Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар

Кіріспе ... ... ...3
І.Жеке мүліктік емес құқықтарды реттеудің жалпы ережелері.
1.1.Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың ұғымы және олардың түрлері. 5
1.2. Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың мазмұны және олардың субъектілері мен объектілері. 11
1.3. Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың пайда болу, өзгеру және тоқтатылу негіздері 14

ІІ. Жеке мүліктік емес өзіндік құқықтар мен игіліктердің ерекшеліктері.
2.1. Жеке мүліктік емес игіліктер мен жеке мүліктік емес өзіндік құқықтардың арақатынасы 17
2.2. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік бедел құқықтық
категориялар ретінде. 20
2.3. Интеллектуалдық меншік пен ерекше құқық ұғымдарының арақатынасы ... 22

ІІІ. Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қорғау және моральдық зиянды өтеу ережелері.
3.1 Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қорғау 25
3.2. Моральдық зиянды өтеу ережелері. 35

Қорытынды 39

Қолданылған әдебиеттер тізімі 43
Тәуелсіз туының аясында өзінің мемлекеттігін құрып жатқан Қазақстан Республикасына биыл 19 жыл толып отыр. Қазіргі таңда елімізде жүргізіліп жатқан әлеуметтік – экономикалық және саяси реформаларының түпкілікті мақсаты – жеке адамның бостанды өмір сүруіне және ілгері қарай дамуына жағдай жасау және құқықтарына кепілдік беру. Мемлекеттің басты ұраны – жеке адамның материалдық және рухани қажеттіліктерді қанағаттандыру. Жаңадан қалыптасып келе жатқан ұлттық заңнама соның негізінде дамиды.
Жеке және заңды тұлғаларға тиесілі жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар жеке мүліктік емес өзіндік қатынастардың объектілері болып табылады. Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастар адам мен тұлғаның өзіндік құқықтарынан бастап мүліктік құқықтар, оның ішінде заттық құқықтардың, жалпы азаматтық құқықтардың құрамына сіңген құқықтарға дейін қамтиды. Жеке жеке мүліктік емес қатынастар тек азаматтық заңнамамен ғана емес барлық заң актілерімен реттелінеді. Аталған объектілер жеке мүліктік емес сипатта болады және тиісті тұлғадан ажыратылмайды.
Аталмыш жұмыс жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды азаматтық құқықтық қорғау мәселелеріне арналады. Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар әр түрлі құқық салаларымен қорғалады. Әр құқық саласының нормаларының қолданылу шеңбері және тәсілдері болады. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің шаралары бұзылған құқықтарды қалпына келтіруді қамтамасыз етеді. Әрине бұзылған жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қалпына келтіру өте қиын. Бірақ та олардың бұзылғандағы үшін өтемақыны төлеу немесе моральдық зиянды өтеу құқығы бұзылған тұлғаның жағдайын жақсартады деген пікір бар.
Азаматтық құқықтық қорғаудың ерекшелігі бұзылған жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қалпына келтіретін белгілі бір шараларды қолдану. Мысалы, құқықтарды тану; ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін кір келтіретін мәліметтерді жалған деп тану және т.с.с. шаралары.
Әтүрлі құқық салаларында қолданылатын қорғау шаралары бірдей болмайды. Сондықтан да әр түрлі құқық салаларының нормаларын қолданған кезде, жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар және заңды мүдделер толық көлемде қорғалады. Әсіресе қылмыстық құқықтың және азаматтық құқықтың нормалары қолданылатын жағдайлар болады. Мысалы, егер жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қол сұғатын әрекет азаматтық құқық бұзушылық болып, қылмыстық белгілеріне ие болады.
Жұмыстың мақсаты – жеке мүліктік емес өзіндік қатынастарды азаматтық құқықтық аспектіде реттеудің кейбір көкейтесті мәселелерін айқындау табылады. Сонымен бірге қазіргі ұлттық заңнамаға және соттардың оны қолдану тәжірибесіне талдау жасап, жаңа әлеуметтік – экономикалық және саяси жағдайларда азаматтық заңнаманы жақсарту жолдарын айқындап беру.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30.08.1995ж., өзгертулер мен толықтырулар 07.10.1998ж. 21 мамыр 2007 ж
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi\ Жалпы бөлiм\. 27.12.1994ж. өзгертулер мен толықтырулар 21.05.2002ж.
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi \ Ерекше бөлiм\. 1.10.99ж. өзгертулер мен толықтырулар 21.05.2002ж.
4. Қазақстан Республикасының Азаматтық iс жүргiзу кодексi. 13.07.1999ж. өзгертулер мен толықтырулар 09.08.2005ж. енгiзiлген.
5. “Бұқаралық ақпарат құралдары туралы” ҚР Заңы, 1999ж 23 шілде.
6. “Сот тәжірибесінде азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау жөніндегі заңдардың қолданылуы туралы” 2002 ж 18 желтоқсандағы ҚР Жоғары Сот Пленумының №6 қаулысы.
7. “Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы” 2001ж 21 маусымдағы ҚР Жоғары сот Пленумының нормативтік қаулысы.

Арнайы Заң әдебиеттер:

1. ҚР Азаматтық кодекске комментарий, Алматы: Жеті Жарғы 2003ж.
2. ҚР Қылмыстық кодекске комментарий, Алматы: Баспа 2001ж.
3. Төлеуғалиев Ғ.Н. ҚР азаматтық құқығы, оқулық – Алматы: Жеті Жарғы 2001ж.
4. Сүлейменов М.К., Басин Ю.Г. Азаматтық құқық. 1 том. 2-басылым – Алматы 2009ж.
5. Гражданское право: Учебник, Под.ред. А.П. Сергеева, Ю.К. Толстого – М: Проспект, 2003 – 776с.
6. “Честь, достоинство и деловая репутация как естественные блага лиц”. Бюллетень “Законодательство и практика СМИ Казахстана” №13 за 2000 год.
7. Ярошенко К.Б. Жизнь и здоровье под охраной закона. Гражданско – правовая защита личных неимущественных прав граждан. “Юридическая натура” 2009 г.
8. “Юрист” журнал рос. изд. 2008г. №8.
9. “Юрист” журнал рос. изд. 2007г. №7. “О соотношении понятий нематериальные блага и личные неимущественные права”
10. “Юрист” Рос. изд. Журнал. 2008г. №8. “Компенсация морального вреда юридическому лицу”
11. “Юрист” журнал рос. изд. 2009г. №9. “О соотношении права собственности и морального вреда”.
12. Л. Пак, преп. кафедры гражд. и труд. Права юр. Фак-та КАРГУ им. Е.А. Букетова. “Право на честь, достоинство и деловую репутацию в системе судебных прав граждан”.
13. “Мир закона” журнал.
14. Т. Вакуленко. Главн. спецалист по правовому обеспечению авиакомпании “Авиатрек” Как возместить то, что нельзя оценить?”
15. Б. Базарбаев “Возмещение морального вреда по законодательству РК”.
16. М.Л. Апранич “Охряняемые законом личные неимущественные интересы”.
18. Сергеев А.П. Право интеллектуальной собственности в РК. «Теис», 2006-704с.
19. Амангельды А.А Современное патентное законодательство РК:
Дис… Кан-та юр. Наук. Алматы 2009, 179с.
        
        Мазмұны
Кіріспе ...........3
І.Жеке мүліктік емес құқықтарды реттеудің жалпы ережелері.
1.1.Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың ұғымы және олардың ... Жеке ... емес ... ... мазмұны және олардың
субъектілері мен объектілері. ... Жеке ... емес ... қатынастардың пайда болу, өзгеру ... ... ... Жеке ... емес ... құқықтар мен игіліктердің ерекшеліктері.
2.1. Жеке мүліктік емес игіліктер мен жеке ... емес ... ... ... ... қадір-қасиет және іскерлік бедел құқықтық
категориялар ретінде. 20
2.3. Интеллектуалдық меншік пен ерекше құқық ұғымдарының ... Жеке ... емес ... мен ... ... және ... өтеу ережелері.
3.1 Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қорғау 25
3.2. Моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... ... 43
Кіріспе
Тәуелсіз туының аясында өзінің мемлекеттігін құрып жатқан ... биыл 19 жыл ... ... ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және саяси ... ... – жеке ... ... өмір ... және ... қарай дамуына
жағдай жасау және құқықтарына кепілдік беру. Мемлекеттің басты ұраны – ... ... және ... ... қанағаттандыру. Жаңадан
қалыптасып келе жатқан ұлттық заңнама соның негізінде дамиды.
Жеке және ... ... ... жеке ... емес ... ... жеке мүліктік емес өзіндік қатынастардың объектілері болып
табылады. Жеке мүліктік емес ... ... адам мен ... өзіндік
құқықтарынан бастап мүліктік құқықтар, оның ... ... ... ... ... ... сіңген құқықтарға дейін қамтиды. Жеке
жеке мүліктік емес қатынастар тек азаматтық заңнамамен ғана емес ... ... ... ... объектілер жеке мүліктік емес сипатта
болады және ... ... ... ... жеке ... емес ... мен ... азаматтық
құқықтық қорғау мәселелеріне арналады. Жеке мүліктік емес игіліктер мен
құқықтар әр түрлі ... ... ... Әр құқық саласының
нормаларының қолданылу шеңбері және тәсілдері болады. ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етеді. Әрине бұзылған жеке мүліктік емес игіліктер мен ... ... өте ... Бірақ та олардың бұзылғандағы үшін өтемақыны төлеу немесе
моральдық зиянды өтеу құқығы бұзылған ... ... ... ... ... ... қорғаудың ерекшелігі бұзылған жеке мүліктік емес
игіліктер мен құқықтарды қалпына келтіретін белгілі бір шараларды қолдану.
Мысалы, ... ... ... қадір-қасиетін және іскерлік беделін
кір келтіретін мәліметтерді жалған деп тану және т.с.с. шаралары.
Әтүрлі құқық салаларында қолданылатын ... ... ... ... да әр ... ... салаларының нормаларын қолданған кезде, жеке
мүліктік емес игіліктер мен құқықтар және ... ... ... ... ... ... құқықтың және азаматтық ... ... ... ... ... егер жеке мүліктік емес игіліктер
мен құқықтарды қол ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
Жұмыстың мақсаты – жеке мүліктік емес өзіндік қатынастарды азаматтық
құқықтық аспектіде ... ... ... ... ... Сонымен бірге қазіргі ұлттық заңнамаға және соттардың оны қолдану
тәжірибесіне талдау жасап, жаңа әлеуметтік – ... және ... ... ... ... жолдарын айқындап беру.
Аталмыш жұмыс тақырыбына бірнеше ғылыми ... мен ... ... ... ... жекелеген мәселелерінің сұрақтары
шешілмегендегі айқын. Соған байланысты ... ... ... ... ... ... аталған мәселелерді көрсете отырып, шешу ... ... ... ... жеке ... емес ... ... реттеу және қорғау туралы заңнама негізінде, сот тәжірибесі және
ғылыми еңбектер негізінде жазылды.
Сондай-ақ бағамдық жұмыстың жоғарыда аталған ... ... ... ... өз ... ұсынамын.
І. Жеке мүліктік емес құқықтарды реттеудің жалпы ережелері.
1.1.Жеке мүліктік емес ... ... ... және
олардың түрлері.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 6 – бабының 1 – ... ... ... жеке ... ... оның ... ... Сондай-ақ, мемлекетіміздің экономикалық даму жолының жоспарлы
экономикадан нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ... алып ... Айтып отырған жаңа қоғамдық
қатынастарды құқықтық ... ... ... ... тапқан. 1994 жылы
қабылданған Қазақстан ... ... ... рет ... ... объектілері жеке қарастырылды.
Бұл жерде ... ... мен ... ... ... атап ... жөн. Азаматтық құқықтар қоғамдық қатынасқа
қатысушы субъектілерге ... ... ... ... азаматтық
құқығы, бұл – ғылым және оқу пәні.
Азаматтық құқықтардың ... ... ... ... ... ерекшелігі субъектілердің «теңдік» принципіне негізделуінде.
Мемлекеттік және әскери қызметтерде міндетті ... ... ... және оған ... ... ... пен бағыныштылыққа»
негізделеді. Жалпы кез-келген құқықтық ... ... ... ... және ... асуы ... ... Ал
азаматтық құқық қатынастар субъектілерінің әрекетінің пәні деп құқықтық
қатынас объектісі ... ... ... ... ... ... азаматтық құқық объектісі деп аталады. [1]
Азаматтық құқық қатынастардың объектілері. Әдетте құқық қатынастарының
объектілері деп ... ... ... ... және белгілі бір ықпал
жасайтын нәрсе түсініледі. ... ... ... ... ... ... қоғамдық байланыс ретінде азаматтық ... ... ... ғана ықпал ете алады. ... ... ... ... оның ... ... түрлі материалдық
игіліктер мен материалдық емес ... ... ... ... ... табылады. Құқық объектілері жеке мүліктік емес ... жеке ... емес ... құқықтармен тығыз байланысқаны
соншама, Азаматтық кодексте кейде тек жеке ... емес ... ... ... ... онда осы ... арқылы жеке мүліктік емес өзіндік
игіліктерді меңзеп ... О.С. ... заң ... ... ... мәні ... ... дүниенің құқық объектілері ретінде ... ... саны ... ... ... әр ... үш түрі ... атап
өтеді. Заңгерлердің көпшілігі қосылатын үстем ... ... ... ... ... емес жеке ... және ... да бағалы заттар жатады. Объектінің іс-әрекеттерінің
маңызын теріске шығаратын және бұл маңызды тек қана ... ... ... ең ... заттар деп танитын объектінің заттық-құқықтық теориасы
бірсыпыра аз болғанымен, едәуір кең таралды.[2]
Ақырында, кейбір авторлар ғана ... ... ... ... ... ... ... тастайды және объектінің маңызы құқық
берген тұлға үміттене алатын міндетті әрекеттерде ғана ... ... ... жеке мүліктік емес өзіндік игіліктерді азамат туған
сәтінен бастап алатын және ... заң ... ... деп ... ... емес өзіндік құқықтардың мүліктік құқықтарды
иеленушілерімен ... ... ... ... ... жоқ жеке ... ... құқық және мүлікпен байланысы бар жеке мүліктік емес өзіндік
құқықтар деп ажыратылады.
Мүліктік қатынастармен байланысы жоқ жеке ... емес ... ... – бұл рухани немесе ... емес ... ... ... ... егер ... қатынастармен байланысы жоқ жеке мүліктік емес
өзіндік қатынастар отбасылық, еңбек, әкімшілік және басқа құқық салаларының
нормалармен реттелген ... онда олар ... ... ... ... жағдайлардың барлығында оларды азаматтық құқық нормалары
реттейді.
Жеке мүліктік емес өзіндік құқықты ... ... ... ... бөлуге болады:
1. азаматтың өмір сүруіне қамтамасыз ететін жеке мүліктік емес
өзіндік құқықтар (мысалы, өмір сүру ... ... ... және ... азаматтың әлеуметтік жағдайын қамтамасыз ететін жеке мүліктік
емес өзіндік құқықтар (мысалы, есім алу ... жеке ... және ... кодекстің 143 –бабына сәйкес ар-намысты, қадір-қасиетті және
іскерлік ... ... ... ... ... ... асады, яғни
азамат немесе заңды тұлға өзінің ар-намысына, ... ... ... кір ... ... ... адам ... сай келетіндігін дәлелдей алмаса, сот ... ... ... ... құқылы.
Азаматтық кодекстің 143-бабында «теріске шығару» ... ... тек ... ... немесе іскерлік беделге кір
келтіретін мағлұматтар деп қана жанама түрде айтылған.
Ар-намыс дегеніміз ... ... және ... ... берілетін
қоғам бағасы. Ал, қадір-қасиет дегеніміз тұлғанын өзін-өзі бағалауы, ... ... ... ... ... көре білуі, дүниетанымын, қоғамдағы
орны мен борышының маңызын ... ... өзін өзі ... ... және басқа сапаларын бағалаудағы әлеуметтік маңызды түйіндерге
негізделеді.
Іскерлік бедел тұлғаның кәсіби іскерлік қабілеті жөнінде ... ... ... ... ... сот ... мынадай мағлұматтар
атап айтқанда:
1. ар-намыс пен қадір-қасиетке кір келтіретін;
2. жауапкер арқылы таратылған;
3. шындыққа сәйкес ... ... ... ... талаптардың жиынтығы ар-намысты қадір-қасиетті және
іскерлікке қатысты құқық қатынастарын қорғаудың жалпы ... ... сот ... мен ... пікірге сүйінсек, баспасөзде,
радио мен теледидар хабарларында, кинода және басқа да бұқаралық ақпарат
құралдарына кір ... ... ... көреміз. Сондай-
ақ қызмет мінездемесінде, жария түрде сөйленген сөздерде, лауазымды тұлғаға
байланысты жасалған мәлімдемелерде немесе бір ... ... ... ... ... әңгімелерде ондай кір келтірушілік кездесетіні белгілі
болып отыр.
Заңда әлгіндей мағлұматтарды таратудың нысандарына қатысты ... ... ... ондай кір келтіретін фактілердің ... ... ... оны ... шығаруға жеткілікті негіз болады.
Кір келтіретін мағлұматтар деп азаматтың ... ... заң ... ... бұзуы туралы олардың абыройы мен ... ... ... айтады.
Демек, азамат немесе ұйым туралы кез келген кір келтіретін ... ... дей ... Ал ... ... моральдық жағдайды
байыбына бармай теріс бағалаған хабарлар жөнсіз кінәлауды білдіреді. Егер
мағлұмат ... ... ... онда ол ... сипатқа ие
болады, яғни, оны Азаматтық кодекстің 143-бабына сәйкес теріске ... ... ... ... және іскерлік беделіне кір
келтіретін мағлұматтар қатарына баспасөзде жарияланған теріс мағлұматтар,
радио және теледидар арқылы және ... ... ... ... ... ... ... мінездемесінде және басқа мінездемелерде, жария
сөз сөлеулерде, түрлі ұйымдар мен лауазымды ... ... ... ... ... ... ... мағлұмат бір немесе бірнеше тұлғаға қатысты болуы
мүмкін .[4]
Азаматтық кодекстің 143-бабында кір келтіретін мағлұматтардың ... ... ... ... Бұл ... бұқаралық ақпарат
құралдарында азаматқа және заңды тұлғаға қатысты кір келтірушілік мағлұмат
жарияланса , онда олар өз ... ... ... мен ... мүддесін
қорғау үшін сол аталған бұқаралық ақпарат құралында дәлелді жауабын тегін
жариялатуға құқылы.
Егер аталған мағлұматтар ұйымнан ... ... ... бұл ... ... сай ... туралы тиісті адамға міндетті
түрде хабарлана отырып, ... ... ... ... кері ... ... ... кодекстің 144-бабына сәйкес «Азамат жеке бас
құпиясын, оның ішінде хат алысу, ... ... ... күндәліктер,
естеліктер, жазбалар, ішкі жан сыры, бала асырап алу, туу ... ... ... ... ... ... ... құқығы
бар.
Жеке бас құпиясы заң құжаттарында белгіленген реттерде ғана ашылуы
мүмкін .[5]
Күнделіктерді, ... ... және ... ... - ... авторының келісімімен, ал хаттарды олардың авторлары
мен алушысының келісімімен ғана жариялауға жол ... ... ... ... ... аталған құжаттар қайтыс болған адамның артында
қалған жұбайының және ... ... ... мүмкін. Азаматтық
қатынастарда, сонымен қатар, өз бейнесіне құқықты қорғайтын нормалар бар.
145-бапта былай деп ... ... да бір ... суреттік бейнесін оның
келісімінсіз, ал ол қайтыс болған жағдайда - ... ... ... де құқығы жоқ». Басқа адам бейнелеген ... ... ... ... - ... ... келісуімен,
ал ол қайтыс болғаннан кейін - оның балалары мен артында қалған жұбайының
келісуімен ғана жариялауға, қайта ... және ... жол ... ... екі ... кірмейді – біріншісі – бейнелеу туындысын жариялауға,
қайта шығаруға белгіленген заң ... жол ... ... ... ... адам ол үшін ақы алып кескінделген жағдайда. Бұл екі жағдайда
бейнеленген адамның келісуі талап ... ... ... ... Заң ... ... реттерде азаматтың тұрғын үйге қол сұққызбау құқығы болады, яғни
тұрғын үйіне өзінің ... тыс баса – ... ... кез ... ... ... ... теріске шығару жөнінде берілген талап арызда көрсетілген
жауапкер осы мағлұматтарды таратқан адам не тұлға болып ... ... ... ... жөніндегі талап қою бұқаралық ақпарат құралдарына
қатысты болса, онда тиісті ... ... ... ... мен
кінәлі автор жауапкер болады. Жарияланымдарда және басқалай ... ... ... ... ... онда іс ... сол
бұқаралық ақпарат құралы жауапкер болады.
Қызмет мінездемелерінде жол берілген кір келтірушілік мағлұматтарына
мінездемені ... және оған қол ... адам ... заңды тұлға жауапкер
болып табылады. Азаматқа немесе заңды тұлғаға ... ... ... ... ... іске ... кір ... мағлұматтар
таратылған болса, олар мұндай мағлұматтарды теріске ... ... ... ... келтірілген залалдың немесе моральдық зиянның
орнын толтыруды талап етуге құқылы. Егер азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-
намысына, қадір-қасиетіне және ... ... кір ... ... ... ... ... өзі жөнінде осындай
мағлұматтар тараған адам таратылған мағлұматтарды шындыққа сай ... ... ... ... ... құқылы.
Егер жауапкер соттың шешімін орындамаса, сот оған ... ... ... ... ... ... айыппұл салуға құқылы.
Айыппұл азаматтық іс жүргізу ... ... ... пен ... Айыппұл төлеу тәртіп бұзушыны сот шешімінде ... ... ... ... аталғандардың барлығықызметтің маңызды қасиеттерінің бірін
ашуға себеп болады. Ол – қызметтің сапасының тұрақсыздығы. Сапа дегеніміз ... ... ... ... ... бөліктері арқылы дараланатын,
ерекшеленетін немесе біртектес топқа ... ... ... ... ... ... Сапа деңгейі атқарылатын операция
белгілерінің жиынтығымен анықталуы тиіс. Қызмет сапасы көп жағдайда мерзім,
соңғы құны және өз ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне байланысты анықталады. Жекелеген
қызмет түрлерінің сапасын ... ... ... ... ... ... тұрақсыздығы оны бағалау критериін анықтауда
қиындық ... Сол ... ... ... ... ... ... бекітілген.
Айтылғандарды қорыта келе, қызметке келесідей анықтама беруге болады.
Қызмет деп орындаушы мен ... ... ... табуға не жеке
қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған, ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыздық қасиетке ие
арнайы әрекеттерді айтамыз.
Өздерінің қажеттерін қанағаттандыру барысында азаматтар мен заңды
тұлғалар ... ... әр ... ... ... ... ... Адамдар
(олар құрған ұйымдар-заңды тұлғалар) арасында қалыптасатын нақты қатынастар
сан түрлі болады.
Оларды әр түрлі әлеуметтік нормалар, атап ... ... ... ... реттеп отырады. Мұндай қатынастардың айтарлықтай бөлігін
құқық нормаларды реттейді, олар құқықтық қатынастар нысанасына ие ... ... ... ... ... ... ... бір жаңа (құқықтық) қатынастар пайда болмайды. Құқықтық қатынастар
дегеніміз - бұл нақты қоғамдық қатынастардың нысаны ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық құқық негізінен меншік қатынастарын және тауар-ақша
айналымы саласында қалыптасатын қатынастарды ... ... ... ... жеке ... емес ... да реттейді. Осы курстық
жұмыста өзіндік жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарды азаматтық-құқықтық
аспектіде сипаттайық.
Жеке мүліктік емес игіліктер ... жеке ... емес ... болады. Азаматтық құқық реттеген жеке мүліктік емес құқықтық
қатынастар азаматтық-құқықтық ... ... ие. Жеке ... ... ... деп жеке ... емес ... мен құқықтарға
бағытталған азаматтық құқық нормалары реттеген ... ... ... емес құқықтық қатынастардың ерекшеліктері ... ... ... мен ... ... Жеке мүліктік емес
құқықтық қатынастардың аса маңызды белгісі-қатысушылардың заң ... ... емес ... қатынастардың субъектілері билік пен өзара
бағыну қатынастарында болмайды, өзара ... және ... ... болады.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарға қатысушылардың бірінің
екіншісіне міндеттерін ... ... ... қоюы ... ... оған ... субъективтік азаматтық құқыққа сүйенеді. Жеке мүліктік
емес құқықтық қатынастар субъектілерінің теңдігі ... ... ... емес ... қатынастар ерікті болады. Әдетте, мұндай
қатынастар оларға қатысушылардың қалауы бойынша жасалады, өйткені ... емес ... ... субъективтік құқықтар негізінде ... ... олар өзге де ... ... ... ... да олардың
мазмұнын құрайтын құқықтар мен ... ... ... ... асырылады.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың түрлері. Жеке мүліктік емес
құқықтық қатынастардың нормалары реттейтін объектіге қарай азаматтық құқық
жеке ... емес ... ... мынадай түрлерін ажыратады:
1) мүліктік қатынастармен байланысты жеке ... емес ... ... ... байланысы жоқ жеке мүліктік емес өзіндік
қатынастар;
Жеке мүліктік емес ... ... ... жеке ... ... ... ... құрылымы жеке мүліктік емес ... ... ... ... және ... жеке мүліктік емес
қатынастар болады. Абсолюттік жеке ... емес ... ... берілген субъективтік құқығын үшінші тұлғалар бұзбауы, оны жүзеге
асыруға жасамауы тиіс. Салыстырмалы жеке ... емес ... ... адам ... міндетті болып табылады. Салыстырмалы
жеке мүліктік емес құқықтық қатынастар құқық берілген ... да, ... да ... тұлғаларын байланыстырады, яғни дербестеленген болатын.
Мәселен, ... зиян ... адам ... моральдық зиянның
орнын толтыруға міндетті. Кез келген адам ... ... ... алуы
мүмкін, тиісінше, мұндай құқық субъектісіне оны кез келген адамның бұзуынан
қорғау құқығы ұсынылады. Мәселен, автордың шығармасына қол сұғылмау ... ... адам ... мүмкін. Салыстырмалы құқықты міндетті адам ғана ... ... ... ... нысанындағы шартта екі тараптың
біреуі интелектуалдық ... ... ... ... Жеке ... емес ... ... мазмұны және олардың
субъектілері мен объектілері.
Жеке мүліктік емес өзіндік қатынастарды азаматтық ... ... ... ... ... мен міндеттер беру жолымен
жүзеге асырылады.
Шын мәнісінде, жеке мүліктік емес құқықтық ... ... ... және ... ... ... және жеке
мүліктік емес объектілерге бағытталуы. Жеке ... емес ... ... ... ... мен ... оның ... құрайды.
Субъективтік құқық дегеніміз құқық берілген адамның байқалатын ... ... ... ... етілген шарасы. Ол құқық берілген адамның
белгілі ... ... ... ету ... ... әрекет ету құқығы)
мүмкіндігінен немесе міндетті адамнан белгілі бір ... ... ... ... ету ... талап ету мүмкіндігінен ... ... ... ... құқығы, оған қол сұғылмау құқығы оның
өз әрекеттерімен жүзеге асырылуы ... ... емес ... ... ... құрайтын элементтер-
субъективтік құқықтар өзіндік және берілетін субъективтік ... ... ... құқықтар тұлғамен тығыз байланысты болады және олар
тұлғадан ажыратылмайды (мысалы, өмірге қол ... ... ... ... ... ... берілетін құқықтар деп атауға болады.
Субъективтік міндет дегеніміз – міндетті адамның байқалуға тиісті мінез-
құлқының ... ... ... етілген шарасы. Жеке мүліктік ... ... ... құрайтын субъективтік құқықтар мен оның
қатысушыларының ... ... ... байланысты, әрбір субъективтік
құқықтың ... ... бар және ... ... емес ... ... бір ... субъективтік
құқықтың міндетті адамнан белгілі бір әрекеттерді ... ... ... тараптың осындай әрекеттер бабағытталған субъективтік міндеті сай
келеді. Демек, ... ... ... ... бір ... ... ... құқығына жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың келесі
қатысушысының бұл ... ... ... ... ... оны бұзбау
міндеті сәйкес келеді.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарды және ... ... ... бөлу ... ... негіздерге ... ... ... ... ... ... болады.
Мәселен, көркем туынды жасаушының оның авторы болу ... ... ... оның ... жеке ... ... абсолюттік құқығы болып
табылады. Осы автордың баспадан қаламақы алу ... бір ... ... салыстырмалы құқық болып табылады.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарға қатысушылардың субъективтік
құқығы кейде көптеген әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... талап ету мүмкіндігін қамтиды. Мұндай жағдайда
субъективтік құқық күрделі болуы мүмкін, оның ... ... ... ... құрайды. Бірақ жеке мүліктік емес
құқықтық ... ... ... ... жеке ... емес ... қатынастардың субъектілер мен
объектілерге тоқталайық.
Жеке мүліктік емес ... ... ... ... олардың
субъектілері болып табылады. Жеке мүліктік емес ... ... ... АК-ның 2-тарауында айқындалған. Құқық, оның ішінде
азаматттық ... ... ... жеке ... емес ... қатынастар
адамдар арасында болады.
Жекелеген индивидтер, сондай-ақ олар ... ... ... ... ... бола алады. Заң актілерінде және өзге де
нормативтік құқықтық актілерде азаматтық құқық субъектілерін белгілеу үшін
әдетте “тұлғалар” деген жинақтаушы ... ... Жеке ... ... ... ... берілген немесе міндетті адам ретінде қатысу
мүмкіндігі құқық субъектіліктің болуын талап етеді, ал ол құқық ... ... ... қамтиды.
Азаматтық құқықтарды иеленіп, міндеттер атқару қабілетін құқық
қабілеттілігі деп түсінеміз. Өз ... ... ... ... ... ... міндеттерді белгілеп, орындау қабілеті әрекет
қабілеттілігі болады.
Жеке индивидтерді жеке тұлғалар деп ... ... ... ... ... ... ... және азаматтығы жоқ
адамдарды қамтиды.
Басым көпшілік жағдайда жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың
субъектілері ... ... ... ... ... нормаларда, әдетте, азаматтар жөнінде сөз ... Бұл ... ... тек ... Республикасының азаматтарына таралады
дегенді білдірмейді. ... ... ... ... Конституцияда, заңдарда және халықаралық ... ... ... мен ... жоқ адамдар республикада азаматтар
үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды ... ... ... тұлға мәртебесіне ие болатын адамдар құрған ... ... ... ... субъектілері болып танылады. ... мен ... ... ... ... бола ... олар заңды тұлғалар болып танылмайды.
Меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығындағы оқшау
мүлкі бар және сол ... өз ... ... ... ... ... мүліктік және жеке мүліктік емес өзіндік құқықтар мен міндеттерге ... ... ... ... сотта талапкер және жауапкер бола ... ... ... деп ... ... қарай заңды тұлғалар коммерциялық ... емес ... ... бөлінеді. Өз қызметінің негізгі мақсаты
ретінде табыс табуды көздейтін заңды тұлғалар коммерциялық ... емес ... ... ... өзге ... үшін құрылады.
Мәселен, діни бірлестіктің негізгі мақсаты бірлесіп ғибадат ету және тиісті
дінді тарату болып ... Заң ... ... ... ғана ... ... құруға болады. Коммерциялық ұйымдар үшін
мұндай нысандардың жеткілікті тізбесі ... ... ... және заңды тұлғалармен қатар, жеке ... емес ... ... ... пен ... ... ... қалалар және т.б.) болуы мүмкін, бұлар жеке мүліктік
емес құқықтық қатынастарда өзге де қатысушыларымен тең ... ... пен ... ... заңды тұлғалар болып табылмайды,
алайда заңды тұлғалардың жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарға қатысуын
анықтайтын ... ... да ... (заң ... көзделген
жағдайлардан басқа реттерде). Осыған орай, жеке тұлғалар (Қазақстан
Республикасының азаматтары, ... ... және ... ... ... тұлғалар, Қазақстан Республикасы және әкімшілік-аумақтық
бөліністер жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың субъектілері ... ... емес ... ... ... ... емес құқықтық қатынастардың объектілері жөнінде әр түрлі
ғылыми көзқарастары бар. Бір ... ... жеке ... ... ... ... ... мінез-құлқын жатқызады,
дәлірек айтқанда материалдық емес ... ... ... ... ... ... бойынша құқықтық қатынастардың
материалдық емес объектісі жеке мүліктік емес құқықтық қатынастардың да
объектісі ... ... емес ... ... ... жеке жеке
мүліктік емес игіліктер мен құқықтар жатады. Жеке жеке ... ... мен ... ... ... ... жеке адамның өмірі,
денсаулығы, қадір-қасиеті, абырой, игі атақ, іскерлік бедел, жеке өмірге
қол сұқпаушылық, жеке құпия мен ... ... есім алу ... ... ... шығармаға қол сұқпаушылық құқығы және басқа ... ... мен ... Жеке ... емес ... қатынастардың пайда болу,
өзгеру және тоқтатылу негіздері.
Заң нормалары реттеген қабілетті адамдар арасындағы ... ... ... ... жеке ... емес ... ... құрайды. Демек, жеке мүліктік емес құқықтық қатынастар тууы ... ... ... ... ал осы ... пайда болуы үшін міндетті
түрде оған қатысатын субъектілердің құқық қабілеттілігі болуы тиіс. ... ... ... ... ... арасында жеке мүліктік
емес құқықтық қатынастарды туғыза қоймайды. Бұл ... осы ... ... ... абстарктілі алғышарты болып табылады.
Жеке мүліктік емес құқықтық ... ... ... үшін ... ... ... құқықтар мен міндеттер туғызатын нақты мән-
жайлар қажет.
Жеке мүліктік емес құқықтық қатынастарды өзгерту немесе тоқтату үшін ... ... ... ... заңды фактілер деп аталады.Құқықтық нормамен
салыстырғанда заңды факт өзгеше де дербес ... ... ... ... ... емес құқықтық қатынастардың нақты алғышарты деп ... ... ... ... – заң құқықтық немесе жеке мүліктік
емес құқықтық ... ... ... өзгеруін немесе тоқтатылуын
онымен байланыстыратын мән-жай.
АК-ның ... ... ... ... ... бұл ... ... фактілердің тізбесі жеткілікті емес. Жеке мүліктік емес құқықтық
қатынастар субъектілерінің еркіндігі ... ... ... бірі ... ... яғни ... тікелей әрекеттері мен жеке
мүліктік емес құқықтық қатынастарға түсе ... ... емес ... ... ... ... ... заңдық
фактілер ықпал ету тетігіне қарай мынадай топтакрға ... ... ... ... ... осы ... қатысушыларының іс-
әрекеттері; үшінші тұлғалардың іс-әрекеттері; оқиғалар;
Нақты жігерлі мінез-құлықтарды іс-әрекеттер деп ... Олар ... ... іс ... болуы мүмкін. Заңды немесе заңсыз іс-әрекеттер
өзара мүліктіік емес құқықтық ... ... ... ... ... оның ... ... туындысын сатып алу немесе сатіу
шарты.
Құқықтық нәтижеге жетуге тікелей ... ... ... ... оны ... іс-әрекеттер орынды заңдық
фактілер болуы мүмкін.
Үшінші ... ... ... ... да мүліктік құқықтық
қатынастар тууы мүмкін. Соттық құқық белгілейтін ... ... ... Мысалы, интелектуалдық қызмет нәтижесіндегі әдеби
туындысына құқықтарды таныту. ... ... бұл ... ерекшелігі-
олардың жігерлі іс-әрекеттері арқылы жеке мүліктік емес құқықтық қатынастар
туатын үшінші тұлғалар ролардың қатысушылары болып саналмайды.
Жеке мүліктік емес ... ... ... ... заңсыз,
яғни заңда тікелей тыйым салынған іс-әрекеттер болып шығуы да мүмкін.
Мұнда, ... ... ... ... үшін ұнамсыз болғанымен,
соған қарамастан, оларға басқа тұлғалардың келтірген ... ... ... ... жеке ... емес құқықтық қатынастар пайда
болады. ... ... ... зиян ... ... ... яғни қатысушылардың еркінен тыс пайда болатын
мән-жайларды да заңдық фактілерге жатқызады. Мұнда, ең ... ... атау ... (адам өлімі, табиғат аппаттары және т.с.с). Басқа
адамдардың іс-әрекеттері мүліктікемес ... ... ... объективті оқиға болуы мүмкін. Мысалы, қасақана адамның ар-намысын
кірлейтін жалған мағлұматтар тарату және тб.
Заңдық ... ... ... ... ... ... ... нәтижеге жету үшін бірлі-жарым заңдық
фактінің пайда болуы да жеткілікті. ... ... ... ... ... ... толтыру міндетін туғызады. Басқа жағдайларда,
фактілердің белгілі бір жиынтығы болған кезде құқықтық нәтижеге қол ... ... ... ... ... ... ... жасалып іс-жүзінде
автордың шығармасын беретін-бір ... ... екі ... ... ... ... алатын автордың туындысына меншік ... ... Жаңа ... ... ... ... іс ... немесе
заңдық құрам деп атайды.
Заңдық күй заңдық фактілердің ерекше санатына жатқызылады. Заңдық
күйді деп ... ... ... жеке ... емес құқықтық қатынас
объетісінің белгілі бір құқықтық қасиеттері болуынан ... ... ... Мысалы, қайтыс болған автормен жақын туыстық ... ... ... ... болу негіздерінің бірі.
Заңдық факті ретінде заңдық күйдің маңызды ерекшелігі бар: ол ... өз ... ... ... және ... ... ... пайда болуынан бұл мақсат жүзеге асады. Демек, едәуір
күрделі фактілік құрамының элементі ... ... күй бола ... ... емес ... қатынастарға қатысушылардың еркіне тәуелді
болумен қатар, заңдық фактілер кейбір өзгеше белгілері бойынша белгілі-бір
топтарға бөлінуі мүмкін. Жеке мүліктік емес ... ... ... етуіне қарай заңдық фактілерді құқықты туғызатын, құқықты тоқтататын
және құқықты өзгертететін ... ... ... Осылардың біріншісі
бұрын мұндай заңдық байланысы (шарт, зиян келтіру ) ... ... жеке ... емес ... ... ... ... Үшіншісі-қалыптасқан жеке мүліктік емес ... ... ... ... болды.
Өздерінен кейін туатын құқықтық салдарға заңдық фактілер түрліше ықпал
етеді. Көптеген жағдайларда құқықтық салдардың мазмұнын заң ... ... ... зиян ... ... белгіленген заладық орнын
толтыру міндетін туғызады. Моральдық зиян келтіру фактісі заңның нақты ... емес ... ... ұйғарымдарын жүзеге асырады. Мұндай
заңдық фактілерді құқықты бағыттаушы ... деп ... ... өзгеше,
құқықты қалыптастырушы заңдық фактілер жеке ... емес ... ... ... құқықтық нормаларына ұқсайды, бірақ одан
мәнді айырмашылығы – жеке мүліктік емес ... ... ... ... жеке дара ... ... ... мен әкімшілік актілерді ... ... ... ... ... олар жеке ... ... қатынастардың мазмұнын белгілі бір ... ... ... ... ... заңның тыйым салуына қайшы келмейтін
шектерде ғана анықтай алады.
Заңды фактінің келесі түрі – міндетті тіркеу. ... ... ... және мәмілелердің кейбір түрлерін тіркеудің ерекше маңызы бар.
Тіркеу өздігінен азаматтық құқықтар мен ... ... және ... ... ... пайда болуын, өзгеруін,
тоқтатылуын аяқтайды.
ІІ. Жеке ... емес ... ... мен ... ... Жеке ... емес ... мен жеке мүліктік емес өзіндік
құқықтардың арақатынасы.
Қазіргі таңда жеке мүліктік емес ... ... ... ... ... цивилистері де артта қалып отырған жоқ. Өйткені
халықаралық құқықта адам құқықтары бірінші ... ... Мұны ... ... ... БҰҰ ... Адамның құқықтары мен қадір-
қасиетін қорғау мәселелері баянды етіледі. Өзінің алғашқы ... ... ... ... ... халықаралық билль” жасауды БҰҰ-ның адам
құқықтары жөніндегі Комиссиясы қолға алды.
Жоғарыда аталған халықаралық ... ... ... ҚР-да Конституцияға сәйкес адам құқықтары ... ... және ... ... ... Адам ... ... әркімге тумысынан жазылған, олар абсолюттік деп танылады,
олардан ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де ... ... ... мен ... ... орай ... ... көрсете отырып, мына шешімге келдік: адам құқықтары мен
бостандықтары ... ... ... және ... ... ... актілер жеке мүліктік емес ... ... ... оның ... ... ... екіге бөлінеді:
жалпы және арнайы нормалар. Жалпы ... жеке ... емес ... ... ... ... Ал арнайы нормалар жеке мүліктік емес
өзіндік қатынатсардың жеке түрлерін реттйді және қорғайды. Жеке ... ... ... жеке ... тәсілі негізінен азаматтық құқық
нормаларымен жүзеге асырылады.
Сонымен егер жеке мүліктік емес өзіндік ... ... ... және ... ... ... ... реттелінетін болса,
онда олар азаматтық құқықтың нысанасына кірмейді. Қалған жағдайлардың
барлығында азаматтық ... ... ... Қалған жағдайлардың
барлығында азаматтық құқық нормаларымен реттелінеді.
Жеке мүліктік емес игіліктер мен жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарды
пайдалану ... ... ... ... ... мен жеке ... ... құқықтар азаматтық құқықтың объектілері болып табылады. Олардың
мынадай үш ... бар: 1) ... ... ... 2) ... ... яғни олар бөлінбейді, сатылмайды, берілмейді және
т.с.с.; 3) жеке тұлғаны дараландыріу қасиетіне ие болады.
Ескертетін бір ... ... емес ... және ... жеке ... емес ... ... реттемейді, ол тек қана
қорғау қасиетін жүзеге асырады. Ал екінші топ ... ... ... ... емес ... ... реттелінуін және қорғалуын пара-пар
қоюға болмайды. ... ... ... реттеудің өзі оларды қорғау
болып табылады. Соңғы кезде ... ... осы ... қолдайды.
Жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарды реттеген кезде азаматтық ... ... ... ... ... ... кодексте жеке
мүліктік емес ... ... ... реттеудің біртұтас жүйесі ... ... ... ... ірге ... ... бола отырып, жеке
мүліктік емес өзіндік құқықтардың бүкіл алуан түрлілігін көрсете алмайды.
Жеке мүліктік емес өзіндік қатынастар жеке ... емес ... ... ... ... Жеке ... емес ... жеке
тұлғаларға тиесілі болады. Олар тумысынан беріледі(өмір,денсаулық,және
т.с.с.) немесе заңға сәйкес пайда ... яғни заң ... ... құқығы, тұрғын үйге қол суғылмау құқығы).
Жеке мүліктік емес ... ... ... ққоғамдық маңызы бар
қасиеті болып келеді. Аталмыш игіліктер құқықтық қатынастарында ... ... ... жеке ... емес ... ... денеге
қол суғылмаушылығын, бостандығын жзатқызады. Аталған игіліктер адам ... ... әрі ... ... ... ... әрекеттері ежелден-ақ
пайда болды. Осы әрекеттерді біз көптеген жаратылыстық – ... ... да ... ... әкеп ... яғни ... құқықтары және жеке тұлғаның құқықтары еңсерілді. Позитивистік
теория бойынша, заң азаматтардың өмірлерін, денеге қол суғылмаушылығын,
бостандығын және ... ... ал жаңа ғана ... өмірге,
босьандыққа ешқандай субьективтік азаматтықт ... ... ... ... ... ... ... Жеке тұлғаның
субъективті азаматтық құқығы заң ... ... ... ... Ал ... ... ... өтеумен айқындалады.
И.А. Покровскийдің айтуынша жеке мүліктік емес игіліктер мен ... жеке ... емес ... ... ... ... өсуіне байланысты болады. Өйткені мүліктік айналымның өсуіне
байланысты болады. Өйткені мүліктік қызығушылық ... жеке ... ... ... ... ... Алғашында олар есім алу құқығына
негізделеді. Егер ... бір ... ... ... ... ... ... оның іскерлік бедел саудада маңызды рөл атқарады. Сонымен
қатар осы концепцияның дамуына адамның жеке өмірін ... ... ... тигізе бастайды. Мысалы, жеке ... ... ... ... ... оның ... ... мәселелері және тб. Қазіргі
кезде аталып ... ... ... деңгейде шешіледі. ҚР
Конституциясының нормаларына сәйкес, ... ... жеке ... мен
жинаған қаражатының, жазысқан хаттарынң, телефон ... ... ... ... арқылы және басқа ... ... ... ... ... ... ... адам құқықтары танылғанна кейін олар субъективтік
құқықтар деген мәртебеге ие болды. ... ... ... адам ... ... болады. Сондықтан да жеке тұлғаның өзіндік ... ... ...... ... ... ... ойынша, жеке мүліктік ... ... ... субъективтік құқықтары ретінде қарастырылып,
олардың азаматтық құқық қабілеттілігін құрап отырды. Екінші жағынан жеке
мүліктік емес ... ... ... ... ... элементі
ретінде қарастырылды.[11]
Сол кездегі заң әдебиеттеріне жүгінсек мынадай ... ... Жеке ... емес ... ... пайда болуы
нақты бір заңды фактілерге байланысты емес. Тұлғада құқық қабілеттілігі
пайда болғаннан ... оның жеке ... емес ... ... сол ... және ... ... тәуелді болмайды.[12]
М.М.Агарков субъективтік құқықты керісінше ... ... ... ... ... ... шарасын жүзеге асырудың
жеке тұлға мүмкіндігі, яғни субъективтік ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, жеке мүліктік емес игіліктерге қол
сұғушылығы. Бірақ та ... ... ... бір ... қайшы
тұрғанымен, мынадай көз-қарас өзгеріске ұшыраған жоқ. Субъективтік құқық
ресми түрде танылған жеке және заңды ... ... ... ... ... құқықтық қатынастардағы субъектілердің екі жақты ... ... деп ... Оның ... ... ... жеке ... емес игілік ретінде қарастырылмайды. Субъективтік
құқық тұлғаға мүліктік және ... ... ... береді, яғни тұлға әлеуметтік ... ... ... ... ... құқық ғылымы жеке мүліктік емес игіліктерді және жеке
мүліктік емес өзіндік құқықтарды ажыратып көрсетеді.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... тұлғаға ар-намысын, қадір-қасиетін, денсаулығын, есімін және ... ... емес ... бере ... ... ... нормалар
болғандықтан субъектілерде олардың өмірлері, ар-намыстары және қадір-
қасиеттері, жеке бас бостандығы және қол ... ... ... ... ... ... жеке ... емес игіліктерді қорғау
мүмкіндігі пайда болады, яғни тұлғаның белгілі бір жеке ... ... жеке ... емес өзіндік құқығы бар екені делінеді. Қазіргі
кездегі әдебиеттеріне сәйкес жеке мүліктік емес ... ... ... ... ... олардың жеке мүліктік емес өзгермелі
көріністерге ие болады. Олар бізге белгілі ... ... ... емес ... ... жеке ... емес ... бағытталған
қатынастардан пайда болады.
Бірақ ҚР Азаматтық Кодексінде жеке мүліктік емес игіліктер мен жеке
мүліктік емес өзіндік құқықтары ... ... Жеке жеке ... ... және ... жеке ... ... денсаулығы, қадір-
қасиеті, абырой, игі атақ, іскерлік бедел, қадір-қасиеті, абырой, игі ... ... жеке ... қол ... жеке ... мен ... құпиясы,
есім алу құқығы, автор болу құқығы, шығармаға қол ... ... ... да ... емес ... мен ... ... келтірілген нормаға сәйкес заң шығарушы орган жеке мүліктік емес
игіліктерді және жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарды ажыратып ... Олар бір ... ... ... ... қаншама
пікірлері болғанымен заң шығарушы орган аталған игіліктер мен ... ... ... ... ... ... ... шешімге келуге болады. Жеке
мүліктік емес игілік-азаматтық құқықтық ерекше объектісі, оның экономикалық
және мүліктік сипаты ... Олар ... жеке ... ... тұлғаға тиесілі
болады және өзгермелі қасиетке ие болыпкеледі. Жеке ... емес ... ... жеке ... ... ал осы ... жеке мүліктік емес игіліктер болып табылады.
2.2. Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел құқықтық
категориялар ретінде.
Қазіргі ... адам ... ... ... ... ... шықты.
Оның негізін адамдардың қызығушылығы және құндылығы құрайды. Осы ... ... ... ... Шынайы прогресс адам құққықтары мен
бостандықтарынсыз ілгері ... жүре ... Адам ... ... ар-
намысқа, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне ... өте ... ... де ... аталған үш категорияны қорғамаса, онда оның болашағы жоқ,
оны тәртіпсіздік, ... ... ... ... ... ... ... елімізде олай емес. ҚР Азаматтық кодексінде арнайы нормалардың болуы
бұл жағдайды растайды.
Кез келген мемлекет адам құқықтарын ... ... ... адам ... ... ... оның ... байлығы ретінде
саналады. Оларды қорғау мемлекеттің басты белгі-нышаны болып саналады.
Сонымен бірге ... ... ... ... қатынастардың барлығы адам
құқықтарына бағытталады.
Ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне құқығы меемлекет
пен қоғамның басты ... ... және ... ... ҚР ... ... ... Сондықтан да біз өзіміздің
елімізді құқықтық мемлекет деп айта ... ... ... ... ... ... айтылады. Қазіргі таңда адам
құқықтарының қорғалуы атқарушы, заң ... және сот ... ... ... ... және ... көрсетіп тұрады.
Біріншіден, ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне құқығын
алып көрсету үшін субъектінің құқық ... және ... ... ... ... ... Осы ... ерекшелігіне келсек, оның мазмұны және
мәні адамның өмір сүру ... ... ... ... Сондықтан да
көптеген ғалымдар ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік ... ... ... ... ... ... үш
категорияларға құқық азаматтық құқық ... ... ... ... ... Л.К. ... сынап теріске шығарды. Оның айтуынша,ар-
намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік ... ... ... ... ... оның ... ... қалумен, тығыз байланыста
болады.[14]
Болашақта әр субьективті құқықтар мен міндеттерді ... оның ... және ... ... ... ... ... көрсетіп
тұрады. Осы құқықтардың құрамына ар-намысына, қадір-қасиетіне және ... ... ... ... ... ... құқық
қабілеттіліктен пайда болмайды. Себебі олар ... ... ... ... ... табылады.
Азаматтық құқық ар намысына , қадір қасиетіне және ... ... ... ... жеке ... емес өзіндік қатынастарды қорғайды.
Осы құқық бұзылған жағдайда азаматтық құқық пайда болған жеке ... ... ... ... ... ... айтуынша, ар-намысына, қадір-қасиетіне және
іскерлік беделіне құқығының мазмұны ... ... ... ... да, бұл ... әрекет етпейді. Соған байланысты О.С. Иоффе
мынадай шешімге келді ... ... ... және ... ... ... ... ету құқығы болып табылады және тұлғаның қоғамдық
моральдық –саяси ... оның ... ... әрекетсіздігіне тікелей
тәуелді болады”
Бұл пікірге сүйенетін болсақ мынадай шешімге келіге ... ... ... ... және ... ... ... тумысынан
емесадамның әрекет жасау мүмкндігі пайда болған кезде жаратылады. Бірақ
мына ... ... ... себебі адамның құқықтары тумысынан пайда
болады және олар абсолютті болып табылады. Сонымен бірге бұл ... ... ... ... келеді.
Ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне құқығын ... ... ... қарастыру қажет. Өйткені оның мәні адам ар-
намысының, қадір-қасиетінің және іскерлік беделінің қол ... ... ... ... ... ... ... мына жағдайларды атап
өтіп, келесідей қорытындыға келу ықтимал: ар-намысына, қадір-қасиетіне және
іскерлік беделіне құқығының ... оның ... ... ... ... Ол ... жағдайда тек қана оны қорғау қажеттігі пайда
болады.
ҚРАК-нің 143 бабының нормаларына сәйкес азамат немесе заңды ... ... ... және ... беделіне құқығына ие болады. Бірақ
біздің ... ... ... үш ... ... ... кемшілік деп те қарауға болады. Себебі заңдық анықтама болған кезде
азаматтардың және заңды тұлғалардың жеке ... емес ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықта осы үш категорияның да анықтамасы бар
және сол бойынша айтарлықтай бірдей пікір қалыптасты.
Ар-намыс дегеніміз-бұл ... ... ... ... оның ... ... қасиеттерінің өлшемі.
Қадір-қасиет дегеніміз - ... өз ... ... ... ... маңызына өзі іштей беретін бағасы.
Іскерлік бедел дегеніміз-адамның іскерлік ... ... ... ... ... ... оң бағасы.
2.3. Интеллектуалдық меншік пен ерекше құқық ұғымдарының арақатынасы.
ҚР ... ... ... ... ... объектілерінің
ішінде интеллектуалдық шығармашылық қызметтің нәтижелері де көрсетілген
Объектілердің осы ... ... ... ... заң ... ... ... Бірінші бағыт, интеллектуалдық шығармашылық қызметтің
нәтижелеріне ... ... ... құқығымен теңестіруге
негізделсе,екінші бағыт құқықтарды заттық ... ... ... сипаттағы құқықтарға” жатқызуға негізделеді.
Мәселенің былай шешілуіне және “интелектуалдық меншік” ұғымын құқықтың
ұғымдар аппаратына енгізуге қарсы шыққан “ерекше ... ... ... ... болып табылатын және қандай да бір аумақтық
шектеулер қойылмаған меншік құқығынан өзгешелігі сол, авторлардың, ... және ... ... ... ... әуел ... уақыт
бойынша және кеңістікте шектеулі, екіншіден, бұл құқықтар меншік құқығын
қорғауға арналған виндикалық және ... ... ... ... қорғалатын ерекше құқықтар, демек материалдық емес объектілерге
жататын интелектуалдық ... ... мен ... заттардың
құқықтық режимдерін теңестіруге болмайды, сондықтан “интелектуалдық меншік”
терминін қолдану ғылыми тұрғыдан ... деп ... ... ... ... екі ... ... бұл ғылыми дау бірінде ... ... ... ... ... ... ... табиғатының екі қырлы екендігіне
ешкім шүбә келтірмейді және ... ... тек ... ... ғана қалған деуге болады. Шыныда да ... ... ... бір ... оны пайдалануға ерекше сипатты
құқығы болады және бұл құқық басқа тұлғаларға азаматтық құқықтық мәмілелер
арқылы әмбебап құқық ... ... ... бере ... ... да, меншік құқығына ұқсас. Екінші жағынан, атворға
авторлық құқық, авторлық есімге құқық сияқты ... жеке ... ... ... да тиесілі болады және өздерінің табиғатына
сәйкес бұл ... ... ... ... ... ... яғни иеліктен
шығаруға жатпайтын құқықтар болып табылады.
Әдетте, ... ... ... “интелектуалдық меншік”
терминімен атау қазіргі уақытта шартты түрде ... ... ... де,
бұл терминмен мүлдем бас тартып, ... тиек ... ... ... ... құқықтар терминін пайдалануды немесе бұл терминдерді заң
актілерінде, ұсынушылар қатары әлі де аз емес.
Осы ... ... ... ... ... емес ... ... интелектуалдық шығармашылық
қызметінің нәтижелеріне және ... ... ... айналымның
субьектілері мен обьектілерін дараландыру құралдарына ... ... ... және жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарының кешені
(жиынтығы) деп ... ... ҚР ... кодексінің 125-бабында
“интелектуалдық меншік” пен “ерекше құқықтар” категорияларын теңестіру орын
алған.
Бұлайша теңестіруді келесі ... ... ... ... ... ... ... интелектуалдық меншіктің мүліктік
құқықтармен қатар жеке мүліктік емес ... ... да ... ... ... Ал, ... кодексінің 964-бабына сәйкес, ерекше
құқық-интелектуалдық меншік обьектісін оның ... өз ... ... кез-
келген әдіспен пайдалануға мүліктік құқығы ... ... ... ... ... бұл құқықты интелектуалдық ... ... ... ең ... деп ... ... де, ерекше
құқық интелектуалдық меншік ұғымы қамтитын құқықтар кешенінің бір ... ... бұл ... ... жеке ... емес өзіндік
құқықтар тыс қалады.
Осы айтылғандардың негізінде Азаматтық Кодексінің 125-бабы 2-тармағының
редакциясынан ... ... ... сөз ... алып ... ... ... болуы мүмкін интелектуалдық шығармашылық
қызметтің нәтижелері мен дараландыру пайдалану … деп ... ... ... ... меншік ”және “ерекше құқықтар” ұғымдарын тең
дәрежеде қарастырудың орынсыздығы ҚР заңдарына ғана ... ... ... жөн. ... ерекше құқық Ресей мен Өзбекстанның азаматтық
заңдарында ... ... ... ... жеке ... ... құқықтармен қатар мүліктік құқықтар да енетін категория ... ... ... кодексінде бекітілген. Ал, Қазақстан
заңдары бойынша, жоғарыда ... бұл ... тек ... ... ... ... ... деп тек мүліктік құқықтың танылатындығы
туралы ... ... ... ... ... ... бірдей келісе бермейтіндігін айта кету керек.[16] Бұл орайда, Т.
Қаудыровтың: “… мәселен, жеке мүліктік емес ... ... ... бар. Осы ... немесе өнертабысқа басқа бір тұлғаның құқығы
жоққа шығарылады. ... ... ... ... ... ерекше
құқық субьективті құқықтардың кешені ... ... ... ... бұл ... ... жеке ... емес өзіндік
құқықтардың ерекшелік қасиетінің болуына бөгет ... ... ... ... терминологиялық тепе-теңдікті ... ... ... ... ... ... және ... терминдерін тең мағыналы ұғымдар ретінде қолданбауды ұсынамыз.
ІІІ. Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қорғау және моральдық
зиянды өтеу ережелері.
3.1 Жеке ... емес ... мен ... ... құқықтық қорғау тәсілдері азаматтардың құқығыман реттелетін
жеке мүліктік емес игіліктер мен ... ... ... ... ... емес игіліктер мен құқықтарды қорғау тәсілдері ерекше
болады. Өйткені бұзылған жеке ... емес ... мен ... ... кінәсына қарамастан қалпына келтіруге жатады. Сонымен бірге жеке
мүліктік емес игіліктер мен құқықтар қорғалған кезде азаматтық ... әр ... ... және ... ... ... ... қорғаудың нысандары және түрлері бұзылған жеке мүліктік емес
игіліктер мен құқықтарға және құқық бұзышлықтың ... сай ... ... ... ... ... бұзатын әрекеттерді тыю, залалдарды өтеу,
моральдық зиянды өтеу.
Жеке мүліктік емес игіліктер мен ... ... ... ... жеке ... ... тұлғалардың құқықтарының бұзылуына байланысты
болады.
Заңмен ... ... ... жеке ... емес ... ... ... иеленуші тұлға өзі таңдайды. Егер жеке тұлға ... ... жеке ... емес ... ... ... ... қорғау тәсілдері заң негізінде берілетін болса, онда осы тұлғалар
құқық беруші тұлғаның атынан қорғауды жүзеге асырадыжәне оның ... ... ... емес ... мен ... иегері қайтыс болған
жағдайда, олардың ... ... ... өтуі ... [17]
ҚР Азаматтық кодексінің 187-бабының нормаларына сәйкес талап қою
мерзімі заң құжаттарында көзделгеннен басқа реттерде ... емес ... емес ... ... қорғау туралы талаптарға қолданылмайды.
Ендеше жеке мүліктік емес игіліктер мен ... ... ... ... ... ... қарастырайық.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау ... ... ... ... ... Осы ... істер
азаматтардың, ұйымдардың және сотқа жүгіне алатын өзге де тұлғалардың өз
құқықтарын қорғау үшін арыз ... ... ... (ҚР А1ЖК ... бірге азаматтар және заңды тұлғалар өздерінің ар-намысын, қадір-
қасиетін және іскерлік беделін заңға ... ... ... және ҚР
конституциясының 18,34,75,76 баптарына сәйкес сот тәртібін орнатады, ... және ... ... ... құқықтарды қорғаудың әр түрлі негіздерін
және тәсілдерін белгілейді.
ҚР Азаматтық кодексінің 143-бабының 1- ... және ... ... ҚР ... 19-бабының 1-бөліміне сәйкес азамат ... ... ... ... ... немесе іскерлік беделіне кір
келтіретін мағлұматтарды, егер ондай ... ... адам ... сай ... дәлелдей алмаса, сот арқылы теріске шығаруды талап
етуге құқылы, яғни мынадай мағлұматтар теріске шығарылады:
1) жеке және ... ... ар ... ... қасиетіне және іскерлік
беделіне кір келтіретін;
2) жауапкерлермен таратылған;
3)шындыққа сай ... ... ... азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-
қасиетін-іскерлік ... ... ... ... ... ... 18 ... ҚР Жоғары Соты Пленумының №6 Қаулысында аталған
жағдайлардың ... ... ... ... ... ... принциптері тұрғысынан қарағанда
қоғамдық пікірдегі ... ... ... ... ... ... қадір-қасиетін кемсітетін, шындыққа сай келмейтін мағлұматтар ... ... ... ... ... және іскерлік беделге кір ... ... ... ... ... ... оларды
баспасөзде жариялауды,радио, теледидар арқылы хабарлауды, әр ... ... ... ... ең ... бір адамға арналған
қызметтік және өзге ... ... ... ... ... Азаматтық кодексінің 143-бабы бұқаралық ақпарат ... кір ... ... теріске шығарудың арнайы тәртібін
белгілейді: олар сол бұқаралық ақпарат құралдарында теріске шығарылуы тиіс.
ҚРАК ... ... ... ... сот ... ... ... тергеу органдарының қаулыларында және өзге ... ... ... ... ... ... заңмен өзге тәртібі
орнатылды.
Аталған заң нормаларына сәйкес ар-намысын, қадір-қасиетін, іскерлік
беделін қорғау үшін сотқа ... ... тек қана кір ... таратылғандығын дәлелдеу керек, ал осы ... сай ... ... ... ... құжаттарда жалған мәліметтер болса, ондай құжаттардың
теріске шығарудың ... ... ... Бұл ... ... сай ... ... тиісті адамға міндетті түрде хабарлана
отырып, құжат алмастырылуға немсе кері сұратып алынуға жатады. Мысалы, егер
еңбек ... ішкі ... ... ... ... (әрекетсіздік)
жұмыстан шығарылудың негізі болып және сот оны шындыққа сай ... ... онда ... осы ... кітапшасын ауыстыруды немесе жаңартылуды
талап етуге құқылы.
Өзге реттерде теріске шығарудың ... ... ... ... ... сот ... ... кодексінің 143-бабының 3-тармағына сәйкес бұқаралық
ақпарат құралдары азаматқа немесе заңды тұлғаға қатысты ... ... ... ... ... келтіретін мағлұматтар жарияласа, олар сол
бұқаралық ... ... өз ... тегін жарияласа, олар сол
бұқаралық ақпарат құралдарында өз жауаптарын тегін ... ... ... және ... ... кір келтіретін
мәліметтерді таратушы тұлға ... ... ... Егер де ... ... құралдарында таратылған мәліметтерді теріске
шығаруды талап етсе, онда сол ... ... ... авторы және
редакциясы жауапкер ретінде жауапқа тартылады.
Жариялымның авторы көрсетілмесе де, жауапкер ... сол ... ... ... ... ... Егер де, бұқаралық ақпарат
құралдың редакциясы заңды тұлға болып табылмаса, онда сол ... ... ... сотта жауапқа тартылады.
Кәсіби мінездемелердегі ... ... ... ... ... шағымдарда сол құжатқа қол қойған тұлғалар және сол ... ... ... ұйым жауапқа тартылады.
Егер де кір келтіретін мәліметтерді таратушы ... ... ... ... онда зардап шеккен тұлға, яғни жәбірленуші құқық
бұзушыны қылмыстық жауапқа тартуды талап ететін сотқа ... ... ... ҚР ... кодексі жеке мүліктік емес игіліктер мен
құқықтарды қорғайтын құқықтық нормалар бар. Мысалы, ҚРҚК ... ... ... яғни ... да ... ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан
келтіретін немесе оның ... ... ... ... ... ... ҚРҚК 130-бабына сәйкес “қорлау”, яғни басқа да адамның ар-намысы мен
қадір қасиетін әдепсіз ... ... ... ... ... іс ... зардап шеккен тұлға ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік
беделін қорғау туралы талаппен сотқа ... ... ... ... заңды тұлғаның ар-намысына қадір-қасиетіне және
іскерлік беделіне кір келтіретін мағлұматтарды таратушыны ... ... өзі ... ... ... ... адам ... шындыққы сай келмейді деп тану туралы сотқа ... ... ... ... және ... ... ... талапты қою міндетті емес. Себебі бұл жағдай біздің ... ... ... ... ... ... ... да,
шағымданушы тұлға сотқа жүгінбей жауапкерге талап қоюға міндетті емес.
Егер бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... тартса, онда азамат немесе заңды тұлға ... ... ... ... ... ... жауапкер соттың шешімін орындамаса, сот оған тәртіп ... ... ... ... ... ... ... құқылы. Айыппұл
азаматтық іс жүргізу заңдарында ... ... пен ... ... төлеу тәртіп бұзушыны сот шешімінде ... ... ... босатпайды.
Бірақ “Бұқаралық ақпарттар туралы ” ҚР заңының 26-бабына сәйкес кейбір
жағдайларда таратылған жалған мәліметтер үшін бұқаралық ... ... ... орай ... ... ... мен заңды тұлғалардың ар-
намысын, ... және ... ... ... жөніндегі заңдардың
қолданылуы туралы” 2002 ж. 18 желтоқсандағы ҚР ... Соты ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған ақпараттық
материалдардың алынған ... ... ... ... ... ... ... нормативтік актілердің қайшылығы байқалады.
Мысалы, “Бұқаралық ақпарат құралдары туралы” ҚР заңының 26 бабына сәйкес
егер ... ... ... ... ... хабарлар немесе
ақпараттық агенттіктер болса, онда сол бұқаралық ақпарат ... ... ... ҚР ... ... 951 ... көрсетілгендей зиян
келтірушінің кінәсына қарамастан моральдық зиян өтеледі,егер зиян ... ... мен ... ... нұқсан келтіретін мәліметтер
тарату арқылы келтірілсе… Аталған заң нормасын келесідей қарастырған жөн:
“заң ... ... өзге ... ... зиян ... қадір-
қасиеті мен скерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату арқылы
келтірсе…”
ҚР Азаматтық кодекстің 141-бабыны 1-тармағына сәйкес жеке ... ... ... ... адамның, осы Кодекстің 9-бабында ... ... осы ... ... ... ... зардаптарын
өтетуге құқығы бар, яғни құқықтарды ... ... және ... ... осы Кодексте аталған қорғанудың тәсілдері қолданылады.
ҚРАК 143- бабының 6-тармағына сәйкес азаматқа немесе ... ... ... ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне кір
келтіретін мағлұматтар таратылған болса, онда олар ... ... ... ... ... ... ... келтірілген залалдың
немесе моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге құқылы.
Сонымен бірге 1992 ж. 18 ... ҚР ... Соты ...... ... ... шағымды немесе талапты қанағаттандыру
барысында кір келтіретін нақты мәліметтердің ... сай ... ... ... тәртібі сотпен көрсетілуі тиіс.[21] Теріске шығару
дегеніміз азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысын, ... ... ... кір ... ... жұртшылық алдында жалған деп
тану.
Жоғарыда ... ... ... ... және ... ... және ... тұлғалардың ар-намысы, қадір-қасиеті және іскерлік
беделі жоғары деңгейде қорғалады деп айта аламыз.
Азаматтар мен заңды тұлғалар өздеріне ... ... ... ... ... ... құқығын өз қалауынша пайдаланады.
Әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өзінің
құқықтары мен бостандықтарын, қажетті ... қоса ... ... ... ... тәсілдермен қорғауға хақылы.[22] Тіптен, әрбір ... ... мен ... сот ... ... ... ... адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу Конституцияның
алтын арқауы. Сонымен бірге кез келген ... ... ... ... ... ... ... өйткені олар шексіз болмайды.
“Адам бостандығы басқа адамның бостандығы басталған жерде аяқталады” –
құқықтың басты принципінде осылай делінген. Осы принципке сәйкес ... мен ... ... шегі белгіленген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын қорғау.
Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында
шектелуі ... ... ... ... ... ... ... шекті түрде белгіленген болып табылады.[23]
Азаматтар мен заңды тұлғалар өздеріне берілген азаматтық құқықтарды,
соның ішінде өздерін қорғау ... өз ... ... Және ... мен ... ... өздеріне берілген құқықтарын қорғауды жүзеге
асырған ... ... ... және әділ ... жасап, заңдардағы
талаптарды, қоғамның адамгершілік қағидаттарын, ал кәсіпкерлер ... ... ... ... сақтауға тиіс.
Азаматтар сонымен қоса, өзінің құқығын қорғау кезінде біршама тәсілдер
бойынша міндеттеуге, айып төлетуге, моральдық зардаптарды өтеуге, ... ... ... ... ... мен сот ... ... бәрі тең. Сол себепті де, тұлғаның ... ... және ... ... ... ... ... дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе
кез келген өзге де ... ... ... ... кемсітуге болмайды.
Негізінен Азаматтық кодекстің ... ... ... ... кең ... ... иесінің мүддесін қорғаудан айыра
білу керек. ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
1. Юрисдикциялық;
2. Юрисдикциялық емес.
Қорғаудың юрисдикциялық түрі субъективті құқықтар бұзылғанда немесе
дауға түскенде өкілетті мемлекеттік органдардың оны ... ... ... ... немесе заңдық мүддесі бұзылған тұлға мемелекеттік немесе
басқа да құзыретті органдарға (сот, аралық сот, жоғары инстанция және ... әлгі ... ... өз ... ... құқықты қалпына
келтіру және бұзушылықты жою үшін өкілеттігіне сай қажетті ... ... ... ... ... ... жалпы және
арнайы тәртібін белгілейді, Жалпы тәртіпке ... ... ... ... ... ... сот (төрелік немесе аралық сот)
арқылы жүзеге асады.
Азаматтық кодекс бойынша қарайтын болсақ, 9-бабы жалпы тәртіппен ... ... де ... ... ... ... асырылатын
меншік иесінің құқығын қорғау құралы шағым ... ... ол ... нәтижесінде зардап шеккен құқық иесі мүддесін қорғауға орай
тиісті өкілетті органға беріледі.
Кейбір заңдарда аралас, яғни ... ... мен ... да ... ... ... сот ... қолданады. Мұндай жағдайда мүліктің меншік
иесі мен иеленушісі сотқа шағынбас бұрын мемлекеттік ... ... ... емес ... ... ... иесі мен ... мемлекеттік және басқа құзыретті органдарға бармай-ақ өз
бетімен ... ... ... ... ... ... ... құқықтардың өзін өзі қорғауы” ұғымымен байланысты және
меншік құқығы мен басқа да ... ... ... бір ... ... ... өзін-өзі қорғауы өзінің заңдық табиғатында құқық
қорғау әдісі болып табылмайтын өзіндік ... ... ... ... ... Мәселен, профессор А.П.Сергеев қорғанудың дербес түрі ретінде өзін өзі
қорғау құқығы сот және ... ... ... ... ... ... де пікірімізше өзін өзі қорғау құқықығына ешкімнің
тиіспейтіндігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жоюға бағытталған өкілетті тұлғаның заң немесе шарт ... ... жол ... азаматтық құқықты қорғаудың дербес нысаны болып
табылады.[25]
Жоғарыда ... ... ... кең ... ... құқығын
қорғаудың арнайы құрал жүйесінен айыра білу керек. Мұндай арнайы ... ... ... ... ... ... абсолютті құқығы
немесе басқа да заттық құқығы (мысалы, мүлікті алып қою) ... ... ... ... ... сипаты бар құралдары оны қорғауға
кіріседі.
Құқық бұзушы мен өкілетті тұлға ... ... ... ... ... ... ... шартта көрсетілген мерзімде затты меншік иесіне
қайтаруға тиіс болса) міндеттемелік құқықтың қорғау құралдары қолданылады.
Міндеттемелік - құқық құралы талап ... тән ... ол ... ... ... ... азаматтық құқықтың басты институттарына
негізделеді, яғни ... ... қою ... құқығын тікелей емес,
соңында, яғни ақыр аяғында қорғайды.[26] Ал меншік құқығын қорғаудың заттық-
құқықтық ... ... ... ... ... ... сипатталады
және қандай да бір нақты міндеттемемен байланыста болмайды. ҚР-ның ... ... ... ... талап қою түрін таңдау мүмкіндігі
(айталық, шарттық немесе заттық-құқықтық) бермейді, бұл ... ... қою ... деп ... жағдайларды қолдамайды.
Азаматтық құқық институттарының әр түрінен туындайтын не заттық-құқықтық,
не міндеттемелікке жатпайтын ерекше қорғау тобы белгіленген. Мысалы, ... ... деп ... ... өлді деп ... ... ... құқықтарын қорғау (АК-тің 29, 32-баптары), кепіл ... ... және т.б. ... табылады.
Жалпы, азаматтар мен заңды тұлғалардың өздеріне ... ... ... бас ... заң құжаттарында көзделген жағдайларды
қоспағанда, бұл құқықтардың тоқтатылуына әкеліп соқтырмайды. Және азаматтық
құқықтарды ... ... ... құқық субъектілерінің құқықтарын ... ... ... ... айналадағы ортаға ... ... мен ... тұлғалар өздеріне берілген құқықтарды жүзеге
асырған кезде ... ... және әділ ... жасап, заңдардағы
талаптарды, қоғамның адамгершілік қағидаттарын, ал кәсіпкерлер бұған қоса
іскерлік әдептілік ережелерін сақтауға ... Бұл ... шарт ... ... ... шектеуге болмайды. Азаматтық құқық қатынастарына
қатысушылардың адал, парасатты және әділ ... ... ... да айта ... ... азматтар мен заңды тұлғалардың басқа жаққа
зиян келтіруге, құқықты басқа түрлерде қиянат жасап пайдалануға, сондай-ақ
құқықты оның ... ... ... етіп ... ... ... жол берілмейді. Демек, егер заңда көзделген талаптарды
орындамаған ... сот ол ... ... ... ... бас ... ... кодексінің 9-бабында: Азаматтық құқықтарды қорғауды сот,
төрелік сот немесе аралық сот: ... ... ... бұзылғанға
дейінгі болған жағдайды қалпына келтіру; құқықты бұзатын немесе оның бұзылу
қаупін ... ... ... ... ... ... орындатуға ұйғарым
шығару; залалдарды, төленетін айыпты өндіртіп алу; ... ... ... ... ... ... төлету; құқық қатынастарын тоқтату ... ... ... ... ... ... өкілді не атқарушы
органның заңдарға сәйкес келмейтін құжатын жарамсыз немесе ... деп ... ... ... ... ... құқыққа ие болуына
немесе оны жүзеге асыруына кедергі ... үшін ... ... лауазымда адамнан айыппұл өндіртіп алу арқылы, сондай-ақ ... ... өзге де ... ... ... ... ... үшін өкімет билігі немесе басқару органына
өтініш жасау, егер заң ... ... ... ... қорғау туралы
талап қойып сотқа жолдануға кедергі жасамайды.[27] Осы ... ... Заң ... ... ... ... азаматтық
құқықтарды қорғау құқығы бұзылған адамның тікелей іс
жүзіндегі немесе заңдық әрекеттерімен ... ... ... қорғау).
- Құқығы бұзылған адам, егер заң құжаттарында немесе шартта
өзгеше көзделмесе, өзіне келтірілген залалдың толық
өтелуін ... ете ... ... ... адам ... жасауға тиісті шығыстар, оның мүлкінің ... ... ... ... ... сол адамның
құқығы бұзылмаған болса, дағдылы айналым жағдайында оның
алуына болатын, бірақ алынбай қалған табыстары ... ... ... деп ... ... өкімет билігі органының, өзге де мемлекеттік
органның заңдарға сай келмейтін құжат шығаруы, сондай-ақ
осы ... ... ... ... ... ... немесе заңды тұлғаға
келтірілген залалды Қазақстан Республикасы немесе
тиісінше әкімшілік-аумақтық ... ... ... Егер ... ... ... салдарының пайда болуы
тәртіп бұзушының ... ... ... заң
құжаттарында өзгеше көзделгеннен басқа жағдайларда, ол
кінәлі деп ... бұл ... ... азаматтық құқықты қорғаудың жаңа
құралдары ретінде қарастырылуда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зиянды өтеу, яғни
тұлғалардың өзіндік жеке мүліктік емес иеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... жәбірленушінің өзіне қарсы
құқық бұзушылықтың жасалуы салдарынан басынан кешірген жан ... ... ... ... зиян ... нысанда төленеді. Екінші бір жағдай, ол
мемлекеттік билік органының заңдарға сай ... ... ... ... ... лауазымды адамдарының әрекетімен (немесе әрекетсіздігімен)
келтірілген залалды өтеу механизмі енгізілген.
Ең ... ... ... қорғаудың әдістерінің түсінігіне
тоқталсақ:
1. Зат ... ол ... ... ... ... өзіне зат күйінде
қайтарылуын талап етуі (виндикация);
2. Иемдену еркінен айырмай-ақ заңды ... ... ... ... ... ету (негаторлық талап);
3. Затты жойып жіберген немесе бүлдірген ... ... ... ... (ақшалай құнын өтеу);
4. Басқа бір адам негізсіз ие болған немесе сақтап қалған, виндикация
жолымен немесе ... ... ... ... ... ... ... құнын зат иесіне ақшалай төлеу.
Ал меншік құқығын қорғаудың алғашқы екі әдісі меншік иесіне ... ... ... ... және оған ... ... мүмкіндігін қамтамасыз
етуге бағытталған. Талап ету, яғни бұзылған ... ... ... ... – затты иесіне қайтару немесе пайдалануға тигізіп отырған кедергіні
жою туралы сотқа қойылған талап заттық-құқықтық талап деп аталады. ... ... ... міндеттемелік құқығына жатады – мұндай жағдайда
меншік иесіне заттың ... ... ... ал ... ... ... деп ... қорғау құқығы проблемасына келетін болсақ, бұл тек ... ғана ... ... ол ... бірге азаматтық іс жүргізу
құқығының да проблемасы болып табылады. Сонымен ... ... іс ... ... ... ... әдетте, талап қою құқығы туралы мәселені
шешуде айтарлық алшақтық туындайды.
Авторлардың бір тобы талап қоюға берілетін құқық ... ... ... ... ... ... құралы ғана болып табылады” ... ... Яғни ... қою ... бір ... тиісті мүддесіне қатысты сот
шешімімен болатынын айқындайды.
Мысалы, В.П.Грибанов құқықты қорғау проблемасы тек талап қою ... ... және ... қоюдан басқа да қорғау түрлерінің
бар екендігін көлденең тартады. ... ... ... осы ... ... ... азамат өз құқығын қорғау кезінде басқа да қорғау түрлерін
пайдалануға немесе сол арқылы қорғануға әбден құқылы.
Заң ... ... ... тек қана ... ... ... ... сонымен бірге ол заңдармен қорғалатын мүдделерді де ... ... ... ... ... жоқ ... ... бола
алады. Мысалы, оған адамның ар-намысы мен абыройы жатады. ... ... ... бұзушылық нәтижесінде субъективтік құқықтың өзі тоқтатылған
жағдай да болуы мүмкін. Мысалы, зат ... ... ... оған ... қорғау мүмкін болмай қалады. Мұндай жағдайда бұрынғы меншік ... ... ... ... және мүліктік жағдайын қалпына келтіру
мәселесі қойылуы мүмкін. Демек, заңмен қорғалатын мүдде ... ... ... жиі ... ... бұзылған адам, егер заң құжаттарында немесе шартта өзгеше
көзделмесе, өзіне келтірілген ... ... ... ... ете алады.
Құқығы бұзылған адам жасаған немесе жасауға тиісті шығыстар, оның ... ... ... ... ... ... сол ... құқығы
бұзылмаған болса, дағдылы айналым жағдайында оның ... ... ... ... ... (айырылып қалған ... ... ... ... Егер ... оның құқығын бұзу арқылы залал
келтірілсе, онда ол құқық бұзушыдан толық түрде ... ... ... ... бұл ... ... ... зияннның ақшалай көрінісі болып
есептеледі. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінде залалдың екі ... ...... ... ... ... яғни ... немесе зақымдануы, немесе бұзылған құқықты қалпына келтіруге
кететін шығын. Екіншісі – ... ... ... ... ... пайда)
яғни дағдылы айналым жағдайында оның алуына болатын ... ... ... егер ол ... ... онда ... ... болар еді.
Айталық, автокөлік оқиғасынан автомашина-такси бүлінді делік, ол бір
апта бойы жөндеуде тұрады. Автопарк бұл ... ... екі ... ... оның бірі нақты залал – яғни жөндеуге кеткен шығын көлемі,
екіншісі – есесін ... ... яғни ... ... жөндеуде тұруына
байланысты босқа кеткен уақыттан түспей қалған кіріс ... ... ... ... ... Жәбірленушінің көбіне-көп өз
құқығын қалпына келтіруде көңілі көншімейді, сондықтан да ол ... ... ... сол ... ... келтіруді талап етеді. Егер
сіздің сатып алған теледидарыңыз ... ... ... істен шығып қалса,
онда оны алған жерден ауыстырып беруді ... ... ... ... ... ... ... келтіруге мәжбүр етуге қақыңыз бар.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің жаңа нұсқасы бұрынғы
кеңес өкіметінің заңында ... ... ... ... ... тәсілдерін қарастырады. Айталық, оған мемлекеттік өкімет билігі
органының, өзге де ... ... ... сай ... құжат
шығаруы, сондай-ақ осы органдардың лауазымды ... ... ... ... ... ... тұлғаға келтірілген
залалды Қазақстан Республикасы немесе тиісінше әкімшілік-аумақтық бөлінісі
өтеуге тиіс. Азаматтық құқықты ... ... ... ... ... ... ... емес игілікті, жеке мүліктік емес құқықты
қорғаудың екі тәсілін қарастырады:
• Моральдық залалды өтеу. ... ... деп ... игілігі болып саналмайтын және жеке мүліктік емес
құқығын бұзу ... оған дене ... ... ... ... Оған ... ... отбасындағы құпияны азаматтың
еркінен тыс жария етуді немесе оның атын ... ... ... және ... ... ... ... бойынша сот құқық бұзушыға келтірген моральдық залалды
ақшалай өтеуді міндеттей алады. ... ... ... ... ... Бұл бір ... алғанда оңай шаруа да емес,
өйткені, ... ... ... ... бір ... ... Ол ... ақшамен есептеуге келе бермейді.
• Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау.
Азамат пен ұйым ... ... ... ... ... кір ... мағлұматтарды теріске шығару
үшін сотқа жүгінеді. Сотқа ... ... ... ... әлгі таратқан мағлұматтарының шындыққа сай екендігін
дәлелдей алмаған жағдайда ... ... Егер ... ... ... құралдары арқылы таратылған
болса, онда сол бұқаралық ... ... ... тегін түрде теріске шығарылуға тиіс. Егер ... ... ... ... ... бұл ... шындыққа сай келмейтіндігі туралы тиісті адамға
міндетті түрде хабарлана отырып, мұндай құжат ... кері ... ... ... ... ... ... мағлұматтар арқылы өзіне келген залалды (моральдық
зиянды) өтеуді талап етуге қақысы бар.
Егер мұндай мағлұматтарды кім ... ... ... ... ... оның ... ... дәлелдеу жөнінде сотқа шағына
алады. Моральдық залал ... оны ... ... ... ... тағы бір ... - өзін-өзі қорғауға тоқтала кетелік. Осы ... ... ... ... азамат пен ұйым өзінің ... ... Бұл ... ... ... тек құқық бұзушыға және оның
әрекеттерін жоюға ғана бағытталуы тиіс. ... ... ... жиі
кездеседі. Мысалы, телефон станциясы абонентті көрсетілген қызметке төлемді
үнемі уақтылы төлемегені үшін байланыс ... ... ... ... ... ... кепіл, мүлікті қорғау шарасы, қажеттті қорғану және
т.б. түрлерінде кездеседі.
3.2. Моральдық зиянды өтеу ережелері.
Қазақстан ... ... ... 951-бабында көзделген
моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... емес ... талап етілуімен салыстырайық. Екі
жағдайда да ... ... ... ... зиянды өтеу
туралы болып отыр, ол ... ... ... ... ... емес зиян ... ... мүмкін. Мұндай зиянды ақшалай
баламада өлшеу қиын болса да, оны өтеу ақшалай өтемақы ... ... ... ... ... ... қалай белгілейді? Әңгіме бұрынғы қалыпқа
қайтып келу және жойылған құнды өтеу жөнінде де болып отырған жоқ. Емделуге
байланысты шығыннан бір ... – азап шегу ... ... ... қиналуы да қандай да бір заттың құнын жоғалту болып табылмайды.
Осыған орай келтірілген ... ... ... ... қандай мән-
жайлардың рөлі маңызды деген сұрақ туындайды. Егер сот ... ... ... ... тиіс ... онда жәбірленуші процесс басталмай тұрып өзінің
талабының мөлшерін қалай белгілеуі мүмкін?
Тәжірибе үшін өте маңызды екінші мәселе: моральдық зиян ... ... ... Ол қозу ... немесе көңіл-күйдің басқадай өзгеруі
моральдық зиян ... ... және оны өтеу ... ... болуына әкелмейтіндей тұжырымдалуға тиіс. Моральдық зиян ұғымына бір
мағыналы анықтама беруге келмейтін болғандықтан, оған ... ... беру ... ... ... ... “ моральдық зиян” жеке және заңды
тұлғалардың өзіндік жеке мүліктік емес игіліктері мен ... ... ... ... ... ... ... жәбірленушінің өзіне қарсы
құқық бұзушылықтың жасалуы салдарынан басынан ... ... ... салған) жан азабы немесе тән азабы (қорлау, ... ... ... ... түңілту, тән қиналуы, залал шегу, ... қалу және т.б.) деп ... ... заңгерлердің көз-қарастары
бойынша бұл жерде екі айырмашылық: біріншіден, заңды ... ... ... жан ... ... ... көзге түседі.
Бірінші жағдайға келетін болсақ, заңды тұлғаның адамға тән ... ... ... торығу сияқты сезімдері болуы мүмкін бе деген
мәселе даулы. Егер осы ... ... яғни ... ... ... ... тұлғалардың ашуы ұғынылса, онда бұған заңды тұлғаны өзіне жататын жеке
тұлғалар ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Заңды тұлғада азап шегу қасиеті жоқ, өз құқықтары бар ... ... ... ... жеке ... емес ... ... жағдайдаморальдық
зиянды емес, келтірілген эканомикалық сипаты бар зардаптарды өтеуі тиіс.
Мәселен, заңды тұлғаның іскерлік ... ... ... ... кезде, заңды тұлға белгілі бір мөлшерде өзінің тұтынушыларынан
айырылуы мүмкін. Ал осы ... ... ... ... жағдайға келсек, заңда жан ахуалдарының аталуына қарап ... ... ... Себебі қозу немесе ұялу сияқты, яғни таза субъективті
сезімдері, дене ауруы немесе ауыр ... ... ... ... өлшеуге қиын болатыны белгілі.
Жалпы ҚР азаматтық заңдардағы моральдық зиян ұғымын және оны ... ... ... ... деп ойлаймыз. Сол үшін Германияның
азаматтық заңдарын және тәжірибесін үлгіге алуға болады. Біздің пікірімізше
Германия ... ... ... атап ... ... ... туралы неғұрлым анық көзқарас бар. ГФР АК-нің 2002 жылы жаңартылған
253-параграфында былай деп белгіленген: “ (1) Жеке ... емес ... ... өтеу ... ... ... ғана талап етілуі
мүмкін. (2) Егер дене ... ... ... зиян ... ... еркіндігін немесе сексуалдық сипатын өзі таңдауды шектеу
нәтижесінде ... ... тиіс ... онда осы ретте келтірілген жеке
мүліктік емес зиянның ... оған ... ... ... өтеу талап
етілуі мүмкін “.
Германия АК-де материалдық емес зиянды өтеу ... ... ... ... оған ... ... әрекет жасау салдарынан болған кінә
үшін жауаптылықтан басқа, жоғары қауіп көзінен ... зиян ... ... ... ... ... ... емес зиянды өтеу жәбірленуші дене зардабын шекті
ме деген мәселені қарастырудан басталады. Паталогиялық жағдай туғызу немесе
оны асқындыру дене ... ... ... оның аса ... ...
араласуды медициналық жолмен өлшеу мүмкіндігі, басқаша айтқанда ... ... ... ... ... ауырғанын, азап
шеккенін, дене мүмкіндіктерінің төмендеуін, ... оны ... ... ... ... ... ... тиіс.
Дене жарақатынан басқа, мораль мен имандылыққа қарсы ... ... ... ... ... және ... шектеу
материалдық зиянды өтеу жөніндегі жеке талаптың ... ... ... Одан әрі сот ... ... жеке ... бұзу нәтижесінде
келтірілген материалдық емес зиянды өтеуді талап етуге жол беріледі.
Әділ өтеу ақшалай ... ... ... осы орайда қандай өлшемдер
ескерілуі керек, ол ... ... ... тиіс ... ... ҚР АК 952- бабының 2-тармағына сәйкес ... ... ... ... жәбірленушінің ізгілік қасиетіне келтірілген адамгершілік
залалдың ауырлығын субъективті түрде бағалау да, сондай-ақ ... ... мен тән ... ... дәлелдейтін объективті деректер де:
қол соғу объектісі болған ... ... ... ... қадір-
қасиет, бостандық, тұрғын үйге ешкімнің тимеуі және т.б.) ... ... ... ауырлығы (жақын туыстарын өлтіру,
мүгедектікке әкеп соққан дене ... ... бас ... ... ... тұрғын үйден айыру және т.б.); ұятқа қалдыратын жалған
мәліметтер тарату сипаты мен аясы; ... өмір сүру ... ... тұрмыс, материалдық, денсаулық жағдайы, жасы ... өзге де ... ... ... ... ... ... моральдық зиянды өтеу мөлшерін анықтауда сот азаматтық жеке
мүліктік емес өзіндік құқықтарының ... ... ... ... ... ... онда ... зиянды ақшалай өтеу мөлшерін әділ
әрі жеткілікті деп есептей аламыз.
Сөйтіп, моральдық зиянды өтеу екі ... ... бір ... бұл
азаматтық – құқықтық өтемақы, екінші жағынан – зиян ... ... ... және ... ... үшін ... тиіс ... тәжірибесіне қарап Қазақстан Республикасының азаматтық заңдарына
өзгерістерді енгізу қажет деп ... ... орай ... ... ... ... ... Моральдық зиянды заңды тұлғалар үшін өтелуін алып тастап, оның орнына
заңды тұлғалардың жеке мүліктік емес құқықтары ... ... ... ... зиянды өтеу мөлшерін белгілеген кезде мына жағдайларды ескеру
қажет деп ойлаймыз:
- келтірілген ... ... ... мен ... осы ... ... ... болады;
- әлеуметтік қиындықтардың пайда болуы; мысалы, білім алудың күрделенуі,
үйлену, тұрмысқа шығу мүмкіндіктерінің азаюы, таңдап алған ... ... ... болу және т.б;
- адамға тән қайғы-қасірет, депрессия, түңілу сияқты алғашқы психикалық
азап шегуге қатысы жоқ, ... ... зиян ... ... ... яғни, басқаша айтқанда оларды медициналық ... ... Осы ... ... немесе терапевтік емдеуге
жататын психикалық ауру ... ... ... оны есептеу керек.
Мысалы, естен тану ( шок );
- егер ... зиян ... ... ауру ... ... ... моральдық зиянды өтеу талабы дәл сол мөлшерде мұрагерлеріне ... зиян ... ... болу дәрежесін назарға алынуы; себебі қасақана
жасалған құқық бұзушылық абайсыздыққа қарағанда едәуір ауыр болады;
- істі ... ... ... ... де ... бұзушымен бірлескен
ықтимал кінәсі ескерілуге тиіс.
Өйткені кейбір реттерде жәбірленушінің әрекеті ... ... ... ... ... ... кез келген құқық бұзушылық біреудің қолайсыз жағдайын негіздеу
үшін таратылатын болса және ... ... ... болу ... онда ... ... өтеу ... іс жүзінде шексіз болады.
Сондықтан моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... ... ғана ... ... нәтижесінде келтірілген зиянды ... ... ... ... қадір-қасиетті, іскерлік беделді және т.б. ... емес ... мен ... олар ... ... ... немесе
қылмыс ретінде саралауға келмейтін кезде, қорғауды қамтиды. Моральдық
зиянды ақшалай өтеу талабының ... ... өтеу ... ... ... ... ... болмайтын жеке мүліктік емес өзіндік (жеке)
игіліктің немесе құқықтың анағұрлым қаттырақ бұзылуы болып табылады.Егер де
аталған мәселелер ҚР ... ... ... ... онда жеке ... тұлғалардың құқықтары жоғары деңгейде қорғалады деп сенемін.
Қорытынды
Қорытындылай келе мына ... ... ... ... ... физикалық жағдайына (қасиетіне) қарамастан заңмен
анықталады. Сонымен бірге ... ... ... ... ... емес игіліктер ретінде де ... Жеке ... ... яғни субъектімен болатын қатынас айқындалған кезде, мүліктік және
жеке мүліктік емес игіліктер ... ... ... ретіндегі
қасиетке ие болады. Бұл табиғи, ... ... ... ... ... ... ... Осы қатынас жеке түрде реттелінбейді,
оны тек қана мемлекеттік нормативтік акт ... ... ... ... ҚР ... кодексінің 115-бабында көрсетілген
азаматтық құқықтың объектілері оларды ... ... ... ... ... ... пен ... арасындағы қатынас –
бұл аталған объектіні ... ... ... ... ... табылады.
Осы құқық қандай өлшемде іске асырылады және қандай уақыт мөлшерінде ... ... ету ... ... ... ... ... азаматтық
құқықпен шешіледі.
Жеке мүліктік емес құқықтық ... ... ... ...
объектілерге, дәлірек айтқанда, материалдық емес игіліктерге ... яғни ... ... және ... ... Осындай
қатынас заң негізінде іске асырылады. Санкцияларға толы заң жеке ... ... ... ... тірегін және беріктігін береді.
Сонымен бірге реттеу функциясына қоса ... заң ... ... ... шаралары және тәсілдері осы жұмыста қарастырылды.
Материалдық және материалдық емес, мүліктік және жеке ... ... ... ... ... болатын – болмайтынын тек қана
мемлекет ... яғни ол заң ... ... ... ... ... алып ... алады немесе керісінше ... ... жаңа ... ... беруі мүмкін.
Жеке мүліктік емес өзіндік құқықтардың негізгі сипатты ... ... олар ... яғни ... бір уәкілетті тұлға оның
жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарын қандай да ... ... ... ... ... ... ... тобы қарсы тұрады;
- екіншіден, олар блінбейді, яғни заң ... ... ... ... ... бір субъектілерінен екіншісіне
ауысуына жол бермейді. Мәселен, заңда былай деп көрсетеді: ... ... ... ... мен ... заң ... ... реттерді
қоспағанда, өзге әдіспен берілмейді және ... ... ... және ... басқа заңды тұлғаға берілуі мүмкін фирмалық атау,
тауар белгісі және ... ... ... ... ... ғана бұл қағидаға
жатпайды;
- үшіншіден, олар мүліктік мазмұнынан ... яғни ... ... емес ... ... ... экономикалық немесе құндық мазмұны
жоқ;
- төртіншіден, олар азаматтың ... ... ... жеке басымен тығыз
байланысты. Бұл игіліктердің кейбіреуі азамат туылған кезден бастап пайда
болып, ол ... соң ... ... олар осы игіліктердің иелерінен ажырағысыз, яғни нақты
жеке немесе ... ... ... жеке ... емес ... құқықтар тиесілі
(өз есіміне, өзінің ар-намысына және қадір-қасиетіне, өз атауына және
т.с.с.құқық);
- ... бұл ... ... да болсын азаматтық-құқықтық
мәмілелердің нысанасы бола ... ... ... ... ... ... және дамуы жағдайларында жеке адамның өмірі, денсаулығы, есімі,
ар-намысы, қадір-қасиеті ... бола ... ... үшiн ең ... ... ... мәселе – күн сайын
күрделiленiп отырған процестер әлеуметтiк болмыс жағдайында адам тұлғасының
сақталуы ... ... өту ... әлеуметтiк жағдайдың шұғыл өзгеруiне байланысты
өсiп бара жатқан шиеленiс дереу маңызды шешiм ... ... ... әр түрлi салаларының өзгеруi адамның ... ... мен ... ... текетiресi оның өмiрiн қиындата
түсуде. Ендеше құқықтық реформа қадамдарының ... ... ... қымбаттап, нарықтық экономикаға ықпалы ұшан-теңiз екен.
Содан келiп бұл тұста адамның мiнез-құлқын реттеу де қиындап ... ... ... пен ... бағдар табудың ерекше маңызы бар.
Мысалы, ... ... ... орай С.Л. ... өзiнiң бiр
болжамында «Адамның қажеттiлiгiнен ... ... оның ... ... ол ... ... қоршаған ортаға деген көзқарасын
өзгертедi»-дейдi. Мiне, осының ... адам ... ... құқықтық реформа жасауға, сонымен бiрге құқықтық мемлекет
құрамыз деген ниетке тигiзер ықпалы бос сөз емес екенiн аңғартуға ... да адам үшiн оның ... және ... ... үшiн ... – құқық жүйесiнiң алдында ... ... ... ... ... ... түрiнде жеке тұлғаға тиiстi әр тектi
игiлiктердi қорғауға келiп тiреледi. Заңмен қорғалатын игiлiктердiң ... ... ... ... қажеттi материалдық негiзi ретiнде жеке
меншiк құқығындағы мүлiкпен байланысты. Осы шектердiң арғы жағында айрықша
белгiсi болып олардың ақша ... ... ... ... ... ... ... олардың адам тұлғасынан ажырамайтын игiлiктер
өзгеше айтқанда адамның индивидуалдық қасиеттерiнiң ... ... ... емес ... ... оның ... және өзге әлеуметтiк сапаларды ... мен ... ... (индивидуализация) жүретiн» қатынастар объектiлерiн бiлдiретiнi
қаралатын әлеуметтiк құндылықтардың үлкен тобы ... сөз ... ... жағдайы әр тұлғаға тән индивидуалдықтың әр қилы көрiнiстерi
заңмен ... ... өз ... ... ... ... ... ар-намысы мен қадiр-қасиетiне ақырғы соңында азаматтың
табиғи және әлеуметтiк мән-мағынасын анықтайтынның барлығы да ... ... ... бiрi ... ... ... табынушылық, жаппай қуғын-сүргiн жылдарында азаматтардың
қарапайым ... ... ... тапталды. Олардың өмiрi мен денсаулығы заң
тарабынан тиiстi қорғау алған жоқ, ал ... пен ... ... ... қорғалмады. Тек қана 60-шы жлдардың басынан бастап жеке
мүлiктiк емес құқықтардың едәуiр тиiмдi қорғалуына жаңа ... ... жеке ... ... емес ... жөнiнде заңнаманың
дамуындағы айқынды кезең 1995 жылы ... ҚР Ата Заңы ... ... ... ... ... мен мiндеттерiне
арналған тарауына жеке тұлғаны құрметтеу адамның ... мен ... ... және кепiлдiрiлетiнiн көздейтiн бап бекiтiлген ... 1 ... ... бiр уақытта азаматтардың ар-намысқа және қадiр-
қасиетке өмiрге және ... жеке ... және ... ... сот ... ... құқығын жария етедi.
Аталған игiлiктер конституциялық қорғау объектiлерi табылады сонымен
қатар ең маңызды болып Конституциямен мүлiктердiң ... ... ... ... ... идеологиялық ұйымдық және заңдық сипаттағы
арнайы кепiлдiктердiң кең жүйесiн ... ... ... ... адамның құқықтарын қорғау негiзi жалпы адамдық мүдде
жалпы адамдық құндылықтардың приоритетi табылатын ... ... ... бiрi болып бара жатыр. Нағыз прогресс адамның құқықтары мен
бостандықтарын, ... ... ... қадiр-қасиетке және iскерлiк
беделге құқықтарды тиiстi қамсыздандырусыз мүмкiн емес.
Бiрде-бiр мемлекет шешiм ... ... адам ... ... мән бермейтiн жағдайлары болатыны бәрiне де мәлiм. Оған қоса
ғаламдық проблемаларды шешудiң өзi де адам ... ... ... жаппай бекiту қажеттiлiгiмен тығыз байланысты. Бұндай бекiтусiз
бiздiң болашақтың рухани және саяси негiзiн салу ... ... ... мен ... ... ... болашағы жоқ. Оларды
қамсыздандыру кез ... ... ... ... ... ... адам ... қоғамдағы құқықтық қатынастар
жүйесiнiң орталығында орналасқан. Ар-намысқа, қадiр-қасиетке және ... ... кез ... ... пен ... үшiн ... ... құндылық пен қажеттiлiк болып табылады.
Азаматтарға тумысынан немесе заң бойынша тиесiлi мүлiктiк ... мен ... ... қорғаудың және азаматтарға келтiрiлген
моральдық зиянды толық өтеудiң конституциялық құқықтар мен ... ... ... ... пен ... ... құрудың тиiмдi
тәсiлi болып табылатынына соттардың назары аударылсын.
Азаматтардың жеке ... емес ... ... Қазақстан
Республикасы Азаматтық кодексiнiң (әрi қарай мәтiн бойынша – Азаматтық
кодекс) 9 және ... мен ... да ... ... соттардың мүлiктiк
емес игiлiктер мен өзiндiк құқықтарын қорғау:
- ... емес ... мен ... ... ... ... ереженi қалпына келтiру, оның iшiнде ... ... ... ... ... ... ... деп
тану;
- мүлiктiк емес игiлiктер мен өзiндiк құқықтардың бұзылуының салдарын
жою;
- моральдық зиянға ақша нысанында өтем жасау ... ... емес ... мен ... құқықтарды сот жарғыда көрсетiлген
тәсiлдердi жинақтай отырып, сондай-ақ олардың әрқайсысын бөлек ... ... емес ... құқықтарды қорғаудың Азаматтық кодекспен
көзделген ... ... ... құқықтарды қорғау еңбек туралы, неке
және отбасы ... ... ... ... және ... ортаны
қорғау туралы және өзге де заңнамалық актiлермен арнайы тиянақталмаған
жағдайларда да қолдануы мүмкiн.
Бұзылуы, ... ... ... ... моральдық зиян келтiруге
әкеп соғатын мүлiктiк емес ... ... деп ... ... ... ... ... және оның жеке басымен тiкелей байланысты құқықтар мен
игiлiктердi түсiнуi қажет. ... ... ... ... өмiр ... ар-намысты, бостандықты, жеке басына қол сұқпаушылықты, ал
құқықтарға – тұрғын үйiне ... ... қол ... ... жеке
өмiрiнiң немесе отбасының құпиясын, телефон, телеграф хабарларының құпиясы
мен хат алысу ... ... атын ... ... өз ... ... ... нәтижелерiне құқығын қорғау туралы
заңнамаға сәйкес авторлық құқықты және мүлiктiк емес ... ... ... және тұратын жерiн таңдау; нанымды ақпарат ... және ... ... ... көзделген басқа да
құқықтарды жатқызуға болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
Нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... 07.10.1998ж. 21 мамыр 2007 ж
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi\ Жалпы бөлiм\. ... мен ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексi \ Ерекше бөлiм\. 1.10.99ж.
өзгертулер мен толықтырулар 21.05.2002ж.
4. Қазақстан Республикасының ...... ... ... мен толықтырулар 09.08.2005ж. енгiзiлген.
5. “Бұқаралық ақпарат құралдары туралы” ҚР Заңы, 1999ж 23 шілде.
6. “Сот тәжірибесінде азаматтар мен ... ... ... ... және ... ... ... жөніндегі заңдардың қолданылуы
туралы” 2002 ж 18 ... ҚР ... Сот ... №6 қаулысы.
7. “Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы” 2001ж
21 маусымдағы ҚР Жоғары сот Пленумының нормативтік ... Заң ... ҚР ... кодекске комментарий, ... ... ... ҚР ... ... комментарий, Алматы: Баспа 2001ж.
3. Төлеуғалиев Ғ.Н. ҚР ... ... ...... Жеті ... ... М.К., ... Ю.Г. Азаматтық құқық. 1 том. 2-басылым – Алматы
2009ж.
5. Гражданское право: Учебник, Под.ред. А.П. Сергеева, Ю.К. ...... 2003 – ... ... ... и ... репутация как естественные блага лиц”.
Бюллетень “Законодательство и практика СМИ ... №13 за 2000 ... ... К.Б. Жизнь и здоровье под ... ... ... ... защита личных неимущественных прав граждан. ... 2009 ... ... ... рос. изд. 2008г. №8.
9. “Юрист” ... рос. изд. 2007г. №7. “О ... ... ... и ... ... права”
10. “Юрист” Рос. изд. Журнал. 2008г. №8. “Компенсация морального вреда
юридическому лицу”
11. ... ... рос. изд. 2009г. №9. “О ... права
собственности и морального вреда”.
12. Л. Пак, ... ... ... и труд. Права юр. Фак-та КАРГУ им. Е.А.
Букетова. “Право на честь, достоинство и деловую репутацию в ... прав ... ... ... журнал.
14. Т. Вакуленко. Главн. спецалист по правовому обеспечению авиакомпании
“Авиатрек” Как возместить то, что ... ... Б. ... ... морального вреда по законодательству РК”.
16. М.Л. Апранич “Охряняемые законом ... ... ... ... А.П. ... ... ... в РК. «Теис»,
2006-704с.
19. Амангельды А.А Современное патентное законодательство РК:
Дис… Кан-та юр. ... ... 2009, ... ... ... ...... журнал.
[2] Гражданское право. Учебник. Часть 1 . Под. Ред. А. П. ... ... ... с. ... ... О. С. ... по по ... гражданскому праву.
Л.Изд-во ЛГУ, с. 80.
[4] Қазақстан ... ... ... 2002 ... 18 ... ... Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі № 154 –1 ... ... 1 ... ... ... ... Главн. спецалист по правовому ... ... Как ... то, что нельзя оценить?”
[7] ҚРАК, 115-бап, 3-тармақ, АЛМАТЫ-2004.
[8] ҚР Конституциясы, 12-бап, 1-тармағы.
[9] ҚР Конституциясы, 12-бап, 2-тармағы.
[10] ҚР ... ... ... К.Б. Жизнь и здоровье под охраной закона. Гражданско ... ... ... ... прав ... ... ... Л. Пак, преп. кафедры гражд. и труд. Права юр. Фак-та КАРГУ им. Е.А.
Букетова. ... на ... ... и деловую репутацию в системе
судебных прав ... ҚР ... ... 115-бап, 3-тармағы.
[14] Ярошенко К.Б. Жизнь и здоровье под ... ... ... ... ... личных неимущественных прав граждан. “Юридическая ... ... А.П. ... ... ... в РК. М: «Теис»,
2006-704с.
[16] Амангелды А.А Современное патентное ... ... юр. ... ... 2009, ... Б. ... ... морального вреда по законодательству РК”.
[18] Сборник Постанавленй Верховного Суда РК 2002-2006 г.г.
Алматы, 2007, 9-бет.
[19] ҚРАК,143-бап, 7-тармағы. Алматы,2004. 52-бет.
[20] Сүлейменов М.К., ... Ю.Г. ... ... 1 том. ... ... ... “Сот тәжірибесінде азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-
қасиетін және іскерлік беделін қорғау ... ... ... 2002ж 18 ... ҚР ... Сот Пленумының №6 қаулысы.
[22] Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995ж. 30 тамыз (13-бап, 1-
тармағы).
[23] ... М.К ... Г ... ... ... ... ... 2009 ж.
[24] Сергеев А.П. Защита гражданских прав. В кн. Гражданское право. Учебник
(под ред. Ю.К. Толстого, А.П. Сергеева). 2006 г., ... ... “ҚР ... ... Алматы «Жеті Жарғы» 1-том, 2001ж.
(278-бет.)
[26] Гражданское право. Учебник. Под ред. А.П.Сергеева, Ю.К.Толстого, часть
1,М., 2007г., ... ҚР ... ... 2009ж. ... ... ҚР ... ... 2009ж. 9-бап, 4-тармағы

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеке мүліктік емес игіліктер29 бет
Азаматтық құқық туралы6 бет
Азаматтық құқықтар объектілері19 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Автордың мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтары71 бет
Адам және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары82 бет
Адам және азаматтың жеке құқықтары мен бостандықтары19 бет
Адам және азаматтың конституциялық және басқа да құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар9 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары35 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының ұғымы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь