Ғалым Әл-Машанидің өмір жолы

Бүгін Қазақтың Ұлттық техника университеті дәрежесіне дейін жаңғыра жаңарып, алпыс жылдық асудан асқан қазақтың Ұлттық Техника зиялары ордасына айналған жоғары оқу орнының шаңырағы 1934жылы Тау-кен металлургия болып көтерілгенде, алғащқы шәкірттерінің бірі болып есігін ашқан, тұңғыш тулегі болып мамандық алғандардың бірі ғана емес бірегейі қазақтың көрнекті ғалымы Қазақ Республикалық Ұлттық Ғылым академиясының ірге тасын қалаушылар қатарындағы, әрі тұіңыш корреспондент-мүшелерінің бірі-ғұлама-профессор Ақжан Жақсыбекұлы Машанов пешенесіне жазылыпты.
А.Ж. Машановтың азаматтық анкетасын толтырар болсақ, оған Ақанның өзі қуған: геология, маркшейдерлік іс салаларымен сабақтас жаңа ғылым саласы-жер механикасының/геомеханика/ірге тасын профессор п.К. Соболевский және оның шәкірті А.П. Рыжовпен бірге қаласып, негізін салушының бірі, әрі осы аталмыш ғылым қағидасын қолдана отырып, Ақбастау-Құсмұрын секілді ғасырға жуық ғұмырын үндіксіз кен инженерлерін дайындаумен қатар, осы салада ондаған ғылым кандидаттар мен докторларын тәрбиелегендігін тізе отыра-Мағжанның «Қозғал қазақ, білім іздер кез келді»,- деп көтерген уранына нақтылы жауапты іспен берерліктей техника, табиғат ғылымдарын қалың оқушыға таратушылығын қазақ көркем әдебиетінің балауса жанры-ғылыми фантастикасының, ғылыми-көпшілік бастау шығармаларының авторлығын; геология ғылымы саласында осыдан отыз-қырық жыл бұрын-ақ қазақ тілінде оқулық жазуын; ең бастысы мың жылдан астам уақыт өз ұлты үшін, тарих топырағында жабулы қалған ұлы бабасы-Әл-Фарабиді ұрпағымен қауыштырудың: ал соңғы жылдары тоқсанға иек қалғандығына қарамастан шығармашылық ширақтығының танытып, қазақтың екі алып данасы-Әл-Фараби мен Абай арасының дәнекер байланысын анықтау бағытындағы зерттеулері мен Ұлы бабаның «Табиғат тағылымы»(«Табиғат матбұғат») қағидасы тұжырымдарының ғылыми қиястарын, халқымыздың тас дәуірінен бүгінге дейінгі ұғымымен, яғни қазақи дүние таныммен атастыра отырып, ғылыми ислами тұрғысынан қарастырып; - «Құран кәрім» азиаттарының ғылыми астарын бүгінгі ілімдік үйлесімдігін зерттеуде, тәуелсіз Қазақстан ғылымын жаңа сатыға көтеретін, әрі ұлт намысын жыртып, ел мүддесін қастерлейтін ұрпақ тәрбиесінің пәрменді идеологиясына бастау болардай жазылған шығармаларын атар едік.
        
        Ғалым Әл-Машанидің өмір жолы
Бүгін Қазақтың Ұлттық техника университеті дәрежесіне дейін жаңғыра
жаңарып, алпыс жылдық асудан ... ... ... Техника зиялары ордасына
айналған жоғары оқу орнының ... ... ... ... ... ... шәкірттерінің бірі болып есігін ашқан, тұңғыш тулегі
болып мамандық алғандардың бірі ғана емес бірегейі ... ... ... ... Ұлттық Ғылым академиясының ірге тасын қалаушылар
қатарындағы, әрі тұіңыш ... ... ... ... ... ... ... азаматтық анкетасын толтырар болсақ, оған Ақанның өзі
қуған: геология, ... іс ... ... жаңа ... ... механикасының/геомеханика/ірге тасын профессор п.К. Соболевский және
оның шәкірті А.П. Рыжовпен бірге ... ... ... ... әрі ... ... қағидасын қолдана отырып, Ақбастау-Құсмұрын секілді ... ... ... кен ... ... қатар, осы салада
ондаған ғылым кандидаттар мен докторларын тәрбиелегендігін тізе ... ... ... ... ... кез келді»,- деп көтерген уранына
нақтылы жауапты іспен берерліктей техника, табиғат ғылымдарын ... ... ... ... ... балауса жанры-ғылыми
фантастикасының, ғылыми-көпшілік бастау шығармаларының авторлығын; геология
ғылымы саласында ... ... жыл ... ... ... ... ең бастысы мың жылдан астам уақыт өз ұлты үшін, тарих топырағында
жабулы қалған ұлы ... ... ... ал ... ... иек ... ... шығармашылық ширақтығының
танытып, қазақтың екі алып данасы-Әл-Фараби мен Абай арасының ... ... ... ... мен Ұлы бабаның «Табиғат
тағылымы»(«Табиғат матбұғат») ... ... ... ... тас дәуірінен бүгінге дейінгі ұғымымен, яғни қазақи дүние
таныммен атастыра ... ... ... ... қарастырып; - «Құран
кәрім» азиаттарының ғылыми астарын бүгінгі ілімдік ... ... ... ғылымын жаңа сатыға көтеретін, әрі ұлт намысын ... ... ... ... ... ... идеологиясына бастау
болардай жазылған шығармаларын атар едік.
А.Ж. Машанов Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы ескі аты ... ... ... ... 1906 жылы ... келген.
А.Ж. Машанов алғаш әліппе тануды өз әкесінен, кейін ауыл ... ... ... жылы ... ... ашылған педагогикалық техникумға түсіп,
оны бітірісімен ауылдық мектепке ... ... ... ... ... облыстық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі
қызметін атқарған.
1931 жылы аудандық ағарту бөлімінің нұсқаушысы және мектепке мұғалім
болған.
1933 ... ... ... геологиялық техникумында-болашақ тау-кен
металлургия институтының дайындық курсында оқып, 1934 жылы Алматыда ... ... ... алғашқы студенттерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... зұлматын
бастан өткерген, көзбен көрген болашақ ғалымның Алматыға келіп оқуға түсуі-
А. Машановтың ... жаңа ... ... ... оқи ... ол ... ... курстарда сабақ
береді.
А.Ж. Машанов 1939 жылы институтты алғашқы үздік бітірген тұңғыш түлегі
болды.
1939-1943 жылдары ... ... ... ... ... сол кезде ұйымдастырылған Одақтық Ғылым академиясының
қазақстандық ... кіші ... ... болып жұмыс істеді.
«Маркшейдерлік іс» кафедрасының жанындағы аспирантурада оқи жүре осы
мамандықтың өзіндік ерекшелігіне қарай (оған көптеген қосымша мысалы): ... ... ... т.б. пәндерден дәріс бере жүре осы саланы
зерттеуге тура келді. Сөйтіп, физикп-математика ілімдерімен ... оның ... ... ... ... ... ... әдістерді қолдана отырып, әртүрлі геологиялық үндістерінің
өзара аналитикалық байналыстарын зерттеу нәтижесі-ғылымның жаңа ... ... ... ... роль ... Жер ... негізгі идеялар болашақ ғалымның 1944 жылы ... ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациясында
баяндалғанды.
Кандидаттық диссертация тақырыбы етіп ... ... ... практикалық істе байқаудан өткенді. Мәселен, жас инженер ... 1939 жылы ... ... ... ... ... Ақбастау
және Құсмұрын алтын кен орын ашады. Алайда соғыстың кесірінен ... ... ... зерттеуге тек 1959 жылы ғана оралып еді. Жаңа зерттеуге ғалым
А. Машанов жермеханикалық әдісті ... ... ... ... іс жүзінде дәлелдеп ... Бұл ... ... ... – Лениногор, Беказы, Зырян, Торғай, Жезқазған, Қаратау, Текелі
кен орындарын геометризациялауда ғалым А.П. ... тізе қоса ... ... ... ... еді. Жаңа ғалым саласын дамытуда соғыс
жылдарында экономикалық күйзеліс, жаңаға дегенде аттан салып қарсы шығар
кертарпа ... тобы ... ... ... қарамастан жаңа
сала бастауын алып, өрісі кеңейі берді. Жаңа саланы қолдаушылардың арасында
жас таланттар ... ... ... ... Ж.С. ... С.А. Шрубко, С.А. Базарбаев, К.Н.
Медведев, К.Ш. Макетов, К.И. Қалымбетов, С.Б. Қажығалиева, ж.б. А. ... ... ... ... ... негіз болды. Жаңа ілім-
жермеханикасы саласындағы дүниежүзілік сүбелі ғылыми еңбек қатарына жататын
«Тау жыныстары механикасы»(1981 жылы) және ... ... ... А. ... ... ... монографиялар-жаңа ғылым саласын
танымал етудегі ірі бөлес болып саланады. Тау-кен ғылымының тың ... ірге ... ... П.К. ... және П.А. ... ... А. ... аталмыш ғылымның қазақстандық негізін салушы
болып, ғылым тарихына еніп еді. Іргелі осынау ... ... ... А. ... ... ... жататын мақалалары, түрлі
ғылыми ... ... ... ... ... ... бағышталған кесек еңбектері. Мен шғармалары
1936-1939 жылдардан бастап-ақ шыға бастаған. Олар: «Жер сілкіну», «Таулар
қалай құрылған», «Жанартау» және «Жер ... ... ... ... ... жеке-жеке кәтапшалары.
Жаз айларында түрлі ... ... ... ... ... ... Алатауы, Қаратау өңірінде жүріп, жаңадан төрт ... ... ... ... алды.
Бүгінгі таңда республика жоғары оқу орындары тау-кен ... жеке пән ... ... ... ... ... ... жүргізген кездеде тау қысымын басқару жолдары, жер ... ... кен ... ... және т.б. ... ... шемімін жермеханика әдісінсіз табу мүмкін емес.
Қазақтың Ұлттық техника универитетіндегі доцент санатында ұстаздық
етуін 1950 жылдан ... А. ... күні ... дейін үлкен міндетін
ұластырып келеді, соның отыз ... ... ... ... іс»
кафедрасының меңгерушілік қызметінде-кен инженер-маркшейдер мамандарын
даярлаумен ... ... ... ... ... ... ... еңбек
қосып келеді.
Профессор А. Машановтың өмірден түйіндеп, ұзақ жылдар бойы ұстаздық
еңбегінде көз ... өмір ...... ... ... ... ... білік-маман даярлау үшін, алдымен жастардың сол ілімге
дегенқұштарлығын оятып алмай, одан әрі оларға берер ... ... ... санасына сіңірмей тұрып, білікті мамандар даярлауға болмайтындығы
еді.
Өз ойының дұрытығына кәміл сенген жас ұстаз, сонау жылдардың ... ауыл ... ... ... ... ... жастарға, геология
санасынан білім беру ... И.В. ... ... ... ... В.А. Обручевтің «Геология негізін», И. Потемкиннің
«Геология және ... ... өзі ... ... ... тіліне
аударды.
Қазақ сияқты бұратана халықтың ұлттық тілін жойып, мәңгі отарлау
иделогиясын ... ... ... коммунистік империяның қылышынан қан
тамып тұрған кезінде, материалдық жағынан ... ... ... ... жас ... бұл үшін ... күш-жігер жұмсауға тура келді
десеңші.
Геология саласындағы оқулықтарды аудара ... А. ... өз ... ... еңбектер жазуға болатындай ... ... ... ... ... іс, металлургия және басқа да ғылым
салалары бойынша қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбек жазу ниетімен атаулар сөздігі жасау
керек екенді қажеттігін түсінді.
Міне, ғалым А. Машановтың 1960 жылдар басында ... ... ... ... ... сөздік шығаруға белсене ат салысу себебі ... ... ... бәрі: геологиялық оқулықтарды аудару, түрлі ... ... ... оқу-әдебиеттерін жазуға қатысу, терминдік сөздік
түзеу, ұстаз А. Машановты геология саласынан қолтума, қазақша оқулық жазуға
бастау ... ... ... ... ... егемендік алып, мемелекеттік тілде білім бере
бастаған тау-кен және геология факультеттері студенттері мен оқытушыларының
зор сұранысына айналып отырған себебі, оның аз ... ... ... ... ... ... күн ... сай келуінен болса керек.
Қазақтың ұланғайыр жерінің беті ғана емес, ... да ... ... ... тұрғыны-қазақ білмеген емес. Сонау қола дәуірінде кен
қазылған үнгірлер мен ... ... пеш ... ... ... ... келді. Мәселен, ... ... ... ... ... «Қалайлы», «Жосалы», «Көктас»,
«Кентөбе», «Сарыарқа», «Темірсаққан» ... ... және ... ұғым ... ... ... қазақ халқының сонау тас ... ... ... ... ... ... керек. Жоғарыда
аталып өткен А. Машанов қаламынан туындаған «Жер сілкіну», «Таулар қалай
пайда болады», «Жаңар ... «Жер ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар осындай ... ... ... ... нәтижесінде аталмыш кітапшалар оқушысын тосыр-қатпайтын
көпшілік әдебиет жанрындағы шығармалар санатында да ... жылы ... ... ... ... ... жазылып Академик Қ.
Сәтбаевтың алғы сөзімен «Жер сыры» деген ... ... ... ... ... ғылыми-фантастика жанр айдары тағылып, ғалым А. ... ... ... ... туындысы осылай дүниеге келген болатын.
Табиғатындағы жазушылық қабілетін өзі куған ... ... ... ... қазақтың әр сөзін жете үніліп, ескі атаудың тыңда, тосын
астарын тауып, оқушысына ой тастай білетін А. ... ... ... ... ... апарып «фантас» сөзі ғылыми тас ... ... ... ... сөзі ... тас ... тас» мағнасында
адамзаттың сонау тас дәуірінен мәдени дамуын мезгейтін ... ... ... «Жер ... фантастика айдарын тағына тұра, жер ... ... ... болып оқушысын баурап алу себебі осында еді.
Ғалым-ұстаз ғұлама А. әл-Машани бүгінгі ... ... ... ... ... алдында орындап шыққан мәңгі ұмытылмас азаматтық борышы
бар.
Ол мың жыл бойы өз ұрпағына шапағатын шаша алмай ... ... ... ... ... «екінші мұғалім» атанған Мұхаммед Абунасыр әл-Фараби
рухын туған топырағына қайтару.
Ұлы баба ... ... ... 1943 ... ... еді. ... қазақ топырағында кіндік қаны тамғандығын дәлелдеу керек болды.
ССРО-да, оның ішінде ... ... ... есімі Батыс Еуропа
дүниежүзінің дамыған елдерінің ғалымдар қауымында ... ... ... ... ... ... ... аралап шығу мүмкін емес.
Әл-Машани Лиссабон, Логдон, Париж, Рим, Берлин, Каир қалаларындағы ең
ірі саналатын ... ... ... ... ... жіберіп
хат жолдайды. Сұранып, жүріп Бағдад барып, бабасының басына дуға ... ... бір уыс ... ... ... орнына түйіп апарған туған
жер топырағын салады. Сөйтіп, 1978 жылы Ұлы ... 1100 ... ... конференциясының Алматыда Әл-Машаниде өз үлесін қосқанды.
Ұлы бабаның сан-салады мұрасын зерттеушілер қатары ... ... еді бұл ... ... ... Әл-Фарабидің математика саласындағы,
әсіресе пәлсапалық трактаттарына зер салушылар ... ... ... ... геометрия, музыка, астрономия –үш
салаға бірдей ұлы үлес ... аса ірі ... ... ... атай қою
қиын. Платон, Аристотель, Галелей сынды ғұламалар музыканы женді меңгере
алмағанын өздері ... ... ... ... тек ... ... ол көп қырлы ғұлама, өнерпаз әрі ақын, әрі діндарлығымен озыө тұрды.
Егер Ақжан Машановтың жазушылық ... ... ... ғылым
салаларымен ұштаспады ғой, егер ол заман ағымын күйттеп ... ... ... ғой, ... тер ... баба ... ... өзі көтерген
деңгейге жеткізе алмаған болар еді.
Ақжан әл-Машанидің әл-Фараби әлеміне де ерекше, Абай даналығын ... да ... ... ... ... үшін ... соны істі ... алмасын,
тыңнан соқпақ салып, ғылымның жаңа бетін ашпасын сүйенер күдіреті: қазақтың
қасиетті ... ... ... жолы және ... ... ... Ұлы баба ... сол әл-Фараби болмысынан танып, игеруде осынау үш
қағиданы қатар қолдасына әл-Машани ... ... ... ... оны ... ... ... Бұл пікірде оқырман
игілігіне айналған Ақжанның ... ... ... ... ... ошақ ... ... «Әл-Фараби және
Абай»(1994ж.). Осынау ... ... ... даралай көрсетер
ерекшелігі Ұлы бабаның қандай бір қатар ғылыми ойын «Алап» ... ... ... «Құран Кәрім» аттарын да көрініс ... ... ... ... ... ... меңзеп отыруында.
Мәселен, бір қарағанда тау-кен ... үш ... ... ... баба ... А. Машановтың арқасында
студенттерің әр жыл сайын өтетін ғылыми конференцияларының орталық тақырыбы
саналып, ... ... ... өзіндік көрініс табатынын ешкімде
бекер демейді.
Ақжан әл-Машани басқарған студенттердің Фараби үйірме мүшелерінің бір
тобы болашақ кен ... ... ... ... ... ... Асғат Дәуітов сынды студенттер қаламынан туындаған зерттеу
нәтижелері: «Әл-Фараби және ойыс ... №7, ... ... ... №8, ... ... оқушы қауым жылы қабылдағанды. ... ... ... ... да Ұлы баба мұрасына
соқпай өту мүмкін ... ... ... ... ... қиястарымен астастыра жазылғаны мәлім. Ал халықаралық инженер
тілі-сызба болса, университеттің «сызба геометриясы және ... ... ... Ж. ... және А. ... ... ... жарияланған үш бөлімді «Орта Азия және Қазақстан ғалымдары
еңбектеріндегі қолданбалы ... және екі ... ... ... көлеңке сызылымдар зерттеулері тек тарихи мағлуматтар мен
шектеліп қалмай, баба ... ... ... ... ... халқы, соның ішінде қазақтың музыкалық мұрасы ғылыми тарихи
тұрғыдан түсіндірілетін «Әл-Фараби және ... ... да Ұлы ... өрнектерінен қазіргі музыканың жеті ... ... ... ... ... жеті санының тек музыка нотасы емес, аспанның да
жеті қат болып, жердің де жеті ... ... ... жеті ... ... ... «Ай ... еңбегінде бүгін ... ... ... жеті ... ... өрнектелетіндігін
ашады. Алғашқы 7 элемент бір қайталанып, ... топ ... ... ... химиялық элементтерде жеті топ болып, сегізінші нейтрал
газдарға, тіреліп ... ... яғни ... ... ... ... бар.
Шынтуайтына келсек «Қызғылықты химия» емес, химиялық элементтерінің
периодтық жүйеленуінің жаңа заңдылығы-ғылыми жаңалық.
Әрине шолуда ғылыми және ... ... ... ... екі ... астам ғылыми еңбек берген, соның ішінде түрлі ғылыми журналдар мен
жинақтрда, конференцияларда жасалған баяндамалар мен ... ... ... еңбектерінің ішінде тек жермеханикасына қатысты үш пірінің
бірі-қасиетті қазақ тілінде жазылған екен.
Ғұлама ғалым, ұлағатты ... А. ... ... ... ... сипаттама беріп шығу мүмкін емес, оның туған ... ... ... тоқталар едік:
• Мындаған білікті инженерлерді тәрбиелеумен қатар жастардың ғылыми
көзқарасын қалыптастырған ... ... ... ... ... ... тұңғыш мүшесінің бірі, әрі ірге
тасын қалаушылар қатарында болғандығы;
• Ғылымның жаңа ... ... ... бірі ... ... ... мектебін құрғандығы;
• Жаңа кен орындарын ашудың иегері;
• Қазақ көркем әдебиетінде ... ... және ... ... ... ... Ұлы ... әл-Фарабиді қазақ халқының төл перзенті
екендігін тұңғыш дәлелдеп, ұлы ... ... ... ... ... астам ғұмырын әл-Фараби мұрасын зерттеуге бағыштап, Ұлы
баба болмысын ұрпақ алдында тұңғыш жасағандығы;
... ... ... ... ... ... еңбек жазғандығы;
• Қазақтың ұлы екі перзенті әл-Фараби және Абай арасындағы тағылымдық
байланысты зерттеп, халқымыздың мың жылдық ... ... ... ... зерттеуді бастаушысы;
• Тұран-қазақ-Түрік тілдес халықтардың ... ... ... тарихының жаңа бетін жазғандығы.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь