Жүрсін ерман поэзиясының көркемдік сипаты

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.6 бет

Негізгі бөлім

І тарау. Ж. Ерман поэзиясының жанрлық . тақырыптық
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.28 бет

1.1. Ақын поэзиясындағы адам және қоғам.
1.2. Ұлытау жырлары немесе ақын поэзиясындағы туған жер тақырыбы.
1.3. Жүрсін Ерман поэзиясындағы сезім сырлары.

ІІ тарау. Ж. Ерман поэзиясының көркемдік
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29.45 бет
2.1.
2.2.

Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Өнер мұраты – халықты бір-бірімен жақындастырып, рухани жағынан үндестіру. Оның ішінде, әдебиет – халықтың ой-санасын өсіріп, кемелдендіреді. Әдебиет халықтың рухани асыл қазынасы болғанымен, оны жасайтын халық ішінен шыққан дарын иелері.Сондықтан да жеке адамдар жасаған әдебиет туындыларын сандаған ұрпақ оқып,одан ұлағатты ой, өнеге-үлгі алады. Тәлімдік, тағлымдық тұстары мол. Поэзияның өнер мүлкі ретінде қыр сыры мол жанр. Сезімнен тыс поэзия болмайды. Оның ішінде лирика тікелей сезімдік туынды екені мәлім. Алайда, әр ақынның сол сезімді поэзияға өзек етуінде эстетикалық арсеналдары түрліше.
Ақын – қоғамдық тұлға. Ақынның әдебиеттен алатын орны ақынның өмір сүрген қоғамдық ортасымен, заманымен тығыз байланысты. Ақын шығармаларының құны өзі өмір сүрген замандағы қоғам мен өмір шындығын қаншалықты көрсете білді, қоғамға қаншалықты әсер ете алды, сонымен өлшенсе керек. Адам жанының тереңіне бойлай білуді қажет ететін лирика жанрының басты ерекшелігі – ой мен сезімнің тең қабысып отыруы. Ал, нағыз лирик осы қос қасиетпен оқырман жүрегін сәулелендіріп отыруы тиіс. Бұл әрине, қалам ұстаған кез-келген қаламгердің қолынан келе бермейтін, тек сирек талант иесіне ғана бұйырар шығармашылық бақыт.
Бұл ретте әрине, аға буын өкілдері: Ә.Тәжібаев, Д. Әбілев, А. Тоқмағамбетов, М. Әлімбаев, Х. Ерғалиев, Ғ. Қайырбеков, С. Мәуленов, С. Сейітов, Т. Әбдірахманова, К. Салықов, Қ. Бекхожин, Қ. Шаңғытбаев, т.б. азаматтық-философиялық түйін-тұжырымдарға толы өлең-жырлары, О. Сүлейменов пен М. Шахановтың азаматтық мәселелерге батыл үн қосуы, сол секілді Т. Молдағалиев, С. Жиенбаев, Қ. Жұмағалиев, Ж. Нәжімеденов, С. Иманасов, Ө. Нұрғалиев, Қ. Мырза Әлі, М. Мақатаев, К. Мырзабеков, Ж. Әбдірашев, Ш. Сариев, Т. Медетбек, Ұ. Есдәулет, И. Сапарбай, И. Ғайып, С.Тұрғынбеков, Ж. Ерман, А. Егеубай, А. Әлім, С. Адай т.б. өмірі мен өнерге адалдық танытып, қазақ өлеңін дамыту ісінде қайсар мінез бен қаламгерлік қарымдылық көрсетуі көңіл қуантады.
Қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік көзқарасы мен қолтаңбасы бар, ізденіс пен ізгілікке жаны құштар, жүрегі жырға, көңілі нұрға толы талантты ақындардың бірі – Жүрсін Ерман.
Қазақ әдебиеті тарихының күрделі дәуірлерінде XX ғасырдың 60-90 жылдарының алатын орны ерекше. Аталмыш кезеңде қоғамдағы сәл де болса “жылымықтың” нәтижесінде қаламгер санасында бастау алған сілкініс пен серпіліс қазақ романдарының дүниеге көптеп келуіне мүмкіндік берді. Бұл кезеңдегі қазақ поэзиясы дүниедегі аса құдіретті, күрделі жаратынды – Адамның жан әлеміне үңілумен, адам болмысына назар аударумен ерекшеленді.
1. Поспелов Г.Н. Проблемы исторического развития литературы. – М.: Просвещение, 1972. – 325 с.
2. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. – Алматы: Ғылым, 1981. – 320 б.
3. Гуляев Н.А. Теория литературы. – М.: Высшая школа, 1985. – 288 с.
4. Қамбаров Қ. Ерлік эпосы. – Алматы: Жазушы, 1979. – 216 б.
5. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және Ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 336 б.
6. Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – Алматы: Білім, 1995. – 315 б.
7. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. – Алматы: Ғылым, 1969. – 444 б.
8. Қазақ поэзиясының антологиясы (ХХ ғасырдың бас кезі). – Алматы: Ғылым, 1992. – 488 б.
9. Шапай Т. Ой түбінде жатқан сөз // Бүгінгі лирика бағдары. – Алматы: Жазушы, 1989. – Б. 194-196.
10. Қайырбеков Ә. “Өлеңдегі “мен” – нен өрбіген ой” // Беталыс. – Алматы: Жалын, 1984. – Б. 53-55.
11. Гинзбург Л. О литературном герое. – Ленинград: Советский писатель, 1979, 220 с.
12. Қуандық Мәшһүр–Жүсіпов. Өлең сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991, 216 б.
13. Тимофеев Л.И., Гураев С.В. Словарь литературоведческих терминов. М., 1974.
14. Поспелов Г.Н. Лирика. – Москва.: Издательство Мосвовского университета, 1976, 205б.
15. Мүсірепов Ғ. Заман және әдебиет. – Алматы: Жазушы, 1982. -252 б.
16. Жұмалиев Қ. Стиль – өнер ерекшелігі. – Алматы: Жазушы, 1966. -260б.
17. Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдау жолдары. – Алматы: Республика баспа кабинеті. 1992.
18. Әдебиеттануға кіріспе. Құрастырған: Мақпыров С. – Алматы: Ана тілі, 1991. -247 б.
19. Веселовский А. Н. Историчиская поэтика. – Москва: Просв, 1989.
20. Гринбрг И.А. Три грани лирики. – Москва: Сов писатель, 1975.
21. Қамбаров Қ. Ерлік жырлары. – Алматы: Білім, 1974.
22. Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. – Алматы: Жазушы, 1960. -485б.
23. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1994. -312б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Диплом жұмысы
Жүрсін Ерман поэзиясының көркемдік ... 4 курс ... ... ... доцент ... К. ... ... бақылаушы:
Ф.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... жіберілді:
ф.ғ.д., профессор ___________________З. Қ. ... ... ... ... 50 ... ... ... 36
Жұмыстың мақсаты: қазіргі қазақ поэзиясының көрнекті ... ... ... ... ... ... арқылы қарастыру. Сол арқылы
танымал тұлғаның әдеби процестегі орын-үлесін, ізденіс ... ... ... ... зерделеу. Ақын әлеміне ену, ізденіс
арналарына назар аудару, тақырыпты меңгеру, образды ашу, көркемдік ... ... ... мән ... Біз бітіру жұмысын жазу
барысында біз мынандай мақсатты көздедік.
Жұмыстың нысаны: Ж. Ерманның жыр кітаптары.
Жұмыстың зерттеу әдісі: ... ... жазу ... ... ... ... әдістер басшылыққа алынды.
Жұмыстың дерек көздері: Зерттеу жұмысын жазу ... ... ... ... және ... ... ... еңбектеріне сүйендік.
Сонымен бірге ақын Ж. ... ... ... әр ... жазылған
мақалалар да назардан тыс қалмады.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Бірінші тарауда ақын Жүрсін Ерман поэзиясының
өзге ақындарға ... ... және ... ... ... жанрлық
көркемдік жүйесін айқындауға талпындық. Ақын ... ... ... мен түрлі сипаттағы мақалаларға ... ... Ж. ... тың ... мен көркемдік құралдарды игерудегі шеберлігі
пайымдалды. Сондай – ақ ақын ... ... ... ... ... ... ... поэзиясының идеялық-көркемдік ерекшеліктерін
ашып, тың ізденістер мен көркемдік ... ... ... ... ... ... бірге, ақын көзқарасы мен
колтаңбасы, ізденіс мұраттары,өлең өрісі мен ... ... ... ... көркемдік таным арналары зерделенеді.
Тірек сөздер: позия, лирика, ақындық шеберлік, көркемдік ерекшеліктер,
т.б.
Жұмыстың құрылымы: Кіріспеден, негізгі екі ... ... ... ... ... тұрады.
Мазмұны
Кіріспе –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––4-6 бет
Негізгі бөлім
І тарау. Ж. Ерман поэзиясының ...... ... ... Ақын поэзиясындағы адам және қоғам.
1.2. ... ... ... ақын поэзиясындағы туған жер тақырыбы.
1.3. Жүрсін Ерман поэзиясындағы сезім сырлары.
ІІ ... Ж. ... ... ... ... бет
2.1.
2.2.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Өнер мұраты – халықты бір-бірімен жақындастырып, ... ... Оның ... ...... ой-санасын өсіріп,
кемелдендіреді. Әдебиет ... ... асыл ... ... ... ... ... шыққан дарын иелері.Сондықтан да жеке адамдар жасаған
әдебиет туындыларын сандаған ұрпақ оқып,одан ұлағатты ой, ... ... ... ... мол. ... өнер ... ... қыр сыры мол
жанр. Сезімнен тыс поэзия болмайды. Оның ... ... ... сезімдік
туынды екені мәлім. Алайда, әр ақынның сол сезімді поэзияға өзек ... ... ...... ... ... ... алатын орны ақынның өмір
сүрген қоғамдық ортасымен, заманымен тығыз байланысты. Ақын шығармаларының
құны өзі өмір сүрген ... ... мен өмір ... ... ... ... қаншалықты әсер ете алды, сонымен өлшенсе керек. ... ... ... ... ... ... ... жанрының басты
ерекшелігі – ой мен ... тең ... ... Ал, ... ... осы ... ... жүрегін сәулелендіріп отыруы тиіс. Бұл ... ... ... ... ... келе ... тек ... талант
иесіне ғана бұйырар шығармашылық бақыт.
Бұл ретте әрине, аға буын өкілдері: ... Д. ... ... М. ... Х. ... ... С. ... С. ... ... К. Салықов, Қ. Бекхожин, Қ. ... ... ... толы ... О. ... М. ... ... мәселелерге батыл үн қосуы, сол секілді Т.
Молдағалиев, С. Жиенбаев, Қ. ... ... С. ... Ө. ... Қ. Мырза Әлі, М. ... ... Ж. ... Ш. ... Т. ... ... И. ... И. Ғайып, С.Тұрғынбеков, ... А. ... А. ... С. Адай т.б. ... мен ... адалдық
танытып, қазақ өлеңін дамыту ісінде қайсар мінез бен қаламгерлік қарымдылық
көрсетуі көңіл қуантады.
Қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік ... мен ... ... пен ... жаны ... жүрегі жырға, көңілі нұрға толы талантты
ақындардың бірі – Жүрсін Ерман.
Қазақ ... ... ... дәуірлерінде XX ғасырдың 60-90
жылдарының алатын орны ерекше. ... ... ... сәл де болса
“жылымықтың” нәтижесінде қаламгер санасында ... ... ... ... ... ... ... көптеп келуіне мүмкіндік берді. ... ... ... ... аса құдіретті, күрделі жаратынды –
Адамның жан әлеміне үңілумен, адам ... ... ... ... жылдар аралығындағы қазақ әдебиетінің ұлттық көркем өнердегі
терең тамыры нәзік арқаудан нәр ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы лирика шын мәнінде тасты жарып шығып гүл атқан
қызғалдақтай көзге ... ... ... /1.106/. ... да осы ... жаңа ... басталды. С. ... ... Ф. ... Ж. ... ... К. ... ... Т.Молдағалиев,
Т. Айбергенов т.б. ... ... ... ... қазақ
өлеңдеріне үлкен серпіліс, жаңа өрлеу кезеңін ала келді.
Өмірі мен өнерін өлең-ғұмырға ... ... көп ... еңбегінің әр алуан кезең еншісінен орнын ойып алып, әдебиет
майданы күрескерлерінің қаламына ілігуінің өзі де ... сай ... ... ... ізін ... ... ... мінезімен алдыңғы
топтан көрінетін Ж. Ерман поэзиясы – біздің бүгінгі ... ... да. Бұл ... ... ... шын қуанып, мұңайса, шын мұңаяды. Оның
бір жырдан екінші бір ... ... ... ... кейіпкерінің жан-
дүниесіндегі толқыныстар ауыл, аймақ, керек ... ... ұлт пен ... ... ... ... ... кеңістігіне көтеріледі. Ол
аспанмен тілдессе де, жермен сырласса да, бір ... сені ... ... ... бір ... ... деген
Ш.Айтматовтың пікірінен біраз нәрсе аңғарылады /2,12/.
Абай әлеміне еркін еніп, оның өлең сөздегі ... ... ... ... ... ... Мағжан, Сұлтанмахмұт т.б./ көркемдік
рухани мәселелерді ,адам мен оың ... ... ... ... ... ұлы ... бар қырынан ашып, биік белестерге
көтерген – С. Мұқанов, Ә.Тәжібаев, Т. ... С. ... ... М. ... М. ... Ф. Оңғарсынова, А. Бақтыгереева, Н.
Оразалин, О.Сүлейменов, Қ. ... Әлі, Қ. ... М. ... ... Ө. Нұрғалиев, С. Иманасов, Р. ... Ж. ... ... А. ... Ж. ... Ұ. ... Е. Раушанов, И.
Ғайып, Т. Оразбаева, Б. Серікбаев, Г. ... Т. ... ... т.б. ... ... ... ... жырлаудағы амал-тәсілдері қалың көптің көңілінен шығып, рухани
нәр сыйлады. Аталған ақындар шоғырының бел ортасында өлең -өнердің өз ... осы буын ... ... жалғастырып, өзіндік даралығымен ... бірі – ... ... ұғым ... ... ...... ойы мен сезімінің
ұштасып келіп тұтас көрінуі. Лириканың предметі де, бейнелеп айтар ойлары
да, бейнелеп көрсетері де – ақынның өз ... ... ... ... ... ... мақаласында лирикаға орай мынадай тұжырым
айтады: «Лирикалық өлеңде, – ... ... – ақын ... ... ... белгілі бір құбылыстан алған тікелей сезім-түйсігін айтып береді.
Бірақ мұндағы нәрсе – сол түйсіктің өзі де, оны ... ... ... да
мес, ақынның сол сыртқы әсерге іштей ұйып, құлай ... ... /3, ... ... ... ... өрнек, өзгешеліктерімен келген,
адамдық, ізгілік ... ... ... ... ... ... ... – ақын Жүрсін ... ... ... жіті
зерделеді. Қайсы бір тақырыпты да ... ... ... ... ... ... сәулесін молынан түсірді. Өлең өрімі, өрнектері
арқылы уақыт алға тартқан ... ... ... ... ... ... мұратын, ел-жұрт тағдырын, адам әлемін алуан
ізденіс, түрлі салыстырулар арқылы шебер де шешен ... ... ... ... ... – талант қуатымен, көркемдік нәрімен, сыр-сезімге
толы шындық сипаттарымен даралана түседі. Мұны ізденіс іздері де, ... де ... ... заман поэзиясының өзіне лайық күйі бар, өзіне лайық үні бар, –
дейді ... М. ... Адам ... бүкіл тарих бойына ілгері ... ... ... ... ... жатқан процесс болса, көркем
бейне жүйесімен ойлау, дүниені образбен танып баяндау, суреттеу өнері ... ... ... ... келе ... құбылыс. Қоғамдық сананың
бір түрі ретінде көркем әдебиет қай ғасырда болса да, сол ... ... ... қатынасын, ой-арманын, дүниетанымын байқатпақ”
/4, 26/.
І ... ... ... ... – тақырыптық сипаты
Әдебиетте қалыптасқан қанша жанр ... ... ... атқаратын
қызметі – өмір шындығын әр қырынан танытып, көркем шындықтың суретін салуға
септігін тигізу. Осы жағынан алып ... әр ... ... өзге ... ... әдебиеттің негізгі саласының, жанрының бірі – лирика. Лирикада
ой мен ... ... ... ... Оған ... ... дарытатын
терең оймен суарылған, нәрленген жалынды сезім әсерсіз, құрғақ қағида-
тұжырымдар арқылы ... ... ... ... дүние, адам
тағдыры туралы үлкен толғаныстан тумаған жай сезімшілдік ... ... ... ... ең ... ... – лирика. Лирикада ой
мен сезім бірлесіп, терең қабысады. Оған тартымды ... ... ... ... нәрленген жалынды сезім әсерсіз, құрғақ қағида тұжырымдар
арқылы бірлесе, оқырманға әсер ... ... ... адам ... туралы
үлкен толғаныстан туылған жай сезімшілдік ... ... ... ... жан ... ... аты, ... Лириканың басқа
жанрлардан айырмашылығы да осында. Шыншылдық пен сезім байлығы, ойшылдық –
оның өмір танудағы, ... ... ... ... ... Қай ... тақырыпты жырласа да ақын осы жолдан тайған жоқ. Өлең әр ... ... ... оның ... аша ... ... ... айырмашылығы да, өзіндік артықшылығы да
бар. Академик Зәки ... ... ... ... ... ... ... сезімі суреттеледі. Нағыз лирикалық туындылар ... ... ... ... ... сол ... бүкіл
ортаны, қоғамды, заманды сипаттап береді” /5, 21/, – ... ... ... ... де ... ... ... әуендеріне айналып, жалпы адамзаттық, дүниетанымдық көзқарасын баян
етеді. ... тән ... бірі – адам ... әсер берер отты,
жалынды эмоциялық сезімталдық екені ... ... ... ... сезімге
құрылмаған жай әншейінгі жалаң тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – нәзік сезімге, ойлы толғанысқа
құрылумен ерекшеленеді. Таңдаған тақырыбының түп-төркінін терең зерттеп,
баянды барлап барып, ... ... ... – ақын ... бір ... ... ... атынан сөз алса да оқырман есінде ұзақ сақталатын
ерекше мінез даралығымен өзгешеленеді.
Біздің бүгінгі бітіру ... ... ... ... ... ақын
Жүрсін Ерман жырларының басты бір ерекшелігі – ақын өлеңдерінде ойшылдық
сарынның молдығы. Өмір бар ... ... ... бар. ... ... азапсыз
өткен емес.
Ақынның:
Ақыннан ес кететін,
Жырдан – маза.
Керегі не дақпырттың құр даңғаза:
Таңда машқар болғанда, әр пендеге
Анық болса бір әділ тұрған ... ... ... ... ... ...... күлер.
Кешейін қойдан қоңыр тірлігімді –
Өзінің шамасы мен шарқын білер.
Жайдақталып кеткенмен заманатым,
Өңмеңдеумен шықпасын жаман атым.
Шұға жауып жатса да ... ... ... қазақы қағанатым! /6, 14/, –
деп айтылатын алғашқы жыр жинағынан-ақ, өзінше үні бар, өлеңге қояр ... ... ... махаббатын, толғаныстарын өлеңмен жеткізе білетін ақын
екендігін байқатады. Ақынның қай өлеңін алып ... та ... ... қатар тұрады. Қай тақырыпқа қалам тартпасын, ақын өлеңдерінің
бағдаршысы болып шындық ... ...... десең – жығылдық.
Аярлықтың майынан
Жүрек кілкіп, шығындық.
Ойсыраған ойымды ұқ:
Теспей бітеу сойылдық.
Шөліркедік шындыққа,
Өтірікке тойындық.
Болса әбден жігер құм,
Мықтысы ғой ... ... етіп ... /6,31 ... ... ... мынау алмағайып боямасыз дүниенің сыр-сипатын,
болмыс-бітімін, өксігі мен өкінішін, қайғысы мен мұңын, қуанышы мен шуағын
сөз етеді. Өмір сәттері, ... ... ... сезімдері өлең жолдарымен
кестеленеді.
Осы тұста ақын Қ.Мырзалиевтің мына бір бағалы пікірін келтіре кетсек:
“Меніңше, ... өлең – ... ... ... Өзім ... поэмалар
мен жақсы деген өлеңдерім – өз жанымды ... маза ... ... ... әуендерден туса керек. Жаным сүйген тақырып жүрегімді
тербейді де, жазбасқа қоймайды. Шын ... ... өлең – ... тас ... ... ... тиісті. Не жазса да ақынның өз
мінезі, өз «мені» болуы шарт. «Мені» жоқ ақын, жасық ақын. Ал өзі ... сөзі ... ... ... келем қауғадай салдыр-күлдір
Бір кісідей кештім бе бұл ғұмырды
Ағаш егіп,
Үй салып,
Қалдырдым ба ұл?
Үміт артып ататын таңға аса ... ... ... ... жалған екенін біле тұра,
Алдағым кеп тұрады,
Алдаса өмір!, ... кең ... ... ... ... шолу ... Осы екі ... халқымыз бастан кешкен өмір жатыр, онда ақынның өз ... ... ... ізі ... Ақын ... оқи ... өткен
жылдарды қаз-қалпында көз алдымызға елестетеміз.
1.1. Ақын поэзиясындағы адам және қоғам.
Өмірде ақынға тақырып болмайтын ... жоқ. ... сол ... үңіл ... ... ашып ... ... қуатпен, зерделі шеберлікпен
өрнектей білуде.
Ақын Жүрсін ... ... ... ... – атамекен, ел
– жер мұраттары , достық пен ... ... ... ... ... кемел де келісті сипаттарымен әр буын өкілдерінің талап ... ... ... ... Ақын ... мен көзқарас мұраттарынан
жаңа уақыт ... ... ... ... көрініс береді. Әсіресе,
ұлт мұраты, демократия ... адам мен оның ... ... мен ... айқын. Кезең көріністері, мезгіл әуендері де нанымды өріс алады.
Талант – күрделі құбылыс. Орыс ... ... ... Гуляев талант жөнінде : «Это – ... ... сил ... ... ... ... всего эстетическую сторону
писательского труда, образную, эмоциональна выразительную ... ...... /8.106/. Ал ... ... – ана ... бойға даритын туа біткен қасиет. Ақындық та ... ... ... ... ... оның ... ... оқылады.
Жүрсін Ерман өлеңдерінің басым көпшілігі адам мен қоғам жайында, яғни
Ел мен Жер тағдыры. Ақын ... ... ... терең қатпарларына
үңіліп, біз біле бермейтін тылсым құпияларын ... ... ... ... деп ... үлкен философиялық мәнге ие өлеңі бар.
Тиіп басым ... ... ... көп ... болу қиын.
Көрешегін көрмей
Көрмес, сірә, көрге.
Мен игенмен жерге
Ұмтылады Ол төрге!
Қадірімді кісі
Біле түссін дей ме?!–
Ойға толып іші
Сықырлайды кейде /6, 63/, – ... ... басы ... бірде-бір сөз жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... ... өте келе, тақырып әуені
байсалды, байыпты түрге енеді. Ақынның ... ... ... ... ... Бұл да ... сөз жоқ, ... қоғам өміріндегі
саясатпен байланысты жалпы ... ... ... ... ... табиғи процесс болса керек.
Дүниетаным – табиғатқа, жаратылысқа деген қоғам мен адамзат ... ... ... ... ... Жеке ... ... ең
алдымен қоғамдық болмысты бейнелейді. Жүрсіннің “Алматыдағы ... жай ғана ... ... ... ғана бір өлеңі бар. Оны оқи
бастағаннан-ақ, ... екі ... ... ... ... бізден асып
не айта қояр деген де ... ... бере ... кеткенін байқайсың.
Әйтсе де оқи бастасаң “асығы алшы түспей ашқарын ... ... ... ... ... ... ... тірлігі емес, арғы түбінде кісілік
болмысты төмендетпей:
Тек, көңілім, кірленбе,
Білем әзір бағамды.
Жұрт сөз тасып жүргенде
Мен ... ...... ... ... ... аңғарар едік.
Болымсыздың өзінен боталы түйедей ой тапқан ақын ... тағы да ... ...... ақын ... кейбір сипаттары жөнінде ақын С.
Иманасов /9, 4/.
Ақынның лирикасы жеке ... ... ... ... шектелмей, қоғамға тән құбылыстар мен ... тән ... ... ... ... қиын да ... ... зерделеуге,
адам санасы мен ғалам байланысының сырлы жұмбақтарын тануға көмектеседі.
Мына заман, қай заман – залым заман,
Кешегіден бүгінгі халім жаман.
Үмітіміз күл ... ... ұшты ... құм ... жалындаған.
Тағдырының тізгінін пері ұстаған,
Мына заман, қай заман – теріс заман?
Сайтан адам ... өмір ... күн үшін ... /6, 26/, – ... ... ақын ... ... терең барлап, батыл сөйлейді, еркін жырлайды, ... жыл өтсе де, неше ... ... болмайды, есек – асыл.
Бір сілкінбей қойдың-ау, ей, ағайын,
Бүгін басыр көздерің кеше басыр.
Нұқымаған кім қалды, жекімеген,
Қозғалмайсың сен оған етіп ... оқып ... ... ... ... ма басыңа баянды азап?
Батыр сенің қасыңда қоян ғажап.
...Басыңа кеп мен азан ... ... ... оян ... /6, 27/, – ... ... осы бір
өлең жолдары ХХ ғасыр ... өмір ... алаш ... ... ... жазылғандай әсер қалдырады. Жүрсін ақын атақты қазақ ақыны,
қайраткер М. Дулатовтың “Оян, қазағын” ХХІ ғасырда ... ... ... ... ... ... ... мен “оятуға” ерекше еңбек еткен
қоғамдық ой-сана көшбасшыларының болмысына үңілу – ... ... ... парызы. Осыны терң түсінген ақын Алаш орда ақындарының идеясын ... өз ... ... етіп ... Ерман поэзиясындағы орны бөлек өлеңдерінің бірі – “Абайға мұң
шағу” топтамасындағы “Жиырма теңге”.
Абай аға, мен дел-сал болып тұрмын,
Жанарыңа сенің де ... тұр ... ... ... ... ... жолықтырдым, – дей келіп,
Түсінем ғой бәрін де...
Бірақ аға,
Не бетімді айтамын жыр – ... сені ... ... ... да жұмсаймыз, сыраға да.
...Сенің құның болғанда жиырма ... ... көк тиын ...... ... жасайды. Осы сарындас
төбе шымырлатар қуатымен, шымыр ... ... ... ... ... ... ... ақында аз емес. Ақынның мұндағы басты мақсаты –
оқырманының көкірегінде бұғып жатқан ойды ояту ... ақын ... ... ... күш-қуатын осы жолға жұмсап отырады. адам ... ... ... ... ... ... асыл мен ... ара жігін
ашып, нарқы мен парқын саралайды. “Ұлытаудан оралдым” атты ақын ... ... ... ... ... ... атын қосып інің,
Оралды Ұлытаудан осы бүгін.
Көңілге қаяу түскен жағдайы бар
Айырып қасы кімін, досы кімін.
Құлансың тауып жүрген жырақтан нәр,
Деп едің ... ... бір ... бар.
Шын екен.
Мені қайтсын,
Мен түгілі
Шалқадан Шоқанды да құлатқандар! – ... ... ... нали ... тағы бір тұста кейбір
кеуделердегі шайыр болып қалған татты ... ... ... ... ... от қызулы орнықты ойларға, нұрлы сезімге қарай ... ... етсе де ... мен күнгейлердің тізгінін тең ұстап, жақсылықтың
бәріне сүйңіндір де біледі, өмір ... ... ... ... ... ... ... поэзиясындағы драмалық тартыстың ... ... ... ... ... Ерманның тәуелсіздік кезеңіне дейін жазған дүниелері бір
төбе болса, ... ... ... ... ... ... шыңы деуге болады. Ол тәуелсіздікке ... ... ... сол тәуелсіз елде белең алған кейбір келеңсіздіктерге жаны
ауыра, ... ... ... ... ... ... ... өзінде егемен
Ел боламыз деген ең.
Жұрт бал жалап жатқанда
У ішемін неге мен?!
Кім басымды кеміткен,
Кім бөтенге теліткен?
өз қасығым аузымды
таба алмайды ... ... ... жол таппақ?
Жалпақ шешей боламыз
Қашанғы біз жалтақтап?! /6, 29/.
Бұл – екінің бірі айта беретін жасық сөз ... ... ғана ... аузынан ғана шығатын жасын сөз. Қазіргідей заманның тек ... ... ... деп санайтын кейбір ақындарша керек кезінде бұғып
қалмай, турасын айтады. Тура ... ... ғана айту – ... ... бірі ... ... ... әбден тілінді.
Атам қазақ туып па ең
Бұға бер деп ұлыңды?
Шырмауыққа шатылдық.
Сатып біттік. Сатылдық.
Қанжар жатса қалтада
Кімге дәрі татулық?
Тұз сепкендей жараға
Сөздің ... ... үріп ... ... ... /6, 30/, – ... мұндай өлең жолдарынан дәл бүгінгі
уақыттың, яғни ... өзі өмір ... ... ... ... ... ... жайттар мен зиянды әрекеттер барынша анық көрінеді.
Ақын өлеңдерінің баршасы, негізінен, ойлары, сезімдері мұң кеткен
үздіксіз ... ... ... ... ... ... монологтарынан тұрады. С.Мұқановтың: «Менсіз ақын
оригиналды ақын бола алмайды. Мені жоқ ақын ... ... ... ... ... ... сол ... өзінің менін қоса жырлайтын ақын»
/10,336/, – ... ... ... ... ... ... ... ақын деп айта аламыз.
Айбар болар алашқа таусылды ма ер
Намыс оты лапылдап, жансын жігер.
Көк байрақтың астында табысуға
Ата ... сен ... ... бер!
Терезеңнің дауыс бер теңдігіне,
Керегеңнің дауыс бер кеңдігіне.
Дауысыңды бер тәуелсіз қазақстан
Еңсең түспес егемен ... ... ... ... ... тағы да ... бер, айбарлы Әнұранға,
Дауысыңды бер еліңнің таңбасына! /6, 133/.
Әрине, ел мен жер тағдыры тек қана ... ... ... ғана
серік болды десек қателсеміз. “Егер бүкіл Жерге ... ... ... ... ... ақындардың жүрегін басып өтеді” деген екен Генрих ... ... ... ... ... ақынның өзімен замандас
көптген ақындардың келелі тақырыптарының ... ... ... ... ... ... ... болып, қатар келе жатқан: Ө.
Нұрғалиев, И. Сапарбай, Н. Оразалин, К. ... Т. ... ... Р. ... Ұ. Есдәулетов, Е. ... И. ... ... А.Әлім, С.Адай, т.б. сынды көптеген ақындар бүгінгі тәуелсіз елдің
баянды ... ... ... ... жыр ... дүниеге
келтірді.
Мәселен, ақын К. Ахметованың тәуелсіздіктен кейінгі ... ... ... ... ... ... ел, жер тағыдыры
турасындағы жырларымен үндес ... ... ... ... ... ... ... болсақ, халық перзенті, елден үлкен
еместігі, оқырманмен бірге екендігі ... ... Мұны ... ... ... Халқын сүю ,оның болашағына алаңдау қаламгердің ғана
емес.кез келген ... ... ісі ... ... ... өз сүйіспеншілігін
ерен еңбегімен, екінші біреу өнерімен дәлелдесе, ақын ... ... ... ... деген махаббаты алабөтен.
Қазақты жамандама қазақ бала!
Халық қой қазақ деген, аз – ақ қана!
Мәңгілік Ай астында, Жер үстінде,
Қазақтың жанашыры қазақ ... ... құт ... ... ... – қайғы.
Қазақтың бар болмысы бөлек, дара,
Тағдыры ешкімге де ұқсамайды /11, 17 бет/, -
деп өз ұлтын қанатымен су ... ... ... ... ... ... халқын қорламауды, елін кемсітпеуді насихат етеді.
Жүрсін ақын да адамның рухани бостандығын, елдің азаттығын, қоныстың
құттылығын көздің қарашығындай ... ... ... Ел, ... Жер ... қасиетті ұғымдарды қанына сіңіріп, жүрегіне құйып отырады.
Ақынның бүкіл шығармашылығының ... ... да осы – ... ақынның “Махамбет және біз” атты өлеңіндегі:
Жан бағуға жол тауып жарайтындай,
Ақиқаттың жатқанда бәрі айтылмай.
Біздің күйкі тірлікке исатайым
Тас төбемнен түнеріп ... ... сыр ... ... біз сұрақты артық.
Махамбеттен – кететін бір-ақ тартып,
Бара жатыр арамыз жырақ тартып.
Күн өткізіп желікпен,
Сауықпенен,
Қызығымды сайраннан тауып келем.
Махамбетке ұқсасақ – ... ... аз ба деп ... /12, 31/, – деуі жай айтыла салған
ой емес. Мұның астарында ақын орындайтын адалдыққа, ... ... ... бар. ... неден туындайды? Өмірдің, адамдардың
алалығынан, әділетсіздіктің ... ... жапа ... ... ... туындайды.
Осындай ой, ақындық алаңдаушылықтарды, махамбет ақынға жүгінуді Жүрсін
ақынның замандасы ақын Н. ... ... де ... ... жасы келген...
Бұрыл!
Қара жолыңа басып өткен.
Ұлы Абайын сойылға жығып жұртты,
Махамбеттің семсерде басы кеткен /13, 52/, – ... Н. ... ... ... қатыгездік барын, өмірдің соңында өлім барын
ескере отырып, ... пен ... жеңу ... ... өз ... ... меңзейді.
Жүрсін ақын тағы да:
Көңіл қошы болғанда
Кей күні ... ... ... – деді ... айнаға көз тастасам-
шынында да Махаңмын
Айнымаған.
Алдайды деп аңқаулау елімді кім
Жұртың үшін түн ұйқың бөлінді мың.
Махамбетті қинаған сол уайым
Иінімнен басады ... ... – деп ... ... ... ... ... болдым...
Абай болып ауырдым,
Махамбет боп кештім талай ауыр түн.
Ай астында енді Нұрлан болып бір,
Мына тамыз,
Қараша – күз,
Сәуірдің,
Сөзін айтсам жарар еді дәуірдің?! /13,29/, ... ақын ... ... сөзін айтқысы келеді.
Қос ақын да өмірді өле сүйгендіктен де ... ... алты ... ... ... ғасыр жүгін көтермекке Абайша толғанады,
қалың қауымға Қасымша қарсы тұрады, замана зердесін Мұқағалиша ... ... ... ... ... жақсы-ақ... Сонымен бірге,
көптеген ақындардың поэзиясында Махамбет есімі хан-бектерден тайсалмайтын
батыр белгісінде, тарихи ... ... ... ақын ... ... ... ... алдына жүгініп төрешісі ретінде де жиі көрініс табады.
Атақты сыншы В.Г. Белинский: “Ақын бәрінен бұрын адам, сонан соң ... ... ”, - ... ... Осы ... ... Жүрсін
өлеңдерінде өз дәуірінің көзге көрінетін, ... ... неше ... сөз ... Ақын ... егемен елінің ертеңіне алаңдаушылық
басым. Жүрсін Ерман ... ... ... – ел мен жер ... мен оның еңбегі,елдік пен ерлік, уақыт пен кеңістік, дала мен ... ... ... ... ... табылады. Оның ... ...... да ... ...... де мәнді,
көзқарас пен қолтаңба мәнерінен ақиқатты ту ету, шынайы шындыққа ... ... ... ... ... – ұлт пен ... мұраттарынан
адалдық, ел мен жерге берілгендік, адамдық істі ... ... ... ден қою, тарих пен танымға, дәстүр мен дінге, діл мен тілге т.б.
көркем де ... ... де ... жырлайтыны айқын танылады. ... ... ... ... ... ... перзенті, елден үлкен
еместігі, оқырманмен бірге ... ... ... ... ... жер, ... ... жеке адам тағдыры мәселелері
көтерілуде. Ақынның лирикалық туындыларында өмір ... және ... кең орын ... ... бар ... ... бар. ... құбылыстарын алдымен сезініп, ... ... ... де сол адам ... ... ... бүкіл болмысының өзі сол
адамның ... мен ... ... Демек, адамның
қатысуынсыз поэзия жоқ. Барлық табиғатымен өмірдің өзі тұнып тұрған ... ... сол ... сол керемет табиғатты көретін көз, сезетін сезім
керек. Демек, шынайы поэзия – адам ... ... да, шын ақын ... ... ақын - өз халқының шаттанса, шаттығы мен қуанышы;
жыласа, көкірек ... көз ... - ... ... ақын ... ... ... жырының бір жылы” атты мақаласында /14, 215 /.
Осы пікірде ... ақын қай ... ... да ... көркем жырлауды мақсат етеді. Ақынның байқампаз назарынан ешбір
құбылыс таса қалмайды. ... өзі өмір ... ... ... ... шындығы,
қоғамдығы келеңсіз жайттар мен ... ... ... ... айқын
көрінеді.
Ақын Жүрсін Ерман ... ... ... оның қазақ
поэзиясындағы өзіндік қолтаңбасы, өзіндік мінезі бар, өзіндік «Мені» бар
ақын ... көз ... ... ... ... ... Ерман поэзиясындағы туған жер тақырыбы
Ақын Жүрсін ... ... ... сан ... ол тақырып
таңдамайтын ақын. Алайда тақырыптың ақын шығармашылығындағы алар орны
ерекше ... ... ... ... биік ... ... сенімді игеру қаламгердің профессионалдық шеберлігіне, ... ... ... ... мен ... ... қатысты” /15, 168/, десек Жүрсін Ерман көтерген тақырыптың қай-
қайсысының да тереңнен сыр ... ... ... ... ... ... барша жанға деген жанашырлық,
сүйіспеншілік ... ... ... ... ... етек ... көңіл
көзі түскен туған табиғатын жақсы көруден басталса керек. Өзінің аршасы мен
шыршасын, тобылғысы мен түзгінін кие ... адам ... ... ... ... Өз ... ... тауы мен жылғасын, құралайы мен
ұларын, наурызы мен қарашасын ақын ... ... ... ... ... ... ғана тән ... қолтаңбасы
бар, бірақ “ақынмын, құдаймын” деп кеуде ... өлең ... ... ат ... аз ... да, саз бұратын Жүрсін ерман поэзиясы қазақтың сөз
түсінетін оқырманы, сөзді бағалай білетін оқырманы үшін қадірлі. ... ... ... ... ... қайта жандандырып, ұйымдастырушысы.
Ұлытауым, ұлығым,
ұлтым менің,
Ұран ілер басыңа бұлт
ілмегін.
Ұларыңды ... ... ... бар ... күнде кім,
Ұлытауым, ұлығым
Ұлтым менің, – деп жырлаған туған жері – ... ... ... ... ... ... лейтмотиві де. Оның “Ұлытауға ... атты жыр ... да ... ... ... жете ме үні ... қашқан күндерді ұмыт аулым
Ұнжырғасы түспесін ұлы таудың!, – ... ақын осы ... ... жер тарихы, атамекенге деген құрмет бәрі әдемі үйлесіп ... ... ... бұл ... ... ... небір ғажап
сұлулығы әр қырынан суреттелмегенімен, ақынның кіндік қаны ... ... ... еріксіз назар аударасың. Барлығымызға бала кезден
таныс туған жерге деген сағыныш ақын ... ... ... ... деген перзенттік сезімін ақын шынайы сүйіспеншілікпен жарқын жеткізе
алған. Біз де ақынмен ... ... ... ғана ... өзгені де,
жанында болып жатқан құбылыстарды көреміз. Көңіл-күй, сезім – өлеңінің
негізі.
Жүрсін ақын ... ... ... ... ... ... ... символ. Жыр әлеміндегі Жүрсін соққан Ұлытау мұнарасы тым ... ... ... ... – далалық болмыс” , – дейді сыншы А.
Егеубаев ақын поэзиясын талдай ... ... ... ... ... ... оған қала тым тар, тым ... Даланың жөргегіне оранып, даланың
бесігінд бөленіп өскен оның жыры да, сыры да ... мұңы да – сол ... ...... поэзиясындағы символдық бейне. Дала мен қазақ әу бастан
егіз жаратылған. Бірінсіз ... ... ... ... ... қарасақ,
ұлт тарихында қандай да бір қырғын шайқастар ... ол да Дала ... жер үшін ... ...... поэзиясының тақырыбы болудан
бүгінгі өлең тәжірибесіне сүйенсек, тым биіктеп кеткен. Дала – бір ... ... ... ... барлық буын өкілдерінің шығармаларына
өзек болатын, өздеріне шабыт беретін Муза, ақындық айдыны. Өйткені, дала ... тауы ... ... ... ... Халқымыздың
ұғымында дала кеңдік, кеңістікке баланады. Дала ... ... ... ... ... ... ... ғана еме, толайым
табиғатын ... ... ... ... ... – дейді
әдебиеттанушы ғалым Б. Кәрібозұлы /17, 21/.
От жақпаймыз ... күл ... ... жоқ бір ... итпен сөйлесіп отырады
Иланбасаң үйіне кірші барып.
Елдегілер еткенмен осыны аңыз
Біз ішінде ... соң – ... ...... жаз ... ... ... асғамыз.
Ие болар кезеңде бір атаға
Мейманыңа беретін құр атала.
Желдегенде бабарың – саяжайың,
Шөлдегенде табарың – сырахана /6, 294/, –
деп жырлаған ... ақын ... ... ... сағынышын өзгеше пішінде
білдіреді. Ақын өлеңдерін оқи ... ... ... ... ... көз алдымызға елестетеміз. Сол жылдардағы көңіл-күй, сезім
оралымдары, туған жерге, ағайын-туғанға ... ... ... бейбіт
өмірге, бейқуат тірлікке деген қанағат әр өлеңінде жарасымын тауып әдемі
суреттелген. Әсіресе, туған ... ... ... ақын ... ... ... әр ... әр жолдан ақын жүрек сағынышы аңқып
тұрады. Оның жырында арзан сөз, құр ... ... оның ... ... жолдар арқылы жеткізіледі. Шеберлік деген, міне осы.
... Өзінің жасап солай бар амалын,
Анашым айтушы еді жорамалын.
“Таза бас туған жердің топырағын,
Жете гөр ... Жер – ... ... ... өрекпіген,
Білемін енді басқа деректі мен:
Ұшынған ұллы дәуір сырқатымен
Ұшықтау жердің өзін керек ... /12, 8 / ... ... ақын ... ... атты ... Сол туындысында:
Құшақтап туған жерді жатқанымда,
Естуші ем жүрегімнің дүрсілдеуін, - дейді ақын. Өмірге, азаматтық
тағдырға өлеңмен ... ... келе ... ... ... жырларында көңіл-күй, сезім оралымдары, туған жерге, ағайын-
туғанға деген кіршіксіз махаббат, бейбіт өмірге, ... ... ... әр ... жарасымын тауып әдемі суреттелген. Әсіресе, туған
жерге, ... ... ... ақын ... ... ... ... Әр
шумақтан, әр жолдан ақын жүрек сағынышы аңқып тұрады.
Жүрсін Ерман жырларына тек қана Ұлытау ғана арқау болмаған. Оның ... ... ... тақырыптарына өзек боларлық бірнеше жырлары бар. ... ... ... ... “Гольфстрим”, “Ата жұртым Бескесік”,
“Жыңғылды көң”, т.б. сынды өлеңдерінде ... ... ... ... жыр ... ... ем айлар бойы бұл күнді мен,
Ақыры жеттім саған,
“Жыңғылды ... ... ... ... ... мың ... ... көң”.
Картада жоқ ондай ат.
Көңілден келесің тек жоғалмай-ақ,
Ей, інім, отырмысың ағаңды аяп?
...Байғыздар там ішінде жағы сембей
Бағыштап отырғандай маған да аят! /6, ... өзін ... ... ... Тек тұла ... шымырлатып өткен
күн, келер шақтарды елестетердей әсер берген ... қана оның ... жыр ... Осы ... ... қалт ... ... сәтті
табиғаттың көңіл әлемімен көмкеріледі де, адам мен жаратылыстың бұл күнде
жер үстінен ... бара ... ... ... Ақын шумақтарының
өзінен-ақ лирикалық кейіпкердің ішкі жан ... ... ... ... ... сезім сырлары
Ақын шығармашылығының негізгі, түп қазығы ... ... ... ... де ... бай түрін жасаған ақынның ең әуелгі
ерекшелігі өмір шындығын көркемдік сатыға көтеріп, ... ... ... ... ... ... туындының қысқа
қайырымды мазмұнына шеберлікпен сыйғыза алуында. Демек, ... ... әр ... жарқ ... ... пен сезім сәттерін шағын шумақтарға
сыйдырып, ... ... ... салу – ақын ... бір ғана ... ... ... тән осы қасиет ақын өлеңдерінің өмірінде ... ... ... ... Образ жасауда ақынның өзіне ғана тән даралық сипат
ерекшеліктері барлығы аңғарылады. Қас ... ... өмір ... ... ... әрді ... ... суреттер тудырады. Ақын
кейіпкерлері қоғамның, заманның үнін танушы сан ... ... ... ... мен махаббат – бір – бірінен айрылмайтын егіз ұғым. Сондықтан,
әр елдің ... ... ... көп ... ... тақырып –
махаббат. Бірақ, әр халықтың жан – дүниесінің құрылымына, әрбір ақынның ой
– түйсігіне ... ... ... өзінше жырлайды. Жүрсін ... ... ... ... оның ... ар, намыс, сол
арқылы адамға деген сүйіспеншілік пен ... ... ... ... қозғап отыруы.
Қазақ поэзиясындағы лирикалық тұлға проблемасын зерттеуші-ғалым
Тұрсынжан Шапай қазіргі ... ... жиі ... ... ... ... мені» сияқты ұғымдардың әрқайсысының өзіндік
сипатын анықтауға біршама еңбек жасады. Бұл турасында ... ... ... орта ... ... дербес сана көрінісі бола
отырып, ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық түрлі
саналар арқылы айтылатын жайлар бар. Мәселен, ол өлең ... ... ... ... мұңлы қыз, қария немесе жас бала ... ... әр ... өз өрісімен парасат-пайым дәрежесінде ой толғап, сыр
шертуі мүмкін. Олар бәрін ақынның ... ... ... жеке
лирикалық кейіпкер деп қарауымыз әбден заңды. Ал енді ақын ... ... ... ... ... нақты ақындық, адамдық болмысымен
көрініп, ... өз ... сөз алса ше? ... ... ... біздіңше,
дәл осы жағдайда қолдану орынды» /18, 16/, - дейді. Сондай-ақ, лирикалық
тұлға – ақынның ... ... көп ... ... ... лирикалық кейіпкер жеке фрагментаралық тексте, кез-келген ... ... ... ... ... дербес сананың көркемдік тұрпаты,
– деген ой айтады.
Ақын ой өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкердің жан сыры жыл ... ... ... ... ... Оның ... адам ... әр сәттік жай-күйін
дөп басудың үлгісін көрсетеді.
Жүрсін лирикасындағы жиі ... ... ... ... — адам ... ... ... уақыт деңгейі, табиғат, достық, ... ... ... ... ... ... – поэзияның ғасырдан-
ғасырға, ұрпақган-ұрпаққа жетіп, үздіксіз жырланып келе жатқан мәңгілік
тақырыптарының бірі. Осындай мәңгілік ... ақын ... ... да ... ... да ... бал ... өзім алдадым.
Сүймеген өмір – қасірет,
Сүйіп те тынши алмадым.
Патшамын, кейде пақырмын,
Аңызақ қинап аһ ұрдым.
...Махаббатымның шөлінде
Шөліркеп келе жатырмын.
Саған деген ынтық менің сезімім,
Аспан ... ауа ... ... деген менің ықыласымды
Аңғармайсың–
Жұтқанындай ауаны /12, 18/, – деп келетін дәстүрлі махаббат жжырлары,
сезім– сырлары ... ... ... Әдебиеттанушы-ғалым Асқар Егеубайдың
сөзімен айтар болсақ, “Сезім сахарасына енгенде сыбызғыдай сызылтып жыр
әуезінің ... бір ... ... ... Душанбенің хош иісті жұпар
исі де, ұшақ терезсінен телмірген көктің зеңгір тұнығы да ақын ... ... ... ... шашып-төгіп лақтырып тастай береді.
Баяғының сал-серісіндей. Өлең туса қағазға ... ... шегу ... /16, ... ... ... «Лирикалық образдары – ақынның өзінен басқа
ешкім де емес, тек бұл ... әр қилы ... ... ... ... ұлан – ғасыр әлемнің күндік тұтқасы ретінде ол «Мен» деп
сөйлеуге әбден хақылы дей келіп, осы арқылы лирикті ... ... ... ... ... шығарып, ақынның өзін бүкіл ой-сезім әлемімен, түптеп
келгенде, сол өзі жаратқан лирикалық геншінің (Ницщенің атауы) ... ... ... Лирикадағы басты образ – лирикалық қаһарман. Бұл образдың ...... өзі ... ... ...... ... айтсақ, толық мағынадағы әдеби бейне ... ... ғана ... оның ... атынан сөйлеу құқына ие
болған тұлға” /18, 48/. Бұл пікірге қосыламыз, ... та, ақын не ... да, ең ... өз ... ... бірінші орынға қояды.
Сезім көзбен көріп, қолмен ұстай алмайтын абстрактылы ұғым болғандықтен,
лирикада тек ... ғана ... ... ... мол ... ... өлең – ... жан дүниесінен хабар ... ... ... ... ... Үлкен сезіммен туған дүниелер
құдды психология оқулығы типтес. Аса бір нәзіктілікпен ... ... ... ... Ақын не туралы, кім туралы жырласа да, ең алдымен өз
толғаныс дүниетанымын бірінші ... ... ... ... ... қолмен
ұстай алмайтын абстрактілі ұғым болғандықтан, лирикада тек көкірекпен ғана
түсінетін нәзік сырлары мол болады екен. ... әр ... ... жан-дүниесінен хабар беретін ақиқат негізі, көңілінің, жүрегінің
күнделігі. Оны оқи ... ... ... дәл көре ... ... ... сырлы жырларының бірінде мынадай жолдар бар:
Аңғармайсың.
Аңғармасаң аңғарма.
Мен өзіңді балай берем заңғарға.
Терезеңнен төгілемін шуақ боп
Сен қуанып ... ... боп ... ... ... боп ... сен кіретін залдарға.
Сапар шегіп сан қияға барғанда
Мен алдыңнан шыға келсем – таң қалма!
Аңғармайсың.
Аңғармасаң – аңғарма,
Дүниеде мен де бармын – сен ... /12, ... ... ... ... ... арнаған. Өмірге өнердің көзімен
қарайды. Шындық жайттардан, толғам - толғаныс, тебіреністі сәттерден қуат
алады. Сыр мен ... ... ... ... ... ... Мұның
бәрінде де ақындық мұрат айқын.Ұлттық болмыс пен уақыт өрнегі бедерлі.
Қайсыбір тақырып, мәселелер ... ... ... ... безбеніне салынады.
Жан жүректі толғантып, тебіреткен жайлар ғана өлең ... ... ... ... ... ... тынысы әр алуан Жүрсін
жырларының өзекті бейнелеу сазы – елге, жерге, ... ... ... тоқайласады. Ақын:
Сызылса бір-ақ кештің қоңыр әні,
Нұрға толар аспанның омырауы.
Көкірегің сыздап бір сезімменен
Сағынасың өткен мен соңыраны...–
десе де, адам көкірегіндегі ... ... ... еске салады.
Жалпы, махаббат тақырыбы – Жүрсін Ерман ... ... ... Ол ... ... ең асыл ... бірі ретінде
суреттей келе, оның жан мен тәнге бірдей қасиетін айшықтауға ұмтылады.
Адам жанының тереңіне ... ... ... ... лирика жанрының
басты ерекшелігі – ой мен сезімнің тең қабысып отыруы. Ал, нағыз лирик ... ... ... жүрегін сәулелендіріп отыруы тиіс. Бұл әрине, қалам
ұстаған кез-келген қаламгердің қолынан келе бермейтін, тек ... ... ғана ... ... ... ... әлемінде жасқа – кәріге
немесе ерлерге - ... деп ... ... ... ... ақын
жырлары айқын дәлел. Демек, Жүрсін жырлары арқылы өзінің болмыс-бітімін,
әр сәттегі ойларын ... отын ... ... ... ... ... ... табасың.
Ғажайып сәтім ғайып боп кетсе, қайтемін,
Асықпа, жаным,
Асығып қайда ... ... ... ... наласын,
Күнімдей болып көгімде менің жанасың.
Сен ғана мені серпілтіп ойдан аласың,
Асықпа, жаным,
Асығып қайда ... ... өлең – ... жан дүниесінен хабар беретін ақиқат
негізі, көңілінің, жүрегінің күнделігі. Үлкен сезіммен ... ... ... ... ... Аса бір ... ... болмысты дәл
көрсете біледі.
Жүрсін Ерман поэзиясында есімі елге мәшһүр атақты тұлғаларға, белгілі
азаматтарға арнаған арнау жырлары да ... ... ... ... ... ізгі ... сөз ... Сол адамға бағышталған әдемі
сыйы, ... ... ... ... ... ... сыры секілді.қалай
дегенде де арнау өлеңде ақынның дам ... ... ... сол адам ... ... естелік қалдырсам деген жалынды мақсаты
тұрады. өзі білген, сүйген адам-құбылысты бір ізгі қырын шалқыта, ... ... ... ... бар ... жар сала ... өзі ерлік” /19,
76/, – дейтін болсақ, ақын поэзиясына да мұндай дәстүрлер жат ... ... “М. ... ... ... ... Жұртбай”, “Қалмақ ғалымы Н. Убудашаевқа”,
“Мүйіз кесу” (Оралхан ... ... ... ... ... ... ... т.б. сынды ақынның арнау жырлары
осыған дәлел. Мәселен, “М. А-ға” атты ... ... жоқ, ... ... ... ... жүрек,
Ып-ыстық алақанмен
Нұрлантасың өлеңнің пешенесін!
Үлбіреген мамықтай бар тұлғасы,
Махаббаттың мейірбан марфуғасы.
Тереңінен теңіздің ... ... боп ... ...... ... ... ақын-жазушыларға, қоғам қайраткерлеріне
арнаған өлеңдерінде ақынға тән мінезбен лирикалық тұрғыда ... ... жан ... суреттеледі. Ол өмірде кездесетін, бірақ ескеріле
бермейтін дүниелерді жырлаған. Бұл ... Ж. ... ... ... да ... тұр. Ақын ... өлеңнің тілдік құнарлылығын мол
пайдаланып, поэтикалық өнер дәстүрін әрі ... ... сол ... өзінің
айтпақ ойы мен көңіліне түйгенін айтуға тырысады.
Жүрсін ақынның қай өлеңінен болса да ... ... ... адамгершілік қасиет аңғарылады. З. Ахметовтың: “Өмір ... ... ... ой көрігінен өтіп, оның ... ... сай ... ... ғана ... ... айналады. Көркем
шындық сондықтан әйтеуір бар нәрсе, тек өмірде болатын, не ... ... ... жан ... ... ... нұрланып шыққан, оның ақыл
парасатынан, шабытты асқақ арманынан қуат алып, ... ... ... ... ... нәр алған өмір шындығы. Ол - өмір
құбылыстарының ішкі сырын, мәнін ... ашып ... ... ... типтік тұрғыдан талғап, саралап көрсететін шындық” /20, 17/, ... ... ... ... ақын ... қай ... де ... кемітуі
мүмкін емес деген түйін жасаймыз.
Ж. Ерман поэзиясының келесі біраз топтамасы өмірден ... ... ... замандастарына, інілеріне арналған “Жоқтау” өлеңдерi.
Жоқтау – ... ... ... не белгілі ру басы өлгенде айтылады. “Аяулы
атын, я құсын жоғалтса, соларды ... ... ... ауыл ... оның ... ... жора-жолдасы, ауылдасы жиналып:
“бауырым-ай”, “әкем-ай” деп жылап-сықтайтын... Жоқтаудың ... сол ... ... кісінің басына біткен дәулетіне, ел арасындағы орны ... ... ... ... ... ... ... сөз болады.
Жоқтау өлеңдері – көшпелі ... ... ... ... ... ... /21, 127/, - ... ғалым Ә.Диваев бұл турасында.
Жүрсін Ерманның “Кеңшілік Мырзабековты Алматыдан аттандыру”, “Сабырхан
Асановтың қазасы”, ... мен ... ... ... ... ... ақын ... Досбосыновқа арнаған “Оразалы”, ... ... ... ... ... т.б. ... жырлары да өз алдына бір
төбе.
ІІ тарау
Ж. Ерман поэзиясының көркемдік ... ... ... “Педагогика” атты еңбегінде: “Жазушы, ақын
деген сөз – ойлаған ойын, әдемілеп жарыққа шығара ... адам ... ... кем ... ... қор ... ... толық мағынамен адам аталу
– тіл ... /22, 115/, - деп шын ... ... ... негізгі
жолын көрсетеді.
Көркем шығарманың көркемдік құндылығын анықтауда ... ... ... ... зор. ... эстетикалық деңгейінің
биіктігі ақын шеберлігі мен оның тынымсыз ізденісіне тікелей байланысты
екендігі ... ... ... ... дара ... ... көркемдік құралдарды игеру, оқырманды образды ... ... анық ... ... ... ... ... :
“Он том жазсаң, жеткізе алмас ойыңды бір сызып тастай ... ... ... ... ... – көркемдік” , - дейді /23, 53/. Ал ... дәл ... ... ... ... білу ... ақындық шеберлік екені даусыз.
Біздің бүгінгі зерттеу жұмысымыздың негізгі арқауына айналып отырған
ақын Жүрсін Ерман – ... ... ... беті ... ... ... ұштастыра білген, лирикаларының көркемдік қырлары, ... да ... ... бар ақын. Ол өз жырларында ... да бай ... ... ... мол әрі ... ... Ол
көркемдік ізденістерін үнемі толықтыра отырып, заман ... ... ... ... ... ... шындығын ту ғып ұстаған үлкен ақын екенін
байқатады. Қай өлеңін алып қарасақ та оның ... ... ... Адам үшін ... оның ... мен ... қорғаған азаматтық
үнді еркін танимыз.
Ақын поэзиясының тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл толғанысын,
жүрек лүпілін сипаттамалар, эпитет, ... және ... да ... ... ... Алайда, бұл жалғыз Жүрсін ақынға ғана емес, барлық
қаламгерлер шығармаларына тән ... ... ... ... ... – ақын-жазушылардың айтайын деген ойын терең мағыналы,
мазмұнды етіп жеткізу, оның сезімге эстетикалық әсерін күшейту.
Атақты Гегель поэзияны ... ... ... биік ... мен ... деп ... ... таза сезімнің ашық түрде айқын көрнер арнасы да осы
поэзия. Олай дейтініміз, поэзия бейнелі терең құнды асыл ... ... ішкі ... ... ... жеткізуге ұмтылады. Осы ойымызды
Александр Блоктың сөзі одан әрі қуаттандыра түсетіндей: “Кімде-кім дүниені
мөп-сөлдір таза күйінде көре ... ... ... сәби ... ... ... ... жанарына ересек адам санасының нұрын төге алса, міне, сол ... ... ... ... тіпті өз еркінен тыс, тек ... ... ... тек ... ... ғана ... ... жағында жатқан сырларды ұға алса, ... ... ... ... көзі ... ... сонау бимағлұм алыс қиырларды қырағы көзімен
шала алса – міне, сол адам ... ... ... Блоктың
айтқанындай, ”ерекше көзі” бар ақындар қатарына Абай әлемін, одан рухани
нәр, үлгі алып ... ізін ... ... ... ... Ж. ... ... ұлттық сипат көріністері
Ақын Жүрсін Ерман өлеңдерінен байқалатын тағы бір ... ... ... ұлттық таным, қазақы ұғымның, қазақы сипаттың молдығы. Бұл ерекшелік
жалпы Ж. Ерман поэзиясында жиі ... ... ... ... ... ... ұлттық мінез мәселесін аттап өте ... ... ... ... баға ... ХҮІІІ ғасырдың атақты
ағартушысы И.Г. Гендер: “Түйіндеп айтқанда, адамның тұрмыс-тіршілігінде көп
мәселе мезгілге, мекенге және ... ... ... тәуелді. Өйткені,
ең негізгі нәрсе – халықтың мінезі” деген болатын”, – дейді ғалым А. Шәріп.
/24, 93/.
Ұлттық ... ... ... ... ... өмір ... мүмкін
емес. Ұлттық сипат әдебиеттің даму ... ... ... ... ... ... поэзия түпсіз терең теңіз болса, ұлттық
сипат сол теңізге құятын өрелі ... ... ... ... саяси әлеуметтік қатынатарды көркемдік
зерттеумен шектелмейді. әдебиет қоғам өмірінің ... ... ... ... күрделі жүйеге көңіл бөлмей, үңілмей, оны
саралап, тексермей өмір сүре ... ...... ... Ш. ... ... және ұлт тағдыры” атты еңбегінде /25, 97/. ... да ... ... ... ... ... ... келбет-тұлғасы
болуы тиіс.
Қазақ әдебиеті тарихының күрделі ... XX ... ... ... орны ... ... кезеңде қоғамдағы сәл де болса
“жылымықтың” нәтижесінде қаламгер ... ... ... ... ... ... поэзиясындағы ұлттық сипаттың көптеп көрінуіне ... Бұл ... ... белсене араласып, көркемдік үрдіске өзіндік
стилімен өрнек берген ақындар жырларынан ұлттың иісі шыға бастады. ... ет пен ... ... жанның болмысынан сәулеленген поэзия
келді. Лирикалық кейіпкер арқылы адам жанының тереңі, қасиет-қуаты ... ... 60-90 ... ... қазақ әдебиетінің ұлттық көркем
өнердегі терең тамыры нәзік арқаудан нәр тарта дамуға талпынған бет-бағдары
болатын. Бұл ... ... ... шын мәнінде тасты жарып шығып ... ... ... ... тартқаны рас /1, 106/.
Ақын Ж. Ерман поэзиясына зер сала қарағанда, ... ең ... ақын ... қазақылық, ұлттық нақыштардың басымдығы.
Ақын ... ... таза ... ... ... ... ... аударды. Сонымен бірге ең алдымен ақынның өлеңге ат
қоюында да ерекшелік бары байқалады. ... ... ... өлеңдерінің
атауынан “Қамшы өріп ... ... ... ... ... ... “Бәсіре сөз”, “Қарасаз. Қарашал. Қарғыбау”, ... ... т.б. ... ұлттың иісі аңқып отыруының өзі ақынның ... ... ... ... әдет – ғұрпымызды, діліміз бен
тілімізді сақтап, оларды үнемі ... ... да ... ... ... Жастар ғана емес, Жасамыс жұрағаттарды да, әсіресе, ел ... ... мен ... да ана ... ... тұтуға үндейді.
“Жүрсін Ерман – сонау жетпісінші жылдардың ... ... ... биік ққасиетті жерлерінің бірі Ұлытаудан келіп, қазақ поэзиясына
қосылған ... ... ... – дейді ақынның қаламдас, замандас
ақыны Т. Медетбек. Оның өз ... бір ... ... ... ... де Жезқазғанға барып біраз жыл жұмыс істегендігі. Елдің
қалың ортасында болып, оның ... ... ... да, ... да ... сіңіргендігі. Сондықтан болса керек, оның өлеңдерінде ұлттық бояу
нақыштар, бай-ажарлы бейнелі сөздер, ... ... ... кең
тыныс, асқақ сөйлейтін биіктік жатады” /26, 294/.
“Бәсіре сөз” атты өлеңінде ақын:
Сөздің батпан алмағын сездің бе, ... сөз өзі ... өз ... ... ... ... керек алайда сөздің құнын!
Қазақ елі секілді зерек елде
Сөз қадірін ұғыну керек ерге.
Шашқың келсе – дүние, ... ... ... ... бер көрме!
Төмен болмақ өлеңнің бәсі неге?
Сөзіңді бақ.
Өрнекте.
Әсірле.
Сөз мінгіздім мен саған алшаңдатып,
Ат мінгізсе ел ұлына бәсіреге /6, 7/, – деп сөз ... ... ... ғана тән ... ... ... Ақын ... кездесетін
түрлі сәттерден мысал келтіре отырып, алдымен өзіңе деген ... ... баса ... ... ... ... Лирикалық кейіпкер бітімнен
қоғамдық өмірдің көрінісі, заман ағымы оның ... ... ... Өлеңдегі өміршең бейне ылғи алдыңғы саптан табылып, халық
атынан сыр ... ой ... – онда ... ... да ... ... келбеті жарқ етіп көрініп қалады.
Көркем әдебиеттің ұлттық ерекшелігі туралы айтқанда, ... ... ... ... ұлттық табиғаты туралы айтпай
кетуге болмайды. Себебі, Мұрат Әуезов өзінің “Времен связующая нить” ... ... ... тілі мен ... ... ... оны көркем бейнелеуінде әрқашан ұлттық сипат-нышан басым болады” /27,
57/. Ұлттық сипатты ... ... ... ... ... жүйесінен
бөліп қарау мүмкін емес.
Әрбір ұлттың өзіндік ... мен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің болатыны, образдардың ... ойы мен ... ... ... ... ... да ... сипаты мен мінезінің табиғи қасиеттері болып саналатыны түсінікті.
Осы ... ... ... орны ... ... ғалымы С. Негимов
символды тек образдардың ғана емес, жалпы поэзияның, әдебиеттің ішкі ... ... ... Ол ... ... поэзиясының
бейнелігі” атты еңбегінде: “Поэзияда тұрақты образдар жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... өмір шындығына тамырын терең жаяды да, өнерлік сипаттарды ... – деп ... /28, ... ұлттық сипаты мен мінезін образдар жүйесінен тыс қарастыру
мүмкін ... ... ... ... сан ... бойы қалыптасқан
наным-сенімдер, ой-қиялы, арманы, т.б. тұтастай көрінеді.
Ақынның жырларының қазақы ұғымға лайық, ұлттық нақышқа толы ... ... ... ... ... жөн ... Мысалы,
Желбауынан босаған өлең-үйдің
Желкілдеген желмая түндігісің.
Аппақ жеңгем майысып кесте тіксе,
Кестесінің келісті бір гүлісің!
Ит жейдедей апшыды,
Қалбаңдаған қысқа күн.
Қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... Әдеби бейне жасаудың бірден-бір ұлттық тәсілі теңеулер жүйесі
әдбиетіміздің негізгі қасиетін – ұлттық ... тану мен ... ... ... ... ... ұлттық сипатын бейнелер мен бейнелігін
іздейде ... арқа ... ... ... ... ... айқын белгісі – ақындық тіл. Оның қызметі сан
қырлы, байлығына баға жетпейді. Ұлттық колорит ұлт ... ... ... ... ... берілді”, – деп жазады /8,108/.
Мен саған қайтып келдім, ... ... ... ... от ... тазысын жетекке алып,
Іліп қойдым ұятты маңдайшаға.
Қара өлеңнің телмірген қазанына
Дәмі кеткен ... ... ...... ... ... асқа ... дастарханың
Адамшылық пейілдің жайнамазы! /6, 111/.
Ұлттық образдылықтың халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі ... ... ... ... ... төрт ... ... болғандықтан, поэтикаллық образдардың басым көпшілігі ... ... ... ... ... ... философиялық
пайымдарын, ой-армаанын, түрлі құбылыстарға бағасын, мәдениет биігін осы
төрт түлікке қатысты образдардан ... ... ... ... ... ма ... – гүлің.
Кекіліңнен сыйпап енді
Еркелетер ұлыңды кім?
Құлын, құлын, құлын күнім,
Қайтарады құныңды кім?
Менің киік– тағдырым да
Қарауылға ілінді мың /6, ... ... ... ... ғой үйірсіз күйің сенің.
Мініс аттаймын
Желем – шаппаймын /6,122/.
Болмасын деп үкілі ұлыңда мін,
Тараушы едің тұлпардай тұлымдарын.
Үйіріне қайрылып кісінейді
Алтын арқан сүйреткен құлындарың! /6, ... ... ... мен ... төрт түлік малға қатысты
болуы да ... ... ... мал ... – ата ... ... символдық образдар жүйесінде өлең өнеріміздің ұлттық сипатын
жарқырата көрсетіп, өзглерден оқшаулау тұратын – тұлпарлар бейнесі. “Ат ... ... деп ... ... төрт ... ... ... жылқыны ерекше
қадірлеген. Тұлпар бейнесі ... ... ... образдарының бірі
болса, оның төрт ... ... бірі ... ғана емес, шаруашылықты
күйттеудн басқа тұрмыстық жағдайлардан да биік, ұлтымыздың рухани ... ... ... пен ... ... сырларымен байланыста
жасалынып, әдеттегі қарапайым әдби бйне қалпында еме, ... ... ... орын алып келе ... ... ...... ойлау
мен ұғымымызға, түсінігімізге сәйкес әдемілік пен әсемдіктің, сұлулық ... ... қаз ... ...... ақын бір ... ... жиі байқалатын ұлттық образдың бірі – ... ... ... ... ... болып келе жатқан ұлттық ...... ... ... ... ... зат ... қадыр-қасиеті
де мол. Домбыра көмекейінен ... күй адам ... ... қылдарын
шертіп, жан дүниесін қозғайды. Адам көңіліндегі сөзбен жеткізе алмаған ойын
домбыра ... ... ... ... да ақын ... Мақатаев:
Домбырам, жүрегіммен үндес едің,
Сенімен сырласымдай тілдесемін.
Бабамнан қалған мұрам сен болмасаң,
өнердің не екенін білмес едім, – деп ... /29, ... ... ... не туралы, кім туралы жырласа да, ең ... ... ... ... орынға қояды. Сезім көзбен көріп, қолмен
ұстай ... ... ұғым ... ... тек ... ғана
түсінетін нәзік сырлары мол болады екен. Ақын ... ... ... ... ... жан-дүниесінен хабар беретін ақиқат негізі,
көңілінің, жүрегінің күнделігі. Оны оқи ... ... ... ... дәл көре ... Ж. ... поэзиясындағы көркемдік құралдар
Қандай да болсын құбылысты, оның сыр ... ... ... ... ... алуан түрлі. Осыған сай түрлі эпитет, ... ... ... ғылымындағы троптың түрлері жиі ... ... ... аллегория, синекдоха, кейіптеу, әсірелеу тәрізді
түрлері бар. Бұлардың ... да ... ... ... ... идеясын
оқырманға барынша ұғынықты, көркем жеткізу үшін керек.
Белгілі бір ақын-жазушының стилін, өзіндік ерекшелігін ... ... сөз ... айрықша тоқталып өткен жөн. Тіл – ... ... ... ... ... ойды ... ... түрлі
тәсілдері бар. Көркемдік құралдардың қай-қайсысы болса да, ... бір ... ... орай ... ... ... басты мақсаты – айтайын деген ойын терең, мағыналы, сұлу етіп
жеткізу. ... ... бар ... эпитет, теңеулерді
қайталамай, қайта санын көбейтіп, түрлерін дамыту ақындар ... ...... ғалым М. Дүйсенов /30, 277/, -Әбу-диплом].
Ақын Жүрсін Ерман поэзиясын ... ... ...... ... ... теориялық тұрғыдан зерттеген ғалым З.Ахметов
теңеу жөнінде: “Көпшілікке белгісіз, түсініксіз ... ... ... ... айту бір ... да, ал ... ... бар көркем
теңеу жасау – бір басқа. Теңеу туралы айтылғанда, салыстыру үшін ... ... ... ... ... мән ... ... мәселен тек онда
ғана емес. Сол салыстыру арқылы сипатталып отырған ... ... ... ... ... ... отыр және екі ... теңдестірудің
өзінен қандай мағына туып, ой аңғарылады – міне, ... ... ... тиіс” /20, 38/ - деген болатын.
Еркектердің көз жасындай
Сараң ғана сырғанайсың,
Сар даланың кеудесінде
Сусып аққан Сырдария.
Ұлтарақтан қылтиған шегедей боп,
Ертелі-кеш миымды сөз ... ... ... ... екен ... ... жамау да жасқау көрпенің,
Сынық қобыздай сыңқылдап бір күй ... дей ... айта ... ... боп ... уысыма түспеді,
Жеткізбеді отындай боп сайтанның.
Қарасарға ел болмай,
Қаңсылаймын арландай....
Қартымды ойлап қамығып,
Қара нардай ыңырсып.
Қарасаздың қары өлең,
Қара өлеңдей кәрі емен.
Мұқалсам да жүзіндей ... ... мен әлі ... көп ...... қамап мені қасқырдай
Адымымды қойды мүлде аштырмай.
Теңеуді өз ... ... ... ... танымдық-тағылымдық
мәнін күшейтіп, әсерлі ету де – ақын талантының ... ... ... ... ақын ... ... өлең әсерін, ой нақтылығын күшейте түсу
үшін теңеулрге көп қол созады.
Сөз көркемдігінің тағы бір ... – тап ... дәл ... айтылуы,
суреттің табиғилығы. Көріктеу құралы қаншалықты ашық, айқын, дәл берілсе ,
ол соншалық мойындатқыш, ... ... ... құралы көркемдеу
қызметін ғана атқармайды, басқаша айтқанда, бояудың ... ... ... ... ой үшін, оның айқын, ашық түсініліктілігі үшін
де қажет. Демек, мағына үшін қажет. ... ... тағы бір ... ... көп ... сөздің айтылмаған, қолданылмаған қырын
күтпеген ... ... ... ... ... сөздің жаңа мағынасын
ашу, - ... ... /31, ... ... ... ... ... айрықша тәсілі
метафораның (ауыстырудың) қазақ поэзиясындағы ... ... ... ...  екі нәрсені, құбылысты салыстыру және жанастырып-
жақындату негізінде ... тың ... ... ... сөз ... ... /32, 227/. Әдебиетші–ғалым С. Негимовтің: “Ой мен ... ... ... ... ... ... барына назар аудардық. ... ... ... ... ... екі кезеңнен тұрады. Біріншісі –
мифологиялық ойлау, екіншісі – метафоралық ойлау” /34, 24/, – деп ... өлең ... ... ... метафорасыз зерттеу
мүмкін емес.
Жағалай мылтық кезенген ... ... ... ... ...... – қорқау қасқырдай қораны торып,
әділет деген бұқпантай ... ... қия ... ...... ... ... – өлең безіп бара жатады
Ол да менің ауызыма бір саңғып.
Өмір – шеше тұрғандай алдан күліп
бойымызда жоқ еді ... ... ... ... ... ... өзіңді бағбан қылып.
Өрмек – өмір ауса да ортасынан,
өз алдыңа барғанда қысыламыз.
т.б. сынды ауыстырулар ой ... ... ... ... ... ... арттырумен қатар, қазақтың өзіне ғана тән ұлттық
ойлауынан ... айта ... жөн. Ақын ... бір нәрсені екіншісіне
жәй ғана ұқсатпайды, сондай-ақ, ақын ауыстыруларының ішкі ... ... да ... ақын болмасын көркемдік тәсілдерді қолданғанда ең алдымен, өлеңнің
эстетикалық қуатын арттыруды, эмоциялық қызметін күшейтуді мақсат ... ... ... – стильдік, бейнелік құбылыстар да ерекше
назар аударады. Әдебиеттану ғылымында ... ... ... ... ... – форма мен мазмұн көркемдігінің жалпы сипаты. Жалпы,
стильден жеке ... ... тән ... ... Әрі бір ғана
шығарманың бойына тән ерекше ... ... сол ... ... ... ... ... жарыса қиысып оның тұтас
творчествосына тән стильдік ерекшелігін жасауы мүмкін. ... ... ... ... ... дара ... құбылыс емес. Яғни,
жеке стильдің жасалуы үстінде өткен, ... бар ... ... ... ... олар бірлесіп, өзара ұқсас көркемдік мәселені
шешуге қатысады. Мұның ақындық өнерімен де ... ... ... жан-жүрегіндегі алуан қозғалыс пен тербелістер, ойлар ... өмір ... ... де ... тыс ... ... - өзгерістер, адам өмірі мен еңбегіне ... ... пен ... ... ... пен ... сырлары, уақыт өрнектері –
қанатты сөз, ұтымды ой, шымыр шумақтарға негіз болады.
Біздіңше, ондай жан-жүректен ... ... ... ... әсер ... ... ... ұялайды. Ж. Ерман поэзиясында
кездесетін көркемдік құралдар алуан түрлі. Осыған сай түрлі ... ... ... әдебиеттану ғылымындағы троптың түрлері жиі қолданылады.
Бұлардан басқа троптың аллегория, синекдоха, ... ... ... бар. ... ... да ... ... деген негізгі идеясын
оқырманға барынша ұғынықты, көркем жеткізу үшін керек. Ақын лирикасында
тұтастай афоризм ... ... ... де ... ... тағы бір қыры – қолданылуына қарай көп мағыналы
сөздің айтылмаған, қолданылмаған қырын күтпеген жерден, тұтқиылдан ... ... ... жаңа бір ... ашу”, - дейді ақын Тұрсынхан
Әбдірахманова /31, 95/. Поэзия ой мен ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі сезімге бөлейді.
Лирикалық туындыға басты іс-әрекет жеке адам ... ... Оны ... ... ... ... ... мен лирикалық
кейіпкер ара қатынасының аражігін айыру мәселесін қарастыру аса күрделі.
Бұл туралы З.Ахметовтың: ... ... ... ... және ... қателік – ақын өз атынан айтқанның бәрін тек өзі туралы, өз басы
жайында ... отыр деп ... ол ... ғана ... ... да, ... емес, өзгеге де тән көңіл-күйін сезіне, айта ... ... 272/, – ... ... еске ... кейіпкер (лирикалық герой) ұғымын алғаш негіздеп, оған атау
берген – Ю.Тынянов. орыстың ... ... ... болғаннан кейін көп
кешікпей жазылған «Блок туралы» деген мақаласы (1921) ... ... ... ... ... ... ... кейіптеп тұрған нақты адам
бейнесі бар екеніне тоқтала келіп, әдебиеттану ғылымында теориялық құны өте
маңызды ... ... ... ... ... ... – ең
алдымен көркем бейне.
Ал ақынның лирикалық кейіпкері ... ой ... ... ... қайғырған сәтте асау мінез көрсетіп, шалт қимылдайдыӨлеңге биік
өлшеммен ... ақын ... ... ... ... Жүрсін
Ерманның монолог арқылы кейіпкер сырын ашу, лирикалық “меннің” мінезін,
психологиясын берудегі шеберлігіне ... ... ... ... ... уақытпен және табиғатпен қарым-қатынасы кезіндегі алғашқы
түрі, яғни ақын үшін суреттеудің ең қолайлы түрі екені рас. ... бола ... ... ... де ... ... ... бықсыған, түтіндеген.
Енді қайтсем жанамын, лапылдаймын?
Енді қайтсем толамын, бүтінделем?
Кімді тәңір санадым,
дос деп ... ма ... ... жырдың!
Қайда кетіп барамын қалбалақтап?
Не істеп жүрмін,
Апыр-ау,
Не істеп жүрмін?!, –
дейтін ақын Жүрсін Ерман поэзиясында, оның ... ... ... ... ... келеді. Лирикалық кейіпкер өз-өзіне сұрақ қоя,
сырласа отырып оқырманын өзіне, өлеңін өмірге айналдырып ...... ... ... шарықтау шегі. Өлеңнің бар арқауы –
кейіпкер психологиясы, ішкі жан-күйзелісі, ойлары.
Ақынның лирикалық кейіпкерінің шат-шадыман, қуанышты ... ... толы ... әлдеқайда көп.
Мұң, мұң, мұң, мұң...
Қай жақтан келді осы мұң?
Ашып қойшы айқара бөлме есігін.
Тәңір өзі тербетіп жатыр ма екен
Жер бесігін ... ... алды ... боп ... ... мең-зең, қалғандай ұйып қаным.
Енді қайтып мұңайып оянбасқа
Ұйықтағым келеді, ұйықтағым.../6, 44/.
Лирикалық мұң барлық ақында ... бола ... ... сезім мен эмоцияны жетелейтін мұң атты психикалық форма ең алдымен
лирикаға тән, яғни ішкі ... ... ... ... /34, 84/, - ... ... өз ... Жүрсін ақын өз кейіпкерлерінің ішкі әлемін
беруде ... тың ... ... ... ... ішкі ... ... қуаты мен күшін
айғақтайтын айшықтар көп. Дүниеге көркемдік түйсікпен қарайтын ақын сансыз
бояу, түрлі түстер ... ... ... ... ... құбылта,
ойната бейнелейді.
Поэзиядағы құбылтулардың ішіндегі аса бір икемдісі әрі ... ... жан ... адам мен ... ... дерексізге қимыл дарытатын көркемдік тәсілдің бірі – кейіптеу
Ж. Ерман ... ... ... ... ... ... ару болып шырылдап,
Шалғайларға оралып жүр шындығым!
Қабақтары түксиген бір адамдар
Тепкілейді айдай ару – ...... ... ... бұл дүниеден көшем бе!
Санам мені сүйрелейді жүр-жүрлеп,
Шалдыққам ба, айықпайтын кеселге?!
Құлағыма талып жетсе сұмдық үн,
Көңілімнің жаптым неге түндігін?!
Қара шашы қызыл қанға ... ... ... ... ... /6, ... өмір сақпанын тартып қалғанда
Тоқпағы талай арт етіп тиді маңдайға!
Көрсетеді шошайтып ... ... ... ... ... ... дерексізге қимыл дарытып, жансызға ... қана ... ... ... да ішкі ... ... етіп
отырады. “Тілсіз немесе дерексіз нәрселерді сөйлетудің әсіресе ең көрнекті
де әсерлі тәсілі – ондай ... мен ... ... өз ... ... ... сөйлету амалы” /35, 23/. Аталмыш тәсіл қазіргі қазақ
поэзиясында да ... ... ... көп ... аса ... бірі болып табылады.
Жүрсін өлеңдерінде аллитерация мен ассонансты да орнымен молынан
қолданған. З. ... ... ... ... ... ... ... дыбыс
қайталаулар арқылы да әжептәуір ажар бітіруге болады. Бұл тәсіл екі ... ... а d – ... - ... ... ... қайталау және ассонанс (французша “assonanse” - ... ... ... ... /36, 208/, - ... Бірақ тәсілге ден қойып,
дыбыс қуалап кету дұрыс деп ... әсте ... ... ... ... пішінді ғана жылтыратып, мазмұнды сұйылтып жіберуі мүмкін болғанмен,
біз ақын ... ... ... ... тұлпар жыр тарпып.
Күмбір-күмбір кеудеден,
Күбір-күбір сыр тартып.
Құпиялы жыр – сезім
Құйылатын шақ қандай /12, 26/.
***
Шыға алмадым осы бір шырғалаңнан,
Шықсам ... ... бір ғана ... ... ... бұл ... шынымен құр қалам ба?!
***
Еліктей бала,
Елесім менің,
Есімнен шықпай келсің менің,
Есіркеу менің ... бе ... ... неге сүймедім?
Ұлғайғанмен үш есе ішкі алаңым,
Үш баламмен түлеймін, ұшталамын.
Үш балам бар, ошақтың үш бұтындай,
Үш перзентім секілді үш қаламым /6, ... ... ... ... ... сөздер әдеби тілдің өрнек
кестесіне әдемі ажар, айшық қосады. Ассонанс - ... ... ... ... ... ... күшейтіп, ерекше елеулі
тұстарды дыбыстандырып, ой-сезімнің ... ... /33, 127/, ... Олай болса, бұндай өрнектер ақын өлеңдерінің ажарын ашып, поэзиялық
шығармаларын құндандыра түседі .
Сондай – ақ, ақын ... ... орын ... ... ... (Мұқағалидың ақырғы түсі) атты өлеңі де өлеңнің атауы секілді
бастан-аяқ ... ... ... қара ... бәрі ... қары өлең
Қара өлеңдей кәрі емен.
Қаракөздің қойнында
Қарасөзге тойдым ба.
Қара түнек ойдың да
Қарғыбауы ... ... ... ... ... қалғыр тіршілік
Қарғыбауын үзбеді-ау! /6, 21/.
Ақын поэзиясы сан алуан тақырыптық, жанрлық ... ... ... ... - өмір ... ... сыр, тебіреніске басым
философиялық лирикасымен ақындық тұлғасын еркін де ... ... дені ... ... ... өзі қыр-сырына қанық ... ... ... ... ... ... бір түрі –
қайталау. “Қайталау – сөз әсерін күшейте отырып, ... ... ... келген нәрсені не құбылысты бірнеше мәрте қайталап, айтар ойды,
ұқтырар сырды ұғымға ... ... ... – деп ... ... қайталаудың: 1.жай қайталау, 2. еспе қайталау, 3. әдепкі қайталау
(анафора), 4. кезекті қайталау (эпифора) ... ... ... ... ... ... мен айтпақ ойына ерекше салмақ ... ... ... үшін ... жеке ... мен сөз тіркестерін қайталай жұмсауы
поэзияда бұрыннан бар ... ... оны әр ... ... ... ... Ж. ... қолданған қайталаулар поэма мазмұнын айқындаумен қоса,
лирикалық кейіпкердің көңіл-күйінен де хабардар етеді.
Ж. ... ... ... ойын беру үшін ... ... тәсілдерді де
орнымен қолданған. Өлеңге ... ... ... ... эпифоралық
қайталаулар да жиі кездеседі. Ақын поэзиясында қайталаулар өте ... ... ... ... жоқ ... ... ... қол жетпес,
Досым көп менің дулы кештерде шөлмектес.
Досым көп менің атымды мініп кететін,
Досым көп менің қасіреттерге селт етпес .
Тоңған алма.
Тоңған ... ... ... ... деп ... /6, 20/.
Бұл жолдар – Жүрсін поэзиясында көбірек ... ... яки ... ... ... үлгісінің бір көрінісі. Өлеңнің әр
жолы бір сөз ... бір сөз ... ... ... ... өлеңнің көркемдік ажарын кіргізумен қатар, негізгі ... ... те нық ... ... ... етіп ... ... Бір жағынан
қарағанда ақын өлеңдерінің сыртқы түрі қарапайым, күнделікті қолданыстағы
сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ой анық ... Ерман поэзиясына тән басты қасиеттің бірі – нақтылық. ... қай ... ... ... да, әр сөзіне мағына дарытып, барынша анық,
нақты айтуға тырысады, жорта жорамал ... ... ... әр ... ... ... құдіретімен кемелдендіре көрсету – ... ... ... ... “Өмір шындығын өнерде шынайылау
тәсілдерінің бірі – антонимдер” /36, 45/ де ... ... ... ие ... ... Кез-келген өмір құбылысының ... ... ... шындық болса, ақынның осы мақсатта
пайдаланған антонимдеріне назар аударайық.
Тұғыр болып ... бе ... ... арман кеткен бе жүнге айналып?!
Ақиқатқа өлсең де иланбайды,
Өтірікке сенеді сөзге келмей.
Бір өштім,
Қайта бір жандым,
Булығып, ... бүр ... ... ... ... бір ... ... пақырмын,
Аңызақ қинап аһ ұрдым.
Жоғарыда келтірілген мысалдардағы ақынның дара мінезі байқалады. Осы
орайда академик З. ... ... ... ... Ол – ... ... өзіме тарт дегендей, әр өлең тек иесіне ғана ... ...... ... ... иек ... Ақынның тұла бойындағы мінез
ерекшелігі оның жырларынан да көрінуі ... ... ... ... ... да ... ... Ерман поэзиясын көркемдеу құралдарын қолдану тұрғысынан
қарастырғанда ... – ол ... ... бір ... ... құбылтумен құрайыншы демейді, қайта айтатын ойын дәл, ... ... ... ... сөз табуға күш салады. Қазақ тілінің бай сөздік
қорын аса ұқыптылықпен орны-орнына ... ... ... ... ... жаңғыртып қолданып отырады. соның нәтижесінде ақын
жырлары айшықталып, құбылып отырады. шығармада ... ... ... түрі ... белгілі. бір өлеңде, тіпті бір шумақтың өзінде
бірнеш көркемдеу құралының түрлері қатар келіп, ... ... ... бір ... халықтың тағдыры, басынан ... ... ең ... сол ... әдебиетінде , өнерінде із тастайды. Ұлттың
рухы ... ... ... оның ... де, ... де қайта түлеп,
қайта толысып, күш қуат жиып, бойын ... ... көз ... ... қазақ әдебиетінің әрқилы кезеңдерінде рухани дамуымызға, мәдени
өркениетке, ... ... ... ... жан ... ... айтулы үлес қосқан қаламгерлердің ... ... ... ... суреткерлеік қолтаңбасын ажыратып, бағасын беру
қажеттігі туды.
Ақынын алыстан танып, талантты тамыршыдай тап баса білген ... ... ... қашан да зор болған. Халықтың ... ... ақын ... ... ... көптеген сын мақалалар көрініп,
кейбір еңбектерде біршама зерттеледі.
Ақын лирикасы толысу, кемелдену сатысынан өте ... ... ... ... ... ... Ақынның соңғы жылдардағы жазылған әлеуметтік
лирикасынан насихат, ғибрат өнегесі байқалады. Бұлда болса, сөз ... ... ... ... байланысты жалпы жұрттық қызметінің
әсерінен, ықпал-әрекетінен туындап ... ... ... болса керек.
Дүниетаным – табиғатқа, жаратылысқа деген қоғам мен адамзат ... ... ... ... ... Жеке ... дүниетанымы ең
алдымен қоғамдық болмысты бейнелейді. Бұл ... өмір ... ... ... ... ... ... асады да,
одан адамдардың белгілі бір көзқарас жүйелері қалыптасады. Қазақтың бірнеше
жылдық тарихы бар жыраулық дәстүрінен тамыр алып өрістеген ... ... ... ... айтуымызға болады. Өзінің тамырын тереңге жіберген
алып бәйтеректі біз – ақындар ... оның ... ...... ... ... Осы қазақ өлеңі дейтін өлкеде өз ... өз ... яғни ... ұрпаққа танытып келе жатқан талантты ақындарымыздың
бірі – Жүрсін Ерман.
Жүрсін ... ... ... ... тән. ... табиғат,
көңіл-күй, махаббат лирикалары оқырманның жан – ... ... ... баурап әкететін табиғилық басым. Оның ақындығынан ұлттық мінез-
қасиет, ... тән сыр- ... ... ... ... ... мол
мүмкіндіктері терең көрініс береді. Бөлекше айтар жәйт: ақын лирикасы ... мен ... ... ... Онда, әсіресе адам мұраты, еңбектің
бейнеті мен зейнеті, жастық - достық ... сыр ... ... – ұлттық
болмыс пен ... ана ... ... нәр ... ... ақын
лирикасына, ондағы тілдік – стильдік ... ... мол. ... ... ... бәрінен бұрын адам, сонан соң өз дәуірінің перзенті»,
– деген екен. Осы пікірге сүйенсек, ақын ... өз ... ... ... ... неше ... ... сөз болады.
Ақын поэзиясындағы кейіпкерінің санасында жеке бастық, тұлғалық,
лирикалық, ... ... ... бір ... ... Ақын
лирикасының ең бір елеулі тұсы – ақын кейіпкерлерін сөйлетуде ақын жанының
білгірі, нәзік ... ... сөз ... Ақын ... ... ... ... да кісілікті, кішілікті күмбез етіп көтереді.
Сергей Есениннің «Өмірімді білгің келсе – өлеңімді оқы» дейтінін ... ... да, әр ... өз ... жыршысы, өз кезеңінің
жоқтаушысы. Қай ақынның өлеңі болмасын өз өміріне бір де ... ... ... жүректегі жаратылыстарды, идеяларды иесіне қалай жеткізуде.
Психологиялық, азаматтық ... саф ... кір ... ... ұрынбай, ұясына қондыру – ақынның парызы.
Біз бүгінгі жұмысымызда басты назарды да ақынның лирикасына аудардық.
Қазақ әдебиетінде өзінің жалынды ... ... ... ... Жүрсін Ерманның ақындық мұрасы – әлі сан ... ... ... ... ... ... ... біз Ж. Ерман
поэзиясына тоқтала келіп, оның тақырыпты өзінше ... ... ... ... ... ... ... аз-кем ой-пікірімізді
білдіруге талпындық. Поэзияда қолданылатын көркемдік тәсілдерін, образ
жасау, жанр талабына жауап беру ... ... күш ... Жалпы ақын
шығармашылдығының кезеңдері, жанрлық табиғаты айқындалады
Ақынның қай жинағын алып қарасақ та, ... ... ... ... ... жалған дидактика, сырдан суреттеулер,
таптауырын ... ... ... ... жоқ. Оның есесіне
туындылардың барлығы дерлік ... ... ...... тілі ...... метафоралары – әрі тапқыр, әрі нақты болып ... ... ... ... ... – әрі ... әрі
өміршеңдік сипаттар дарытатын қасиеттер шығармаларының өн бойында аңыздап
тұр.
Поэзияда жасқа, жасамысқа деп бөлініп ... орын жоғы ... ... ... Ерман дәстүр жалғастығын жалғай отырып, өлең өлкесіне өзінің
жаңалығымен келген ақын екендігі даусыз
Пайдаланған ... ... ... Б. ... қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары.
– Астана: Елорда, 2001. – 265 ... ... Ш. ... ... ... // ... әдебиеті, 5-қаңтар,
1997.
3. Жәмішев Ә. Лирика табиғаты дегенде // Жұлдыз, 1967 №3
4. ... М. ... ... ...... Ғылым, 1997. –
504 б.
5. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – ... ... Ж. ... ...... 2005. – 168 ... Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры,– Алматы: Жазушы, 1982. – 123 б
8. ... Н.А. ... ... – М.: ... ... 1985. – ... ... С. Жүрсін өткен жол // Қазақ әдебиеті, 14.07. 2006 ... ... С. ... ...... ... 2003. – 304 б.
11. Ахметова К.Күн шыққанда күліп оян. – ... : Ана ... 1996. ... ... Ж. ... ... ба? – ... Жазушы, 1990 ж. – 128 б.
13. Оразалин Н. ... ...... ... 1975. – 102 б.
14. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы // Қош, махаббат. – ... 1988. – Б. ... ... А. Сыр мен ... –Алматы: Жазушы, 1981.
16. Егеубай А. Ұлар үні // Қазақ әдебиеті, 2001 ж.
17. ... Б. ... ... ... ... ... ғыл. докт.
дис.: 10.01.02. – Алматы, 1997. – Б. ... ... Т. ... ... лирикалық тұлға проблемасы.
Кандидаттық диссертатция. Алматы, 1994
19. Керейқұлов Қ. Теңізге түскен желқайық. – Алматы: ... 1991. ... ... Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст: З. Ахметов. – Алматы:
Ана тілі, 1998. – 240 ... ... ... ... Жалпы редакциясын басқарған: М.Әуезов.
-Алматы: Қаз ССР ғылым академиясының ... 1961. ... ... ... М. ... –Алматы: Ана тілі, 1991. -160 б.
23. Белинский В.Г. О литературе // Полное собрание сочинений. – ... 1953. – Т 5. – 768 ... ... А. ... ... және ... идея. – Алматы: Білім, 2000.
– 336 б.
25. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт ...... ... ... Ерман Ж. Екі тізгін бір шылбыр. – Алматы: Атамұра, 2008. –320 б.
27. Ауезов М.М. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1972.
28. Негимов С. ... ... ... – Алматы:
Ғылым, 1991.
29. Мақатаев М. Жылап қайттым өмірдің базарынан. – Алматы: Жазушы,
1989. – 187 ... ... М. І. ...... ... 1965. – 301 ... Әбдірахманова Т. Сөз көркемдігі – шеберлік негізі. Кітапта: Жанр
сипаты. - Алматы: Ғылым, 1971.
32. ... Қ. ... ... – Алматы: Мектеп, 1964. – 320 б.
33. Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136 б.
34. ... Н. ... ... ... психологизм: Филол.
ғыл. канд. дис.: 10.01.02. – Алматы, 2001. – Б. ... ... Б. ... қазақ поэзиясының түрлік – ... ... ғыл. ... дис.: ... – Алматы, 2006.
– Б. 93– 94.
36. Қабдолов З. Сөз ...... ... ... 1992. – 352
б.
Қосымша әдебиеттер тізімі
1. Поспелов Г.Н. Проблемы исторического развития литературы. – М.:
Просвещение, 1972. – 325 ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1981. – 320 б.
3. Гуляев Н.А. Теория литературы. – М.: Высшая ... 1985. – 288 ... ... Қ. ... ...... Жазушы, 1979. – 216 б.
5. Шәріп А. Қазақ ... және ... ...... ... 2000.
– 336 б.
6.  Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – ... ... ... ...  Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. – Алматы: Ғылым, 1969. – 444 б.
8. Қазақ ... ... (ХХ ... бас ... – Алматы:
Ғылым, 1992. – 488 б.
9. ... Т. Ой ... ... сөз // ... лирика бағдары. – Алматы:
Жазушы, 1989. – Б. 194-196.
10.  Қайырбеков Ә. “Өлеңдегі “мен” – нен өрбіген ой” // ... ... ... 1984. – Б. ... ... Л. О ... герое. – Ленинград: Советский писатель,
1979, 220 с.
12. Қуандық Мәшһүр–Жүсіпов. Өлең сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991,
216 ... ... Л.И., ... С.В. ... литературоведческих терминов.
М., 1974.
14. Поспелов Г.Н. ...... ... Мосвовского
университета, 1976, 205б.
15. Мүсірепов Ғ. Заман және әдебиет. – Алматы: Жазушы, 1982. -252 б.
16. Жұмалиев Қ. ... – өнер ...... ... 1966. -260б.
17. Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдау жолдары. – Алматы: Республика
баспа кабинеті. 1992.
18. Әдебиеттануға ... ... ... С. – ... Ана ... -247 ... Веселовский А. Н. Историчиская поэтика. – Москва: Просв, 1989.
20. Гринбрг И.А. Три грани лирики. – Москва: Сов писатель, 1975.
21. ... Қ. ... ...... ... ... ... Ә. Өмір және поэзия. – Алматы: Жазушы, 1960. -485б.
23. ... Ж. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1994.
-312б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүрсін Ерман поэзиясының көркемдік ерекшелігі76 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь