Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СЕМАНТИКА МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.1 Еліктеу сөздердің семантикалық жағынан топтастырылуы ... ... ... ... .6
1.2 Еліктеу сөздердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3 Еліктеу сөздердің семантикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

ІІ. ЕЛІКТЕУ СӨЗДЕРДІҢ ФОНОСЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

2.1 Еліктеу сөздердегі дауысты дыбыстардың фоносемантикасы ... ... ... 23
2.2 Еліктеу сөздердегі дауыссыз дыбыстардың фоносемантикасы ... ... ...33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазақ тілінде басқа сөз таптарындағы сөздерден фонетикалық, грамматикалық, әсіресе, семантикалық жақтан ерекшеленіп, өз алдына жеке-дара тұрған тарс [етті], борс [етті], жымың-жымың [етті], бүрсең-бүрсең [жүрді], алба-жұлба [болды] сияқты көру, есіту қабілетінен пайда болған сөздер бар. Бұл сөздер – ғылыми-публицистикалық әдебиеттерден гөрі, көркем әдебиетте көп кездесетін, айтайын деген ойды дәл, көркем жеткізу жағынан ерекше мәні бар, тілімізге әрдайым әсемдік, ықшамдылық, көріктік сипат беріп тұратын, шығарма тілін бейнелеп, мәнерлеп тұратын сөздер.
Еліктеу сөздер - шығуы, құрылысы жағынан ешбір сөз табына ұқсамайтын, бірақ қазақ лексикасында өзіндік үлкен орын алатын ертеден бері қолданылып келе жатқан сөздер. Осындай рөлі бар бола тұра, зерттелуі басқа сөз таптарына қарағанда кенже қалған. Түркі системалы тілдердің құрамына енетін қазақ, өзбек, чуваш, якут, қырғыз, қарақалпақ тілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қарай еліктеу сөздер бірде одағай, бірде үстеу сөздер тобына ендіріліп, түрліше қарастырылып келген.
Тюркологияда еліктеу сөздерді зерттеуші ғалымның бірі – Л.Н.Харитонов якут тілінің еліктеу сөздерін арнайы зерттеп, ол жайында бірнеше ғылыми еңбек жазып, якут тілінің еліктеу сөздерін өз алдына жеке сөз табы ретінде таныған. Л. Н. Харитонов еңбектерінде еліктеу сөздерді семантикалық ерекшелігіне байланысты дыбыстық еліктеуіш және бейнелеуіш сөздер деп екі топқа бөледі.
Түркі системалы тілдердің ішінде еліктеу сөздерді алғаш арнайы зерттеген және еліктеу сөздердің тілде алатын орнын бірінші рет сөз еткен чуваш тілді ғалым Н. И. Ашмарин болды. Алғаш кезінде Н. И. Ашмарин еліктеу сөздерді гректің мимема деген сөзімен атап, бірнеше еңбектер жазған. Н. И. Ашмарин чуваш тілінің еліктеу сөздерін .семантика жағынан қарастырып, оларды дыбыстық еліктеуіштер; қимыл - қозғалыстық, түрлі түстердің көрініс бейнелері; сөйлеу, дыбыстау аппараттарынан шыққан дыбыстарға еліктеуден пайда болған еліктеуіштер; дене - организмінде пайда болатын сезім - құбылыстардыц бейнелері және баланың тіліне байланысты еліктеуіштер сияқты бес салаға бөледі. Н. И. Ашмарин өзінің еңбегінде еліктеу сөздердің тамақ қуысында, мұрын қуысында және ауыз қуысында пайда болатын жолдарына арнайы тоқталады. Бүл ғалым чуваш тілдерінің еліктеу сөздерін морфология саласынан да зерттеп, 115 түрлі топқа бөліп қарастырған.
Еліктеу сөздер жайында А. Н. Кононовтың еңбектерінен де кездестіруге болады. А. Н. Кононов «Өзбек тілінің грамматикасы» атты еңбегінде еліктеу сөздерді өз алдына сөйлем мүшесі бола алмайтын, тіпті негізгі сөздерге көмекші де қызмет атқара алмайтын категория ретінде танып, еліктеу сөздерді одағайдың бір тобы етіп қарастырады.
1. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 216 бет.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 384 бет.
3. Исаев С.М. Қазақ тілі. – Алматы, Университет «Қайнар», 1993. – 111 бет.
4. Төлеуов Ә. Сөз таптары. – Алматы: Мектеп, 1982. – 128 бет.
5. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1986. – 301 стр.
6. Маманов И. Вспомагательные глаголы в казахском языке. – Алма-Ата, 1949. – 97 стр.
7. Кайдар А. Грамматические индикаторы в производных основах подражаний в тюркских языках. Кітапта: Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 бет.
8. Хусаинов К.Ш. О причинах количественного различия звукоизобразительных слов в разносистемных языках. В книге: Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Гылым, 1990. – 400 стр.
9. Строй казахского языка. – Алма-Ата, 1991.
10. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы (экспериментальды-фонетикалық зерттеу). – Алматы: Ғылым, 1984 – 116 бет.
11. Хусайнов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алма-ата: Наука, 1988. – 226 стр.
12. Орузбаева Б.О. Словооброзования в киргизском языке. – Фрунзе: Илим, 1964. – 312 стр.
13. Қараев М.Ә. Қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 216 бет.
14. Кайдаров А.Т. Парные слова в современном уйгурском языке. – Алма-Ата: Изд.акд.наук.Каз.ССР, 1958. – 160 стр.
15. Грамматика ногайского языка (част I. фонетика, морфология). – Черкаск, 1979.
16. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994. – 168 бет.
17. Баскаков Н.А. Историко-типологическая морфология тюркских языков. – Москва: Наука, 1979. – 274 стр.
18. Жүнісбаева Ж. Түркі тілдеріндегі ішкі флексия қалдықтары. Фил.ғыл.кан. ғыл.дәр.ал.үшін канд.дис. автор-ы. – Алматы, 2003. – 32 бет.
19. Өткелбаева С.А. Қазақ тіліндегі дыбыстық символика құбылысы. Филол.ғылым.канд.дисс.авторефераты. – Алматы, 1994. – 25 бет.
20. Нұрмағамбетов Ә. Қос сөздердің құпиясы. – Алматы: Жалын, 1991. – 96 бет.
21. Ысқақов А. Қазақ тілінің фономорфологиялық құрылысын тарихи тұрғыдан сараптау. – Алматы: Ғылым, 1999. – 186 бет.
22. Калабаева Т.Б. Лексика-грамматическая структура повторов в казахском языке. Ав.реф.дис. на соис. уч.степ. кан.фил.наук. – Алма-Ата, 1980.
23. Айдаров Т. Парные слова в казахских говорах Узбекистана. В книге: Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Гылым, 1990. – 400 стр.
24. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата, 1986.
25. Айғабылова Г.А. Қазақ тіліндегі ықшамдалған сөздер мен сөзформалар. – Алматы: Мектеп, 1996. – 80 бет.
26. Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. – Алматы, Қазақ ССР «Ғылым» баспасы, 1967.
27. Ислам А. Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері – ұстаз еңбектерінде // Тілтаным, 2005. – № 1, 16-18 беттер.
28. Платон. Соч.в 3-х т. – Москва, 1968, т І.
29. Теория и методика ономастических исследований. – М.: Наука, 1986. – 255 стр.
30. Корнилов Г.Е. Имитативы в чувашском языке. – Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1984. – 184 стр.
31. Воронин С.В. Этимология и фоносемантика (на материале тюркских и некоторых других языков) // Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Ғылым, 1990. – стр. 62-70.
32. Ыскаков А. Морфологическая структура слова и именные части речи в современном казахском языке. Автореф.дисс.д-ра филол.наук. – Алма-Ата, 1964.
33. Воронин С.В. Основы фоносемантики. – Ленинград, 1982. – 244 стр.
34. Цыденданбаев Ц.Б. Изобразительные слова в бурятском языке // Филология и история монгольских народов. – М., 1958. – стр 136-152.
35. Харитонов Л.Н. Типы глагольной основы в якутском языке. – М.: Л., 1954.
36. Абаев В.И. Историко-этимологический словарь осетинского языка. – М.: Л., 1958. Т.1.
37. Қазақ тілінің сөздігі. Жалпы ред. басқарған. Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999 – 776 бет.
38. Малолетко А.М. Палеотопонимика. – Томск: Изд-во Томского университета, 1992. – 264 стр.
39. Жанұзақов Т. Қазақстан географиялық атаулары. Алматы облысы. – Алматы: Арыс, 2005. – 256 бет.
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты.
Диплом жұмысының көлемі: 42.
Диплом ... ... ... ... ... құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен және
қорытындыдан тұрады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... фоносемантикалық
сипаты.
Диплом жұмысында қолданылған тірек сөздер: еліктеу сөздер, ... ... ... ... ... имитатив және
этимология.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Еліктеу сөздердің өз алдына
жеке-дара сөз табы ... ... және ... ... ... сонымен қатар еліктеу сөздердің семантикалық
ерекшеліктерін айқындау – зерттеу ... ... ... Диплом
жұмысының міндеттеріне еліктеу сөздерді фоносемантикалық тұрғыдан зерттеу
мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер. Дайын материалдарды
мақсатқа сай ... бір ... ... саралау, зерттеу барысында
жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру және алты ... ... ... ... ... ... ... жұмыста кеңінен
қолданыс тапты. Сонымен бірге, ... ... ... салғастырмалы т.б. тәсіл мен әдістер пайдаланылды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Зерттеу еңбектері, отандық ғалымдардың
диссертациялық зерттеулері, оқу ... ... ... ... ... Жалпы жұмыс барысында еліктеу сөздердің
фоносемантикалық сипатына талдау жасай келе, келесі ... ... ... ... өз ... жеке сөз табы ... ерекшеліктері;
2. Еліктеу сөздердегі дауысты және ... ... ... ... ... ... ... СЕМАНТИКА МӘСЕЛЕЛЕРІ...................................6
1.1 Еліктеу сөздердің семантикалық жағынан топтастырылуы.................6
1.2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дыбыстардың фоносемантикасы............23
2.2 Еліктеу сөздердегі дауыссыз дыбыстардың фоносемантикасы...........33
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................39
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Қазақ тілінде басқа сөз таптарындағы
сөздерден фонетикалық, ... ... ... ... өз алдына жеке-дара тұрған тарс [етті], борс ... ... ... ... ... ... ... сияқты көру, есіту
қабілетінен пайда болған сөздер бар. Бұл сөздер – ғылыми-публицистикалық
әдебиеттерден ... ... ... көп ... ... ... ойды
дәл, көркем жеткізу жағынан ерекше мәні бар, тілімізге әрдайым әсемдік,
ықшамдылық, көріктік сипат беріп ... ... ... ... мәнерлеп
тұратын сөздер.
Еліктеу сөздер - шығуы, құрылысы жағынан ешбір сөз ... ... ... ... ... ... орын ... ертеден бері
қолданылып келе жатқан сөздер. Осындай рөлі бар бола ... ... ... ... ... кенже қалған. Түркі системалы тілдердің құрамына
енетін қазақ, өзбек, чуваш, ... ... ... ... ... ... ... сөздер бірде одағай, ... ... ... ... ... қарастырылып келген.
Тюркологияда еліктеу сөздерді зерттеуші ғалымның бірі – Л.Н.Харитонов
якут тілінің еліктеу сөздерін арнайы зерттеп, ол ... ... ... ... якут ... ... ... өз алдына жеке сөз табы ретінде
таныған. Л. Н. ... ... ... ... ... ... ... еліктеуіш және бейнелеуіш сөздер деп екі
топқа ... ... ... ... ... ... ... арнайы
зерттеген және еліктеу сөздердің тілде алатын орнын бірінші рет сөз ... ... ... Н. И. ... болды. Алғаш кезінде Н. И. Ашмарин еліктеу
сөздерді ... ... ... ... ... ... ... жазған. Н. И.
Ашмарин чуваш тілінің еліктеу сөздерін .семантика жағынан қарастырып,
оларды дыбыстық ... ... - ... ... түстердің көрініс
бейнелері; сөйлеу, дыбыстау аппараттарынан ... ... ... ... ... дене - ... ... болатын сезім -
құбылыстардыц бейнелері және баланың тіліне байланысты еліктеуіштер сияқты
бес салаға бөледі. Н. И. ... ... ... ... ... ... ... қуысында және ауыз қуысында пайда болатын жолдарына арнайы
тоқталады. Бүл ғалым ... ... ... ... ... ... ... 115 түрлі топқа бөліп қарастырған.
Еліктеу сөздер жайында А. Н. Кононовтың еңбектерінен де ... А. Н. ... ... тілінің грамматикасы» атты еңбегінде еліктеу
сөздерді өз алдына сөйлем мүшесі бола алмайтын, тіпті ... ... де ... ... алмайтын категория ретінде танып, еліктеу сөздерді
одағайдың бір тобы етіп қарастырады.
Еліктеу сөздер ... ... ... ... ... өз ... сөз табы ... танылды. Атап айтсақ, С. Құдайбергеновтің «Қырғыз
тіліндегі еліктеу сөздер», М. Худайкулиевтің «Түркмен ... ... Р. ... ... ... ... ... еліктеу сөздер»
деген зерттеу еңбектерінде еліктеу сөздердің өзіндік ерекшеліктері мол,
ешбір сөз ... ... жеке ... екенін жан-жақты дәлелдеп,
тоғызыншы сөз табы етуді ұсынады.
Ахмет Байтұрсынұлы белгілеген, Құдайберген Жұбанов шылау ... ... сөз табы 1930 ... ... ... ... ... бірақ ол сегіз сөз табының ішінде еліктеу сөз табы ... ... ... ... сөз ... ... ... жүр деп
алғаш батыл айтқан Ахмеди Ысқақов болды. Бұл мәселе 1948 жылы көтерілді. Ол
1948 жылы «Халық мұғалімі» ... (№6) ... ... ... деген
мақала жазды. Осы мақалада А.Ысқақов еліктеу сөздердің одағай қатарына қате
қосылып жүргенін жан-жақты дәлелдеді және ... ... ... сөз
табына ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктерін санамалап, ... ... анық ... ... бірге, 1952 жылы ... ... ... ... еліктеуіш сөздерді жеке сөз табы деп берді
(А., «Мектеп») Міне, бұл ... ... ... ... ... жол ... жылы «Қазіргі қазақ тілі» (А., «Мектеп») атты тұңғыш ... 9 сөз табы ... ... 1) зат ... 2) сын ... 3) ... 4) есімдік, 5) етістік, 6) үстеу, 7) еліктеуіш сөз, 8) ... сөз, 9) ... ... ... еліктеу сөздер деген терминді бұл сөз табының
жалпы атауы ретінде қолданып, оның ішінде мына мәселелер ... ... ... ... қысқаша түсінік; 2) еліктеуіш сөздер; 3) бейнелеуіш
сөздер; 4) еліктеу ... ... ... ... ... ... ... туралы қысқаша түсінік» деген тақырыпта еліктеуіш сөздердің
басқа сөз таптарына ұқсамайтын ерекше сөздер, қолданыста белсенді ... ... және ... ... ... пен ... ... екі
топқа бөлінетіні сөз болған.
Демек, А.Ысқақов еліктеуіш сөздер жеке сөз табы деп 1948 жылы мақала
жазып, дәлелдеп қана ... оны ... ... (1952 ... ... қосты, 1954 жылы ғылыми грамматикада оның теориялық негізін жасады.
Ахмеди Ысқақовтың еліктеу сөздер ... сөз табы ... ... алғаш
үн қосқан, еліктеу сөз табына арнап ... ... ... ... ... ... - Шора Шамғалиұлы Сарыбаев. Шора Сарыбаев 1950 жылы
«Қазақ ... ... ... ... ... ... (А., «Мектеп»). Бұл
еңбек мектеп мұғалімдеріне үлкен көмек көрсетті. Өйткені бұл жаңа мәселені
оқыту үшін оның ... ... ... өзі ... ... ... өте қысқа болды.
Қазақ тілінің еліктеуіш сөздері морфологиялық жағынан қарастырылып
жүйеленгенімен және де ... ... ... ... ... ... тілі ... қорының көптеген лексика-семантикалық,
тақырыптық және категориялық топтары осы тұрғыдан әлі зерттелмеген.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... мақсаттары
ретінде еліктеу сөздердің өз алдына жеке-дара сөз табы ... ... ... ... ... тоқталу, сондай-ақ еліктеу сөздердің
семантикалық ерекшелігін айқындап беру мәселелері ... ... ... ... зерттеу жүргізуді, олардың дауысты
дыбыстарының мағына өзгертудегі рөлін анықтауды зерттеудің міндеттері
қарастырады.
Диплом ... ... ... Дайын материалдарды
мақсатқа сай іріктеу, бір жүйеге ... ... ... ... ... ... салыстыру және алты операциядан ... ... ... ... ... ... ... кеңінен
қолданыс тапты. Сонымен ... ... ... ... ... т.б. ... мен ... қолданылды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Зерттеу еңбектері, отандық ғалымдардың
диссертациялық зерттеулері, оқу құралдары, ғылыми мақалалар.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... нәтижелілігі: жалпы жұмыс барысында ... ... ... ... ... ... ... мәселелер анықталды:
1. Еліктеу сөздердің өз алдына жеке сөз табы ретіндегі ерекшеліктері;
2. Еліктеу сөздердің дауысты және ... ... ... ... ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Еліктеу сөздердің семантикалық жағынан топтастырылуы
XIX ғасыр мен XX ғасырдың бірінші ... ... тіл ... ... ... ... грамматикалық категориялардың табиғатын
анықтаумен ғана шектелді. Тілдің фонема, лексика ... ... ... әрі аспай, программа шеңберінен шыға алмады. Тек алпысыншы
жылдардан кейін ғана ... ... ... зерттеп, бірінің
екіншісімен байланысын анықтау, басқа пәндермен байланыстырып, ... ... сөз бола ... Осы ... жаңа ... бірі ... гректің «Semantikos» (белгілеуші) деген сөзінен алынған,
қазір «сөз мағынасы» деген түсінікпен тең ... ... ... да оқулықтарда семантикаға сөз мағынасын зерттейтін лексиканың
бір саласы деген ... ... Тіл ... ... салаларына
қарағанда семасиологияның пән ретінде зерттеле бастау тарихы онша ұзаққа
бармайды, ал ... өте ... пән ... ... Сол үшін ... ... мәселелерінің ... ... ... де әрі ... талдай түсуді қажет етеді.
Семасиологиялық ... ... ... ... бір жағы да бар. ... ... ... семантика терминдерінің әлі де анықтала қоймағандығында
[1,3]. Мысалы, семасиология сөз ... ... ... ... ... да ... түсінік беретіні, оның лексикалық және грамматикалық
мағынаның арақатынасын оқулықтарда ... ... ... ғана ... ... Негізінде олардың айырмашылықтары
болғанымен, бастарын біріктіріп, тілдік категория ретінде қолданылуына
себепші ... ... де аз ... Ең ... ... белгісі – олардың
екеуі де объектив дүниедегі заттар мен құбылыстарға ... ... ... ... сәулелендіріп, адам ойын абстракциялау
қызметімен байланысты болады. Сонымен бірге олардың ... да ... ... мен ... ... ең ... ... -
олардың абстракциялану дәрежесі мен берілу формаларында [1,4].
Қоғам мүшелерінің өзара ... ... ... ... тіл ... ... тілдің, оның ішінде, сөздің ең негізгі ... ... ... Тіпті жас балалардың мағынамен байланыспаған былдырап
түрлі дыбыс шығаруын баланың тілі шықты, сөйлей бастады деуіміздің өзі де
осы ... ... ... ... бірі екендігін білдіретін
бір белгі. ... жас ... ... ... ... жоқ ... адам біледі, сонымен бірге түрлі дыбыстардың басын құрап былдырай
бастауы тілінің шыға бастауы ... де анық ... ... ... ... сөздер мағынасы жағынан айналадағы
әр түрлі дыбысқа және жеке қимылға, ... ... ... ... ... және ... сөздер болып екіге бөлінеді.
Еліктеуіш сөздер. Табиғатта заттардың қозғалуы, бір-бірімен қақтығысуы,
соғылуы ... ... ... қимыл, амал-әрекеттердің нәтижесінде әр түрлі
дыбыстар пайда болады. Оларды біз құлақпен естиміз. Сол дыбыстарға еліктеу
арқылы пайда ... ... ... ... деп ... Мысалы: Боз,
күрең, жирен, ала, шұбар, Өтеді ауыздығын қарш-қарш шайнап ... ... қарқ ... ... ... салп етті (А). ... сөздер көмекші
етістікпен (көбінесе ет көмекші етістігімен) тіркесіп жұмсалады. Мысалы:
тырс ... сарт ... қыңқ ... топ ете ... қор ете ... гүрс ... саңқ етті т.б. ... сөздер қайталанып, қосарланып та жұмсалады.
Ондайда көмекші етістікпен тіркесіп, онымен бір қызметте немесе жеке ... ... ... ... тарс-тұрс етті, дүңк-дүңк етті, ырс-ырс
етеді, сарт-сұрт ... ... ... ... ... қорс-қорс етеді және
қарш-қарш шайнайды, гүрс-гүрс шығады, бырт-бырт шайнайды, шарт-шұрт сынды,
пыр-пыр ... ... ... ... ... деп ... ұшырасатын сан
алуан құбылыстар мен заттардың бір-біріне қақтығысу-соқтығысуларынан ... ... ... ... ... ... әр
түрлі дыбыстарды есіту қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ретінде
қабылдаудан болған және сол түсініктердің атаулары ... ... ... ... ... тарс етті; қарға қарқ етті ... ... ... тарс деген сөз мылтықтың атылуынан туған дыбыстың
атын білдірсе, қарқ ... сөз ... ... ... ... дыбыстың атын білдіреді. Демек, бұл екі сөздің екеуіне де ... ... ... ... ... негіз болған. Бірақ бұл дыбыстардың
қайсысы болса да, әрине, сол дыбыстардың дауыстарын дәлме-дәл етіп ... ... әрі ... ... әрі сол ... ... ... дыбыстар. Заттың құрылымдық бөлшектерінің ерекшеліктеріне
қарай, жерге түскендегі ... я ... я ... я ... я тоқ, я тық... етіп
естілуін тілмен дәлме-дәл айтып жеткізу қиын-ақ. Дегенмен, осы дыбыстар
дыбыстық бейне ... де, сол ... ... ... ... ... біз сөздер есебінде қабылдаймыз. Оның ... бұл ... ... ... да, жалаң дыбыстар емес, ... Ал осы ... ... ... ... дыбыстарының
таңбалары есебінде қабылданып, тиісті сөздерге айналған. Оған көркем
әдебиеттен кейбір мысалдар ... ... ... мынадай мысалдарды ұсынады: «Дәл сол кезде ... аса ... ... жас ... қозы топ ете ... (М. ... тыпырлап жатқан қозыны көре сала, ырр етіп барып бас салды (бұл да);
Қозы екі ... ... ... ... ... ... айрылды. Сырт-
сырт етіп жас сүйек сынды. Қапа ш-құпаш қорқ-қорқ етіп ... ... ... (бұл да). Осы сөйлемдердегі топ, ырр, ... ... ... де тиісті дыбыстарды есітуден пайда болған түсініктерді
білдіреді. Сондықтан бұлар да, ... ... ... жатады [2,378]».
Бейнелеуіш сөздер – табиғаттағы заттардың қозғалысын, ... көру ... ... сөздер. Мысалы: Аттылар бұрылып келіп, ... ... ... ... ... ... қалды (М.Ә.). Кенеттен
шыққан дауысқа Ботагөз «е» деуге ... ... кілт ... ... ... Селк ете ... кең ... Селк ете қалды дау іші. (Ж.Ж.).
Берілген мысалдағы жапыр-жұпыр сөзі бірнеше адамның ... соң бірі рет ... ... ... ... кілт сөзі ... тоқтауды, жалт шапшаң бұрылып қарауды, селк сөзі бейғам даланың (тау
ішінің) бірден шоши қозғалуын білдіріп тұр.
Еліктеуіш сөздер есіту ... ... ... ... түсініктердің
аттарын білдірсе, бейнелеуіш сөздер табиғатта кездесетін белгілі-белгілі
елес, құбылыстарды көзбен көру ... ... ... ... ... ... ... қарқ етті; ірімшік аузынан салп етті деген
сөйлемдерді ... ... қарқ ... сөз - ... ... ... атын аңғартатыны, соған сәйкес, еліктеуіш сөз сол түсініктің атауы
болатыны жоғарыда айтылды. Ал осы ... ... ... жартысындағы
салп деген сөз дыбысты емес, қарғаның аузынан ірімшіктің ... ... ... ... я түскен кезіндегі көрініс елесін, сол көріністің бейнесін
білдіреді. Екінші сөзбен айтқанда, салп ... сөз ... ... ... бара ... ... ... көру қабілеті арқылы қабылданған
көріністің, оның бейнесінің атауы есебінде қызмет етеді.
Екінші бір ... ... ... шыққан дауысқа Ботагөз «ә» ... ... кілт ... жалт ... (С. ... ... кілт
және жалт деген сөздер де қалай тоқтағандықтың және ... ... ... [2, ... ... ... етістікпен (көбінесе ет көмекші етістігімен)
тіркесіп жұмсалады. Мысалы: Жалп ете түсті, жалт қарады, қалт ... ... т.б. ... ... қайталанып, қосарланып, көмекші етістікпен
тіркесіп жұмсалады. Мысалы: маң-маң басты, жалт-жұлт етті, жылт-жылт етті,
жарқ-жұрқ етті, далаң-далаң жүгірді, ... ... ... ... ... ербең-ербең етті [3, 108-111]. Еліктеуіш сөздер
сияқты, бейнелеуіш ... де ... ... ... ашық ... ... ... еріндікке айналып, іс-қимылдың бейнесінің бірде олай,
бірде бұлай болып алмасып отыратынын білдіреді, мысалы: жалт-жұлт, жалп-
жұлп, қалт-құлт т.б.
Еліктеуіш ... ... ... ... де ... ... ашық я ... болуы немесе жуан я жіңішке ... сол ... әсер ... Мысалы, От жалт етті және от жылт ... жалт ... ... көру ... ... ... аңғарылса,
жылт деген сөзден көріністің әлсіз болатыны аңғарылады.
Еліктеуіш сөздер сияқты, бейнелеуіш сөздердің де ... ... ашық ... ... пен ... ... ... епсіздігін білдірсе, дауысты дыбыстырдың қысаң
болуы әрекет қозғалыстың мардымсыздығын, өнімсіздігін ... ... ... ... ... ... ... сол реті бойынша ербең-ербең, тылтың-тылтың, ... ... ... ... ... ... болады.
Алдыңғы топ пен соңғы топтың мағыналарында, әрине, айырмашылық бар. Өйткені
Нұрқожа талтаң-талтаң басып келеді екен (С.Мұқанов) ... мен ... ... келеді екен дегендердегі талтаң-талтаң мен тылтың-
тылтың дегендердің мағыналары тең емес.
Еліктеуіш сөздер сияқты, ... ... де ... ... жуан я ... ... олардың мағынасында айырмашылық болатынын
аңдатады, мысалы: жалп-жалп ... ... мен ... ... ... туған жалпылдайды және желпілдейді деген сөздердің ... ... ... көріністен күшті, дөрекі, епсіз бейне байқалса, соңғыда әрі
нәзік, әрі ... ... ... [2, ... ... семантикалық жағынан алғанда, біріншіден, ... ... ... неше ... ... ... ... әр қилы дыбыстарға еліктеуден пайда болған түсініктерді
білдірсе, екіншіден, сол табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар ... және неше ... ... ... ... мен ... де қилы-қилы көріністерінен пайда ... ... ... арс, ... ... қорс, тарс, тырс, ырс, ... ... ... морт, сарт, шырт, дүңк, күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, саңқ, ... ... ... тыңқ, ыңқ, болп, былп, жалп, желп, қолп, ірк, ырқ, сарт-
сұрт, тарс-тұрс, арс-ұрс, ... ... ... ... қаңқ-
қаңқ, қаңқ-құңқ, шаңқ-шаңқ, шаңқ-шұңқ, арбаң-арбаң, бүгжең-бүгжең, арсалаң-
арсалаң, ербелең-ербелең, батыр-бұтыр, далаң-далаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-
қызараң, қаңғыр-күңгір, қайқаң-құйқаң, митың-митың, ... ... ... ... бір тобы семантикалық мағыналары жағынан табиғатта
ұшырасатын әл ... ... ... болса, екінші тобының
семантикалық ... сол ... әр қилы ... ... байланысты. Осы себептен бұл сөздер іштей екі салаға бөлінеді,
бір тобы еліктеуіш ... ... деп, ... ... ... сөздер деп аталады.
Бұл сөздер семантикалық жағынан ғана емес, фонетика-грамматикалық сыр-
сипаттары жақтарынан да ... буын ... ... ... ... ... ұқсас, орайлас болып келеді.
1.2 Еліктеу сөздердің жасалу жолдары
Ә.Төлеуов еліктеу сөздерге ... ... ... ... әр
түрлі құбылыстардың дыбыстарына еліктеу немесе ... ... ... адам ... заттар өздігінен я қозғалу,
соқтығу процесінде дыбыстардың шығуы, қимыл әрекетінің көрінісін білдіретін
сөздер – ... ... деп ... [4, ... ... ... табиғаты мүлдем басқа және атқаратын өзіндік
қызметі бар, дыбыстық құрамына байланысты олар дыбыс шығару ... ... ... ... ... өзін ... деп есептейтін
Б.А.Серебренников өз ойын: «Человек, создающиий звукоподражательного слова,
должен переобразовать ... ... ... в ... ... - деп ... [5, 241]. Ал Ә.Қайдар түркі тілдеріндегі
әртүрлі объектілер мен ... ... ... ... ... құбылыстарды білдіретін еліктеуіш сөздер түркі тілдерінің
базалық лексикасына жатады, олар түркі тілдерінің әрқайсысына ... ... ... жасалуында белгілі бір тәртіп, жүйе болуымен ерекшеленеді,
сондықтан ... ... ... ... жасауда бұл категорияға
деген көзқарасты өзгерту қажет деп есептейді де өз ойын былай ... ... ... ... ... в ... моделей убедительно показывает, что первичная
наикратчайшая ... ... всех без ... подражательных слов
исторически сложилась в рамках односложных сегментов, на базе ... и ... ... их ... ... ... что ... односложного сегмента подражательных основ, например, в казахском,
уйгурском, киргизском и ... ... ... ... все ... ... ... как Г, ГС, ГСС, СГ, СГС, СГСС, хотя не все
они обладают на ... ... ... ... ... и семантической наполняемостью [6, 100]». Сөйтіп, ... ... ... сөздер қарапайымнан күрделіге қарай аглютинация
ұстанымы бойынша дамып отырған. Бүкіл еліктеуіш сөздердің ... ... ... (Г) ... ... (ГС) ... «Что же касается
однозвучных корневых производящих элементов, то они, ... свою ... ... в структуре производных основ в виде
консервированных или ... ... - ... [7, ... ... бітеу буынды еліктеуіш сөздерге жалғанған модификаторлар ... ... ... ... ... күрт ... ... және кенет
болғанын білдіреді [7, 104-105].
Еліктеуіш сөздердің жасалуы туралы филология ғылымдарының ... ... ... Ол ... ... ... ... түркі
тілдерінде бір буынды түбір морфемалар флективті тілдерге ... ... көп ... шап ет, тыз ет лап ет ... ... ... ... ... де: «Такой способ образования аналитической формы
глагола со звукоизобразительной односложной морфемой в качестве ... в ... ... ... продуктивен», - деп түйіндейді. Ал қазақ
тіліндегі бітеу буынды, соңы екі ... ... ... еліктеуіш
сөздердің пайда болу ... ... ... ... ... состав, звукоизобразительную функцию модификаторов, мы
убедились, что звукоизобразительные основы типа СГСС как ... ... ... ... СГС) не ... ... механического
соединения корневой морфемы с модификатором, а представляют собой усеченный
вариант глагольного образования (тарсылдады ≥ тарс, ...... ≥ тырқ и т. д.) [8, ... СГСС ... еліктеуіш сөздердің жасалуы туралы екі ғалымның
пікірі екі басқа екенін көреміз. Мұндай ... ... ... соңғы
дыбыстары үнді және қатаң дыбыстан тұрады. Оның себебі үнді дауыссыздардың
барлық дауыссыздармен ... ... ... ... болса керек [9,
46].
Сонымен қатар еліктеуіш сөздердің екі дауыссыз дыбысқа аяқталуының тағы
бір себебі бар деп ... ... ... ... ... ... отырып, «бұл» және «құр» сөздеріндегі «ұ»
дыбысы созылыңқы айтылса, «бұлт», ... ... ... ... қысқа естіледі деген қорытындыға келеді [10,70]. Біздіңше, екі
дауыссызға аяқталған ... ... ... ... Ә.Қайдардың
пікірі анық көрсетіп тұр. Оның айтқандарын қолдай отырып, еліктеуіш
сөздердің екі ... ... ... ... пен құбылысты келте, анық
қылып айту ... ... ... тұжырымға келуге болады.
Еліктеуіш сөздер көбінесе қайталанып ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағынасы туралы
К.Құсайынов «Звукоизобразительность в казахском языке» ... ... ... ... ... представляют собой структурно-
звукосимволический способ образования значения ... [11, ... те ... ... ... ... еліктеу сөздер
дүркінділік, созылыңқылықты білдіреді, дені бір буынды болады ... ... ... ... ... мақсатында қос сөздер үш
рет қайталанып қолданылатын кезі болады деп есептейтін ғалымдардың ... оған ... ... ... ... және «жаза-жаза-жаза
чарчадым» сияқты сөздерді мысалға келтірсе [12, 257], Ә.Төлеуов те «балпаң-
балпаң-балпаң басып», «шұнаң-шұнаң-шұнаң қағып» сияқтыларды осындай ... ... ... жатқызады [4, 113]. Қос сөздердің бір бунақ
құрап айтататынын ескерсек, Б.Орузбаеваның да, Ә.Төлеуовтың да ... ... ... ... ∕ ∕ маң ... ... ... ∕ ∕ балпаң басып», «шұнаң-шұнаң ∕ ∕ ... ... ... ... бөлініп айтылатындығы анық. Бұлар өлеңнің буын санын толтыру үшін
ғана қолданылып тұр. ... ... ... үш рет қайталануы
қимылдың дүркінділігін, созылыңқылығын білдірудің бір жолы деп айтуға ... Ал ... ... ... ... ... адам бір істі ... істегенін білдіру үшін, оны үш рет, тіпті одан да көп қайталай беруі
мүмкін. Бірақ олар қос сөз бола ... және бір ... ... рет ... ... созылыңқылығын білдірудің тәсілі емес.
А.Ысқақов еліктеуіш сөз ешқандай ... ... ... ... бір ... дыбысы еріндік дауысты дыбысқа алмасып
айтылуы (тарс-тарс, тарс-тұрс), немесе ... ... ... да ... ... ... мағына беретінін, сондай-ақ
жуан дауысты дыбыстар арқылы ... ... ... ... ... бейнелуіш сөздердің де әртүрлі мағына беретінін сөз етеді [2, 347-
350]. Ә.Қараев та еліктеуіш сөздердің түбіріндегі ... ... ... ... ... ... мағынасына әсер етеді десе [13, 147], Ә.Төлеуов
А.Ысқақовтың пікіріне ұқсас ой ... Ол: ... ... басқа
сөздерден тағы бір айырылатын жері – олардың белгілі бір пішіндік ... ... ашық не ... ... ол ... ... әсері болады:
сырт-сырт, тарс-тарс, қалш-қалш, қарш-қарш, саңқ-саңқ, шарт-шарт т.б. Ол
мағына ... ... (а-ы) ... ... - ... [4, 113].
Дыбыстың әр текті болып қайталанғанын білдіру үшін, дыбыстық ... ... ... ... ... ... болып (қарш-құрш, сарт-
сұрт, тарс-тұрс т.б.) ... ... ... ... деп ... [14, 61-62]. ... сөздердің
осындай жасалу ерекшеліктерін дұрыс ескермегендіктен болса керек, ноғай
тілі грамматикасының ... ... ... ... бырқ-шырқ
(«неразбериха») сияқты еліктеуіштерді екі сыңарының да мағынасы жоқ ... зат ... ... ... [15, ... ... ... жұрнақтар жалғану арқылы жасалған туынды
еліктеуіштердің де қайталанатын сыңарындағы а ... ұ ... ... жиі ... ... ... бажаң-бұжаң (Ауыл ортасынан
бажаң-бұжаң еткен дауыс та ... ... ... Шығ.)), жалтаң-
жұлтаң, жарбаң-жұрбаң, қажаң-құжаң, қалбаң-құлбаң, тарпаң-тұрпаң (Тарпаң-
тұрпаң тайлағым, Ботақаным, маймағым ... ... ... осы секундте, далада, базға жақын жерде көп мылтық түн тыныштығын қақ
жара батыр-бұтыр етті (М.Әуезов, Шығ.)), ... (Не ... ... ... еткен болса еткен болса, оған қызығып, көзі көрген,
құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді (Абай, ... ... ... ... салдыр-сұлдыр, сақыр-сұқыр, жалақ-
жұлақ, т.б.
Әртүрлі дыбыстарды, құбылыстарды ... яғни ... ... де ... ... ... т.б.), ... бірінші
сыңары жуан, екінші сыңары жіңішке дауыстылардан ... ... ... ... ... қаңғыр-күңгір т.б.) көптеп кездеседі.
Еліктеуіш сөздердің осындай ерекшелігі туралы қазақ тілі ... ... ... жазған белгілі ғалым, профессор Б.Сағындықұлы «Қазақ тілі
лексикасы дамуының этимологиялық негіздері» атты ... ... ... ... бері ... ... ... келе жатқан еліктеуіш
сөздердің бір тобынан ашық, ... ... ... ... ... ... осының негізінде «сөздің мағынасына әсер ... ... ... ... ... ... ... Оның алтай
тілдерінде бір замандарда болған заңдылықтардан бастау алғаны сөзсіз» [16,
98]. Сөйтіп ол ... ... ... ... ішкі ... ... деген тұжырымға келеді де, оған көптеген дәлелдер келтіреді. Мысалы:
«байқап көру, ... ... ... бақ ... ... тексеру»
мағыналарын беретін байқа етістігімен салыстырсақ, ортақ түбір ... ... ... ... ... ... ... етістігі бар. Бұл
етістіктердің мағыналарында азын-аулақ қана өзгешелік ... ... ... ... себебі ашық а дауыстысының бірде ... ... ... ... б ... алдында айтылуына байланысты деп
түсіндіреді. Ол сондай-ақ дәйім, ұдайы, долы, дүлей, адуын сөздерінің ... ... ... дәлелдейді [16, 99-100]. Түркі тілдеріндегі ішкі
флексия тәсілі ... ... ... ... ... ... пікір
айтқан: «Существующие попытки некоторых тюркологов найти в морфологической
структуре тюркских языков ... ... ... пока ... ... ... как нам ... имеют
последовательно выдержанной аглютинативный строй [17, 65]». ... ... ... ... ... ... тілдерінде өте
ерте заманда ішкі флексия тәсілі ... ... ... шықты [17, 96-
107]. Профессор Б.Сағындықұлының жетекшілігімен «Түркі тілдеріндегі ... ... атты ... ... ... ... ... тілдері, оның ішінде қазақ тілінің флексиялық құрылым
дәуірін басынан өткізгені соңғы зерттеулердің нәтижесінде белгілі ... Ішкі ... ... бір ... ... ... ... дәрежеде
қазір де бар», - деп есептейді [18, 13]. Ол ішкі ... ... ... ... ... ... сияқты еліктеуіш сөздерді мысалға
келтіре отырып ... ... ... ... тілдің тұрғысынан
еліктеуіш сөздердің табиғатын ашу өте ... ... ... себептерге
байланысты дыбыс реңкі үнемі өзгеріп отырады. Жоғарыдағы екі ... ... ... ... тұр, ... ... «ашық, еркін,
қатты» шыққаны білінсе, екіншісінде, түбірде дауыстының алмасуынан дыбыстың
«ақырын, біркелкі» шықпағаны сезіледі. ... бұл сөз жоқ, ... ... ... ... отыр [18, ... ... сәл дыбыстық өзгеріспен айтылуы нәтижесінде басқаша
мағына беруінің сырын дыбыстық символика құбылысы арқылы ... ... Осы ... ... ... ... жүргізген С.Өткелбаева: «Қазіргі
таңда көптеген сөздердің дыбыстық формасы мен олардың мағынасы арасында
тікелей және символикалық ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің қызықты және әлі де таласты мәселелерінің
бірі болып ...... [19,3]. Ол ... ... ... ... ... «үлкен» деген ұғымды тіл арты дыбыстары, «кіші» деген
ұғымды тіл алды ... ... ... ... ... тіл ... ... деген ұғымды тіл алды дауыстылары береді деген
тұжырым жасайды [19, 15]. ... ... ... тек дауысты
дыбыстар ғана бермейді, тұтас буынның да жуан ... ... ... да
әсері бар деген өзінің пікірін былай дәлелдейді: «Белгілі бір ұғымды
берудегі ... ... ... әсіресе көлем, күш
шкалаларының деректерінен айқын көруге болады: жуан буынды ... ... ... ... ... деп бағаланса, жіңішке буындылар «кіші»,
«әлсіз» деген бағаға ие болды» [19, 15-16]. ... ... ... құбылысын, сол арқылы үстеме мағына беру тәсілі бар екенін жоққа
шығармайды. «Бірақ бұл мағыналар, дыбыстың төл мағыналары ... ... ... ... ... ... есептеледі», − дейді [1, 26]. ... ... ... ... ... мынадай: «Еліктеуіш сөздердің
құрамындағы дауысты дыбыстардың сөз ... ... ... ... (белгілі мөлшерде) барлығын мойындасақ та, олар арасындағы
байланыс негізі ... ... ... қасиетпен байланысты деп айта
аламыз. Соңғы жағдай барлық сөздер ... ... ... ... бола алмайды
[1,27]».
Ә.Төлеуов апыраң-топыраң, бұрқан-талқан, үргін-сүргін сияқтыларды жеке
қолданылмайтын қосарлы еліктеуіш сөздерге ... [4, 113]. ... ... қос сөздерінің шығу төркініне үңілсек, бір кездері
дербес ... бар ... ... ... ... [20, 23; 20, 50] және
сырт тұлғасы еліктеуіш ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал апыраң-топыраң сөзіне келетін болсақ, мұның
екінші сыңары жып-жып (жыпыр-жыпыр), ... ... ... әу ... ... ... дау туғызбаса керек. Топыр-топыр еліктеуіші
кейде алғашқы дауыссызы түсіріліп, опыр-топыр болып та қолданылады. Ал ... ... ... ... ... т ... түсіп қалып,
еріндік о дыбысының езулік а дыбысына алмасуы нәтижесінде жасалып тұр деуге
болады.
Қазақ тіліндегі көптеген ... арғы түбі ... ... анық. Мысалы, күр деген еліктеуіштен күрс, күрт, күрк, күрп сияқты
еліктеуіштер, одан күрсілде, күртілде, күркілде, күрпілде сияқты етістіктер
пайда ... [7, 104]. ... ... ... түп төркіні еліктеме
сөздер болған» деген пікірді қолдай отырып [21, 24], бұлардың қайталануы
арқылы да ... ... ... ... жасауға болады. Ә.Қайдаров ұйғыр
тіліндегі еліктеуіш сөздердің қайталануы арқылы жасалған сөздерге ... ... ... ... ... (кнопка, застежка), күр-күр тоху
(индюк), ... ... ... жук), зиң-зиң (стрекоза), хор-хор
(кальян), гир-гир (свитулка), тоқ-тоқ (дятель) сияқтыларды жатқызса ... ... ... ... ... қорқор сияқты сөздерді толық
лексикаланған, жар-жар, тар-тар (ауызекі тілде «құс» деген мағынада), без-
без ... ... ... сөздер деп санайды [22, 16].
Қосарлы еліктеуіш сөздер қимылдың, құбылыстың бірнеше дүркін болғанын
білдіреді. Олардың қайталантын сыңарындағы дауысты ... ... ... ... ... осы ... ... болып өткенін
білдіреді.
Қос сөздердің сыңарларының буын саны, негізінен, тең ... ... ... ... ... көбінесе, бірінші болып буын саны аз, немесе
дауысты ... ... ... ... ... ... айтып
өттік. Біздің байқауымызша, бір сөздің екі рет қайталануы арқылы жасалатын,
яғни қайталама қос ... ... кең ... ... бірі ─ ... ... ... дыбысы түсірілуі арқылы қайталануы. Мысалы:
Барақ аңлау-саңлауларынан уілдеп желмен бірге қар кіріп тұр ... ... ... ... ... ... шулап абыр-жұбыр мойындарын
созған жасақшылар (Қ.Есенжанов, Тар кезең). Кереку дуанына ... ... ... ... ... ... ... (І.Жансүгіров, шығ.). Айдақ-
жайдақ жататын, Үй болмасын бұрынғы (А.Тоқмағамбетов, Сайрайды бұлбұл). Ала
қыстай адам тұрмай әбден шаң ... ... ... аяқ ... ... ... ... көрініп тұр («Қаз.әдеб.»). Еламанның елге
кеп, Мөңке ... ... ... боп ... ... ... Сергелдең). Сабаздың бәрекелді талабына, Тағы алды қырық
құнан қой аппай-шаппай (Батырлар жыры). ... ... ... кетеді
(М.Сатыбалдиев, Қоңыр қозы). Үш сағаттық арпалыстың өзінде-ақ біздің ... ... ... ... ... еді ... Сөз ... өтіп барып, жерге батып, ... ... ... ... ... жыл ... апыл-тапыл, Бойымды бұрынғыдан
жеңілдеттің (Үш ғасыр.). Шоқан оқуға кеткен жылы апыл-тапыл жүре бастаған,
алдыр-бұлдыр тілі шығып қалған бұл ... бес ... ... ауырады да
өледі (С.Мұқанов, Аққан жұлдыз). Қараса, аяғын апыл-тұпыл басқан басқан үш-
төрт жас шамасындағы бала ... Апат ... т.б. ... ... ... бір тұтам едел-жедел сегіз ұлы, екі қызы бар ... Есік ... ... ... де, Күбірлейді күткеніміз елден де
(Х.Ерғалиев, Сенің.). Иқу-қиқу басылып, тына қалды табиғат. ... Жұрт ... қол ... ... ... Ақ алаң.). Басқа
құнандар тобы жаңағы сары белден, осы ... ғана ... ... ... ... Аңшы.). Етегіне ... ... ... күле ... ... ... кірді (А.Нұрманов, Аққу.). Жайлауға қарай
ұбап-шұбап көшкенін ауызынан суы құрып айтып отыр (Ә.Нұрпейісов, Қан ... ... ат ... ... ... дүбірлетер жиырма бір ... ... ... ... ... ... айтылу арқылы жасалған қос
сөздерге Ә.Нұрмағамбетов «апыл-құпыл» сөзін де жатқызады. Ол шуваш ... ... ... ... сөзі ... ... ал осы ... «әбігерлену» мағынасын беретін «хаплтат» сөзі бар екенін ... ... ... ... ... де ... осы сөз жиі қолданылып
келгенімен, кейінгі кездерде дербес қолданудан қалып қос сөз құрамында
сақталған»,─ ... ... ... ... ол «қапыл» сөзі дыбыстық
өзгеріс ... ... сөз ... алға ... ... бұл қос ... ... түйіндейді: «Ал қос сөздің алғашқы сыңарындағы «қ» ... ... ... ... айту дағдыға айналған» [20,
17-18]. Өзбекстандағы қазақтардың тілінде «абыл-ғұбыл» ... ... ... шығу ... ... ... былай деп тұжырым жасайды: ... что ... в ... ... ... апыл-
құпыл) является вариантом вариантом парного слова апыл-тапыл, имитирующего
ходьбу маленкого ... и ... ... ... изменения
древнетюрского ew-ewil. Слова топ, лежащее в основе ... ... ... ... ... ... ... Біздіңше, Т.Айдаровтың
пікірі бұл қос сөздің жасалуын нақтырақ көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері іс-әрекеттің бірден,
тез үзілгенін білдіреді. Еліктеуіш «қалт» сөзі қосарланғанда ... та, ... ... екінші сыңарындағы дауысты дыбыс еріндікке
дауыстыға алмасып та айтылады. ... ... ... ... ... ... ... апыр-тұпыр болып бірнеше
вариант құрап айтыла беретіні ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Жоғарыдағы
мысалдардағы апас-қапас, апақ-шапақ қос сөздері де, осы ... ... ... ... ... түрлері деп есептейміз. Апыл-құпыл сөзі
апаш-құпаш болып та қолданыла береді. ... ... ... ... ... ... барып айтқан екен, ол: «Мейілдері, маған десе ... ... ... - деп қабағын шытып қысқа қайырыпты (С.Омаров,
Қайырлы жаз). Он минөтте ... осы ән ... ... ... ... (Ақылбайдың әні). т.б. Сөйтіп, сөз басындағы дауыссыз дыбысы ... ... ... болып айтылуы арқылы ... ... ... кең ... тәсіл деп айтуға болады. Қос ... ... ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы Ә.Нұрмағамбетов осындай жолмен жасалған қос сөзге ұбап-
шұбап сөзінде жатқызса [20, 74], академик Ә.Қайдар ұйғыр ... ... ... ... ... ласково) сөзін бірінші сыңарындағы ... ... қалу ... ... қос сөз деп ... [24, 72].
Ал енді төл сөздеріміздегі сөз басындағы ... ... ... ... ... ... ... түспейтін дыбыс жоқ:
дауыстылар да, дауыссыздар да фонологиялық жүк атқармаған кезде әлсіреп,
сөз ... ... ... - деп ... профессор Б.Сағындықұлы сөз
басындағы дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... дөңкиген-өңкиген, дабдыра-абдыра,
делбең-елбең, кебежедей-қабажадай-абажадай, тарби-арби, сарқыра-арқыра,
шәңгі-әңгі сияқты сөздерді ... [16, 76]. Сөз ... ... ... ... жасалған сөздерге Г.Айғабылова бақыр-ақыр,
бадырай-адырай, бажырай-ажырай, бедірей-едірей, былжыра-ылжыра, ... ... ... ... да: ... ... мағыналарының
жақындығы қолданылудағы өзгешеліктерін, әрқайсысысының стильдік өң ала
бастағанын ... ... ... Ұзақ ... ... келе ... бұл
сыңарлар қазір вариант деуден гөрі ... ... деп ... лайық
келеді», - деп түйіндейді [25, 20-21].
Кейде -лы жұрнағы ықшамдалып түсіп қалады да, оның орнына -аң, ... ... ... ... қос ... де ... ... Аттан түсіп
бойын жазып ерсең-қарсаң жүрді (Е.Қонарбаев, Түнгі от.). Мұның себебін
анықтау үшін ... ... ң ... ... ... туралы
жорамалына назар аударайық. Ол ң дыбысының н дыбысының аллофоны ... ... ... ... жеткеніне көптеген дәлелдер келтіреді.
Солардың ... ... Ол: «Н ═ нің ң ═ ға ... тағы бір ... деп ... Тіл алды ... н ═ ге қарағанда тіл арты дыбысы ң ═
ның үні ... ... Бұл ... ... ... ... күшейткіш мән үстеуге ыңғайлы. Мысалы, балпаң-балпаң, далаң-
далаң, ... ... ... ... ... ... ... қомпаң-қомпаң, қоқаң-қоқаң, қутың-қутың,
құнжың-құнжың, сылаң-сылаң т.б. Сөйтіп ң фонемасы, біріншіден, біршама
созылыңқы үнмен ... ... ... ... ... алғандықтан, жоғарыдағыдай еліктеуіш сөздердің құрамында түбегейлі
баян тапты», - дейді [16, 48]. ... ... қос ... (ерсең-
қарсаң) «ерсілі-қарсылы жүрді» деп айтсақ та, мағынаға ешқандай ... Тек ... деп ... ат ... ұзақ ... ... түсіп жүргенде алғашында бойын дұрыс игере ... ... ... ... ... ... кейде толық
буындардың түсіп, ықшамдалу қос сөздерде жиі ... және көп ... ... ... ... буын ... теңесіп, айтылуы
оңайланады. Бұл ... ... ... ... ... ... мысалға келтірген ерсілі-қарсылы сөздерінің бірде ерсіл-
қарсыл, бірде ерсең-қарсаң ... ... да осы ... буынмен айту
қажеттігіне туған деп айтуға толық негіз бар.
1.3 Еліктеуіш сөздердің семантикалық ... ... ... Бұл ... ... ... мына ... еліктеуден пайда болады:
1) Табиғат құбылыстарының дыбыстарына ... ... ... ... найзағайдың жарқылдауы, күннің күркіреуі, ... ағуы т.б.) және ... ... ... ... ... құлап түсуі, домалануы, олардың бір-біріне соқтығысуынан шыққан
дыбыстар) еліктеуден пайда болған сөздер. ... Танк борс етті де ... ... Абай ... ... де, суға ... бірге шомп етіп
құлай кетті (Әуезов)
2) Түрлі хайуан, аң-құстардың дауыстарына ... ... ... ... ... текені,
Қар жауғанда көрерміз.
Батырсынган жігітті,
Жау келгенде көрерміз (мақал).
3) Адамның сөйлеу аппаратынан шыққан ... ... ... ... күлу т.б.) ... пайда болған сөздер. Мысалы: Кемпір
әр қабырға ... ... ... ... Ол ... ұйықтаған
баланың қасына келіп, айналып толғанып тұр (Мұстафин).
Сөйтіп, табиғат ... ... ... ... бір-бірімен соқтығысуынан пайда болған дыбыстарға және ... ... ... еліктеуден пайда болған сөздерді дыбыстық
еліктеуіш сөздер дейміз.
Сөз таптарының бірі- еліктеу сөздер. Табиғаттағы әр түрлі құбылыстардың
дыбыстарына еліктеу немесе ... ... ... ... ... ... өздігінен я қозғалу, соқтығу процесінде лыбыстардың
шығуы, қимыл әрекетінің көрінісін білдіретін ... ... ... ... ... ... Қаңқ ... түкті байқамас (Абай). Қара
бием қалт етті, қабырғасы жалт етті ... ... ... ... ... ... ... маң-маң басты (Ж. Саин). Осындағы қаңқ етер-
дыбыстық еліктеуіш болса, жалт етті - ... ... ... ... ... тұр. ... еліктеу сөздер дыбысқа, көрініске құбылысқа
тәуелді болып келеді. Мәселен, Мылтық тарс етті, қарға қаңқ етті дегенде,
тарс - ... ... қаңқ - ... ... ... ... еліктеу сөздердің басқа сөз таптарынан тағы бір өзіндік айырмашылығы
- ... ... не ... ... елестің және организмде болатын
сезім күйлердің бір ... ... ... жиі ... Төрт-бес
ат суға түсіп, шомылып, жүндері жылт-жылт етіп, көлшіктің жағасындағы ... ... ... ... Қозы екі ... ... керісіне қан жоса
болып, дар-дар айырылды. Сырт-сырт етіп жас сүйек сынды. Қапаш-құпаш, қорқ-
қорқ етіп ... ... ... ... [4, 112] (М. Әуезов) деген
сөйлемдердегі жылт-жылт, бырт-бырт, дар-дар, сырт-сырт, қапаш-құпаш, қорқ-
қорқ сөздері ... ... ойға ... ... үстемелеп тұр.
Еліктеу сөздердің басқа сөздерден тағы бір ... жері - ... бір ... ... ... ... ашық не ... болуы, ол
сөздің семантикасына әсері болады: сырт-сырт, тарс-тарс, қалш-қалш, ... ... ... т.б. Ол ... ... ... ... өзгешелігі.
Сонымен, еліктеу сөздердің басқа сөз таптарынан семантикалық жағынан
да, тұлғалық дыбысталу жағынан да және ... ... өзге ... ... ... жағынан да айырмасы бар.
Басқа сөздер сияқты, мағына жағынан бір-біріне жақын, синонимдес, екі
түрлі еліктеуіш сөз қосарлана береді, ... ... ... т.б. Бұл ... те - ... сөздердің қосарлануына тән
қалыпты, заңды құбылыс. Әдетте, су бұрқ-бұрқ қайнап жатыр деп те, су ... ... ... деп те ... ... Бұл ... де құрылыстары мен
құрамдарында ешқандай айырмашылық жоқ, арасында азды-көпті ... бар: ... ... ... сарқ-сарқ қайнау әлдеқайда
күшті. Солай болса, сол екі дыбысты (сөзді) есіткеннен кейінгі алынатын
әсер де ... ... ... бұл ... ... да ... ... жақын да. Егер бұл екі сөздің бір-бір сыңарларын бөліп алып, ... Су ... ... ... ... оған бұрқ және сарқ деген екі
сөздің де беретін ... ... ... ... су я ... ... я бірыңғай сарқылдап та қайнамай, жоғарыдағы айтқан тәрізді (тарс-тұрс
сияқты), бірде (я бір ... ... ... (я бір ... ... ... та, бейнелік те көрінісі білінеді. Салдыр-күлдір, сатыр-
күтір сияқтанған сөздердің де құрылыстары мен мағыналарынан осыны байқауға
болады.
Ауызекі тілде ... ... ... ... ... ... ... кейбір дыбыстарының айтылуында ерекшеліктер болады.
Ашық дауысты еліктеуіш ... ... ... ... ... сарт ете ... ... саарт ете түсті деп, тарс ете түсті дегенді
таарс ете ... деп ... а ... ... ал қысаң болса, соңғы
дауыссыз дыбыс созылып айтылады, ... тыз ете ... тырс ете ... ... ... шыр ете ... шың ете ... деген сияқтыларды ауыз сөзде соңғы
з, с, ж, р, ң ... ... ... ... ... ... шырр, шыңң деп
айтуға болады.
Еліктеуіш ... ... ... ауыз ... ... әдебиетте өте
жиі қолданылады, мысалы: Социалистік индустрияның дөңгелегі зыр ... ... Күн ... ескі ... ескі ... ... шірік
шүберектей дыр-дыр жыртылып жатты (бұ да); Колхоздың қара сабалары күмп-
күмп ... (бұ да); ... тағы да ... ... гүрс-гүрс шықты (Ғ.
Сланов); Боз, күрең, жирен, ала, шұбар, Өтеді ауыздығын қарш-қарш шайнап
(Жамбыл) [2, ... ... ... ... ... ... екіге бөлінеді:
1) Қимыл процесінің бейнес-ипатын бейнелейтін сөздер. ... ... ... аю ... ... ... қара ... көзіне көк шыбын
үймелеп, аузынан сілекейі ... ... ... ... ... ... заттың сыртқы тұлғасын, пішінінің күйін көрсетеді. Мысалы:
Шашы дода-дода, бет-аузы ... ... ... ... ... ... соны жер биыл борша-борша (Мұстафин).
Бұл топқа ... ... ... ... ... ... пайда болған жалт-жұлт, жарқ-жарқ, лап-лап, лау-лау, жылт-жылт
сияқты бейнелеуіш ... де ... ... тобына сын есімнен жасалған қызараң-қызараң, қараң-
қараң сияқты азын-аулақ сөздер де енеді. Бұған етістіктен ... ... ... қисаң-қисаң, қисалаң-қисалаң, домалаң-домалаң,
созалаң-созалаң, секірең-секірең сияқты сөздер де енеді. ... ... ... рай ... -аң, -ең ... ... ... жасалады.
Сөйтіп, тірі жанның, нәрсенің қимылын, күй-қалпын, сыртқы ... көру ... ... ... ... ... сөздер дейміз.
Көптеген еліктеуіш сөздер бір ғана дыбысқа емес, өз ара ... ... ... ... ... ... Немесе, бір ғана құбылыстың
қимыл-қалпын бейнелемей, бірнеше құбылыстың қимыл-қалпын ... ... ... ... қарқ-қарқ деген еліктеуіш сөз, бір ... ... ... ... ... қарқылдап күлуден шыққан
дыбысты беру үшін де ... ... ду, ... ... өз ара ... ... дыбысты білдіруге жұмсалып тұрғандығын мына
сөйлемдерден байқаңыз. Мысалы:
Стол басы ду-ду әңгіме. (Иманжанов) ... екі беті ду ... ... темірге тық-тық қақты да, насыбайын атты. (Мұстафин) Таңдайын тық-
тық қағып, ... ... отыр ... ... еліктеуіш сөз де бірде қоңыраудың күңгірлеуіне,
бірде жылқының кісінеуіне, бірде күңгірлеп сөйлеуге байланысты қолданылады.
Пыр-пыр сөзі әрі пырылдап ... ... әрі ... ... ұшқан дыбысына, әрі машинаның гүрілдеуіне (Машина өрге жүйткіп пыр-пыр
етті) ... ... ... Қайырбек дүңк еткізді (Сланов) дегендегі дүңк
сөзі мылтықтың атылу дыбысына ... ... ... жас ... атын дүңк ... қойып қалды (Сланов) дегендегі дүңк ауыспалы
мағынада қолданылып тұр. Ауыспалы мағынада қолданылу, ... ... тән. ... ыдыс ... етті дегендегі жалт-жалт сөзі өзінің ... ... тұр да, ... ... жетіп келгенде құлын
жалт берді (Мұстафин) дегендегі жалт өзінің тура мағынасында емес, ... тез) ... ... ... ... ... мағынада тек түбір күйінде ғана қолданылмай,
сонымен ... ... ... да ... ... ... ... неге шытырлайсың,
Тіл безеп қарсы ұмтылып тыпырлайсың...
Жауырды жаба тоқып сыпылдайсың,
Несіне болмашы деп ... ... ... ... сөзі тура ... ... ауыспалы
мағынада долы, ашу деген сөздердің баламасы ретінде қолданылып тұр. Сирек
терілген басқа ... ... ... де ... мағынада
қолданылып тұр [26, 257].
Негізгі және туынды ... ... ... ... ... қарай
негізгі, туынды және күрделі түбір болып келеді.
1. Негізгі еліктеу сөздерге әр түрлі дыбыстар мен ... ... ... ... түбір сөздер жатады. Мысалы: тарс, ... дік, ... ... топ, ... морт, қарс, ырс, борт, қыңқ, ірк,
шаңқ т.б.
2. Туынды еліктеу сөздер негізгі түбір еліктеу сөздер мен ... ... -аң, -ең, -ың, -ң ... жалғану арқылы жасалады.
а) негізгі түбір еліктеу сөзден жасалған ... ... ... ... болп-аң, елп-ең, жылт-ың, жалт-аң, томп-аң, быж-ың, кілт-ің, жымп-
ың, сымп-ың т.б.
ә) етістіктерден жасалған ... ... ... ... ... жайқа-ң, иір-ең, қызар-аң, сыла-ң, т.б.
б) осы жұрнақ арқылы жасалған кейбір туынды еліктеу ... ... ... жеке қолданылмайтын өлі түбірге айналып кеткен. Олардың
түбірін түбірлес басқа сөздермен салыстырып қарау ... ... ... ... ... ерб-ең (ерби), жарб-аң (жарби), кірб-ең (кірби),
адыр-аң (адырай, адырақ), ажыр-аң (ажырай), майм-аң (майми, ... ... ... ... ... (қайқы, қайқи), күрж-ің (күржи), қылм-ың
(қылми, қылымси), соп-аң (сопи, сопай), ... ... ... ... ... ... сөздер негізгі және туынды еліктеу сөздердің
қайталануынан немесе қосарлануынан жасалады. Мысалы: борт-борт, ... ... ... ... ... жалбаң-жалбаң, қожаң-
қожаң, тарс-тұрс, арс-ұрс, баж-бұж, шоп-шұп, арбаң-ербең, ... ... ... жұрнақ арқылы басқа сөз таптары (негізінен зат есім
мен етістік) да жасалады. Мысалы: тарс-ыл, тұрс-ыл, ... ... ... ... ... ... дүң-гір т.б. еліктеу сөздерден -ыл, -іл, -л,
-ақ, -ек, -ғыр, -гір жұрнақтары арқылы зат есімдер жасалған болса, ... ... ... ... ... ... арбаң-да, ербең-де,
бұраң-да, күбір-ле, қоқаң-да т.б. еліктеу ... -ыра, -іре және ... -да, -де ... ... ... жасалған.
Еліктеу сөздердің сөйлемдегі қызметі. Еліктеу сөздер негізгі я ... де, ... я ... күрделенген күйінде де көбінесе
етістікпен, кейде негізгі етістікпен тіркесіп жұмсалады.
Еліктеу сөз көмекші етістікпен ... ... ... ... ... ... немесе етістіктің әр түрлі тұлғасында ... да ... ... ... ... ... сөзіне мыңқ етпеді (Ғ.
Мұстафин). Жаппамыз теңселіп тұрғандай, ... ... ... (Ғ. ... ... ... ... көре сала, ыр етіп барып бас салды (М. ... ... ... ... Оның ... елең еткен адам болмады.
Берілген мысалдағы көмекші етістікпен тіркескен мыңқ етпеді, дір-дір
етеді деген ... ... ... ... астымыз қайтеді?) күрделі
баяндауыш болса, ыр етіп барып (қалай бас ... ... қалт ... ... отыр?) – толықтауыш, елең еткен (қандай адам?) – ... ... ... ... ... я ... келіп негізгі етістікке
тіркесіп, қимылдың амалын, бейнесін білдіріп пысықтауыш ... ... ... қара сабалары күмп-күмп пісілді (Ғ. М.). Ардақ томп-томп
желеді, екі ұрты бүлк-бүлк қозғалады (Ғ. М.). Бұл ... ... ... ... ... тұр: Қалай пісілді? - күмп-күмп, қалай желеді? -
томп-томп, қалай қозғалады? - ... ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстардың фоносемантикасы
Адам тіліндегі сөздердің дыбыстық ... мен ... ... ... ... ... өте ерте заманнан бері қызықтырып
келе жатқаны белгілі. Көне грек ... ... пен ... дыбысталған
сөз бен оның мағынасы арасындағы байланысы ... ... ... ... ... мен ... заттардың сипаттары арасында
ассоциация, яғни байланыс бар деп есептеген.
Дыбыстық символика ... ... ... ... кездеседі және
лингвистикалық әмбебап қатарына жатады. Сондықтан да болуы керек осы мәселе
көрнекті лингвистер назарында болып ... ... ... құбылысы Э.Сепир, Н.И.Ашмарин, И.М.Коржинек,
В.Скуличка, Х.Марчанд, Р.Якобсон, А.А.Леонтьев, В.В.Левицкий, ... ... ... ... ... Б.М.Журковский, А.Н.Журинский, Е.А.Гурджиева, Г.Е.Корнилов
т.б. ғалымдардың зерттеулерінде ... ... ... ... ... тұңғыс-манжұр, палеоазит, финно-
угор, кушит, чад, корей, хинди, жапон, ... ... т.б. ... ... М.Ф.Фазылжановтың, Г.А.Пактың, А.Ц.Германовичтың,
М.Худайкулиевтың, К.Е.Черевко, В.А.Горцевскаяның, ... ... ... В.А.Чернышевтың,
Н.И.Ашмаринның, Л.В.Шагдаровтың, В.В.Левицкийдың, В.И.Гореловтың,
А.П.Журавлевтың, Г.Е.Корниловтың т.б. ғылыми ... ... ... ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастап ... ... ... ... ... ... ... фоносемантикалық талдау (сараптау) әдісі түрлі тілдер негізінде
И.В.Братусьтың, О.А.Казакевичтың, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... қолданылды.
Қазақ тіл білімінде дыбыс еліктеуіш сөздер А.И.Ысқақов, Ш.Ш.Сарыбаев,
А.Т.Қайдар, Б.Ш.Қатембаева, С.Р.Ибраев еңбектерінде ... ... ... ... еліктеуіш сөздер лексика-семантикалық,
морфологиялық, синтаксистік тұрғысынан, яғни сөз тобы ... ... ... ... ... ... ... тарихының екінші
кезеңі К.Ш.Хұсайынның еңбектерінен бастау алады. Профессор К.Ш.Хұсайынның
зерттеулерінде бұл мәселе бүгінгі тіл білімінің жаңа ... сай, ... ... жаңа ... ... Атап ... «К.Ш.Хұсайын
еңбектерінде қазақ тілінің бейнелеуіш сөздері фоносемантиканың теориялық
қағидалары мен әдістемелері негізінде 9500-ден ... ... ... ... ... сөздерді, қырықтан астам туыс және туыс емес тілдердің
(түркі, тұңғыс-манчжур, үндіеуропалық, семиттік ... ... ... ... ... отырып, салыстырмалы типологиялық
түрде зерделенген. Нәтижесінде, тіларалық генетикалық және ... ... ... ... ... ... ... негізінде сарапталған [27, 16]».
К.Ш.Хұсайынның жаңа бағыттағы фоносемантика теориясы ... ... ... ... ... ... өз
жалғасын тапты.
С.В.Ворониннің еңбектерінде тілдің пайда ... мен ... ... құбылысының рөлі жөнінде де сөз етіледі.
Ғалым тілдегі дыбыс бейнелеуіш жүйесін екіге бөліп ... ... ... ... ... дыбыс символикалы сөздер жүйесі [28, 22].
Ежелгі Грекия философы Платонның еңбегінде жеке дыбыс пен ... ... ... ... бар ... ... айтылған.
Платонның пікірінше: «/r/ дыбысы – қозғалысты, /І/ ... /і/ ... /а/ – ... /е/ – ... пен ... бейнелеуге
икемделген [28, 471-475]».
Сократтың пікірінше, алғашқы сөздерде дыбыстар заттың сипаттарын
бейнелеген: «Ең ... rein ... ... ... өзен, ағысты жер
(roe) есім сөздері r дыбысының ... ... ... ... ... ... жүгіріп өту (treichen), ... ... ... ... ... (ereikein) сияқты етістіктер де –
бұлардың барлығы r дыбысына орай мәнерлі, бейнелеуіш сипатқа ие болып ... ... ... бері ... ... дейін және қазіргі кезеңде
фоносемантика бағыты өркендей бастаған ... ... ... пен мағына
байланысы көптеген ғалымдарды толғандырды. Дыбыстағы ... ... ... ... еліктеуіш көрінісі кейбір ғалымдар тарапынан
тілдің пайда болу ... ... ... ... немесе «алғашқы»
сөздер дыбыс бейнелеуіш сөздер болғаны ... ... ... былай
жазады: «Бағзы заманда дыбысты елестетудің өте көне ең қарапайым түрі әрбір
тілде тек бір ғана ... ... ... жүзеге асса керек және осылай
болуы күмәнсіз де. Демек, о ... ... ... ортадағы
дыбысты елестету қабілеті өте бір жақты, жалпылама, яғни сөйлеу тіліндегі
/а/, /ә/, /о/, /ө/, /е/, /ұ/, /ы/, /і/ ... ... ... ... келген. Мысалы, ы дыбыс символикасы қоршаған ортадағы кез келген
ұқсас дауысты дыбысқа – адам ауызды ... ... ... фонемаға
сәйкес келген. Өз кезінде бұл дыбысты елестету нені ... Ол ... ... ... ... ... ... туынды негіздерді зерттеу арқылы ғана
жорамал жасай аламыз [22, ... ... ... ... ... ... қоры «...оның
дамуындағы едәуір ежелгі кезеңі өнімдеріне қатысты ... ... ... образды түсініктері, сезімдік түсініктері мен ... және ... де ... ... түрлерін қоса алғандығы
дыбыстық символдары туралы нақты ... ... ... тәсілдері,
дүниетанымы мен ойлау образдарының ерекшеліктері, табиғаттағы көру, есту,
түс-түстік, қозғалыс құбылыстары, сондай-ақ ... өз ... ... [22, ... имитативика теориясына сай барлық тілдердің байырғы
түбірлері ... ... ... емес имитативтер болған, ал
имитативтер тілдің (сөйлеудің) басқа ... ... ... ... нашей
теории все исконные корни всех языков по происхождению не ... ... ... ... ... ... речи [30, ... тілдің алғашқы пайда болған кезіндегі адамның бастапқы сөйлеу
тілінің ... ... ... ... ... ол мүлдем басқа күйде
болған. Г.Е.Корнилов имитатив туралы ... ... ... ... ... ... ... термині ретінде дыбыстардың көмегімен жанды
және жансыз табиғат нысандарына, сондай-ақ олардың ... мен ... мне ... еліктеуді түсінеді; имитативтер мағына бірлігін
білдіретін идеофондардан құралады; егер ... ... ... ... сөз ... біріндегі сөздердің мәртебесіне дейін
төмендетілген болса, ал алдыңғы имитативтік ... олар ... пен шақ ... ... ... өз ... ... мүмкін болған бірден-бір ең көп үзіндісі болып ... ... – бұл ... нәрсеге тән белгі (қасиет), сапа
туралы ұғымнан құралған музыкалық образ; бұл нысанды ... ... ... ... ... және ...... қабылдаудың нәтижесі [30,
60]».
Соңғы жылдары жүргізілген фоносемантикалық зерттеулердің барысында
анықталғандай, ... ... ... ... ... сөздер
тілде аса көп, бірақ олардың басым көпшілігі бірден танылмайтын, «бетперде
киген» тілдік құрылымдар, ал олардың бастапқы ... ... ... ... «инемен құдық қазғандай» ізденістер, талдау арқылы ғана
ашылады [31, 70].
Дыбыс еліктеуіш ... ... ... ... ... ... сөздер тобын қамтиды, яғни бұл топта ... ... ... фонетикалық құрылымдарға еліктеуден туындаған сөздер
жатады; мәселен, көкек, тарс, күрс, тарсылдау, шиқылдау т.б. Ал ... ... ... ... ... тұрған дыбыстық белгілері
жоқ, сол себепті олардың уәждік ... ... ... ... тілінде бейнелеуіш сөздер көру мүмкіндігі арқылы қабылданатын
заттың жағдайын, сыртқы көрінісін, түрін, солармен ... ... ... ... ... білдіреді [82, 231].
Дыбыс бейнелеуіштік сөздердің уәждік негіздері әртүрлі ... ... ... еліктеуіш сөздер мен дыбыс символикалық ... ... ... бар. ... ... ... мен дыбыс
символикалық сөздердің басты айырмашылығы: дыбыс еліктеуіш сөздер жүйесінің
пайда болып қалыптасуы ... ... ... болса, дыбыс
символикалы сөздер жүйесі уәжі «дыбыстық емес» болып келеді. Ол ... ... ... ... оправданным определить (с
некоторой неизбежной долей ... ... ... (и первоначальной
денотации) звукосимволических слов в целом как не звук» [33, 88].
Осы сұрақтарға С.В.Воронин ұсынған ... ... ... ... ... ... С.В.Ворониннің фоносемантикалық талдау
тәсілі алты операциядан тұрады, сол ... алты ... ... бір сөздің дыбыс бейнелеуіштік қасиеті бар ма, я жоқ
па, сол ... ... ... ... ... ... ... операция: «Семантика». Талданып отырған сөзде «дыбыстық» мағына
бар ма, әлде жоқ па?, егер сөз семантикасында бір ғана болса да ... ... ... бұл сөз ... ... (онаматоп) сөзі болғаны.
Екінші операция: «Критерийлер». ... ... ... және ... (эмоциональность); 2)семантиканың
бейнелілігі; 3)семантиканың ... ... ... қарапайым элементтерінің белгіленуі; грамматикалық критерий –
5)морфологиялық гипераномальдылығы; сөзжасамдық критерий – 6)редупликация;
құрылымдық-фонетикалық критерийлер – ... ... ... шартты түрдегі біркелкілігі; 9)фонетикалық
гипервариативтік қосымша ... ... ... ... ... ... «дауыссыздардың алмасуы»; функциональдік критерий
– 10)стилистикалық шектеулік.
Үшінші операция: «Этимология». Сөздің этимологиясын жасау – барынша түп-
төркінін барлау, түбіне жету және де ... ... ... табу.
Төртінші операция: «Экстралингвистика». Акустикалық ... ... ... ... ... ... ... теңеп салыстыру. Соның нәтижесінде
уәждің мотиві, дыбыс бейнелеуіштік сөздің уәжділігі анықталады.
Бесінші операция: «Типология». Туыстас емес тілдер ... ... ... фонетикалық тұлғасы және семантикасы (фонемотиптері) сәйкес,
ұқсас сөздерді табу.
Алтыншы операция: «Summa summarum». Фоносемантикалық талдаудың финалдық
кезеңі. І – V операцияларда ... ... ... баға ... ... ... ... бейнелеуіштік қасиеті, табиғаты жөнінде қорытынды
тұжырым жасалады. [31, 68-69].
Фоносемантика теориясы негізін ... ... ... ... ... ... шын ... түбегейлі түсіндіре алады
деп есептейді. С.В.Ворониннің «синестемия» ... ... ... ... ... деп, ... модальдық сезімдері (сирек
ретте – бір ғана ... ... және ... мен ... сан ... өзара әрекеттерді түсінеміз, олардың бастапқы
деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... табылады, екінші сигналдық деңгейде дыбыс символдық сөзде
мағынаның ауысуы болып саналады [33, ... тек ... ... ... ... ... ... мен эмоциялық элементтерді біріккен әрекетінің нәтижелерін
қамтамасыз етеді, яғни ... ... ... ... белгілі бір дыбысқа ... ... ... ...... ... негізінде дыбыстық
символизм лингвистикалық универсалия түрінде ... ... ... есть психофизиологическая универсалия, лежащая в основе
звукосимволизма как ... ... [33, ... ... ... басты белгілерінің бірі –
олардың ностратикалық деңгейде ... ... ... атаудың имитативтік табиғатын, сипатын көрсетуімен қатар
оның өте көнелігін, тілдің шығу дәуірінде пайда болғандығын білдіреді. Сол
ежелгі, ... ... ... фоносемантикалық сөздің барлық
тілдерде өлі түбір, рудимент немесе туынды сөздердің ... ... ... ... ... барлық тілдер өз басынан алғашқы имитативтік
дәуірді өткерген.
Дыбыс бейнелеуіштік табиғаты бар сондай сөздерді ... ... өте ... себебі алғашқы фонетикалық уәждің ізі қалғанымен, сол ізді
табу үшін ... ... ... ... қажет. Осы жәйт жөнінде
С.В.Воронин былай дейді: «звукоизобразительными ... не ... ... ... ... ... ... языка как обладающие
фонетически мотивированной связью между звуком и значением, но и все ... в ... эта ... в ходе ... ... оказалась затемненной,
ослабленной и даже на первый взгляд полностью ... но в ... ... ... анализа (подкрепленного «внешними» данными
типологии) эта связь выявляется. Следовательно, звукоизобразительное слово
– это и ... ... в ... ... по ... [31, ... ... арқылы денонатты бейнелейтін сөздер ... ... ... ие, ... ... болған, туындаған
кезінде барлық тілдерде бірдей немесе өте ... ... ... ... ортақтықты иемдеген және әдетте бір дыбыс немесе бір буынды
дыбыстар тіркесі (гс, ег, гес, сгс, ... ... ... ... ... «...қайсыбір тілдегі есту, көру, акустикалық,
қимылдық, ... және ... да ... өте ... дыбыстық
символдары ретінде Г және сГ моносилабтары: *а, *ә, *е, *о, *ө, *ұ, *у, ... ... *ты, *ды, *пы, *шы, *сы тағы ... да ... ... Ә. ... ең көне ілкі түбірлердің семантикасы жөнінде былай
жазады: “Это было даже не столько лексическое ... ... и ... ... и ... ... человека об этих предметах и
явлениях” [24, 162].
Қазақ тіл білімінде ... ... ... қалыптастырған
профессор К.Ш. Хұсайынның мәлімдеуінше, қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... “томпақ”, “шығыңқы”,
“домалақ”, “шар тәрізді” ... сол ... ... бар қимылдарға
байланысты өзі жинақтаған жүзге жуық (әрине олардың саны одан көп) сөздер
бар.
Академик Ә.Т. ... ... ең ... дыбыс бейнелеуіш түбір
бір дауысты, яғни бір буынды одан кейін екі дауысты (дауыссыз + ... ... + ... ... бір буынды болған [24, ... ... ... ... ... бір ... болатындығын жөнінде басқа
ғалымдар да өз пікірін білдіріп отырған.
Мысалы, Ц.Б.Цыдендамбаевтің пікірінше,: “Дыбыс бейнелеуіш ... тегі ... ... ... ... бір ... ... жағы
онша жетілмеген” [34, 149]. Л.Н. Харитоновтың мәлімдеуінше: “Адамның сөйлеу
тілі дыбыстарымен ... ... ... немесе ұзақ болғанымен,
біртектес дыбыстарды дәл ... ... ... ... ... ... ... сайын, оны бейнелеу де қиындай түседі. Сондықтан тілде
ұшырасатын алғашқы дыбыстық ... ... ... ... бір ... ие” [35, 49]. Л.Н. ... осы пікірі дыбысқа, ... ... ... ... оның ... мысалдар көрсеткендей дыбыс символикалық түбірлерге де қатысты
жасауға ... ... ... ... жүйесін дыбыстық символизм құбылысы,
фоносемантиканың теориялық қағидалары мен әдістемелері ... 9500 – ... ... ... және ... ... ... қырықтан астам туыс
және туыс емес тілдердің негізінде салыстырмалы топонимикалық түрде ... ... ... ... ... салушы проф. К.Ш.Хұсайынның
еңбектерінде зерттелді. Профессор К.Ш. Хұсайын ... бірі ... ... ... ... ... ... зооним, топоним және
гидроним атауларының ... ... ... ... ... ... ... көкек, үкі, үәпілдек, әйек, дуадақ, қарға,
қарқара, қызғыш, күркетауық, кекілік, тартар, ләйлек, тауық, сұңқар, ... ... ... ... бытпылдақ, қарлығаш, бақа, арыстан,
қабылан, торсылдақ, шегіртке, Балқаш, Даңғырлақ, Жаңғырық, Күркіреуік сынды
сөздерді дыбыс бейнелеуіш сөздер қатарына ... Осы ... ... ... (қоршаған орта, жанды және жансыз нысандар дыбыстайтын)
тілдік белгідегі дыбыстық көрінісі, яғни ... ... ... [11, ... келген тілдің дыбыс бейнелеуіш ... екі ... ... (звукоизобразительный) және дыбыстық символика (звукосимво-
лический) түрлеріне ... ... ... ... ... топонимиялық
лексиканы (топонимдерді) осы аталған екі түрге ... ... ... ... осы екі түрге бөлудің өз негізі бар. Қазақ
тіліндегі дыбыстық символика ... ... ... ... деп
жазады: “Зерттеу жұмысымызда сыртқы дүниенің дыбыстық құбылыс-тарына
еліктеуді білдіретін сөздер ... ... ... ал ... ... білдіретін сөздер дыбыс символикалы сөздер ... ... ... ... ... ... дыбыстарға, шуға дыбыстық тұрғыдан
еліктеуіді білдірсе, екіншілері ... ... ... ғана ... [19, 10].
Дыбыс бейнелеуіш сөздердің фоносемантикалық сипаты, әсіресе, дыбыс
еліктеуіш сөздерде айқын көрінеді. Дыбыс ... ... ... ... өз қиыншылықтары бар, себебі сол аталған сөздердегі
дыбыстар табиғи нысандардың дыбыстарын емес, ... ... ... ... ... “тіс жармайтын” сенсорлық, тактилдік,
түстік (визуальдік) т.б. сипаттардың дыбыс символикалы сөздер құрамындағы
дыбыстарға айналуын анықтау әрине, өте ... оңай ... ... енді дыбыс еліктеуіш сөздердің фоносемантикалық сипатын ... біз ... ... ... ... ... белгіленіп
отырған нысан шығаратын (дыбыстайтын) дыбыстарға сәйкестігін табуымыз
қажет. Ол ... ... ... жай ... емес,
фоносемантикалық этимологияның басты мақсаты – ... ... яғни ... я ... ... ... тұлғасын
айқындау болып табылады: “Целью этимологического анализа ... ... ... ... в ... с ... теории
звукоизобразительности может выступать как обобщенный фонемотип или как
унифицированная фоносемантическая ... [16, ... ... ... ... сөз болғанда, әсіресе
түркологиялық еңбектерде, еліктеуіш сөздердің құрамындағы дауысты дыбыстар
мағынаға ықпал жасайды делінеді. ... ... ... дауысты
дыбыстардың я жуан, я жіңішке болуы да ... әсер ... ... ... А. ... осы дауысты дыбыстарды есепке алған. Егер байыптап
қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... ... қысаң болып келуі де мағынаны ажыратады; түбір құрамында ашық дауысты
дыбыс ... ... ... ... ... ... не ... болғандығын, ал қысаң дауысты дыбысты ... ... не ... ... не ... білдіреді. Салыстырыңыздар: тарс-тұрс-тырс,
жалт ету - жылт ету, тасыр-тұсыр-тысыр, шыңқ-шіңк, қаңқ ету, қыңқ ету, ... ... ... ... зат ... ... ... болмайды. Себебі зат есім, сын есім, етістік
сияқты сөздер өздері атауы ... ... ... мағыналық жақтан
байланысты болмаса, еліктеуіш сөздерде ондай байланыс бар. Сондықтан да
олар өздері ... ... ... ... тура әрі ... көшірмесін беруге
әрекет етеді. Еліктеуіш сөздердің құрамындағы ... ... ... ... ... беру ... дыбыстың күші мен созылыңқылығына
байланысты.
Еліктеуіш сөздердегі дауысты дыбыстардың ... ... ... ... ол ... семантикасына әсер етеді. Жіңішке дауысты дыбыстардан
құралған еліктеуіш сөздер жуан ... ... ... еліктеуіш
сөздерге қарағанда қимылдың не дыбыстың жай, жіңішке, әлсіздеу болатындығын
көрсетеді. Мысалы, ... ... ... ... ... әлсіз, әлдеқайда жай. Едірең-едірең сөзі адыраң-адыраң-ға
қарағанда «сыпайырақ» сияқты да, адыраң-адыраң ... ... ... ... ... жөнінде де осыны айтуға болады. Лап-лап,
лып-лып; сарт-сарт, сырт-сырт; ... ... ... ... ... т.б.
Еліктеуіш сөздердің қайталанған түрінің екінші сыңарындағы ашық дауысты
дыбыс қысаң дауысты еріндік ... ... ... ол сөздің тұлғасында
туған осы өзгеріске байланысты мағынасында да сәл ... ... ... ... ... ұрды және ... есікті тарс-тұрс ұрды деген
сөйлемдердің құрылысы мен құрамдарында ... ... ... (сәл ... да) ... бар; ... ұрды дегенде, адам
есікті әрі қатты, әрі бірнеще рет ұрғанымен, бірқалыпты ұрғаны аңғарылады,
ал тарс-тұрс ұрды ... ... ... ... ... ... бірде
қатты, бірде онан да қаттырақ, я солғын болып алмасып отырғаны аңғарылады.
Бірақ бұл екі форманың ... ... ... ... де, ... (сарт-сұрт) дегенде де ешқандай өзгешелік болмайды. Олар біреуінің
орнына біреуі тұра алады. Морфологиялық жағынан да бұл үш ... ... ... ... ... сөздер ретінде қала береді.
Еліктеуіш сөздердің түбіріндегі дауысты дыбыстың не ашық, не ... да сол ... ... әсер етеді. Мысалы, есік сарт етіп жабылды
және есік сырт етіп жабылды деген ... ... ... ... жок бола ... да, мағына жағынан бір-бірінен, сәл де болса,
ерекшеленіп тұр. Ол ... сарт және сырт ... ... ... ғана ... демек, сарт етіп жабылғаннан ... ... яғни ... ... дыбыстың қатты шыққаны, ал сырт етіп
жабылғаннан ... ... ... шыққаны аңғарылады. Ал есіктің қатты я
ақырын жабылғандығын (соған сәйкес ... да ... ... ... ... ... ... дыбыстарының я ашық, я қысаң
болуына ғана байланысты. Екінші сөзбен айтқанда, ... ... ... дыбыс ашық болса, құлаққа келетін табиғат дыбысы да қатты ... ... ... ... ... ... сәйкес, сол сөздің мағынасы да
ажырайды (дифференцияланады). Ондай сөздердің мағыналарындағы айырмашылықты
білу үшін, мысалы, тарс және ... ... және ... ... ... қарш-қарш және қырш-қырш, борт-борт және бырт-бырт деген
сөздерді салыстыруға ... және ... ... ... ... ... фонемотипте
жай шығатын, ашық (анық) естілмейтін (тұншыға естілетін) ... ... ... ... ... яғни ... ... дыбыстарды
(дыбыстар кешеніне) суреттейді, бейнелейді, символдайды.
Соңғы тұжырымды Ш.Хұсайын мен ... ... және ... ... ... ... деректендіруге болады: “Англ. ding
‘звон колокола; звенеть о ... sing ... ... шум ... звон ... ... ... (о пуле), звенет (в ушах)’; ting ‘звон, звяканье,
дзинканье; звонить в колоколчик, звенеть’; tingle ... ... ... предметов; звяканье; звенеть, звонить, звякать’; ring ‘звон;
звенет’; ping ‘стук, звук от удара; удариться со ... jingle – ... ... ... chink ‘звон, звяканье (станком, ... ... ... шум, гомон, громыхание’; дүңгір ‘глухой звук домбры,
небольшого колокола’; даңғырла – ... ... ... ... ‘глухо звенящий, гудящий звук’, зыңылда – ‘звенеть, бренчать,
брякать, дребезжать’, як. даң – ... ... ... ... дың – подр.
слабому звону, ... от ... ... по ... или от ... ... на пустое ведро, тув. конга ‘звонок, колокол’, туркм. тиң –
подр. звуку струны при игре на дутаре, заң – ... ... узб. ... ... издавать звон’, тув. шынгырла – ‘звенеть’ и т.д.” [36,80].
Еліктеуіш сөздердің түбіріндегі дауысты дыбыстардың я жуан, я ... да ... ... әсер етеді. Мысалы: шыңқ-шыңқ етеді, шіңк-шіңк
етеді дегендердің ... ... бар. ... ... ... ... болуынан еліктеуіш сөздің мағынасы сәл өзгешерек
болып тұр, демек, одан ... ... ... ... сәйкес, лажсыздықтан ащы
келетіні аңғарылады. «Тоғыз тоңқылдақ және бір ... ... ... қара күш иесі ... ... ... ... аталуы, күші аз,
әлсіз, бірақ тәсілшіл бір жігіттің шіңкілдек делініп аталуы кездейсоқ ... ... ... ... зат есім ... тоңқ ... ... шіңкілдек деген зат есім бастапқы шіңк деген еліктеуіш сөзден
шыққан. Солай болса, ... ... ... ... ... туынды
сөздердің де семантикалық мағыналыры, жоғарыда ... ... ... ... байланысты болады.
Тілдерде еліктеуіш сөздер қос сөз ретінде қолданылып, ашық және қысаң
дауысты ... ... ... ... ... де өте көп кездеседі. Мысалы,
тапыр-тұпыр, сатыр-сұтыр, сарт-сұрт, баж-бұж, жарқ-жұрқ, тарс-тұрс, ... ... ... қос сөз және қайталама қос сөз ретінде
қолданылуында да ... ... бар. ... ... бұрқ-
сарқ қайнады, қазан бұрқ-бұрқ қайнады. Бірінші мысалымызда ... ... ... ... ... жай ... ... екінші
мысалымызда қазанның біркелкі қайнағандығын білдіреді. ... ... ... не ... мағынамен тікелей байланысты екен, бір
дыбыс мағына өзгертеді екен деген пікірден аулақпыз. ... ... ... ... сөз ... ... мағынасымен тікелей
байланысты (белгілі мөлшерде) барлығын мойындасақ та, олар ... ... ... ... табиғатпен, қасиетпен байланысты деп айта
аламыз. Соңғы ... ... ... туралы пікір айтуға негіз бола алмайды.
2.2 Еліктеу сөздердегі ... ... ... ... ... ... екі ... бөлінуі мүмкін: 1. Жанды
нысандар шығаратын ... ... 2. ... табиғи нысандар
дыбыстарына еліктейтін сөздер.
Осы келтіріліп отырған фоносемантикалық сипаты бар ... ... біз ... ... имитатив ретінде қарастыруымызға болады. Сонда
ол түбір, я фонемотип (имитатив) үш идеофонды ... – (д + а + ... ... ... ... ... ... атқаруда. Дыбыс
еліктеуіш түбір – ... ... бұл ... ... дыбысқа
(немесе табиғи дыбыстар кешеніне) еліктейді ... ... ... Ол
дыбыстардың (шудың) сипаты (жоғарыдан қараңыз) мынадай болып келеді: “ішкі
қуыс заттың басқа ... ... ... ...... ... ... дыбыс”; “даң – дүң” еткен “қаңғыр - күңгір” еткен
дыбыс; “даңғыр - дүңгір” еткен, “салдыр – гүлдір” ... ... ... ... ... ... – ұйғаға, у-шуға ұқсайтын дыбыс т.б. Ал енді
академик Ә. ... ... бір ... ... даң ... ... ... шығаратын (ұрғанда) дыбысқа, шуға еліктеуден туындаған.
Даң формасындағы әр фонема – идеофон (идеофонема) белгілі бір ... ие. ... ... ... болмысын осы фоносемантикалық
модельде дауыссыз д және ң ... ... ... Ал
фоносемантикалық сөз ортасындағы дауысты ... ... ... (сөз) ... ... ... ... және тонын
сипаттайды.
Т / д дүрсілдейтін, дүңкілдейтін, тарс – тұрс ... ... ... қағу ... ... кешенді табиғи дыбыстар
шығаратын нысандарды (денотаттарды) символдайтын ... ... Осы ... бұл ... ... ... көптеген гомоген
немесе гомоген емес тілдердегі аталған дыбыстарға еліктейтін ... Бұл ... ... заңдылықтар ... ... ... ... ... дауыссыз дыбыстар фоносемантикалық тұрғыдан қарастыр-ғанда
айырма мағыналық, релеванттық қызметке ие, себебі жоғарыда көрсетілген
мағыналарды ... т, д, к ... ... ... ... з, ш, ч – жоғары тоналды (әуезді) немесе ... ... осы ... еліктеуіш түбірі сар болатын болса, түбірлес сөздердің де мағыналары
жақын ... ... ... ... ... сөздер қазақ тілінде бар: “сарқ –
сұрқ” сұйық заттың қатты қайнауы, бұрқ етуі; “сар - сар” ... ... ... ... – сар ... ... сырыл”; сарылда “сар – сар еткен дыбыс
дыбыс шығару, сарқырау”; сарыл “сарылдап, күрілдеп дыбыс ... ... ... Келесі сөздің ұмыт болған түпкі ... ... сар – ... мағыналары-мен байланасы бар деп есептейміз.
Салыстырыңыз: сарың көне. Ән ... бір ... ... ... ... 2. ... саз, ... [37, 558].
Сар / шар түбірі “сарылдап ағу ”, “сарқырау” ... ... ... ... тек қана ... ... ғана емес, басқа түркі
тіптен түркі емес тілдердеде кездеседі. А.М. Малолетконың ... ... ... ... саркырама “водопад” является от ... со ... ... то есть ... ... форманта “вода” В вах. шор - ас ... ... ... что ... к ... киргизскому и каракалпакскому
терминам. Близко по структуре и семантике имена рек ... ... ... ... Курлек (Томский район и ручей в системе Мрассу). Два протока р.
Коксу (Алтай) с алтайскими названиями Куркулек ныне ... ... ... ... ... и Верхняя). В языке пушту ... ... ... ... (звукоподражание)” [38, 72].
Келтірген үзіндіден көріп отырғанымыздай, түркі емес тілдерде, атап
айтсақ, вахан тілінде шор, ... ... шар ... ... ... дыбысына
еліктейді. Күр (кур) судың дыбысталуының тағы бір түрін көрсетеді және кур
түбірі дыбыс ... ... ... (А.М. ... ... ... да осы күр ... дыбыс еліктеуіш гидронимдер
кездеседі. Т. Жанұзақовтың “Алматы облысы бойынша Қазақстан ... атты ... ... ... ... ... делінген:
“Күркілдек – Талдықорған аймағындағы өзендердің бірі. Өзеннің күрілдеп,
сарылдап ағуымен байланысты қойылған атау” [39, 109]. Күр ... ... ... ... ... ... сөз бар. ... мағынасы “Қазақ
тілінің сөздігінде”. (Жалпы. ред. басқанған Т. Жанұзақов. Алматы, 1999)
былай етіп ... ... – күр ... ... ... гүр – ...... күрк күркілдеген дыбыстың дүркін – дүркін қайталануы; күркіл
күрк – күрк еткен дыбыс; күркілде 1. Күрк – күрк ... 2. ... т.б. ... үн ... ... білдіру; 3. Күркілдеу, күжілдеу;
Күркілдек күркілдей беретін, көп ... ... ... жаңғыра шығатын
дыбыс; күркіре 1. Жаңғыра күркілдеу, гүрсілдеу; 2. Ауыс. Асып – тасу, болып
... ... ... ... ... [37, ... ... сөздердің дыбыс еліктеуіш сипатын салыстыра ... сөзі құс, ... яғни ... ... ... ... ... табылады, ал күркіре, күркіреуік сөздерінде дыбыстың (шудың)
жаңғыра күрілдеуі, тынымсыз ... ... ... ... еліктеген сөздердегі дыбыс бейнелеуіш мағыналарының
айырма белгілері кір және кіл, әлде р және л ... ... ... ... және артикуляциялық айырма
белгілерінде, ерекшеліктерінде болып отыр. Сонда, күркір және ... ... ... р мен л фоносемантикалық ... ... ... (дыбыс еліктеуіш) мағынасы, қызметі еліктенген дыбыстардың
айырма белгілерін, айырмашылықтарын көрсетіп тұр.
Күркілдегі әр дыбыстың (идеофонның, идеофонеманың) өз фоносеманти-калық
(имитативтік) сипаты бар. Анлауттағы ... к ... ... ... ... ... ... дифференциялайды (салыстырыңыз барқ –
қарқ; күрк – шүрк; құрқ – күрк т.б.). Инлауттағы ... ... ... ... а - ға ... ... ... дыбыстың басқа тонын және
(салыстырмалы түрде) әлсіздеу екенін көрсетеді: салыстырыңыз: ... ... ... [бұл ... ы - мен ү – бір ... яғни ... ... сәйкестірінделеді]; қарқылдап күлу - күркілдеп күлу ... р ... ... дыбыс бейнелеуіш сөздерде діріл, тербелген
(вибрацияға түскен) дыбыстарға еліктейді.
“Күр” деген дыбыс ... ... ... ... қосу ... ... (шудың) бірнеше түрін немесе типін ... ... ... қазақ тілі материалдарынан, мысалдарынан да байқаумызға
болады.
Мәселен, күр ... ... ... п, с, т ... ... ... еліктеуіш сипаты түрлі болады, әрқайсысының өзіндік
дыбыс еліктеуіш айырма ... ... күрп - күрп сүт ... ... піскенде шығатын үн;
күрпіл күрп - күрп ... үн, ... ... мал ... сүттің ыдысқа
күрп – күрп етіп құйылуы; күрпілдек күрп - күрп ете беретін (қар) – ... ... ... ... түбірге жалғанған п модификаторы; күрс
салмақты нәрсе құлағанда шығатын дыбыс; күрс - күрс ... соң ... ... ... ... ... ... қатты шығатын дыбыс,
гүрсіл, тарсыл; күрсілде 1. күрс - күрс ету, тарсылдау, 2. ... ... ... - бұл ... ... ... сөздерде түбірге жалғанған с
модификаторы; күрт – күрт қатты нәрсені шайнағанда, не бір зат ... ... ... күрт - күрт ... дыбыс шығу; қытырлау – ... ... ... ... ... т ... дауысты дыбыстардың да фоносемантикалық, дыбыс бейне-
леуіштік (дыбыс еліктеуіш) мәні бар. Мысалы, инлаутта о ... ... ... ... қор ... бар ... дыбыс бейнелеуіш сипаты былай
болып келеді: қор - қор етті ... ... ... қорылдады; қорқ - қорқ
етті қорқылдады, қорқырады; қорқыл қорқ етіп ... ... ... қорқ ... ету; ... қорс етті а) үшкір нәрсені сұғып алғанда шығатын дыбыс; ... - ... ... көтере алмай ашуланып, дүңк ете ... ... қорс - қорс ... үні [89, 409].
Еліктеуіш түбір қор жөнінде К.Ш. Хұсайын мынандай мәліметтерді кел-
тіреді ... ... ... ... ... ... низкой тональности: қор
ете қал – ‘всхрапнуть, захрепеть’; қор - қор ет -, ...... - қор ... қорқ – қорқ ет -, ... – ‘издавать хлюпающие,
булькающие звуку низкой тональности (напр., при ходьбе в мокрой ... ... ... и т.д.)’ қорс подр. ... ... при ... ... ... в ... ... қорс – қорс ет -, қорсылда ...... ... ... [11, ... түбірі “қорылдаған” дыбыстарға еліктесе, с модификаторы бар қорс-
тың сипаты басқалау (“қорсылдаған”, “үшкір нәрсені сұғып алғанда ... ... қорс ... ... ... ... ... кезде
шығатын” т.б.) дыбыстаға еліктейді.
Осы қор және қорс түбірлердің дыбыс бейнелеуіш сипатын проф. К.Ш.
Хұсайын ... ... ... ... и ... хриплых,
клокочущих звуков низкой тональности в казахском ... ... ... в ... ... - ... ... в инлауте широкий
губный заднего ряда, в ауслауте - дрожащий ... Этот ... ... ... движениями при храпе: вибрация мягкого нёба ... ... или ... к корню языка или к задней
стенке носоглотки. ... ... ... ... ... при этом если увулярный смычный обозначает резкость,
отрывистость звука, то ... ... с - его ... [11, ... топонимінің фоносемантикалық бейнесі жөнінде К.Ш.Хұсайын,
Е.Қойшыбаев пен В.Н.Шнитниковтың ... ... ... ... ... ... урочища в дельте р. или в районе г. ... ... на ... В.Н. Шнитникова (путешествовавшего по данной
местности в начале века) о том, что ... ... по ... ... ... непрырывный треск от ломаемого саксаула”, указывает на
звукоподражательное происхождение ... ... что ... ... в форме подражательной основы с модификатором с в ауслауте, т.е.
употреблен. В усеченно - экспресивной ... ... ... редко.
Кроме того, қорс в значении резкого треска при ломке сучьев в казахском
языке ... ... по ... с қорс в ... ... [11, ... жануар, құс шығаратын, дыбыстарға жансыз (су, өзен, тау т.б.) ны-
сандардың үнін ... ... - ... (әсіресе, көне адамның)
табиғатты, табиғат құбылыстарын жанды деп есептеудің, елестету-дің ... ... деп ... ... ... қазақ топонимиясы құрамында ... ... ... ... ... сипаты қарастырылды. Дыбыс
еліктеуіш топонимдер аталған географиялық нысандарына тән ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ тіліндегі дыбыстық символика ... ... жас ... ... емес құбылыстарды білдіретін сөздер дыбыс
символикалы сөздер деген ... ... ... ... аталған
сөздер (дыбыс еліктеуіш сөздер – М.А.) дыбыстарға, шуға ... ... ... ... оларға символдық түрде ғана еліктеуді»
білдіреді [19, 10].
Қазақ тілі фонетикалық жүйесінің символикалық қасиеттері К.Ш.Хұсайынның
«Звукоизобразительность в ... ... атты ... ... ... ... ... байланысты нақты деректер
ретінде зерттелді. Сонымен қатар, ... ... ... тілі ... топоним және гидронимдерінің дыбыс бейнелеуіш қасиеті қарастырылды.
К.Ш.Хұсайын Даңғырлақ, ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызады. Балқаш гидронимін зерттеуші ... ... ... ... дәйекті түрде фоносемантикалық талдау
жасады.
С.А.Өткелбаева мағынасы жоқ ... ... ... көмегімен
қазақ тіліндегі дыбыстардың символикалық мәнін анықтауға әрекет жасады.
Жүргізілген эксперимент негізінде ... жеке ... ... ... ... «үлкен» көмегімен –о, а, ү дыбыстары; «күшті»
шкаласы – а, о, ұ, ы; ... ... – і, ә, е ... ... ... ы, ұ, ү, і дыбыстармен, «дөңгелек» - о, е, ұ; ... - ы, ұ, ... сол ... ... ... – а, ә ... [19, 14].
Дыбыс бейнелеуіш топонимдер қатарына жататын атаулар дыбыс еліктеуіш
және дыбыс символикалы сөздер болып бөлінеді. ... ... ... біз Даңғырақ, Жаңғырық, Сарқырама, Күркіреуік, Күркілдек, Қорс,
Шар, Шарбұлақ, Шарын, Сарпылдақ, Сар ... ... ... ... ... ... ... сипаты бар атаулар құрамындағы түбірлер фонемотип
немесе имитатив күйінде, ретінде дыбыс ... ... ... ... Даңғырлақ топониміндегі Даң – түбіріндегі әр фонема –
идеофон (идеофонема) белгілі бір еліктеуіш мағынаға ие. Еліктеудің негізгі
сипатын, ... осы ... ... д және ң ... көрсетеді. Ал имитативтік сөз ортасындағы дауысты ... ... ... (сөз) ... ... үн, шу, ... және тобын сипаттайды. Жалпы алғанда, даң имитативі
(фонемотип, ... ... ... ... ... сипаттарына еліктейді: «күмбірлеген, саңғырлаған, даңғырлаған
(дыбыс)», «іші қуыс заттың басқа нәрсеге ... ... ... ... ... ... ... «салдыр-гүлдір» еткен
(дыбыстар), «даңғырлап қатты дауыс еткен», «айғай-ұйғайға, у-шуға ... т.б. Сол ... ... ... Шар, ... ... т.б. ... құрамындағы сар/шар/сор/шор имитативтік түбірлер
өзен, бұлақ, арық ... ... ... ... ... ... ... немесе баяу екпінмен, немесе қуыс, тар жермен ... ... ... ... ... осы ... ... дыбыс
символикалық қызметі бар: анлауттағы с/ш судың ... кез ... ... ... ... ... ... түрлерін) көрсетеді, инлауттағы ашық
а ағынның көлемін, кең жайылғанын (көлемділігін) сипаттайды; ал ... - ... ... ... ... ... ... тербелмелі сипаттарын
символдайды.
-з, -с, -р, -ж, -ң, -ш ... ... бір ... ... соңғы дыбыстарын созып айтуға болады. Мыс.: гүр-р-р ете қалды,
шыр-р-р ете түсті, пыш-ш-ш ете ... ... ... дыбыс, пыс-с-с ете
түсті, дыз-з-з ете түсті т.б.(каз.тил.грам) Басқа сөз ... ... ... ж ... ... сөздердің соңында көп кездеседі.
Мысалы: гүж-гүж, баж-бұж, шыж-быж, мыж-мыж, күж-күж, қож-қож. Л ... ... сөз ... ... ... естілетін ы, і
протетикалық ... ([ы] лақ, [ы] лай, [і] ... [ы] лас, [ы] лаж ... ... ... Мыс.: лақ ете ... лып-лып етті, лау-лау
жанды, жүрек лүп-лүп соқты т.б.
Екі буынды дыбыстық еліктеуіш сөздер, көбінесе, вибрациялық р дыбысына
аяқталып отырады. Мыс.: ... ... ... ... т.б. Ал, бір ... еліктеуіш сөздерде сықырлап, гүрілдеп, тықырлап,
сырылдап шығатын дыбыстарға еліктеуден пайда болған еліктеуіш сөздерде ғана
кездеседі. Бұл ... үш ... ... ... ... ... де ... быр-быр, гүр-гүр, қор-қор, дар-дар, тыр-тыр т.б.),
төрт дыбыстан ... ... ... ... дыбыс позициясында
кездеседі (борп-борп, қорс-қорс, бырт-бырт, қарш-қарш, тарс-тарс, ... сөз ... ... ... ... ... сөздер дербес
категория ретінде ұзақ тарихи ... ... ... ... ... ... ... алғаш қалыптасуы мен даму кезеңі сонау көне дүниеден бері күні
бүгінге дейін жалғасып келе жатқан заңды құбылыс. Оның ... қыры ... ... ... осы ұзақ ... сілемдері мен нышандарын анық
көруге болады. Бұл құбылыс қалай ... ... ... ... өзіне тән қатаң
да жүйелі заңдылықтар мен қағидаларға бағынып, өз ... ... әр ... ... ... ... ... еліктеуіштерді көптеген ғалымдар бір құбылыстың екі түрі
(бейнелеуіш, еліктеуіш) деп зерттесе, енді бір топ ... ... ... ... еліктеуіш, елестеуіш) деп топтастыра қарастырады.
Айналада болып жатқан түрлі ... ... ... ... ... мен ... жыртқыш аңдардың, тіпті
шыбын-шіркей т.б. толып жатқан дыбыс шығаратын «тірі жан, тісті ... ... ... бар сияқты, адам баласы сол ... ... ... ... ... дәл ... ... сипат арқылы қандай да бір нәрсенің ... ... ... ... ... ... дыбыс шығаруы, үлкен-
кіщілігі, кең-тар екендігі т.б. жақтарындағы кейбір ... ... бар ... ... ... еліктеуіштер түрлі
құбылыстарды: жан-жануарлар мен табиғаттың дүлей күштерін, жыртқыш аңдармен
құстардың, төрт түлік мал мен ... т.б. ... ... ұсақ ... ... адам ... ... сөйлеу мәнерінде, жүріс-
тұрысында, айла әрекетінде, сыртқы ... ғана ... ... шығарған
дыбыстары арқылы мінез-құлқы т.б. сырлары ашылып, өзара жымдасып, айналада
болып жатқан сан түрлі құбылыстарды аша түседі.
Бейнелеуіш ... мен ... ... жасалу модельдері бір
болғанмен, олардың мағыналық ... ... ... бар ... ... баласының жан дүниесіне әсер ету үшін де дыбыстық ... ... мәні де ... Ойды әрі ... әрі ... етіп
жеткізудің бірден-бір өнімді әдісі болып табылады.
Еліктеу сөздердегі дауысты және ... ... да ... үлкен рөлін айқындадық. Аталған сөз табындағы ... ... орны мен ... анық көрінеді.
Осыдан байқайтынымыз, дыбыс пен мағынаның өзара бір-біріне ... ... ... келмейтінін аңғарамыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – ... ... 1991. – 216 ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 384 бет.
3. Исаев С.М. Қазақ тілі. – Алматы, ... ... 1993. – 111 ... ... Ә. Сөз ...... ... 1982. – 128 бет.
5. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика
тюркских ...... ... 1986. – 301 ... ... И. Вспомагательные глаголы в казахском языке. – Алма-Ата, 1949.
– 97 стр.
7. Кайдар А. ... ... в ... ... ... ... ... Кітапта: Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –
Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 ... ... К.Ш. О ... ... различия звукоизобразительных
слов в разносистемных языках. В книге: ... ... ...... Гылым, 1990. – 400 стр.
9. Строй казахского языка. – Алма-Ата, 1991.
10. ... Б. ... ... ... дыбыстардың редукциясы
(экспериментальды-фонетикалық ...... ... 1984 – 116 ... ... К.Ш. ... в казахском языке. – Алма-ата:
Наука, 1988. – 226 стр.
12. Орузбаева Б.О. Словооброзования в ... ...... ... – 312 ... Қараев М.Ә. Қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 216 бет.
14. Кайдаров А.Т. Парные слова в современном ... ...... 1958. – 160 ... Грамматика ногайского языка (част I. фонетика, морфология). – Черкаск,
1979.
16. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының ... ... ... ... 1994. – 168 бет.
17. Баскаков Н.А. ... ... ... языков. –
Москва: Наука, 1979. – 274 стр.
18. Жүнісбаева Ж. Түркі тілдеріндегі ішкі флексия қалдықтары. ... ... ... – Алматы, 2003. – 32 бет.
19. ... С.А. ... ... ... ... ... – Алматы, 1994. – 25 бет.
20. Нұрмағамбетов Ә. Қос сөздердің ...... ... 1991. – ... ... А. Қазақ тілінің фономорфологиялық құрылысын тарихи ...... ... 1999. – 186 бет.
22. Калабаева Т.Б. Лексика-грамматическая структура повторов в ... ... на ... ... ...... ... Айдаров Т. Парные слова в казахских говорах Узбекистана. В книге:
Проблемы этимологии тюркских ...... ... 1990. – 400 ... ... А.Т. ... односложных корней и основ в казахском языке.
– Алма-Ата, 1986.
25. ... Г.А. ... ... ... ... мен ...
Алматы: Мектеп, 1996. – 80 бет.
26. Қазақ тілінің грамматикасы. ...... ... ССР ... ... Ислам А. Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері – ұстаз еңбектерінде //
Тілтаным, 2005. – № 1, 16-18 ... ... ... 3-х т. – ... 1968, т І.
29. Теория и методика ономастических исследований. – М.: ... 1986. ... ... ... Г.Е. ... в ... ... – Чебоксары: Чувашское
книжное издательство, 1984. – 184 стр.
31. Воронин С.В. Этимология и ... (на ... ... и
некоторых других языков) // Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-
Ата: Ғылым, 1990. – стр. 62-70.
32. Ыскаков А. Морфологическая ... ... и ... части речи в
современном казахском языке. ... ...... ... С.В. ... фоносемантики. – Ленинград, 1982. – 244 стр.
34. Цыденданбаев Ц.Б. Изобразительные ... в ... ... // ... ... ... ... – М., 1958. – стр 136-152.
35. ... Л.Н. Типы ... ... в ... ... – М.: ... ... В.И. Историко-этимологический словарь осетинского языка. – ... 1958. ... ... ... ... Жалпы ред. басқарған. Т. Жанұзақов. – Алматы:
Дайк-Пресс, 1999 – 776 ... ... А.М. ...... Изд-во Томского университета,
1992. – 264 стр.
39. Жанұзақов Т. Қазақстан географиялық атаулары. Алматы облысы. – Алматы:
Арыс, 2005. – 256 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Еліктеуіш20 бет
Еліктеуіш сөздер8 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы23 бет
Кәсіби сөздердің зерттелуі турасында жалпы мәліметтер (Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)32 бет
Көмекші сөздердің зерттелуі25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь