мен ... ... ... ... әр түрлі
қорытындыларының негізділігінің өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін.
Қазақсьан Республикасы ҚІЖК-нің ... ... ... ... сот ... сотқа ұсынылған дәлелдемелерді жан-жақты объективті
зерттеу негізінде шығарылса, ол негізді деп ... ... ... туралы пайымдаулар дәлелдемелерді саралау
нәтижелеріне сүйенеді. Ал, осындай негіздеулер өз кезегінде дәлелдемелердің
өздерін бағалау жөніндегі ... үшін де ... ... Егер сот
құжатында (үкімде) келтірілген дәлелдемелер соттың объективті шындыққа сай,
істің мән-жайларын анықтауға қол жеткізілгенін ... ... және ... ... ... ... ... онда мұндай
жағдайда сот құжатаның (үкімінің негізділігі оның ақиқаттылығын білдіреді.
Қылмыстық процесте ақиқатты ... ... ... талдаудын сот
практикасы үшін зор маңызы бар. Сот ... ... ... ... ... ... дұрыс шешілуі тиіс. Ал іске
қатысы жоқ мән-жайлар зерттелмейді және анықталмауы керек. ... іс ... мән ... сотталушының кінәлілігі мен жауапкершілік дәрежесі
туралы мәселенің шешілуі олардың анықталуына байланысты болса, сот ... еш ... ... ... дұрыс анықтауы тиіс, олай блмаған
жағдайда соттың үкімі негізсіз деп есептейді.
Сондықтан, сот үшін абсалютті ақиқаттылықтың жоқ екенін ... ... ... ... істің мән-жайларын салыстырмалы түрде немесе
шамалап қана дұрыс анықтауға мүмкіндік береді, істі шешу ... ... ... қол ... сот төрелігі міндеттерінен
ауытқып кетуін білдіреді.
Қылмыстық процесте ақиқатты абсалютті ақиқат ретінде ... ... үшін зор ... бар. Сот ... ... ... ... туралы мәселенің дұрыс шешілуі үшін істің нақты
мән-жайларын зерттеуі және анықтауы тиіс. Ал іске ... жоқ ... және ... ... ... іс үшін ... бар ... кінәлілігі мен жауапкершілік дәрежесі туралы мәселенің шешілуі
олардың анықталуына байланысты болса, сот ... ... еш ... ... дұрыс анықтауы тиіс, олай болмаған жағдайда соттың ... деп ... сот үшін ... ... жоқ ... ... ... тұжырымдама соттың істің мән-жайларын салыстырмалы түрде немесе
шамалап қана ... ... ... істі шешу ... толықтай абсалютті
ақиқатқа қол жеткізілмейтіндігін, сот төрелігі міндеттерінен ... ... ... ақиқатқа қол жеткізу кейде өте күрделі және қиын, сотқа
айтарлықтай кедергілерден өтуге тура ... ... оның ... ... мен ... ... ақиқатқа қол жеткізу болмақ.
Сот құжатын болжамдарға, қандайд да бір ... ... ... ... ... жол ... Іс үшін маңызы бар әрбір
фактінің толықтай дұрыстығы ... ... ... және ... ... куә, ... сарапшы және басқа да тұлғалардың
болжамдары қаншалықты шындыққа сай болса да, ... ... ... Тек ... ... мәліметтер ғана дәлелдемелер ретінде
қабылдануы мүмкін және тек фактілер ғана ... сот ... ... ... жлқта дәлелдеуге жататын фактілердің
жойылмайтын күмәндардың туындауы сот айқындамасының негізі ... аян. ... ... ... ... үкімінде, айыптау үкімінде болсын, оның
пайдалы ... ... ... ... ... ... өйткені
сотталушының пайдасына оның кінәлілігіне күмән тууы ғана емес, сонымен
бірге айыптаудың жеке ... ... кінә ... ... қатысу
дәрежесі мен сипаты, жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар да қатысты
болады.
Егер сот ... іс ... ... үшін ... ... деп шешсе,
онда мұндай шешім негізделген болуы керек.
Қылмыстық-құқықтық саралауды және ... не ... ... мен ... ... ... да ... қоса алғанда, анықталған фактілерді
құқықтық бағалау туралы қорытынды ... ... ... да ... ... кез ... ... негізсіз деп есептелсе, сот құжаты да
негізсіз деп танылады.
Мәселен, кінәліні қылмыстық жауапкершіліктен босататын ... ... ... сот ... ... ... ... туралы үкім немесе айыпты растайтын жеткілікті
дәлелдемелер бола тұра ақтау ... ... олар ... ... сот, іс үшін ... бар елеулі мән-жайларды анықтамаса,
дәлелдемелерді зерттемесе немесе сот шешімі ... ... ... ... ... саралау және жазалау шарасын ... ... ... сот ... негізсіз деп танылады.
Сотталушының, жәбірленушінің, куәнің анықтау немесе алдын ала тергеу
өндірісінде берген жауаптары заңда ... ... ғана ... ... ... ... ... келтірілуі мүмкін. Мұндай жауаптарда
мазмұндалған ... ... ... ... да ... ... ... және сот отырысында дәлелденгеннен кейін іс
бойынша қорытынды мен ... ... ... ... ... ... ... негізделген сот құжаттары негізсіз
және заңсыз деп саналады, өйткені қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ғана ... ... ... ... сот құжатындағы кез келген
қорытындысының негізсіздігі қылмыстық іс жүргізу ... ал ... ... ... негізсіздігі сонымен бір мезгілде
материалдық-қылмыстық заңын бұзу болып есептелінеді.
Сонымен заңдылық және ... – бұл әр ... ... бірақ олар
өзара келісілген және бір-бірімен тікелей байланысты.
Сот құжатының негізділігі оның дәлелді болуын да ... Сот ... ... тәртібімен қайта қарау
Қадағалау өндірісі азаматтық іс жүргізудің ... ... ... ... ... ... ... сот актілері қайта қарауға жатады.
Қадағалау тәртібімен ҚР АІЖК-нің 387-бабында көзделген себептер ... ... ... ғана, ҚР АІЖК-тің 385-бабыныңекінші бөлігінде
аталған соттар тиісті соттан тексеру үшін ... істі ... етуі ... ... ... ... шешімдеріне, ұйғарымдарына, қаулыларына және сот
бұйрықтарына тараптар және ... ... ... ... бар басқа да
іске қатысушылар қадағалау шағымдары, өтінімдері, сол сияқты ҚР ... оның ... және ... ... мен оған
теңестірілген прокурорлар өз құзыреті шегіндегі бастамасы істерді талап
етуге (қадағалау ... ... ... ... ... не іс ... құқығының едәуір бұзылуы соттың
заңды күшіне енген шешімдерін, ... ... ... ... қарауға негіз болады.
Соттың заңды күшіне енген шешімдерін, ұйғарымдарын, қаулыларын, егер ҚР-
ның ... ... ... ... негізге алынған акт
конституциялық емес деп ... ... олар ... ... ... ... (ҚР ... 387-*бабының 4-бөлігі).
Қадағала тәртібімен қайта қаралатын сот актілері:
1) бірінші сатыдағы соттың шешімдері;
2) апелляциялық және қадағалау сатысындағы соттардың қаулылары;
3) бірінші ... ... ... әрі ... ... келтіретін
ұйғарымдары;
4) істе тараптар болып табылмайтын адамдардың мүдделерін қозғайтын сот
актілері сот қадағалауы тәртібімен қайта қаралуы ... ... ... ... ... сот ... апелляциялық және қадағалау сатысындағы соттардың қаулыларын
қоспағанда, ... ... ... ... ... енген сот
бұйрықтары, ұйғарымдары;
– заңды күшіне енген, ... ... бес мың ... ... кем ... ... жеке ... және талап сомасы
жиырма мың айлық есептік көрсеткіштен кем болған ... ... ... ... ... шешімдер, ұйғарымдар
(қаулылар) ҚР Жоғарғы Сотының ... ... ... ... (ҚР ... 384 бабының 2 және 3-бөлігі).
ҚР Жоғарғы Соты қадағалау алқасының ... ... ... ... ... не ... Республикасының экономикасы
мен қауіпсіздігіне орны толмас ауыр салдарларға әкеп соқтыруы мүмкін екені
туралы деректердің анықталуына байланысты ... ... ... ... ... ... күшіне енген сот актілерін қайта қарайтын
соттар ҚР АІЖК-нің ... ... ... және оған ... соттың қадағалау алқасы мына
соттардың заңды күшіне енген сот актілерін қайта қарайды:
– аудандық және ... ... ... ... ұйғарымдарын;
– облыстық және оларға теңестірілген ... ... ... ... ... ... прокурордың қадағалау
наразылықтары бойынша.
2) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қадағалау алқасы ... ... ... енген сот актілерін қайта қарайды:
– бірінші сатыдағы соттардың шешімдерін, қаулыларын, ұйғарымдарын;
– облыстық және ... ... ... ... ... ... апелляциялық қаулыларын;
– облыстық және оларға теңестірілген соттың қадағалау алқасының
қаулыларын;
... ... ... Сотының азаматтық істер жөніндегі
алқасының істерді жөніндегі алқасының ... ... ... кезінде шығарған қаулыларын қадағалау шағымдары,
ҚР Бас прокурордың қадағалау наразылықтары бойынша.
3) Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотының жалпы отырысы ) ... ... Соты ... ... ҚР ... 384-
бабының 2-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша қаулыларын ҚР
Жоғарғы Соты Төрағасының ұсынымы немесе ҚР Бас ... ... ... ... ... ... қаулысы заңды күшіне енген күннен бастап ... жыл ... ... ... наразылығын беруге болады.
Соттың заңды күшіне енген шешімі, ұйғарымы, ... адам мен ... ... ... ... ... мен бостандықтарына нұқсан
келтіретін болса осы сот актілерін ҚР Конституциялық Кеңесі ... деп ... әр ... ... ... ... тәртібімен қайта
қаралуы мүмкін (ҚР АІЖК-тің 388-бабы).
Жоғарғы Соттың Төрағасы, Жоғарғы Сот алқасының төрағасы, облыстық және
оған теңестірілген ... ... ... ... ... ... ... қайта қарау туралы ұсынымды қарау үшін іспен, ... және ... ... ... ... ... қадағалау сатысына жібереді.
      Істерді талап етудің және заңды ... ... сот ... қайта
қараудың себептері мен негіздері  
    1. Қадағалау тәртібімен азаматтық істі осы бапта белгіленген ... ... ... жағдайда ғана ҚР АІЖК 385-бабының екінші бөлігінде
аталған прокурорлар және ҚР АІЖК 393-бабында аталған ... ... ... үшін талап етуі мүмкін.
      2. ҚР АІЖК 385-бабының бірінші бөлігінде аталған ... ... сол ... ҚР АІЖК осы ... ... бөлігінде
аталған прокурорлардың өз құзыреті шегіндегі бастамасы істерді талап етуге
себеп болып табылады.
      3. Материалдық нормалардың не іс ... ... ... ... ... ... ... шешімдерін, ұйғарымдарын, қаулыларын қадағалау
тәртібімен қайта қарауға негіз болады.
      4. Соттың заңды күшіне енген шешімдерін, ұйғарымдарын, қаулыларын,
егер ... ... ... ... оларды шығаруда
негізге алынған акт конституциялық емес деп таныған жағдайда олар қадағалау
тәртібімен қайта қаралуы мүмкін.
2.3 Қадағалау тәртібімен іс ... сот ... ... сот ... төрағалық етушінің қандай сот
шешімі және ... ... ... ... қайта қаралып отырғанан, сот
құрамына кімдердің кіретінін және сот отырысы залында іске ... кім ... ... ... ашылады. Істің қаралатын уақыты
мен орны туралы тиісінше ... ... ... ... ... ... сот ... жалғастыру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Істі
қадағалау тәртібімен қарау кезінде сот істе бар ... ... ... ... шегінде бірінші, апелляциялық сатыдағы соттар шығарған
сот қаулыларының заңдылығы мен ... ... ... жоғарғы Сотының Төрағасы, Бас Прокуроры істі
сұратып алумен бір ... ... ... ... үшін сот актісінің
орындалуын үш айдан аспайтын мерзімге тоқтата тұруға құқылы (ҚР АІЖК-тің
396-бабы).
Істі қарау ... ... ... ... ... қатысуы
міндетті (ҚР АІЖК-і 398-бабының 1-бөлігі).
Шағым (наразылық) беруші адам, өз пікірі бойнша, шағым жасалып отырған
шешімнің заңсыз, негізсіз болып табылатынына ... мен ... ... ... ... ... сөз сөйлегеннен кейін прокурор іс бойынша
қорытынды жасайды.
Қадағалау тәртібі бойынша қадағалау шағымды немесе наразылықты қарайтын
сот алқасы кеңесу ... ... ... ... қабылдайды:
– бірінші, апелляциялық немесе ... ... ... ал ... ... ... ... ҚР АІЖК –нің 387-бабында көзделген негіздердің ... істі сот ... ... ... ... бас ... бірінші, апелляциялық сатыдағы сот шешімінің толық не бөлігіндегі
күшін ... және істі ... ... ... ... ... ... бірінші, апелляциялық сатыдағы сот шешімінің толық не бөлігіндегі
күшін ... және ... ... ... ... не іс бойынша
жүргізуді қысқартады;
– іс бойынша шығарылған шешімдердің біреуін күшінде қалдырады;
... ... ... ... сатысындағы соттың шешімін
өзгертеді немесе оның күшін ... ... ... ... және ... қате ... ... істі жаңадан
қарауға жібермей, жаңа шешім шығарады (ҚР АІЖК-і ... ... ... сот ... ... қаулысының күші
жойылғаннан кейін іс жалпы тәртіппен қаралуға тиіс. ... ... ... ... ... күші ... байланысты шығарылған
соттың қайталама шағым, наразылық, бірінші сот ... ... ... ... ... ... ... (енгізілуі) мүмкін (ҚР
АІЖК-тің 403-бабы).
Қадағалау сатысындағы сот қаулы ... және ол ... ... ... күшіне енеді.
Қадағалау сатысындағы соттың ... ҚР ... ... ... ... үшін белгіленген талаптарға сәйкес келуге
тиіс. Қадағалау сатысындағы соттың қаулысына іс бойынша шешім ... ... қол ... (ҚР АІЖК –і ... 1-бөлігі).
3 СОТ ШЕШІМІНДЕГІ КЕМШІЛІКТЕРДІ ТҮЗЕУДІҢ ТӘЖІРИБЕЛІК МАҢЫЗЫ
Әділсоттылық актісі ретінде сот шешіміне әрқашанда көптеген ... Сот ... тек ... және негізі болып қана қоймай, сондай-ақ сот
шешімі саяси дұрыс, ақырғы, категориялы, шартсыз, анықталған, объективті
шынайы, ... ... ... ... ... керек. Заңдылық пен
негізділікті сот шешіміне қойылатын басты ... ... ... деп ... заңды акт ретінде заңды және негізді болуы керек, ал мемлекеттік
билік органы актісі ретінде саяси ... және ... ... сай ... Тек осы ... ғана ... ... тәрбиелік әсер ете алады.
Шешім сот құжаты ретінде процессуалдық заң талаптарына сай ... ... ... ... ... ... ... және
реквизиттеріне арналған.
Шешімнің дәлелдігінің тәжірибелік маңызы ерекше. ... ... ... ... ... ... ... шешімдер сөзсіз бұзылуға
жататындығын ... ... ... Істі мәні ... ... ... ... сот қарастырып отырған барлық талаптарға ... ... ... ... шығарған судьяның шешімді мәні бойынша өзгертуі судьяның істі
ішкі сенімімен шешу қағидасына қайшы келеді. ... іс ... ... ... ішкі ... ... Судья іс бойынша бір ... ... ... ... да ... сай ... шығарған судья өз
шешімін мәні бойынша өзгертуге ... жоқ. ... ... іс ... сай ... шығарған судья өз шешімінің ... ... ... ... ... құқылы (ҚР АІЖК 230-232 бап).
Сот шешімінің жағымсыз кемшіліктеріне оның толық еместігін немесе
түсініксіздігін жатқызуға болады. Іс ... ... сай ... ... ... ... және ... қателерді түзеу арқылы
сондай-ақ шешімді түсіндіру арқылы сот өз ... ... ... сот ... ... ... ... жеке-жеке қарастырып
өтеміз.
3.1 Қосымша шешім шығару
ҚР АІЖК 231-бабына сәйкес істі қараған судья өз ... ... ... ... шығару арқылы түзеуге мүмкіндігі бар. Қосымша
шешім ... сот ... ... ... ... ... Мұндай жағдай орын алғанда азаматтық іс бойынша екі шешім
болады: негізгі және қосымша. Бұл ... ... ... ... ... ... ... табылады, бұл екеуі құқық қолданудың біртұтас акісін
құрайды. Іс бойынша шешім ... сот іске ... ... ... ... өз ... тек істі талқылау кезінде анықталған мән-
жайлар негізінде қосымша ... ... ... Іс ... заңдарында қосымша
шешім шығарудың төрт негізі ... іске ... ... ... ... және ... қандай да бір талап бойынша шешім шығарылмаса;
2) егер сот құқық туралы мәселені шеше ... алып ... ... тиісті мүліктің мөлшерін немесе жауапкер жасауға тиісті
әрекеттерді ... егер сот ... ... ... сот ... егер сот ... орындалуын қайта бұрып атқару туралы мәселені сот
шешпесе, қосымша шешім шығара алады.
Қосымша шешім шығару ... ... ... ... ... ... мүмкін. Себепті жағдайларға байланысты қосымша шешім шығару туралы
мәселені қою үшін мерзімді өткізіп алған іске ... АІЖК 128 ... ... ... ... ... мерзімдерді, егер олар сот дәлелді
деп таныған себептермен өткізіліп алынса, сот ... ... ... ... қалпына келтіруі мүмкін. Мәселе сот отырысында қаралғаннан кейін
сот қосымша шешім ... және оған ... ... ... наразылық
келтірілуі мүмкін. Іске қатысушы адамдарға сот отырысының уақыты мен ... ... ... ... ... ... шешім шығару туралы
мәселені қарауға кедергі болмайды.
Қосымша шешім шығара алады:
егер іске қатысушы ... ... ... және ... ... да бір ... бойынша шешім шығарылмаса;
егер сот құқық туралы мәселені шеше отырып, алып ... ... ... мүліктің мөлшерін немесе жауапкер ... ... ... сот ... ... ... сот шешпесе;
егер сот шешімінің орындалуын ... ... ... ... мәселені сот
шешпесе;
Қосымша шешім шығару туралы мәселе шешім орындалатын (жалпы ... 2 ай) ... ... ... ... Іске қатысушы адамдарға
сот отырысының уақыты және орны туралы хабарланады, алайда олардың келмеуі
қосымша ... ... ... ... ... кедергі болмайды. Қосымша
шешімге шағым жасалуы немесе наразылық келтірілуі мүмкін. ... ... ... бас ... ... ол ... ұйғарым шығарады. Бұл
соттың ұйғарымына жеке шағым берілуі немесе жеке ... ... іс ... ... ... ... ... бойынша
қосымша шешім тек сот отырысында дәлелдемелермен дәлелденген бірақ негізгі
сот шешімімен жауап берілмеген ... ... ғана ... Ал, ... ... немесе тиісті түрде талқыланбаған, дәлелденбеген
мәселелерді қосымша шешім шығару арқылы шешу іс жүргізу нормаларын ... ... ... ... ... ... ... заводынан жұмысқа қайта
орналастыру және ... бос ... ... үшін ... өндіртіп алу
туралы талап-арызы негізінде Алматы қаласы Әуезов ... сот ... ... ... Б. ... ... ... қызметіне
қайта орналастырылғанын көрсетіп, талапкер талабын толық дәлелдейтін ... ... ... лажсыз бос жүрген ... ... ... беру ... талабына жауап бермеген. Талапкердің өтініші
бойынша азаматтық іс-жүргізу заңдарына сәйкес Әуезов аудандық соты ... ... ... өз ... кемшілігін толықтырған. Бұл қосымша
шешімде сот ... Б. ... ... қағазы» заводынан лажсыз ... 20 күні үшін ... ... 700 теңге есептей отыра, жалпы сома 14000
теңге жалақысын өндіріп беру туралы қаулы етті.
Егер сот ... ... ... себебін өзгерту туралы талап-арызды
қарап, еңбек кітапшасындағы немесе жұмыстан ... ... ... ... ... ... ... шығару
себебі шындықпен жанаспайды, яғни дұрыс жазылмаған немесе заңға сәйкес
келмейді деп танып, бірақ ... ... ... ... ... ... сай қалай жазу керектігін көрсетпесе онда бұл ... ... ... ... шығару жолымен түзетілуі мүмкін.
Егер сот талапкердің ... ... ... ... келген залалды және қосымша тамақтану мен емдеуге кеткен
шығынды өндіріп беру ... ... ... бөлігіне жауап беріп, ал
қосымша тамақтан мен емдеуге кеткен шығындарды ... ... ... ... ... бірақ бұл талап сот отырысында өзгертілген
дәлелдемелермен ... онда ... ... ... шығару арқылы өз
кемшілігін түзей алады.
Азаматтық іс жүргізу заңдарында ... ... ... ... ... көп жағдайда өндіріп беру туралы талапты ... ... ... ... ... үшін ... ... Т.М. және Б-ның Алматы қаласы № 1 ... ... ... ... ... ... сот ... біра шешімнің қорытынды бөлімінде
талапкерлердің әрқайсысының қандай ... ... ... ... Бұл ... ... оны ... сот қосымша шешім
шығару жолымен түзеткен.
Қосымша шешім нақты осы істің мән-жағдайы ... ... ... орындалуына қажетті әртүрлі сипаттағы сот тұжырымдары болмаған
жағдайда шығарылады.
Азаматтық іс жүргізу ... ... ... ... ... шешім тек сот шығындары туралы мәселені сот отырысында ... ... ғана ... Ал, егер ... ... сот ... мәселесі шешіліп, бірақ дұрыс шешілмесе, онда бұл тәріздес ... сот ... ... тәртібімен түзеуге болады. Бұл жағдай қосымша
шешім шығару арқылы шешім қателігін түзеу іс жүргізу нормаларын бұзады.
Сондай-ақ, егер ... ... мен сот ... ... мерзімі және
тәртібін көрсетпеген ... да ... ... ... ... еңбек шартын бұзуы туралы талабын анғаттандырғанда сот мекеме
әкімшілігін жұмыскерді белгілі мерзім ішінде жұмыстан ... ... Ал, егер сот ... шартын бұзып, шешімде тиісті мерзімді көрсетпесе,
онда мұндай шешім кемшілігі қосымша шешім шығару жолымен түзетіледі.
Сонымен ... ... заң ... дереу орындауға жататын шешімді дереу
орындау туралы негізгі шешімде көрсетпеген жағдайда ... ... ... ... кемшілігін түзеуге болады.
Алайда, М.Г.Авдюков біздің бұл ... ... ... ... оның ... ... және тәртібі көрсетілмеген жағдай шешім
атқару өндірісінің жалпы тәртібіне сәйкес ... ... ... және мерзімі туралы қосымша шешім шығару істің мәні бойынша негізгі
шешім ... осы ... ... ... алып келуі мүмкін. ал
шешімді ... ... мен ... үшін бөлек тәртіп көрсетілмеген» [43]
Қадағалау тәртібімен немесе жаңадан ашылған мән-жайлар ... ... ... судья іс бойынша орындаған шешімді бұзып, істі қайта қарауға
жіберген жағдайда істі бірінші ... ... ... ... сот талаптан
бас тарту туралы шешім шығарғанда бұзылған шешім бойынша орындалғанды қайта
бұрып атқару туралы ... ... ... Ал, егер сот бұзылған шешім
бойынша орындалғанды қайта бұзып ... ... ... ... онда ... ... ... шығару жолымен түзеуге болады.
Сонымен, қосымша шешім шығаруға байланысты айтқан профессор М.А.Гурвич
пікірін айтып кетуге болады: ... ... ... ... сот ... сот ... да бір талапқа толық жауап
бермеген жағдайда қосымша ... ... ... ... ... ... ... тек шешіммен шешілмеген талап жеке өндіріске бөлініп
қойылмағанда және ... ... сот ... дәлелденген
жағдайда ғана жүргізілуі мүмкін» [44].
Егер қандай болмасын ... жеке ... ... ... онда
бөлінген талап жеке процесте шешіледі. Жеке ... сот ... ... ... сот ... ... ... онда мұндай талап
қосымша шешім шығару арқылы шешілуге жатпайды.
Егер де сот шешіміне апелляциялық ... ... және ... ... қосымша шешім шығару мәселесі көтерілген болса, онда сот алдымен
қосымша шешім шығару ... ... ... ... ... ... ... соттың қарауына жібереді.
Қосымша шешім негізгі шешіммен бірге не бөлек апелляциялық сатыда,
сондай-ақ қадағалау тәртібімен ... ... ... ... ... ... туралы соттың ұйғарымына жеке ... не жеке ... ... 231 ... 1 ... сәйкес сот, егер нақты мәселе бойынша мән-
жайлар сот отырысында зерттелген болса іске қатысушы тұлғалардың өтініші
бойынша қосымша ... ... ... Осы ... ... тәжірибеге көз
жүгіртелік.
ЖШС БК «К» талап арызы Астана сотының 2005 ... 20 ... бір ... қанағаттандырылған. Қазақстан Республикасы Қаржы
Министрлігінің Салық комитетінің 2005 жылғы 19 қазандағы ... ... ... ... ... ... ... теңге мөлшерінде
есептелгені туралы хабарламасы күшін жойған. Салық комитетіне пеняны қайта
есептеу туралы ... ... ... ... пайдасына
мемлекеттік бажды төлеуге байланысты шығындар есебінен 731 604 ... ... ... 2006 жылы 4 ... ... ... ... 10 пайызы көлемінде өкілдің көмегіне ақы бойынша шығындарды
өндіріп алуға ... ... ... ... ... шығару туралы сотқа
ұсыныспен жолданады. Астана сотының 2006 жылғы 13 ... ... ... бас ... ... бұл ... ... Себебі, сот талқылауы барысында талапкермен өкілдің ... ... ... өтеп берк туралы талап қойылмаған, ол бойынша тиісті
дәлелдемелер ұсынылмаған және зерттелмеген. Ал, сот өз ... АІЖК ... 1 ... ... ... ... тек іске ... адамдар
дәлелдемелер ұсынған және түсініктемелер берген қандай да бір талап бойынша
шешім ... ... ... ... қате ... мен айқын арифметикалық қателерді түзеу
Сот шешімінің кемшіліктерін түзеудің тағы бір жолы ... ... және ... қателерді түзеу болып табылады. Шешімдегі қате
жазуларды және арифметикалық қателерді ... сот ... ... ... ... ... алғашқы мәнін өзгертетіндей шешімге
өзгеріс енгізуге ... өз ... ... іске ... ... арызы бойынша
шешімде жіберілген қате жазулар мен айқын арифметикалық қателерді түзете
алады. Түзетулер ... ... ... сот ... шешіледі. Іске
қатысушы адамдарға сот отырысының уақыты мен орны туралы хабарланады,
алайда, ... ... ... ... ... ... ... кедергі
болмайды. Сот өтінішті қарау нәтижесі бойынша ұйғарым шығарады. Бұл ұйғарым
негізгі шешімнің құрамдас бөлігі ретінде азаматтық іске қоса ... ... ... сот ... ... қате ... мен ... қателері осы тәртіппен түзетілуге жатады.
Тараптардың, сот құрамының аты-жөндерін, заңды тұлғалардың атауы,
олардың ... ... ... ... ... ... ақша сомасын,
құрылысқа және өзге де объектілерге меншік ... ... ... ... ... ... ... сот шешімінің жүзеге асыруына
және оның әділ соттылығына әсер ... ... ... айтылып отыр.
Мысалы: Федотова өзінің Василенкодан алимент өндіру туралы ... ... қате ... мен ... ... қателерді
түзеу туралы өтінішімен сотқа жолданады. Жоғарыда аталған шешімде Василенко
Олег Семенович аты-жөні ... ... ... деп қате ... үстіне сот өткен уақыт үшін өтелетін алимент мөлшерін ... ... ... ... бұл өтініші ҚР АІЖК 230-бабына
сай бұл шешімді шығарған судья шешімдегі қате ... мен ... ... түзеу туралы ұйғарымымен шешеді.
АІЖК 230 бабында қате жазулар және айқын арифметикалық қателерді түзеу
туралы ... ... ... мерзімі көрсетілмеген. Қалыптасқан
сот тәжірибесіне сәйкес мұндай жағдайда заңның ұқсастығы қолданылады, яғни
АІЖК 232 ... ... ... ... ... туралы өтінішті,
өтінімді өтініш қабылданған күннен бастап он күн ... ... ... ... ... заң ұқсастығы негізінде өтінішті
қарау мерзімі он күн ... ... ... және айқын арифметикалық қателер іс бойынша шынайы ... оның ... ... сай ... ... ... ... шешімді жазу барысында пайда болады.
Шешімнің заңсыздығы және негізсіздігі туралы қателерді шешімді шығарған
сот түзей алмайды. ... бұл ... ... ... ... ... өзгертуге және жаңа шешім шығаруға алып келеді. Ал, қате жазулар
мен айқын арифметикалық қателерді түзетуде сот ... мәні ... жаңа ... ... ... да қате ... мен ... қателерді түзеу, шешімді түсіндіру және қосымша шешім шығару
арқылы толық емес ... ... ... ... ... ... ... мәні бойынша өзгертпейтін түзетулерді шешімді шығарған судья
жүзеге асыруға құқылы.
Алайда, тараптар шешімдегі қате ... мен ... ... ... ... ... сот органдарына апелляциялық шағым беру
арқылы аталған құқықтарын көп ... ... ... Сол ... іс ... бұл ... толығымен қолданылмайды.
3.3 Сот шешімін түсіндіру
Сот шешімінің кемшіліктерін түзеудің ең қарапайым жолы ... ... ... ... іс ... ... сай шешім
түсініксіз болғанда істі қараған сот іске қатысушы ... ... ... оның ... ... түсіндіруге құқылы. Шешімді
түсіндіруге ол әлі орындалмаған және шешім мәжбүрлі түрде орындалуы мүмкін
мерзім өткенге ... жол ... (ҚР АІЖК ... түсіндіру туралы мәселе сот отырысында шешіледі. Іске қатысушы
адамдарға сот отырысының уақыты мен орны ... ... ... ... ... ... мәселені қарауға кедергі ... ... ... ... ... өтінімді өтініш қабылданған күннен
бастап он күн ... ... ... ... ... де ... ... керек, себебі,
шешімді түсіндіру барысында да көптеген маңызды қателіктер жіберілуі
мүмкін. Сот ... ... ... ... ... ... ... кетелік.
Шығыс Қазақстан облыстық сотының шешімімен «БЛЕФА Гмбх и ... ... және ... су» жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктеріне қойған 456496 евро қарыздарын өндіріп алу туралы ... бас ... Осы ... ... ... ұйғарымымен
көрсетілген шешім түсіндірілген.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 232 бабының 1 тармағына сәйкес ... ... ... істі ... сот іске ... адамдардың
өтініші бойынша, сондай-ақ сот орындаушысының өтінімі бойынша шешімді оның
мазмұнын өзгертпей түсіндіруге ... ... ... ол ... және ... мәжбүрлі түрде орындалуы мүмкін мерзім өткенге
дейін жол ... ... ... сот ... ... Гмбх и ... ... және «Семей су» жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктеріне қойған талабын ... бас ... ... Гмбх и Ко.КГ» Компаниясымен металл тақтайшалар «Аман-жол» ЖШС-не
жөнелтілмеген, ал «Семей су» ... ... ... қате ... бұл ... ... ... Екі жағдайда да
екі ұйымда металл тақтайшалар құнын төлеу туралы міндеттеме туындамай тұр.
Сот осы ... ... ала ... ... ... бас ... ... туралы өз ұйғарымында сот жүк ... ... ... ... сай «Тай ... ЖШС ... орналасқан металл тақтайшалардың дайындаушысы, жеткізушісі, жүк
жөнелтушісі және меншік иесі ... ... Гмбх и ... ... ... ... сот ... үшін түсініксіз мән-жайларды түсіндірмеген,
керісінше, оның ойы ... ... ... ... жаңа ... Бұл, ... АІЖК 232 ... талаптарына қайшы келетіні сөзсіз.
Сондықтан да шешімді түсіндіру ... сот ... ... ... жағдайлардың бірі болып саналады.
Сот отырысында өз шешімін тапқан, бірақ, шешімнің орындалуына қиындық
туғызатындай түсініксіз жазылған сот ... іске ... ... ... ... ... жатады. Шешімді түсіндіру барысында
істің мәні бойынша шығарылған шешімдерге өзгеріс енгізуге, ... ... және мәні ... сот ... ... ... ... беруге жол берілмейді.
Егер шығарылған шешім түсініксіз болса онда мүдделі тұлғалар соттан өз
шешімін түсіндіріп ... ... ... ... ... жағдайда сот
шешімінен туындайтын тараптардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіруге ... ... ... ... ... ескертуі тиіс.
Қорыта келгенде шешімді түсіндіру тәртібімен тек ... ... ғана ... ... жері ... ... түсіндіріледі,
бірақ шешімге өзгерістер мен толықтырулар енгізуге немесе сот шешіміндегі
кейбір тұжырымдарды алып ... ... ... да ... ... ... ... жеке шағым, наразылық келтірудің маңызы зор.
Қандай жағдайда болмасын, сот шығарған шешіміндегі кемшіліктерді жөндеу
барысында келесі ережелерді қатаң сақтауы ... ... ... үшін жаңа құқықтар мен міндеттерді туғызбауға;
сот отырысында зерттелінбеген жаңа мәселелерді шешпеуге;
сот отырысында зертелінбеген дәлелдемелерді қолданбауға;
сот отырысында анықталмаған мән-жайларда ... ... ... ... ... және қарастырылмаған сұрақтарды
қозғамауы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Заңдылықты, ... ... ... ... мен ұйымдардың саяси,
еңбек, тұрғын және басқа да құқықтары мен ... ... ... қатал
сақтауды қамтамасыз етуде маңызды рольдi ... ... ... ... ... ... iстердi дұрыс және тез қарау, шешу және
iс бойынша заңды, негiздi ... ... ... қызметiн ұйымдастыру,
iстердi қараудың тәртiбi, ... ... ... ... ... ... ... қатал сақтауға негiзделген жағдайда ғана сот
төрелiгiнiң басты мақсаттарына қол жеткiзуге болады.
Сот өзiне ... ... ... ... ... ... ... сәттi жүзеге асырады. Бұл процессуалдық нысан iс
бойынша объективтiк шындықты шынайы анықтауға және заңды, ... ... ... ... ... Сот iсiн ... ... етушi нормаларын
бұзу дұрыс емес шешiмдердi шығаруға, азаматтар мен ... ... ... мен ... мүдделерiнiң бұзылуына әкеледi, сондай-ақ,
сот төрелiгiн жүзеге асыруға зиян келтiредi.
Қазақстан Республикасының қазiргi азаматтық iс ... ... ... ... ......... қозғаудан бастап,
процестiң барлық сатыларында процестiң жеке мәселелерiн және негiзгi мәселе
– iстi мәнi ... ... ... ... шешу ... ... ... Сот аталған әрекеттердi жасай отырып,
әр кезде сәйкес заңды негiздi шешiм шығаруы керек.
Сот процестiң жеке ... ... ... ... және ... ... ... ол шығарылған шешiмдер заңды және негiздi болады.
Азаматтық процестегi бiрiншi сатыдағы соттың шешiмдерi проблемасымен
мынадай ... ... ... түсiнiгi, мәнi және олардың
жiктелуi; олардың сот ұйғарымдары мен бұйрықтарынан айырмашылығы, ... ... және ... ... күшi. Бұл ... ... жеткiлiктi көңiл бөлiнбеген және заңнамада
тиiстi түрде ... 1999 ... ... ... Қазақстан
Республикасының Азаматтық iс жүргiзу кодексiнде қаншама жылдар бойы ғалым
процессуалистер ... ... ... ой-пiкiрлер ескерiлген.
Дегенмен, бiрiншi сатыдағы соттың шешiм шығару мәселесi толық реттелген деу
қиын. Ал, мемлекеттiк ... ... ... және ... және ... ... мәселелердiң түйiнiн табуға деген
қызығушылық ... ... осы ... ... ықпал еттi.
Бiр авторлардың пiкiрiнше, сот шешiмi – құқық нормасын қолдану актiсi.
Мұның үстiне бiрiншi орынға құқық ... ... ... Мысалы, Н.А.
Чечина: «Сот шешiмiнiң негiзгi құрылымдары шешiмде сотпен қолданылған ... ... ... ... деп ... ... ... «сот
шешiмiнiң мәнi даулы құқықтық ... ... ... ... ... деп ... ... бір ғалымдардың тобы сот шешiмiнiң мәнiн екi сәттiң бiрiгуiнен
көредi:
1) соттың даулы ... ... ... ... ... ... негiзiнде мiндеттердiң немесе заңды ... ... ... анықтауы;
2) бұйрықтың, яғни түлғалардың белгiлi бiр шеңберiнiң сот шешiмiмен
есептелуi мiндетiнiң [18].
Төртiншiлер «сот ... мәнi, ең ... оның ... ... актiсi болып табылатындығынан көрiнедi» деп есептейдi [19]. Сот
төрелiгiнiң актiсi ретiнде ол келесi белгiлермен сипатталады:
1) азаматтық ... ... сот ... ... ... ... ... бiр ғана органы соттың қызметiнiң нәтижесi шешiмде көрiнiсi
табады. Берiлген актiнi соттан басқа ешқандай ... ... ... ... ... шешу азаматтық процестiң шегiнде жүргiзiледi;
2) мемлекет атынан шешiмде арнайы билiктiк өкiлеттiктерi бар ... ... ... ... заңды күшiне енедi және Қазақстан территориясындағы барлық
азаматтар мен ... ... ... ... ... бiрге сот шешiмiне
сот актiлерi сипатталатын барлық белгiлер тән.
Жоғарыда көрсетiлгендерге байланысты сот шешiмiне келесiдей анықтама
беруге болады: сот ... – бұл сот ... ... ... ... ... iстi ... нәтижесi болып табылатын, нақты
субъектiлердiң құқықтары мен мiндеттерiн бекiтетiн және ... ... ... ... ... ... ... енетiн және барлық
ұйымдар мен азаматтарға мiндеттi болып табылатын құқық қолдану актiсi.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Арсентьев О.В. Гражданское ... ... ... лекций): Учеб.
пособие. Челябинск, 2000.
2. Воронков Г.В. Определение суда первой ... в ... ... - ... 1967. ... ... Н.Б. ... решение по гражданскому делу. - М., 1966. 5-6
бет.
4. Зейдер Н.Б. Судебное ... и ... ... в ... ... - ... 1959. 7-бет.
5. Гражданское процесульное право России. Отв.ред. Шакарян М.С. - М.,
1996. 209 бет.
6. Агарков М.М. Обязательство по советскому ... ... - ... 58 ... ... ... процесс. Под ред. Юдельсон К.С. - М., 1956.
206-208 бет.
8. Штутин Я.Л. Предмет доказывания в гражданском ... - М., ... ... ... Д.И. ... сила судебного решения. - Тбилиси, 1964.
19 бет.
10. Треушников М.К. Особенности рассмотрение ... ... дел. - М., 1995. 30-31 ... ... ... право России. Учебник. Отв.ред. Шакарян
М.С. - М., 1996. 210 бет.
12. Зейдер Н.Б. ... ... по ... ... - М., 1966. ... ... ... и надзорной практики Верховного Суда Республики
Казахстан за второе ... 2005 ... ... ... ... ... Советский гражданский процесс. Отв.ред. Юдельсон К.С. - М., 1956.
292 ... ... Н.А. ... права и судебное решение. – Л.: ЛГУ, 1961. с. 57.
16. Гражданский процесс: Учебник для вузов/ отв.ред. Ю.К. Осипова. ... БЕК, ... ... А.М. ... ... ... – М.: Юрид.: лит., 1966.
18. Решетняк В.И., Черных Н.И. Заочное производство и судебный ... ... А.С. ... ... ... // ... теории и практики гражданского процесса. – Л.: ЛГУ, 1979. ... Сот ... ... ... ... Жоғарғы Сотының 2003 ж. 11
шілдедегі № 5 нормативтік ... ... ... ... құқықтық ақпараттық жүйесі.
21. Гуреев П.П. О понятии судебных доказательств в ... ... // ... государство и право. 1966. №8 с.55.
22. Чечот Д.М. Проблема защиты субъективных прав и интересов в ... ... ... ... ... ... ... – Л. 1969, с. 73.
23. Зайцев И.М. Устранение судебных ошибок в гражданском процессе. –
Саратов: Саратовск. гос. ун-т, ... ... А.А. К ... ... ... ... ... ВИЮН., М., 1947 45 бет.
25. Лесницкая Л.Ф. Основания к отмене обжалованных ... ... ... ... - М., 1962. 6 ... Вышинский А.Я. Теория судебных доказательств в советском праве.
1950., 180 бет.
27. ... М.А. ... ... ... 1951., 386 ... ... М.Г. Законная сила судебного решения. Автореферат
канд.дисс. 1953. 8 ... ... С.Н. ... ... судебного решения вышестояшим
судом. М., 1950. 81-82 бет.
30. ... Л.Ф. ... к ... обжалованных судебных решении.
Автореферат канд.диссерт. М., 1962., 15-16 ... ... ... / ... К.И. ... и Ю.К. ... М.: БЕК, 1996, с. 305-306.
32. Ткачев Н.И. ... и ... ... постанолений по
гражданским делам. – Саратов: Саратовский гос.университет, 1987; Трубников
П.Я. Пересмотр решений в порядке судебного ... – М.: ... ... В.Н. ... ... ... право (Понятие, предмет,
метод, принципы, гражданское процессуальное правоотношение): ... ... ... ТГУ, 1976; ... К.С. ... ... дела
в советском гражданском процессе. – М.: Госюриздат, ... ... З.Х. ... ... ... РК. 2-том. Алматы,
2001. 102 бет.
34. Авдюков М.Г. Судебное решение. - М., 1959. 92 ... ... М.А. ... ... суда в ... ... - ... 93-бет.
36. Абрамов С.Н. Советский гражданский процесс. – М.: Госюриздат, 1952;
Гурвич М.А. Судебное решение: ... ... – М.: ... Заводская Л.Н. Реализация судебных решений: Теоретические аспекты.
– М.: Наука, 1982.
38. Викут М.А., Зайцев И.М. Гражданский процесс России: ... ... 1999; ... Н.Б. судебное решение по ... ...... 1966; ... Н.И. Законная сила судебного решения в
советском гражданском процессе: ... ... ...... Егембердиев Е.О. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу
құқығы.- 2006. 207-232б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық іс жүргізудің сот шешімін шығармай аяқталуы24 бет
Істі сотта қарау81 бет
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Азаматтық iс жүргiзудегi сот бұйрығы32 бет
Азаматтық іс жүргізу жайлы105 бет
Азаматтық іс жүргізудегі диспозитивтік қағида: түсінігі және мәні5 бет
Азаматтық істер бойынша сот актілерінің орындалу мәселелері93 бет
Азаматтық істерді сырттай іс жүргізу тәртібімен қараудың сот тәжірибесіне шолу9 бет
Апелляциялық іс жүргізудің мәні, маңызы20 бет
Апелляциялық сатыдағы соттың өкілеттігі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь