Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..1.2

2. І тарау. Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы ... ... ..3.9
1.2 Етістіктің лексика.семантикалық сипаты ... ... ... ... ... ... 9.11
1.3 Батырлар жырындағы күрделі етістіктер олардың
жүйесі және лексика.семантикалық мағыналары ... ... 11.15

3. ІІ тарау. Батырлар жырындағы отыр, жатыр, жүр, тұр
етістіктерінің семантикалық сипаты ... ... ... ... ... 16.22
2.1. Батырлар жырында етістіктің етіс категориясының
қолданылудағы семантикалық ерекшеліктері ... ... ... ...22.25
2.2. Батырлар жырында етістіктің болымсыздық және
болымдылық категорияларының семантикалық
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25.41

4. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41.42
Сөздер белгілі бір заңдылық бойынша байланысып жататыны ешбір дау туғызбайды. Бірақ сол сөздерді байланыстыратын заңдылықтарды ашу, олардың өзара байланысу тәсілін анықтау осал шаруа емес. Мамандар бұның жолын сөздердің дербестігінен іздейді. Ал сөздердің полисемиялық қасиеттері сол тілдегі жүйеліліктің аясына сыймайды. Зерттеуші ғалымдар біраз уақыт лексиканы жүйелеуге болмайды деген ойда болды. Тілдегі сөздерді антонимдік, синонимдік қатарларға бөліп топтау бұрыннан бар болатын. Бірақ бұл тәжірибе сөздік құрамды толық қамтымайды. Себебі, тілімізде антонимдік, синонимдік сыңарлары жоқ сөздер де бар.
Тілді жүйелі құбылыс деп, тұжырымды негіз салған Фердинанд де Соссюр, ал орыс тіл білімінде одан бұрын Бодуэн де куртене тілдің барлық салалары белгілі бір жүйеге бағынады деп тұжырымдаған. Ал түркі тілінің лексикасын белгілі бір жүйеге бағындыра алған семантикалық топтарға бөлген Н.К. Дмитриев. Бұдан кейін сөздерді лексика-семантикалық топтар бойынша зерттеу жұмысы қолға алына бастады.
Н.К. Дмитриев етістіктерді сөйлеу, ойлау, қозғалу етістіктері деп бөліп, өзіне дейінгі дәстүрге сүйенеді. Қазақ тіліндегі етістіктер әлі толық семантикалық талқысына түсе қойған жоқ. Бұл мәселелерде біршама зерттеу жұмыстарын жүргізіп, бұл істі ілгері жылжытқан ғалымдар Ы. Маманов, А. Қасенова, Н. Оралбаева.
Зерттеу нысаны.
Жұмыстың негізгі зерттеу нысаны батырлар жырындағы етістіктердің семантикасын танып білу болып табылады. Осы арқылы етістіктің лексика-семантикалық мағыналарына талдау жасай отырып, олардың белгілі бір жүйесін анықтау.
Жұмыстың алдына қойған мақсаттары мен міндеттері.
Бұл жұмыста батырлар жырындағы етістіктердің лексика-семантикалық мағынасын аша отырып:
- етістіктерді лексика-семантикалық мағынасына қарай топтастыру;
- кіші семантикалық топтардың мәнін ашу;
- олардың ішкі, сыртқы ерекшеліктерін айқындау;
- сөз қолданысындағы өзіне тән сипаттарын айқындау;
1. Оразов М. Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері. – Алматы: Мектеп, 1980 жыл.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991 жыл.
3. Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері - Алматы, 1973 жыл.
4. Оразов М. Семантика казахского глагола. Диссертация. 1983 жыл.
5. Ақсауыт. Батырлар жыры. Жазушы, 1977 жыл, І, ІІ –том.
6. Батырлар жыры. Алматы: Жазушы, 2007 жыл, І, ІІ, ІІ – том.
7. Маманов Ы.Е. Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1991жыл.
8. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы: Рауан, 1998 жыл.
9. Омарова А. Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық және семантикалық аспектісі. Ф.ғ.док.дис. – Алматы, 2006 жыл.
10. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы, 1967 жыл.
11. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің құрылымына
статистико-лингвистикалық талдау. 1973 жыл.
12. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992ж.
13. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп,
1966 жыл.
14. Кеңесбаев І. Қазіргі қазақ тілі
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы.
Жұмыстың көлемі: 44 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны:
Тірек сөздер:
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі ... ... және ... ... мен ... бөлімнен, сонымен қатар пайдаланылған
әдебиет тізімінен ... ... мен ... Бұл ... ... ... ... мағынасын аша отырып:
- етістіктерді лексика-семантикалық мағынасына қарай ... кіші ... ... ... ашу;
- олардың ішкі, сыртқы ерекшеліктерін айқындау;
- сөз қолданысындағы өзіне тән ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысы барысында салыстыру,
топтастыру, түсіндіру ... ... ... ... ... жұмысының негізгі материалдары «Алпамыс
батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын» және «Қамбар батыр» жырларынан
алынды. Ал ... ... үшін ... ... ... А. Ысқақовтың
«Қазіргі қазақ тілі» (1991ж.), Ы. Мамановтың «Қазіргі қазақ тілі» (1966ж.),
М. Оразовтың «Қазіргі қазақ тіліндегі қалып ... ... және ... ... ... глагола» (1983ж.) еңбектері басшылыққа
алынды.
Жұмыстың қорытындысы:
Жоспар
1.
Кіріспе.....................................................................
.....................1-2
2. І тарау. Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы..........3-9
1.2 Етістіктің ... ... ... ... ... ... ... және лексика-семантикалық мағыналары........11-15
3. ІІ тарау. Батырлар жырындағы отыр, жатыр, жүр, тұр
етістіктерінің ... ... ... етістіктің етіс категориясының
қолданылудағы семантикалық ерекшеліктері...............22-25
2.2. Батырлар жырында етістіктің болымсыздық және
болымдылық категорияларының семантикалық
сипаты......................................................................
..........25-41
4.
Қорытынды...................................................................
.........41-42
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Сөздер белгілі бір заңдылық ... ... ... ... ... ... сол ... байланыстыратын заңдылықтарды ашу, олардың
өзара байланысу тәсілін анықтау осал шаруа емес. Мамандар ... ... ... ... Ал сөздердің полисемиялық қасиеттері ... ... ... сыймайды. Зерттеуші ғалымдар біраз уақыт
лексиканы жүйелеуге болмайды деген ойда болды. Тілдегі сөздерді ... ... ... ... ... бар болатын. Бірақ бұл тәжірибе
сөздік құрамды толық қамтымайды. Себебі, тілімізде антонимдік, синонимдік
сыңарлары жоқ ... де ... ... құбылыс деп, тұжырымды негіз салған ... ... ал орыс тіл ... одан ... ... де ... тілдің барлық
салалары белгілі бір жүйеге бағынады деп тұжырымдаған. Ал түркі ... ... бір ... ... ... ... ... бөлген
Н.К. Дмитриев. Бұдан кейін сөздерді лексика-семантикалық топтар бойынша
зерттеу жұмысы қолға алына бастады.
Н.К. Дмитриев ... ... ... ... ... ... ... дейінгі дәстүрге сүйенеді. Қазақ тіліндегі етістіктер ... ... ... түсе ... жоқ. Бұл мәселелерде біршама
зерттеу жұмыстарын жүргізіп, бұл істі ... ... ... Ы. ... ... Н. ... ... негізгі зерттеу нысаны батырлар жырындағы етістіктердің
семантикасын танып білу болып табылады. Осы ... ... ... ... талдау жасай отырып, олардың белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... батырлар жырындағы етістіктердің лексика-семантикалық
мағынасын аша отырып:
- етістіктерді лексика-семантикалық мағынасына қарай ... кіші ... ... ... ... олардың ішкі, сыртқы ерекшеліктерін айқындау;
- сөз қолданысындағы өзіне тән сипаттарын айқындау;
Зерттеу жұмысының дерек көздері.
Зерттеу жұмысының негізгі материалдары ... ... ... «Ер Тарғын» және «Қамбар батыр» жырларынан алынды. Ал жұмысты
орындау үшін тілдік ғылыми ... А. ... ... ... ... Ы. ... «Қазіргі қазақ тілі» (1966ж.), М.
Оразовтың «Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері» (1980ж.) және ... ... ... ... ... еңбектері басшылыққа
алынды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні.
Етістіктердің семантикасын зерттеу ... ... ... ... ... ... тілі ғылымындағы семантиканың
дамуына игі ықпал етеді.
Зерттеу әдістері.
Зерттеу ... ... ... топтастыру, түсіндіру әдіс-
тәсілдері пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі негізгі бөлімнен және ... ... мен ... ... сонымен қатар пайдаланылған әдебиет
тізімінен тұрады.
І тарау. Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы
Тілдің бір-бірімен тығыз байланысты екі жағы ... бірі ... ... ... грамматикалық мағынасы. Осы екі бірліктен тіл
құралып, айтатын ой түсінікті дәрежеге ... ол ... ... ... ... ... ... Сөзді жалаң, бастапқы, түбір
қалпында ғана қолданып, пайдаланғыңыз келсе, ол тек қана жеке ... ғана ... де ... ... ... ойды ... ... Бұдан шығатын қорытынды сөздер тіліміздің
грамматикалық заңдарына сәйкес қолданылғанда ғана айтар ой түсінікті, оның
мағынасы ... ... ... бірге сөздерсіз тек грамматикалық
формаларды қолдану арқылы ғана ойды жеткізу жоғарғыдай кері ... ... ... ... сөз бен ... ... өзара бірлесіп
қызмет етпесе, тіл құрал ретіндегі қызметін ... ... ... сөз ... ... ... ... бастарын жымдастырып, біріктіретін,
басын құрап беретін ... ... деп ... болады. Тілдің
сөздігін лексикология ғылымы ... ал ... ... ... зерттейді. Тіл ғылымының осы екі саласының ... екі ... ... ... де ортақ объект – сөз. ... екі ... да ... бара ... Сөз ... ... мен ... аты мен атауы болса, сол атаулардың өмірімізде
белгіленген нақты мағынасы болады. Ол мағына осы ... ... ... ... ортақ, түсінікті болуға тиіс. Мысалы: от, орман, жер,
күн, топырақ, ағаш, су, ... көл, жол ... ... ... ... ... ... атауы ретінде қазақ тілін білетін, сол тілді еркін
меңгерген адамдардың барлығына түсінікті ... көз ... ... ... ой-қиялымызда көрініс табады.
Кез келген сөздің басқа сөздермен қатынасқа түспей дербес ... ... ... мағынасы немесе тура мағынасы ... ... ... ... сөздерді, олардың жүйесін, даму
ерекшеліктерін, күнделікті өмірдің сан ... ... ... сөздердің лексикалық мағыналарын, олардың шығу тарихы мен дамуын
зерделеп зерттейді. Мағыналары сан ... ... ... ... саралап, топтап олардың әрқайсысына тән ортақ немесе ... ... ... ... біз от, ағаш, топырақ ... ... ... ... енді оларды грамматика тұрғысынан сөз
таптарына топтастырамыз. Мұны біз бір сөздің бойында лексикалық ... ... ... да ... ... өмір сүретінін дәлелдеу үшін
келтіріп отырмыз. Сөз тек мағынасы жағынан ғана емес, құрамы жағынан да өте
сан ... ... ... Жеке сөз ... ... ... ... бере алмайды, ол қолданысқа түсіп, пайдаланыла ... ... ... ... ... ұшырай бастайды. Осы ... ... ... ... бастапқы мағынасы өзгерсе, бірде семантикасы басқа
реңке ауысып кетіп отырады.
Лексикология ... ең ... ... ... - ... ... сөз ... олардың түрлері мен өзгеруін зерттеп,
зерделейді. Семасиология гректің semasia – белгі, ... және logos – ... ... жасалған. Семасиология сөздердің мағыналарының кеңею және
тарылу жолдарын ұқсату, ат ауысу заңдарын, мағыналарының ... ... ... жол ... ... алып ... ... бұл сөздің
бастапқы мағынасы мен қазіргі қолданыста ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан-2030
стратегиялық бағдарламасының жолы» дегенді айтатын болсақ, осындағы жол
сөзі бағдар, ... идея ... ... ... ... бұл ... қосымша мағынаға ие болғанын байқаймыз. Тіліміздегі сөздердің саны
көбеймей-ақ бар ... ... оның ... ... ... ... Семасиологияның, әсіресе лексикография жұмысында орны
ерекше маңызды болып ... ... ... ... ... ... сөз, оның мағынасы жан-жақты қаралып, талданатын
болғандықтан семасиология бұл ... ... ... рөл ... Ол сөздік
жасау барысында сөздерді ғылыми жағынан зерделеп, дұрыс жолға қою үшін
жетекші ... ... ... тіл ... тіл ... семасиология
саласы 1950 жылдардан бастап ғылыми түрде зерттеле, ... ... Осы ... сөз мағыналарының түрлері белгіленіп, олардың ара
жігі айқындалып, шегі мен ... ... ... ... ... еңбектерден кездестіреміз. Көп мағыналы сөздердің даму
жолдарына назар аударыла ... ... ... ... мәселелері
арнайы зерттеліп, тіл білімі ғылымына үлкен ғылыми ... ... ... ... ... ... деп те атайды. Ал
семантика атауы ғылымның Марр ... ... ... ... дейін жеткендігін байқауға болады. Қазір семантика деген атау
бұрынғы терминдік мәнін жоғалтып, мағына деген сөздің ... ... атап ... Бұл ... ... шет елдерде де белгілі бір ағым
ретінде қолданыста жүргендігін ғылыми еңбектерден ... ... ... жұмысымызда сөздің семантикасы, оның ішінде ... ... ... жырын негізге ала отырып, талдау ... ... ... ... ... біз ... туралы
көзқарастарға, олардың тарихына және даму кезеңдеріне қысқаша тоқталуды жөн
деп білеміз.
Семасиология туралы бірінші ... ... ... ... етек
алған структурализм (структурная лингвистика) идеясы болды. Бұл ... ... ... ... тексерудің ешқандай қажеттігі жоқ,
себебі ол бізді тілден мүлдем басқа ... алып ... ... ... ... тастайды деп есептеді және тілдің өлшемі дыбыстар да
емес, ... ... да емес дей ... ... ... ... өзін ... система деп атап, нәтижесінде сөздің
мағынасын бүтіндей жоққа шығарады (Америка тіл ... ... ... Бұл ... ... тілі ... ... дәуір
кезеңінде кеңестік одақ ғалымдарының арасында белең ... ... ... - ... ... деген атаумен ауыстырып,
оны асыра бағалау «Жаңа тіл ... ... ... ... ... бұл ... «Семасиологияны асыра бағаламай, тиісті орнында
қолдану арқылы ... ... ... бір бөлімі ретінде
пайдалану арқылы жақсы нәтижелерге ... ... деп ... түйінді
қорытынды шығарды. Осыдан келіп шығатын қорытынды сөздің мағынасын және ... ... ... ол ... ... қалпы мен өткен жолын
диалектикалық тұрғыдан қарастыру қажет. Замандар өте, жылдар өте ... ... сөз ... да жаңа көріністерге де ие болып,
мағынасы ... ... ... ... ... Өйткені, сөз
өмірдегі құбылыстардың барлығына тікелей қатысты болып, тікелей ... ... ... ... ... құрғанда ашылып, айқындала түседі.
Профессор І. Кеңесбаев өзінің «Қазіргі ... ... ... «Сөз қандай
күрделі болса, сөз мағынасы да ... ... ... түйінді пікір
айтады. Сөз мағынасының құбылуы ол сөздің ... ... ... кей ... сол сөз, бір сөз ... екінші бір сөз
табына өтіп кетіп жатады. Сөз мағынасы өзінің даму жолында жаңа қолданатын
орын табуы да ... Бұл ... ... ... организм сияқты құбылып
отыратындығын байқауға болады.
Сөздің негізгі сөздік ... ... ... ... ... басым көпшілігінің көп мағыналы болып келетінін
біз жоғарыда атап өттік. Академик В.В.Виноградов ... тек ... ... ... оңды ... ... айта келіп, сөздің нақты өз
басындағы мағыналарына ... ... ... қажеттігін айта отырып,
сөздердің мағынасын мынандай 3 топқа бөледі:
1. ... ... ... ... де осы ... ... отырып, оның дұрыстығына мына дәлелдерді келтіре
аламыз: сөздің негізгі сөздік мағынасы заттың, ... ... ... ... ... ... мағынасы затпен, құбылыспен тура
байланыста болады. Сөздер сөйлем құру процесіне ... ... әр ... олардың негізгі мағынасын затпен, құбылыспен тікелей
байланыста қарау міндетті болып табылады. ... ... ... тілінде
қату етістік сөзінің негізгі мағынасы қат дегеннің қатты нан, қатты құрт
және ... түрі ... Ал енді ... ... ... аяз, қатты жүріс деп
айтатын болсақ ол күшті, алапат ... ... ... Бұл ... сөзі өзі ... ... бірігіп, тұрақты мағынаға ие болған. Ал
енді қатты адам ... ... ... бұл ... ... ... ... ие болғанын байқаймыз. Бұл жерде біз қатты адам деп ... ... ... мінезі тік, тоң мойын адам туралы айтылғанын
байқаймыз. Сол сияқты ... ... «ол ... ... ... сөйлемде
пайдаланатын болсақ, бұл жерде осы ... ... бұл ... ... айтылғанын байқаймыз. Бұдан шығатын қорытынды қатты сөзінің
мағынасы (негізгі ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Сол себепті біз сөздің негізгі мағынасын
заттың, құбылыстың тікелей атауымен байланыстыра ... жөн деп ... ... ... ... ... ... мағынасы баршаға ортақ,
нақты ұғымды білдіретін ... ... ... есептеледі.
§1. Сөздің тұрақты мағынасы
Сөздің негізгі мағынасы оның тұрақты мағынасы болып ... ... ... ... ол ... ... ... да болмайды.
Сондықтан негізгі мағына мен тұрақты мағына бір-бірімен байланысты болады.
Сөздің ... ... ... жаңа ... пайда болуы мүмкін. Сол жаңа
мағынаға ие болған сөз бірте-бірте тұрақты мағынаға ауысып отырады.
§2. ... ... және ... ... тіліндегі сөздер бар мезгілде бір қалыпта қолданыла бермейді.
Егер сөздердің әрқайсысының өздеріне тән мағынасы ... ... ... ... ... от, су, көл, жер). ... қатар тілімізде лексикалық
мағынасы жоқ сөздер де кездеседі. Ол сөздер дербес тұрып өмір ... ... ... ... бұл ... айту ... көз алдыңа,
көңіліңе ешнәрсені елестете алмайсың (үшін, сайын, ғой, -ау). Бірақ бұл
сөздерде өз ... ... ... бір ... өтеу ... атап ... Яғни, бұлар да белгілі бір ... ... ... ... ... Сөздің контекстік мағынасы және көп мағыналылығы (полесемантизм)
Сөздің алғашқы шыққан кездегі мағынасы көп мағыналы болмаған, ... өте ... ... оның ... ... мағынасынан көрі
кеңейіп, көбейіп отырған. Кей жағдайларда бұл сөздер бастапқы кездегі
мағынасынан ... ... ... ... ... байқауға болады
(омоним - дыбысталуы, ... ... ... мағыналары мүлдем басқа
сөздер). Тілдің көп мағыналық ... ие ... ... ... мен ... ... ... Тілдегі сөздерді дұрыс
қолданғанда оның негізгі мағынасын ... ... ... ... ... мәндегі мағынасынан ажырата білудің маңызы зор болып
табылады. Кез ... ... ... ... ... ол сөздердің бастапқы
негізгі мағынасынан барып шығады және сол арқылы ... ... ... ғана ... ... ... тобына ақтау (ағарту) деген етістікті алатын
болсақ, оны мынандай мағыналарға ажыратуға болады:
1. ақтау – ел кезіп ... ... - ... немесе бояу, ағарту деген мағынада.
3. ақтау – сот процесінде белгілі ... ... ... деп ... ... тура мағынасы
Сөзіміздің басында біз сөздің негізгі мағынасы арқылы ғана қосымша
мағыналары пайда болып дами ... ... ... Жоғарыда
көрсетілген сөздердегі ақ сөзінің негізгі мағынасы сын есім белгісінде
жұмсалған. Осы сапалық сын есім ... ... ... ... ... негізгі
мағына болып табылады. Басқа сөздердің барлығы да осы ақ деген сөзден
дамып, ... ол ... ... ... іргесін бөліп жеке ... ... ... Ақ ... ... сын есім өте көне ... ал ... өмірде қолданылудың нәтижесінде қосымша заттық
мағынаға ие болғанын мына сөздерден байқаймыз: аққа аузы ... ақ ... ... ... сөздерде бұл сөздің сапалық сыннан заттық мағынаға
көшкенін байқауға болады.
§5. Сөздің ауыспалы мағынасы
Сөздің негізгі ... ... ... ... ... ... мағынадан ұқсату арқылы шығады. Мысалы, бас деген сөздің ...... дене ... ... ... ... ... биігін –
таудың басы, судың ағып шығатын көзін – ... басы ... ... ... ... ... пайда болған.
1.2. Етістіктің лексика-семантикалық сипаты
Қазақ тіліндегі етістік сөз табының лексикалық құрамында неше сөз
болса, олардың әрбірінің жеке өз ... ... ... ... ... дау тудырмайды. Сонымен бірге олардың лексикалық мағыналары ... тұра осы ... ... ... ... ... ... семантикалық ерекшеліктерін ескерісек бір топқа жатқызылады. Сөздік
мағынасы жағынан жақындықтарына қарай отырып, ... ... ... қазақ тілі» оқулығында мынандай топтарға бөледі:
1. Амал-әрекет етістіктері (босат, көтер, ки, сыз, ... ... ... ... (ауна, аудар, домала, қаш, секір).
3. Қалып-сапа етістіктері (жат, жантай, тұр, тос, күт).
4. ... ... (айт, ... де, ескер, жатта).
5. Өсу-өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн).
6. Бағыт-бағдар етістіктері (бар, кел, кет, қайт).
7. Көңіл күй етістіктері ... ... ... күл, ... Бейнелеу-еліктеу етістіктері (жарқыра, күркіре, дүрсілде, дүркіре).
Автор осы еңбегінде, сонымен қатар, дыбыс, сес ... ... ... ... етістіктері деген топтарға бөліп жіктейді.
Осымен бірге сыртқы ... және ... ... ... ... ... ... етістіктер деген топтарға жіктейді. Осы
жердегі біздің байқағанымыз етістіктерді ... ... ... сөз таптарына топтастырған ... ... бір ... көреміз. Етістіктерді осылай топтастыру лексикология,
лексикография, семасиология үшін ... бір ... өте ... ... ... ... ... етістіктер әрқашан да өзге
туынды етістіктерге ... ... ... жаңа ... ... жағынан негіз, ұйытқы және өрнек ретінде қызмет етеді. Автор осы
еңбегінде етістіктерді ... ... ... мынандай үш салаға
бөледі:
1-сала. Лексикалық мағыналарын толық сақтаған, осыған
орай дербестігі бар, сонымен қатар грамматикалық
қызметтерін толығымен атқара алатын етістіктер.
Осы етістіктер қайда ... ... ... ... ... ... ... қызметте
қолданылады. Бұған көбінесе түбір етістіктер
жатады: аш, айт, ас, бақ, ем, ек, ер, ес, жар, ... ... ... кеш, күл, ... ... ... тән ... лексикалық мағыналарын
сақтаған және сөйлем ішінде дербес мүше бола
отырып, кейде негізгі етістікпен тіркескен сәттерде
бірде лексикалық мағынасын жартылай, бірде толық
жоғалтып алып ... ... ... жәрдемші, көмекші қызметке түсіп қалатын
етістіктер жатады. Ал (ала бар), бол, біл, де, ... жүр, қой, ... ... ... лексикалық мағынасын жартылай болмаса
толық жойған тек қана грамматикалық формада
қалып ... ... ... ... (е, еді, екен, жазда).
Қазақ халқының үлкен рухани бай мұрасы болып ... ... ... ... ... ... ... кеңінен
кездестіруге болады. Ең көне және көп ... ... ... ... ... ... ... мына етістіктердің қолданылуында
әрқайсысының жеке өзіне тән мына ... ... ... ... ... ... тән ... келетін болсақ, олардың семантикалық мағыналарынан мынандай
мәселелерді ... ... ... ... ... Есім ... етістіктер (-ла, -ле, -да, -де, -та, -те жұрнақтары
арқылы жасалған).
2. –лан, -лен, дан, -ден, -тан, -тен ... ... ... ... ... ... -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес ... арқылы жаслаған есім
негізді етістіктер семантикасы.
4. –лат, -лет, -дат, -дет ... ... ... есім ... етістіктер
семантикасы.
5. –ай, -ей, -й жұрнағы арқылы жасалған есім негізді ... –а, -е ... ... жасалған етістіктер семантикасы.
7. –ар, -ер, -р жұрнағы арқылы есім негізді етістіктер семантикасы.
1.3 Батырлар ... ... ... ... ... және лексика-
семантикалық мағыналары
Батырлар жырындағы күрделі етістіктер, олардың қолданылу жүйесі және
олардың семантикалық ... ... ... ... ... бөлек мынандай түбірлі өзгешеліктерді байқаймыз. Мысалы:
жәрдем ет, жар бол, ... кете ... ... шетін жамылып,
Тұра алмады қойнынан...
Шешіп ала жөнелді...
Табанымнан тас өтіп..
Бұл етістіктер өзінің семантикалық мағынасы жағынан ... ... ... ... ал ... тек жәрдемші, көмекші қызметте
жұмсалатыны байқалады. Ал жырдағы ... ... ... ... ... тобы ретінде қалыптасқанын көреміз:
Оятса да оянбай,
Сілесі қатып қалды енді... (197-бет)
Қалағаныңды берді деп
Шыбын жанын құрбан ... ... ... ... ... ... ... Батырлар жырындағы де етістігінің семантикалық ерекшеліктері
Де етістігі қазақ тілінің сөйлеу және ойлау етістіктері деп ... мына ... ... ... айт, ... ... бір топқа
жататынын ескерсек осылардың ішінде де етістігі сөйле, айт етістіктерімен
синонимдас болып келетініне көз ... ... ... ... ... ... өз мұңын шағып былай дейді:
Айналайын атыңнан
Жаратқан жалғыз Құдайым,
Бір баланың жоғынан
Зорлық қылды маңайым
Өкім қыла ... көп ... ... ... дер ... ... нең бар ... десең алғаным
Алаша төсек салғаным...
Байеке, болсын жолың,- деп,
Қабыл болсын мұның деп
Қол жайып дұға қылады...
Бірнеше күн жүргенде
Өлдік талдық дегенде
Әзіретке келеді...
Сұңқардай мойын бұрады:
«Түсінбедім ... ... деп ... ... ... ... ... деген бай еді...
Гүлбаршын сұлу бар деді... (165-бет)
«Мінбеймін»,- деп ... ... ... деп,- ... ... ... (166-бет)
Қаракөзайым сөйледі...
Қолыңдағы сырнайды
Кім қылды екен, Кейқуат?
Сұрағанда шын айтсаң
Сені ... ... ... ... де ... айт, ... ... тікелей
мазмұндас бола отырып, ... ... ... ... ... ... мен қолданылу қабілеті ... айт, ... ... ... мол ... байқауға болады. Жоғарыда
келтірілген мысалдарда айт, сөйле етістіктері қолданылу жағынан ... ... ... ... кетпей қолданылып отыратынын байқасақ,
де етістігі жырдағы қолданыста де, деп, деген, дейтін формаларда ... ... ... ... ... ... отырып мүмкіндіктерін кеңінен
ашып бере алады, болмаса әлденеше сөз тізбектері мен ... ... ... ... ... ... ... тиянақтайды. Бұл
жағдайларда де етістігі өзінің негізгі лексикалық ... ... ... және ... белгісін сақтап отырады.
Де етістігі «Алпамыс батыр» жырында көбінесе жетекшілік қызметте,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... оралымдылығын, тіркесімде ыңғайлылығын, икемділігін ... ... ... ... де ... өте көп қолданылғандығын
және бұл етістіксіз жырдың ... өте ... ... ... оның ... ... белсенді етістіктер тобына жататынын
байқауға ... Де ... ... ... ... ғана ... басқа
сөз атауларының көбінде табыла бермейді. Де етістігі басқа етістіктермен
тіркесіп көмекшілік ... ... ... Яғни де ... етістіктерге мүлдем тіркесіп пайдаланылмаған.
Сонымен қатар жырда де етістігі өзінен бұрын тұрып жіктік жалғауын,
рай формасын, есімше ... ... ... ... ... Бұл ... тек де етістігіне ғана тән сипат деуге болады.
Де етістігінің есімше (деген, дейтін), ... ... шақ ... ... рай формалары жырда дербес те және тіркестер құрамында да
қолданылып отырған. Ол ... ... ... ... ... ... Жиделі Байсын жерінде
Қоңырат деген елінде
Байбөрі деген бай бопты...
Байбөрі қубас деген сөз
Сүйегімнен өтеді... (153-бет)
Осындағы мысалдардан деген формасының ... ... ... ... түрлі сипатта жұмсалып, сөзде жиі қолданылатын ... ... ... ... де ... ... ... формалар (деп, дей,
дер, деген, дейтін, десе, демек) мен күрделі ... (-йін деп, ... -йын ... еді, екен ... ... күрделі суреттемелік
формада жұмсалған. Мысалы:
Қан шыққан жоқ ... екен ... ... ... ... ... ... дер еді ... (157-бет)
Сонымен қорытып айтқанда, де етістігінің жырда қолданылу
сипаттарынан мынандай ерекшеліктерін байқаймыз:
1. Сөзде ... сөз ... ... сөйлемге созылған жыр жолдарында
де етістігі ойдың, сөздің мағыналарын сақтап, тікелей дәл бере білуде
дәнекерлік қызмет атқарғанын көреміз.
2. Көңілдегі, көкейдегі ойды жеткізе ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
3. Де етістігі түрлі формада қолданылу арқылы сөздерді немесе
сөз тіркестерін бір-бірімен байланыстыру үшін жұмсалғанын
байқаймыз:
Байбөрі деген бай ... ... ... ... өтеді... (153-бет)
4. Де етістігі өзінен бұрын тұрған көсемше немесе бөгде формалармен
тіркесу арқылы сараламалы етістіктің әртүрлі ... ... етіп ... ... ... айт ... «Қобыланды батыр» жырында мынандай
лексика-семантикалық ерекшеліктермен қолданылғанын көруге болады:
Әулиеге ат айтып
Қорасанға қой айтып
Бұл жолдарда айт етістігі өзінің тура ... ... ... ... ... ... ... мағынада, яғни арнау (Құдай жолына арнау)
деген мағынада ... енді ... ... ... ... жырындағы қолданылу
сипаттарына қысқаша тоқталатын болсақ, көп жағдайда бұл етістіктің өзінің
тура мағынасында қолданылғанын және кей ... өлең ... ... де ... ... қолданылып отырғанын кездестіруге болады. Бұл
жағдайлардың бәрінде де, ... ... ... бастапқы мағынасынан
алшақтап, ауытқып кетпеген:
Сонда Естемес сөйледі
Сөйлегенде бүй деді... (Ақсауыт, 1977ж., 17-бет)
Тек ескерте кететініміз айт, сөйле ... шақ, ... ... ... түрленіп, қолданылуы арқылы жыр ... ... ... өлең сөз жолдарында шығарманы көркемдеуіш құрал
ретінде ... ... ... ... сөйле етістігі ... ... ... ... ... ... жұмсалып отырылады:
Сонда Қобылан сөйледі... (34-бет)
Сонда Құртқа сөйлейді... (35-бет)
Қамығып Құртқа сөйлейді... (37-бет)
Қарындасы сөйлейді... (44-бет)
Қара Бұқан сөйледі... (55-бет)
Қорытып айтқанда сөйле етістігі айт, де ... ... ... ... «тіл ... ... мағынада жұмсалғанын көреміз.
ІІ тарау. Батырлар жырындағы отыр, жатыр, жүр, тұр етістіктерінің
семантикалық сипаты
Айнала қоршаған орта, оны ... ... ... ... ... ... ... олардың сипаты жатқан, тұрған, отырған, жүрген қалпында
болады және бұлардың әрекеті сол ... ... ... ... асады. Қазақ тілінің грамматикасында бұл төрт етістік қалып
етістіктері ... ... ... Бұл төрт ... ... ... бәріне ортақ ерекшеліктер бар. Төрт етістіктің
барлығы дерлік ... ... ... толығымен сақтаған және
морфологиялық жағынан түрлене отырып, дербес синтаксистік қызмет атқара
алады. Яғни ... ... ... ... Осымен бірге аналитикалық
тіркес құрай отырып, көмекші етістіктер қызметін де атқара ... Бұл ... да ... ... ... және көмекшілік қызмет атқару
қабілеттері біртектес, әрі түрлену жүйесі де ... ... ... ... ... түрлі-түрлі болып келетінін байқаймыз. Қолдану
қызметтері жағынан біртектес болып келетініне ... ... ... ... ... Бұл аталған етістіктердің жетекші ... ... де тән ... Бір атап ... ... бұл етістіктер
күрделі етістіктің құрамына көмекші етістік ретінде кірген жағдайда ... ... ... ... ... ... ... оқып отыр, жатыр,
келе жатыр, тұр, келіп тұр, жүр, ... жүр т.б. Егер бұл ... ... қимылды білдірсе, көмекші қызметте қолданылып тұрған
етістіктер ... ... ... ... ... ... оларға
лексика-семантикалық сипат беріп тұрғанын байқауға болады. ... ... ... ... ... ... күшейту немесе бәсендету сипаттарын
беру үшін жыр ... ... ... ... ... ... мінеде
Жамбыға қарай жүреді...(250-бет, негізгі қызмет)
–п тұр тіркесінде жұмсалған жағдайда тұр етістігінің көмекші қызметі
амалдың өзгеріссіз бір қалыпта жүретінін, ... ... ... беріп тұрғанын байқаймыз:
Ішінде тұлпар тулайды
Биенің тынысы бітіп тұр (25-бет, көмекші қызмет)
Қасына адам ... ... ... тұр (25-бет, көмекші қызмет).
Осындай сипат жырда –й тұр, -ып жүр, -ып ... -ып ... -й жат ... ... Бұл жырға түрлі эмоционалдық-экспрессивтік реңк үстеме
мағынасын беріп отырады. Мысалы:
Әлі сабыр қылғаның,
Әлі де шыдап тұрғаның ... ... жоқ» ... ... ... ... етістіктер (отыр, жатыр, тұр, жүр) семантикалық ерекшеліктеріне
қарай бірімен-бірі тығыз ... ... ... ... даму ... және нақ осы шақ ... жасалуына кең көлемде
қатысып отырады. Мысалы: келіп тұр (нақ осы шақ), айтып жүр (нақ осы шақ).
Ашуы кернеп жөн ... ... ... ... екі айлық жер еді
Бет алдында төбе бар
Төбеге шыға келеді... (182-183-бет)
Аяғының астында,
Тақтай тастың бетінде,
Жазылған ... хат ... ... тура ... бала қараса,
Іші толған тамаша
Талай-талай кеп жатыр
Түсінбеген түсінсін
Болмаған бұрын сөз жатыр
Қалмақтарда бар екен
Қараман деген бір батыр...
Он қарадан бір ... алып жеп ... ... ... ... сұлу шонықты
Бересің маған»,- деп жатыр (көмекші, шақтық мағына)
Көкпарын ... ... ... қып жатыр... (көмекші, шақтық мағына)
Арасы да бұлардың
Олқы-толқы боп жатыр
(көмекші, шақтық
мағына,186-бет)
Тізеден шұбар қан кешіп,
Шапылдап шауып жүреді (көмекші, эмоционалды-
экспрессивті
мағына)
Шапқанын ... ... ... болымсыздық
мағына)
Өлгенін ешкім білмейді (188-бет)
Бұл сөйлемдердегі қолданылған күрделі етістіктерді сараптайтын
болсақ, ... ... ... басталған, бірақ әлі аяқталмаған, яғни
бірқалыпты сарынмен жүріп жатқан бір процесті ... Яғни ... ... ... жүріп жатқан кезеңін білдіреді. ... ... ... ... ... ... мағыналық реңктері
де тез ажыратылатын болады. Жатыр, тұр, ... жүр ... ... -іп, -п ... ... ... ... басталған істің
үздіксіз жүріп жатқан кезеңін ... реңк ... ... тұр. ... ... ... ... тұр, жүр етістіктері жетекші етістіктерге
дәнекер (жұрнақ) арқылы тіркесіп, оған қимылдың ... ... ... ... ... ... етістіктердің қолданылуындағы тағы да ... - жыр ... ... ... та, ... ... дәл сөйлеп
тұрған уақытта жүзеге асып ... ... ... ... ... нақ осы шақ мағынасында қолданылуы болып табылады.
Яғни етістіктің нақ осы шақ категориясын құрауға негіз болып тұр. ... ... ... ... еді, екен ... ... күрделі етістіктерді құрағанын кездестіреміз:
Қатын деген бір сөзін
Бетіне соғып тұр еді... ... ... жан ... ... жүр ... ... ... мен жан көкем
Таң ата алып жүр еді... (115-бет)
Жалғыздықты айтып зарығып,
Пірлерге налып жүр ... ... Бол, ет, қыл ... ... жырында қолданылуындағы
семантикалық ерекшеліктері
Батырлар жырында бұл үш етістіктің ... әрі ... әрі ... ... ... Олардың мағыналарында, түрлену жүйелерінде,
қызметтерінде ұқсас ортақ сипаттары болумен қатар, әрқайсысының өзіне тән
ерекшеліктері бар. Көп ... бұл ... ... ... ... тіркесу арқылы күрделі сөз тіркестерін жасап, кейде тура, ... ... ... отырады. Басым жағдайларда бұл етістіктер
жетекші қызметтерден көрі ... ... жиі ... отырады. Осыған
байланысты бұл етістіктер құранды етістіктердің құрамына кіріп, бір ... ... ... ... ... ... Бол, қыл, ет етістіктері
есім сөздермен тіркесу арқылы құранды етістік жасап, ... сөз ... ... ... ... ... Ал, бол, қыл, ет ... лексикаланған идиомаланған (сөз тіркестері ішінде сөздердің орнын
ауыстыруға ... ... ... ... ... ... ... той қылып
Ашыққанды тойғызып... («Қамбар батыр» жыры, 44-бет)
Құлаған жардай дүрс етіп,
Ырылдауға әлі жоқ... («Қамбар батыр», 50-бет)
Кәміл пірлер, жар болмай
Салғаның ба ... ... ... ... төбе бел ... ер болса
Қараманға барайын... («Қобыланды батыр», 99-бет)
Жарап жүрген нардай боп (қысқарған формасы – болып)
Кішігірім таудай боп
Қарсы ұмтылды Алпамыс
Қысыр емген тайдай ... екі ... ... ... ... ... жардай боп
Біле алмады өлгенін
Келісімен қандай боп
Үшеуі жатты теңкейіп
Байлаған орып таудай боп...
Осыны айтып болды да
Екі ер ... ... ... ... қан
Сарқырап ақты судай боп
Ол уақытта еш соғыс
Өткен емес мұндай боп...
Өліктері төбе ... ... ... ... жоқ ... ... ... боп
Неше ерлер айрылды
Әскерінен жұрдай боп...
Ортада отыр Қаракөз
Он бесте туған айдай боп
Қызыл күрең іреңі
Құбылып отыр шамдай боп
Адамзаттың баласы
Туады екен мұндай боп!
Оқтаудай бойы ... ... ... ... сөзі қырмызы
Қамырдан тартқан қылдай боп...
Сүйкеніп өтсе денесі
Тиеді жұмсақ ұндай боп
Арманы бар ма жігіттің
Қосылса жары сондай боп?!
Бұл жыр жолдарында ... бол ... ... формада қолданып
және олардың алдына сын-сипатындағы есім сөздерді қолдану арқылы ... ... ... тағы баян ... сұлу не ... ... ... да
Қобыланды батыр алмайды...
Қарындасын Қарлығаш
Ораққа берді той қылып...
Қызын беріп Тоқтарбай
Қайырлы етіп ақырын,
Отыз күн ұдай ойын ... күн ұдай ... ... ... («Қобыланды батыр», 136-137-бет)
Қазынадан қамқа киеді
«Өзімнің еншім болсын»,- деп
Өкім құла атқа мінеді... («Қобыланды батыр», 141-бет)
Бұл жерде ескерте ... ... – ауыз ... тән ... қыл
етістігіне көсемшенің –ып жұрнағы қосылғанда, қылып етістігінің қып ... ... – ауыз ... ... жырының үлгісінде жиі
кездесіп отыратын ... ... ... ... ... – кеп, алып -
ап т.б.
§8. Е, еді, екен етістігінің ... ... ... ... ... ... мағынасын жойғанына қарамастан е етістігі
- батырлар жырында молынан ұшырасатын көмекші ... ... ... ... ... еді, ... емес ... кездесіп, шақ, жақ
категорияларының мағынасын қосуға дәнекер болып ... және ол ... ... ... ... аралық дәнекер ретінде пайдалану
арқылы тіркеседі. Мысалы:
Осы келген қызылбас
Жая десең, жал екен
Шекер десең, бал екен
Өз жұртында нар ... емес ... кегі бар ... ... ... хан екен ... («Қобыланды батыр», 142-бет)
Атадан жалғыз ер еді
Еңіреген ердің бірі еді...
Осы уақытта Баба ... ... жер ... алдына қараса
Асусыз асқар бел еді
Белге шыға келеді
Белден арман қараса
Жалтырап жатқан көл еді...
Жылы бұлақ дер еді (де ... ... ... ... тең еді ... ... хабар алайық:
Шекті деген ел еді
Алты шекті арғынның
Демалатын бел еді
Ә дегенде мә ... ... көп ... ... ... ... падиша
Қалмақтан шыққан ер еді
Елде болса екі ер
Екеуінің бірі ... ... ... жерден адам кеп еді...
Ішінде дәулер көп еді...
Өлтіреміз дер еді... («Алпамыс батыр», 208-бет)
«Әкеңнің кегін ал!»- ... ... ер ... тең ... Батырлар жырында етістіктің етіс категориясының қолданылудағы
семантикалық ... ... ... өздерінше морфологиялық және
синтаксистік сипаттары бар жұрнақтар жүйесі етістер, етіс ... ... Олар бір ... өрбіген сөздерге жалғана отырып (сұра, сұрат,
сұрал, сұран, сұрас) ... ... ... ... олардың
семантикалық мәндерінде бір-бірінен өзгешеліктері көрініп тұрады. ... ... ... етіс ... –с, - т, - л, -н. ... осы ... ... ... ... ... –ма, -ме, -ба,- бе, -па, -пе, шартты рай ... ... ... шақ ... –ды, -ді, -ты, -ті, ... ... ... -кен, -атын, -ар, көсемшенің –ып, -іп, -п, -а, -е, -й, ... ... ... ... ... болатындығы байқалады. Бұл жағынан
қарағанда етіс жұрнақтары сөзден сөз тудыратын ... ... ... ... жатады.
Етіс категориясы субъектінің немесе объектінің амалға қатысын
білдіреді (ортақ, өзгелік, ырықсыз, ... Етіс ... ... ... сипаттағы лексика-семантикалық мәнде жұмсалғанын көптеп
кездестіруге болады.
Енді шап деп қыстады ...... ... ... ... (мағынасы - өзгелік етіс)
Жақындасып, жанасып,
Тұлпар мен Шұбар ... ...... ... ... жиналып...
Ұрысуға сайланып
Көп әскерге келді кез...
Таласқан соң малына
Бәрін Тайшық ... ...... ... етіс)
Осы сөзбен қу кемпір
Алдап ұрды ақылын
Сөзбен бойын балқытты (мағынасы –ты өзгелік етіс)
Алпамыстай ... ... ... (мағынасы –дыр өзгелік етіс)
Ұйқыңды әбден қандырып
Жүресің ертең, шырағым
Тарттырар құдай жазаны
Енді ... ... ... ... ... ... ... хабар береді
Орда жатыр зарланып...
Балаға нанды бермекке
Ым қылысты оңланып...
Аруақтар ... ... ұста ... ... ат ... үйді ... ... қойды көңгізіп...
Патшаға да мінгізіп..
Шұбар атты тындырып...
Баланың белін сындырып...
Сап қояйын ... ... үйді ... ... бұлбұл сайратып...
Қыздарды түнде ойнатып
Бұлбұлды күнде сайратып... (мағынасы - өзгелік етіс)
Кейқуатты билетті ...
Аттың жолы ... жүз ... ... ... сүңгіні
Ырғай-ырғай салысты
Итерісіп тұрысты... (мағынасы – ортақ етіс)
Семсерменен серместі
Қырық мың атты қызылбас
Алдында қойдай қамалды
Көптігіне мақтанып...
Жекпе-жектен тоқталып
Бірте-бірте жиналды
Қабағынан қар ... мұз ... ... ... ... құрсанды
Алаулаған қалмаққа
Өзінікін келтіріп
Шаһардың тұрып ішінде
Қыз Құртқаның зарланып,
Шығарған қатты дауысын
Періштелер жалғасып
Құлағы қатты ... ... жел ... ... кеткізді
Айтса сөзін өткізді
Жырдан байқағанымыз -ла+н жұрнақтарынан біріккен құранды жұрнақ
кейде есімдерден жасалған туынды етістіктер өздік етіс ... ... ... ... ... Сол ... ... –ырқан,
-іркен, - сын, -сін құранды жұрнақтары арқылы ... ... ... ... етіс ... жұмсалғанын байқаймыз. Мысалы: буырқанды,
бұрсанды ... ... ... тікелей өздік етіс мағынасында
екенін байқатады. Бұл ... ... сөз ... ... ... көрсетеді.
2.2. Батырлар жырында етістіктің болымсыздық және болымдылық
категорияларының ... ... ... ... ... ... және болымсыздық
категориялары көп жағдайларда семантикалық мағынасы жағынан қарама-қарсы
мәнде кей жерде әсірелеу, ... ... ... ... ... ... ... тимеді... (мағынасы – қарсы, антонимдік)
Бұлаңдаған Бурылдың
Маңдайында машат бар,
Марал ішсе таусылмас
Құйрығында құдық бар
Құлан ішсе таусылмас (мағынасы – қарсы, ... ... ... ... ... ... күшім жетпейді! (мағынасы – болымсыздық)
Айтылмақшы ойдың талабы мен ... ... ... ... ... қосымшасы кейде жетекші етістікке, енді ... ... ... екі ... де ... жалғанып қолданыла
бергенін кездестіреміз.
Етістіктің көсемше, есімше, рай, шақ т.б. формаларына ... ... ... ... қарай болымсыздық мағынаны
білдіретін емес, жоқ сөздері де жырларда жиі кездеседі. Мысалы:
Өш ... өш жоқ ... ... кек жоқ ... ... ... мен де алдым деп...
Найзаны салды қоңынан... «Ақсауыт», «Жазушы» баспасы,
1977 жыл.
§9. Батырлар жырында ... ... ... ... ... Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» еңбегінде есімшелерді етістік
негізіне жалғанып, бірақ өз бойында ... ... де, есім ... де ... ерекше топқа жинақтайды. Есімшелер қолданылу ыңғайына қарай көптік,
тәуелдік жалғауларын қабылдап, сөйлемнің кез ... ... ... ... грамматикалық сипатына сәйкес батырлар ... ... ... ... ... сан ... ... жұмсалып
отырылады. Біз батырлар жырындағы –ша, -ше, -дық, -дік, -дай, -дей, ... ... ... -ар, -ер, -р, -мақ, -мек ... ... ... жасау барысында, олардың түрлі сипаттарын анықтадық.
Қыдыр дарып бақ қонған
Келгеннен соң Қобыланды...
Алты жасқа ат толғанша
Қобыландыдай батырың
Үйге сірә ... ... ... ... жол ... ... сөз ... ұйықтап жатқанда
Таң сарғайып атқанда
Шолпан жұлдыз батқанда
Естеміс кедіп сөз қатты...
Тұлпарына жұмсаған
Жұрт иесі сұңқарға
Жолдасына жұмсаған
Көп құлдық бас ... ... ... иесі ... ... ... бел ... бармақпен жем деген
Ауырса жеммен емдеген
Өзінен басқа көрмеген
Бағып тұрған баласы
Күтіп тұрған анасы
Өзі әйелдің данасы... (34-бет)
Ал енді ... ... ... қосымшалар арқылы жасалып,
тиісті дәрежеде шақтық, модальдық және ... ... ... ... ... ... ... семантикалық сипатына
келетін болсақ, жырда әсіресе көсемшенің –ып, -іп, -п, -а, -е, -й, ... ... ... -ғанша, -генше жұрнақтары шақтық ұғымды ... орын ... Кей ... ... аталған жұрнақтары
етістіктің болымсыздық категориясының ... ... ... ... Естеміс...
Бұлжытпай айтып келеді
Құртқадайын сұлуың
Төмен қарап жер шұқып
Өксіп жылап қамықты
Енді Құртқа қашады
Оң ... ... ... жөн ... жол ... тұрған Бурылдың
Басын шешіп алады
Шылбырынан жетелеп
Алдынан кетіп барады
Түнектен шыққан Тайбурыл
Түлкідей көзі жайнайды
Қазандай болып қайнайды ... ... ... ... ... ... ... күркіреп
Жаңбырдай тері сіркіреп
Құбылып ойнап жер басты (58-бет)
Қорытып айтқанда етістіктің ... ... ... жырында
өткен шақтық, осы шақтық, келер шақтық ... ... ... Сол ... ежелгі өткен шақтың шақтық мағынаны білдіруде
–ыпты, -іпті көне ... ... ... ... зерттеуші Ы.Маманов
өзінің етістікке қатысты зерттеу еңбегінде –ыпты, -іпті қосымшаларын ... шақ ... ... ... ... ... елінде
Байбөрі деген бай бопты
Төрт түлігі сай бопты
Бұл жолдардан байқағанымыз батырлар жырының үлгілерінде ... ... ... қысқартыла қолданылғанын кездестіреміз.
Алатаудың қырғызы
Кигенің ала қырмызы,
Ат саурысын басыпты
Көп шабысты көргендей
Аттың жалы ... ... ... ... ... ... ... ер шықты...
Ноғайлының көп елін
Олжалап шауып жаншыпты
Бағынбаған адамын
Қырық жойып тауысыпты
Жерін малын олжалап
Қатарынан асыпты
Мал жанына ... елі ... ... ... көп ... табан десіпті ...
Тартып алып Ер Қазан
Тасыған судай тасыпты...
Бектері басын қосыпты...
Жау жүре алмас десіпті
Көңілі сондай өсіпті ... ... ... ... ... ... зерттеулерді және осы тақырыпқа байланысты
ғылыми еңбектерімен ... ... ... «Етістіктің лексика-
семантикалық топтары және ... ... ... ... басшылыққа ала
отырып, біз батырлар жырындағы етістіктерді мынадай лексика-семантикалық
топтарға ... ... ... ... ... Амал-әрекет етістіктері. Бұл етістіктердің сипаты белгілі
бір қимыл әркеттерден соң әйтеуір бір нәтиженің
болатындығын талап ететін етістіктер жатады. Мұндағы іс-
әрекет тікелей ... ... ... тілінің
ғылыми грамматикасында бұл етістіктер сабақты етістіктер
деген ұғымға ... ... ... бұл
етістіктің алдындағы байланысты сөздің міндетті түрде
табыс:септігінде тұруын қажет ететіндігі). Осы амал-
әрекет етістіктері өз ішінде бірнеше семантикалық).
топтарға ... біз осы ... ... ... ... ... ... семантикасын
талдау барысында мынандай топтарға бөлдік:
1) Ішіп –жеуге байланысты амал-әрекет етістіктері (ішу, жеу,
ұрттау, ... ... ... ... ... асау).
Жырда:
«Тарғын, Тарғын» дейтұғын,
Қолымнан сарқыт жейтұғын,
Жамандық жер кез келсе,
Қайрылмай кетпен дейтұғын... («Ер Тарғын», 18-бет)
Алты жаста ақтаттым,
Аттай мұрның ... ... ... («Ер Тарғын», 21-бет)
Мосыдан алып түсіріп,
Қоң етін ... ... бір ... ... ... («Алпамыс батыр», 176-бет)
Қырық күнге шейін Бурылға
Қулықтың сүтін емізді
Және қырық күн біткенше
Қысырдың сүтін емізді
Сексен күні ... күні ... деп, ... ... ... ... ... Қыз Құртқа
Қызыл дәрі жегізді («Қобыланды батыр», 25-бет)
2) Жас өру, өндіру, салу, тігу. Бұл етістіктерді қолдану ... жаңа бір ... ... ... ... ... ... жарату, соғу,
тұрғызу.
3) Қырып-жою етістіктері. Бұл топтағы етістіктер жасау, ... ... ... ... ... ... т.б. Осы ... жақын шабу, сою, асу,
қабырғасын қирату, басын алу, жұлу, балталау, қылыштау
етістіктерін ... ... ... ...... салу
бұзу, тұрғызу – құлату, өндіру
Шәрін тегіс бұзсам деп
Ат қоймаққа ойлады...
Жалғыз өзі батырың
Жойып кетіп барады
Қойға ... ... ... ... ... ... айналып шабады.
Бетіне қалқан далдалап
Шаһарын шапты «аллалап»
Қазанның Сырлы қаласын
Бұзып жарып Қобылекең
Он екі күн дегенде
Айдап шықты далаға.
Келе салды найзаны...
Қарсыласып шабысып
Дұшпанын ... ... ... ... ... ... майлау, сырлау, ақтау, жану,
әшекейлеу, өрнектеу, тазалау, сабындау, оюлау, бұйралау,
туу, өңдеу т.б.).
Қобылекеңнің сүңгісі
Қызыл қанға боялды (72-бет)
Буырылға Қыз Құртқа
Алтыннан жабу ... ... ... ... ... ... түсіретін амал-әрекет етістіктері
сүру, итеру, шашу, жүру, беру, алу, көтеру, лақтыру, ыршу,
түсіру, ... ... ... ... Объектіні толық қамтымайтын амал-әрекет етістіктері. Бұл
топқа мына етістіктерді жатқызуға болады: шабу,
найзалау, сұғу, ... ... ... ... ... ... қосыпты.
Бөлек-бөлек қылады,
Есебіжоқ қырады.
7) Объектінің қалпын өзгертетін етістіктер (төңкеру, аудару,
құлату, бүктеу).
ІІ. Қозғалу етістіктері.
1) Бағыт-бағдарды ... ... ... етістіктері (жүру, шабу,
секіру, сүңгу, жорту, желу, жүзу, ағу, ұшу, самғау, құлау, қалықтау,
құлдилау).
Түсіріп аттан көкемді
Қарааспан тауға қашыпты
Жанына байлап болатты
Беліне садақ ... деп ... ... ... алып ... қарай жөнелді
Байдың сөзін есітіп
Қара ала атты көсілітіп
Қайта шапты балаға
Асқар ... бел ... ... бір ... ... жер ... келеді
Бурыл көкке секірді ...
Аршын басты Бурылмен
Аңқытып желді соңынан
Іс келеді қолынан...
Былқытып Қобылан желеді
Соңынан жетіп келеді... («Қобыланды ... 60-62 ... ... ... ... сөйлесу, сұрау-жауап,
көңіл- күйге байланысты (эмоциялық) етістіктер:
мысқыл, әжуа, келеке, ... ... ... ... ... жалыну, жалбарыну, тілеу, тілек,
мінәжат ету, бұйыру т.б.
Етегінен ұстады:
«Бәйгемді бер!»- деп ... ... ... тани сап
Топтан шыға қашады (мағынасы - әжуа, мазақ)
Тышқан алған мысықтай
Тамашасын көреді...
Домалатып ... ... ... ... іреді
Тірсегінен тілдіріп
Бәйтееректің басына
Салбыратып іледі (мағынасы – мазақтау, қорлау)
Алмадың, құдай, жанымды
Бір баланың жоғынан
Ағайын жейді малымды
Айналайын атыңнан
Жаратқан жалғыз, ... ... ... ... ... қыла ... көп ағайын
Көретін күнің бол ма?
Көзімнің жасын, құдайым!
...Байбөрі қубас деген сөз
Сүйегімнен өтеді
Жаратқан жаппар, ... зар қып ... не ... (мағынасы – зарлану, жалбарыну)
(«Алпамыс батыр», 268-269-
бет)
ІҮ. Қалып сапа етістіктері қимыл-әрекетті білдірместен,
қимылдың не заттың ... ... ... ... ... ... ... көбею, ағару,
жану, сөну, шіру, азу, толу, ұйықтау, өлу, жүдеу,
шаршау, арықтау т.б.). Бір ескерте ... ... ... ... ... отыр,
жатыр, жүр, тұр таза қалыптық мәндегі етістіктер
қатарына жатады. Жұмысымыздың барысында бұл
төрт етістікке жан-жақты ... ... ... бұл аталған мәселеге қайталап тоқталмаймыз.
Қырық қыздан ішіп қырық шиша
Бала ... ... бір ... көзі тоймаған ... (206-бет)
Күрекпенен шоқ салса
Жақындамай сөнеді
Барлығы мұны көреді...
Ақыл салса бәріне
Өлтіреміз дер ... ... ... келтір»,- деп
Ортасына береді...
Ү. Сезіну етістіктері. Бұл топтағы етістіктер лексика-
семантикалық мағынасына қарай адамның сезім мүшелері
арқылы қабылданады. Олар көру арқылы ... ... ... ... телміру, сығалау, көз салу, көз алмау,
қараңдау, ағарандау, көздеу), есту арқылы (тыңдау, құлақ
салу, құлақ түру), иіс сезі мүшелері арқылы ... ... ... тері ... арқылы сезіну (жаурау, тоңу,
қышу, ауыру, сыздау, ұю, шаншу т.б.)
Байдың ... ... ала атты ... ... ... («Қобыланды батыр», 24-бет)
Бұл сөзді естіп Қобылан
«Артымда жау қалдырмаң
Берсе құдай несіпті»,- деп...
Дауыстап хабар береді...
Іліп алып ... алып торы ... ... бу ... шу ... не ... дауыс?»- деп
Естеместен сұрайды... («Алпамыс батыр», 226-228-бет)
ҮІ. Ойлау етістіктері. Бұл топтағы етістіктер лексика-
семантикалық ... ... ... ... байланысты болады (ойла, ойлан, ойға шому,
ойдан шығару, аңдау, ескеру, есіне салу, қабырғасымен
кеңесу, ой таразысынан өткізу, басы қату, ой
таразысынан өткізу, ой ... ... ... ... ... етістіктердің көбі батырлар жырында
жиі ұшыраспайды. Біздің топшалауымызша, оның негізгі
себебі бұл ... көбі ... ... ... ... ... сөз қолданысына енгендігі
болуы керек.
Артық туған Қобыланды
Қамағанын жаудың көргесін...
Сонда тұрып ойланды ... ... ... ... ... ... Қартқожақ ойлады: «Бұл ғой менің бес жасымнан елу бес жасыма ... ... ... де ... тап ... өзімнің қасымда жүргендей...»
(14-бет)
Сонда Ақжүніс ойлайды: «Мен қыз да болсам, ханның қызы едім...» (23-бет)
Бұл ... ... жұрт ... ... өлді ... ... бойындағы көп
қалмақты асырамын деп жаудан өлді дер»,- деп ойлайды екен. (28-31-бет)
«Ер Тарғын» батыр жырынан
«Батырлар жыры» Алматы, «Жазушы» баспасы 2007ж., ... ... ... Бұл ... ... ... ... мағынасына қарай адамның
психикалық қалпы мен жағдайына байланысты болып
келеді. Осы психикалық процестер мыналар: ұялу,
қысылу, ... ... оты ... ... ... ... ... жақсы көру, еркелеу, әлпештеу,
аялау, қапалану, ғашық болу, ... ... ... ... ... күлу. Батырлар жырының
үлгілерінен біз топтағы етістіктердің түрлерін көптеп
кездестіре ... Оның ... ... ... ... ... ... әдемі және әрлі
етіп беру үшін жыршылар жыр нұсқаларында
барлық күш мүмкіндіктерін кеңінен пайдаланғанын
анық байқаймыз.
Қарлығаштың дауысы шыққан соң
Қобыландыдай ... ... ... ... ... ... ... баспасы, 1977ж.
Қамығып Құртқа сөйлейді
«Асқар таудан белдігі...
Тайбурылдың бар еді
Қырық үш күндік кемдігі...
Сұлтаным дағы десіпті
Тұре келіп бұлаңдап,
Қарады ашып есікті
Қарады да ... ... ... ... соң...
Ақ алмасты қолға алды
Қобыланды шапты ауылға
Қатуланып қаттанып
Буырқанып ... ... ... мұз ... ... ... шықса алдынан
Басын кесіп алмаққа... (35-бет).
Мағынасы –ашулану, долдану, ызалану.
Құртқа көріп батырды
Шашу шашып басына
Бұралып келді қасына
Нұрына тойып төнгені
Көзіне көрмей өңгені
Іздеген ... ... ... ...... ... жасы ... бала көрмей Тоқтарбай
Қайғыменен қан жұтып
Ақылынана адасқан ...
Тоқтарбайдың зарына
Қалың қыпшақ қайысқан ... (15-бет)
... «Арыстан туған құрдасжан
Ол қатын емей ... ...... ... ... батырдың
Тері тамып иектен
Түгі шығып білектен
Жаны бір тулап жүректен...
Қараманның бұл сөзі
Өтіп кетті сүйектен... (35-бет).
Мағынасы – ашулану, қаһарлану.
Көлден ... ... ... ... соңғы жаздаймын
Ақылы жоқ мен байғұс
Бүйтіп жүрген Құртқамды
Шауып тастай жаздаймын... (37-бет).
Мағынасы - өз ... өзі ... ... ешбірін
Ер Алпамыс жылады
Қайғымен көзін бұлады. (181-бет).
Мағынасы – қайғыру, ... ... сес және ... ... Бұл ... ... ... қарай
табиғаттағы түрлі құбылыстармен байланысты
қолданылатын болғандықтан еліктеуіш, бейнелеуіш
сөздерге қосымша (жұрнақ) қосылу арқылы жасалады.
Бұл топтағы сөздер ішкі мағыналарына қарай адамның
және жан-жануарлардың ... ... ... ... ұлу, ... сынсу), табиғат дыбыстарымен байланысты
(гуілдеу, шытырлау, сатырлау, сыңырлау, тарсылдау,
дүрсілдеу, гүрсілдеу, тықылдау), адамның ... ... ... ... көзі ... ... табиғат көрінісіне
байланысты (жарқылдау, құлпыру, шайқалу), қимыл.
әрекеттің орындалу тәсілімен байланысты (теңселу,
қайқандау, елбектеу, ербендеу, көлбеңдеу, жалпылдау,
ойқастау) кіші ... ... ... Бұл топқа
жататын етістіктерді батырлар жыры үлгілерінен
көптеп кездестіруге болады және бұл тараптағы
дыбыстықжәне бейнелеуіш етістіктері өзінің
қолданылуында лексика-семантикалық мағынасына
сәйкес сан ... тура ... ... және ... ... ... мағынада жиі қолданылып
отырады.
Бұған Қобылан қуанып:
«Шырағым, Бурыл, шу»,- деді,-
Құбылып Бурыл гуледі
Табаны жерге тимеді...
Астына ... ... ... ... ... тері ... ... жер басты... (58-бет)
Бәйбіше барды аңырап
Қоздаған қойдай маңырап
Аналық атты бәйбіше
Танадай көзі жарқылдап
Жылайды жазған аңқылдап
Байбөрі бай келеді
Құзғындай ... ... ... ... ... жатып ыңқылдап
Кей жерде жатад қыңқылдап (170-бет)
«Ақсауыт»,1-том, «Жазушы» баспасы, 1977жыл
Қызылбас қашып салақтап
Өкім құла ... ... ... ... көзі ... (160-бет)
«Батырлар жыры», «Жазушы» баспасы, 1986 жыл, 1-том,
Сол уақытта қараса
Өкше ізінен шаң ... ... ... деп ... ... ыңқылдап,
Буыны түсіп былқылдап,
Алтын қалпақ дулыға
Шекесінде жарқылдап
Ақ моншақ ат пен Қарлыға
Шыға келді жарқылдап ... ... жасы ... ... ... болып былқылдап,
Қос бүйрегі солқылдап,
Көзінің жасын ағызып,
Артық туған Қобыланды
Қарлығаның қасына
Азар келді былқылдап ... (102-бет)
Ұлы ... ... ... ... сауыты жарқырап,
Қобыланды сынды батырдың
Үстіне келді барқырап (92-бет)
Әуеге қарап есінеп
Ием бе деп ... ... ... ... Өзінің лексика-семантикалық
мағынасына сәйкес өсіп-өну етістіктері біріншіден, тірі
организмдердің туып өсуімен(балалау,боталау, күшіктеу,
туу, құлындау, жұмыртқалау, бұзаулау, төлдеу, босану)
байланысты, екіншіден, табиғаттан өсіп ... ... ... ... ... ... ... жетілуге байланысты үш топқа
бөлінеді. Батырлар жырына тән ... осы ... ... тек ...... тобы ... ... түрлі құбылыстарына байланысты
қолданылатын етістіктер (түнеру,бұлттану, күн шығу, күн
бату, ай туу, борандату, нөсерлету, желдету) батырлар
жырында тура және ауыспалы мағынада қолданылып,
жырдың ... ... ... ... ... реңді білдіретін етістіктер (азсыну, көпсіну,
менсінбеу, бойын аулақ ... ... ... ... ... ... ... лексика-семантикалық
мағынасына сәйкес батырлар жырында көркем текстің мазмұнына сәйкес кейде
өзара синонимдес, бірде бір-бірімен антонимдес болып ... ... кел ... кет ... ... ... жұмсалғанын жыр
жолдарынан жиі кездестіріп отырамыз. Сол сияқты кел ... мен ... де ... ... ... жуықтығы байқалады.
Қорытынды
Қорытып айтқанда тілдің сөздік ... баюы және ... ... ... ... ... болса, осылардың ішіндегі ең көне ... ... ... ... даму жатады. Семантикалық даму бойынша
тілдегі сөздер дыбыстық болмаса морфемдік еш ... ... жаңа ... қосып байып отырады. Тілдік даму процестерінде бір
сөз бірнеше лексикалық ... ... ... тілдегі қызметі күшейеді.
Семантикалық даму барысында тілдегі ... саны ... де, ... ... ... ... ... етістік семантикасы мәселесі біршама зерттелген:
Э.Р. Тенишев (1961), Н.З. ... А.А. ... ... ... (1987), И.К. ... (1977), А.К. ... (1980), А.А.
Цалкаламанидзе (1973).
Қазақ тілінде де грамматикатанушы ғалымдар етістікке қатысты ... ... ... сөз табы ... және ... ... қоса
талдаған. А.Қалыбаеваның (Хасенова), Ы.Мамановтың, А. Ысқақовтың, Н.
Оралбаеваның ... бұл ... ... үлкен үлес болып табылады.
А. Хасенова «Қазақ тілі грамматикасында» түбір етістік дейтін ... ... ... ... ... қалып процесінің динамикасын
білдіру жағынан зерделеп, ... ... ... ... ... ... мияула, шырылда т.б. туынды етістіктер де осы
лексика-семантикалық ... ... ... Ысқақов өзінің зерттеуінде (Қазіргі қазақ ... ... «Ана ... ... лексикалық-семантикалық топтарға бөледі.
Ы. Мамановтың ... ... ... топтастыруда
Г.А.Золотованың, А.В. ... ... ... грамматика теориясын басшылыққа алады. ... ... ... ... ... мағыналық топтарға жіктеуге
келмейді, морфологиялық және синтаксистік тәсілдердің ... ... ғана ... етістіктерді мағынасына қарай бөлуге болады»,- деген
тұжырымдама ... Бұл ... ... тіл ... ... ... принципі болып табылады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... етістіктердің лексика – семантикалық мағыналарын
зерттеуде В.Ф. Вещилова (1962) оларды ... ... ... ... жизненных процессов, глаголы явлении природы деп төрт ... ... ... ... ... ... выражающие действие
движение человека, глаголы выражающие мышления и ... ... ... ... ... ... приема пищи, глаголы
выражающие поведения, глаголы звукоподражательного характера деп алты
топқа, әзірбайжан ... С.А. ... өз ... ... семантикасына
қарай сегіз топқа бөліп қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... зерттеген ... (1983 ж.) ... ... ерекше атап өтуді қажет етеді. Біз өз
жұмысымызда зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... негізге алдық.
Жалпы семантика мәселесі қазақ тіл білімі ғылымында кеш қолға
алынған, аз ... ... бірі ... ... ... Өзінің
өзектілігі жағынан бұл мәселе келешекте тереңнен қарастыруды қажет ... деп ... ... Оразов М. Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері. – Алматы: Мектеп,
1980 ... ... А. ... ... ... ... Ана тілі, 1991 жыл.
3. Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері - Алматы, 1973
жыл.
4. Оразов М. ... ... ... ... 1983 ... ... Батырлар жыры. Жазушы, 1977 жыл, І, ІІ ... ... ... ... ... 2007 жыл, І, ІІ, ІІ – том.
7. Маманов Ы.Е. Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – ... ... С. ... ... ... ... ... сипаты. –
Алматы: Рауан, 1998 жыл.
9. Омарова А. Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық және
семантикалық ... ...... 2006 ... ... тілінің грамматикасы. – Алматы, 1967 жыл.
11. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің құрылымына
статистико-лингвистикалық талдау. 1973 жыл.
12. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – ... Ана ... ... Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп,
1966 жыл.
14. Кеңесбаев І. ... ... тілі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы151 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Батырлар жыры туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь