Еңбек рыногындағы жұмысбастылық және жұмыссыздық теориясының негіздері

Кіріспе
1. Еңбек рыногындағы жұмысбастылық және жұмыссыздық теориясының негіздері
1.1 Еңбек рыногындағы жұмысбастылықтың экономикалық мәні және маңыздылығы
1.2.Жұмыссыздық түсінігінің экономикалық мазмұны
1.3.Еңбек рыногындағы экономикалық.құқықтық реттеу негіздері
2. Қазақстандағы еңбек рыногының табиғаты және оның ерекшелік сипаттары
2.1 Қазақстандағы еңбек рыногының қалыптасуы мен дамуы
2.2.Еңбек рыногындағы халықты жумыспен қамтудың мақсаты мен міндеті
2.3.Қазақстандағы жұмыссыздық мәселелері және оны шешу жолдары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша А
Қосымша Б
Қосымша В
Қосымша Г
Қосымша Д
Қосымша Е
Қазіргі кездегі еңбек нарығы экономикадағы ең маңызды және күрделі құрылымдық бөлігі болып табылады. Себебі, еңбек нарығында елдің әл-ауқаттылығының деңгейі жұмысбастылық және жұмыссыздыққа байланысты болып табылады.
Дипломдық жұмыстың өзекті мәселелері ретінде еңбек рыногыныңдағы жалпы жағдайы және ондағы экономикалық, құқықтық, әлеуметтік мәселелері қарастырылады. Атап айтқанда теоретикалық аспектісінде еңбек рыногындағы жұмысбастылық және жұмыссыздық теориясының негіздері қамтылса, ал екінші бөлімде Қазақстан экономикасындағы еңбек рыногының табиғаты және оның ерекшелік сипаттарын анықтап талданады.
Еңбек рыногындағы жұмысбастылықтың экономикалық мәні және маңыздылығын аша отырып еңбек рыногының теоретикалық экономикалық концепциясының эвалюциясындағы анықтамаларының ерекшеліктерін атап, олардың қызметтеріне көңіл бөлінді, еңбек рыногындағы әртүрлі әсер етуші факторларына талдау жасалады.
Ал жұмыссыздық табиғаты экономикалық теорияның бұрынғы және қазіргі тарихындағы ең өткір мәселесінің бірі. Жұмыссыздықты әртүрлі мектеп өкілдері әртүрлі түсіндіретіндігі жайында қамтылады.
Қазақстан Республикасында еңбекпен тығыз байланысты басқа да қоғамдық қатынастарды халықаралық үлгілерге сәйкес реттеу қажеттілігі және сол қатынастардың құқықтық негізін анықтау келесі жағдайларға тікелей байланысты болғандықтан, басты талдау - еңбекті құқықтық реттеудің халықаралық стандарттарын тану, соларға сәйкес үйлестіру және қабылдау еңбек нарығының ашықтығы; халықаралық құқық негізінде анықталған қағидаттарды, ержелерді ескеретін ұлттық нормативтік құқықтық актілерді қабылдау ретінде көрсету болып табылады.
Жұмыстың зерттеу обектісі ретінде алдымен, еңбек рыногының қалыптасуымен ерекшелік қасиеттерін анықтап қызметтеріне талдау жасалады. Тақырыптың маңызды бөлігі еңбек нарығындағы жұмысбастылық пен жұмыссыздықтың экономикалық мазмұны ашылады. Сонымен бірге Қазақстандағы еңбек рыногының қалыптасуы мен дамуына ерекше көңіл бөлінеді.
Экономикалық жұмысбастылық және жұмыссыздық мәселесіндегі экономикалық-құқықтық реттеудің мақсаты – Қазақстандағы еңбек нарығын зерттеудегі көзі ретінде қалыптасқан түрлі теориялық концепциялардың анықтамалық ерекшеліктерін талдай отырып және әлемдік тәжрибесіндегі еңбек нарығының мәнін, маңыздылығын, жетістіктері мен кемшіліктері қарастырылады.
Қазақстандағы еңбек нарығының қалыптасу жағдайындағы жұмысбастылық және жұмыссыздық мәселелерін экономика және құқықтық реттеудегі рөлін, қызметін, мемлекеттік саясатына көңіл бөлінеді.
1. Аубакиров Я.А. Экономикалық теория оқу құралы. – А.: «Қазақ университеті», 2001.
2. Кембелл Р. Макконелл,Стенли Л. Брю. Экономика. М: «Республика», 1992гю., том 2
3. Самуэльсон.П Экономика. М: 1964г.
4. Ашимбаева А.Т. Структура экономики: закономерности формирования, тенденции и приоритеты развития.-А.:Дайк-Пресс, 2000.
5. Гелбрейт Дж.Экономические теории и цели общества.-М: Прогресс,1976г
6. Кейнс Дж. М. Жүмыспен қамту, процент, және ақша туралы жалпы теория. 1989.
7. Аубакиров Я.А. Национальная экономика в условиях глобализации. – А.: «Қазақ университеті», 2005.
8. Бибатырова I.А., Кекілов Б.Ж.. Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. /Оқу құралы/ – А.: «Қазақ университеті», 2007..
9. Әкiмбеков С, Баймұхаметова А.С, Жанайдаров У.А. Экономикалық теория. /Оқу құралы/ – Астана. – 2002.
10. Шеденов Ө.Қ.,Жүнісов Б.А.,Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. «Жалпы экономикалық теория».Алматы-Ақтөбе, 2002
11. Л.Р. Хард. Благосостояние для всех.-М: Дело,2001.
12. Елемесов Р.Е. Переходная экономика: проблемы методологии и теории.-А: Қазақ университеті, 1998.
13. Райзберг Б.А. Курс экономики М: 1997
14. Маркс К.Капитал // Маркс К., Энгельс Ф. Соч. 2
15. Друкер П.Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы.М: «Форматика»,1992.
16. Стиглиц Дж.Экономика государственного сектора.-М.:Инфра-М:1997г
17. Хоскинг А. Среда предпринимательства. Курс предпринимательства.-М.,1993г
18. Панкратов Ф.Г. Коммерческая деятельность. М.: «Маркетинг», 1996г
19. Есентугелов А. Путь Казахстана к рынку был долгим и тернистым, но не напрасным (к десятилетию экономических реформ) / Экономика и статистика. – 2001. №2.
20. Сатубалдин С.С. Азиатский кризис и экономика Казахстана / Материалы Международной конференции, посвященной 10 – летию независимости РК. – Алматы, 2001. Часть1.
21. Кабдиев Д.К. Рост государственного регулирования в условиях к переходу к рынку / Материалы международной конференции, посвященной 10-летию независимости РК. – Алматы, 2001. – Часть1.
22. Қазақстан Республикасының идустриалдық – инновациялық дамуының 2003 – 2015 жылдарға арналған стратегиясы. – Алматы. – 2003.
24. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. «Егемен Қазақстан». Алматы 19/03/04
25. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. «Егемен Қазақстан». Алматы. 16.12.04.
26. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстан экономикалық-әлеуметтік және жедел жаңару жолында. «Егемен Қазақстан» Алматы. 19/02/05
27. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстанның әлемдегі 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, «Егемен Қазақстан» 01.03.2006.
28. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдау. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясатың басты мақсаты. «Егемен Қазақстан» 2008ж.
29. Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана «Новое десятилетие. Новый экономический подъем. Новые возможности Казахстана. 29 января 2010 г
30. Н.Ә. Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. Алматы: Өнер, 1996.
31.Конституция РК-Алматы-1995г.
32.Закон РК «О Республиканском бюджете на 2007г от 1512.2001г.» (Казахстанская правда, 30 декабрь, 2006г )
33.Закон РК «О труде в Республике Казахстан»- Юридическая газета,1999
34.Закон РК «О недобросовестной конкуренции». – Вести Парламента РК. 1998г.№9-10
35. Закон РК «О гасударственных прямых инвестициях».- Казахстанская правда. 1997г., 1 марта
36.Закон РК «О банкротстве».- Казахстанская правда. 1997г., 25 января.
37. Закон РК « О гасударственном регулировании и надзоре финансового рынка и финансовых организаций» от 12.07.2003года.
38. Закон РК. «Об естественных монополиях». Казахстанская правда. 1998г. 24 ноября
39. Жеке кәсіпкерлік туралы Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 31 қаңтардағы №124-ІІІ Заңы // Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлік. Нормативтік актілер жиынтығы. – Алматы: Юрист, 2006. -268
        
        Кіріспе
Қазіргі кездегі еңбек нарығы экономикадағы ең маңызды және күрделі
құрылымдық бөлігі болып ... ... ... ... ... ... ... жұмысбастылық және жұмыссыздыққа байланысты болып
табылады.
Дипломдық жұмыстың өзекті мәселелері ретінде еңбек рыногыныңдағы ... және ... ... құқықтық, әлеуметтік мәселелері
қарастырылады. Атап айтқанда теоретикалық ... ... ... және ... ... ... ... ал екінші
бөлімде Қазақстан экономикасындағы еңбек рыногының табиғаты және оның
ерекшелік сипаттарын анықтап ... ... ... ... мәні және ... ... еңбек рыногының теоретикалық экономикалық ... ... ... ... ... қызметтеріне
көңіл бөлінді, еңбек рыногындағы әртүрлі әсер ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы және қазіргі
тарихындағы ең өткір мәселесінің бірі. Жұмыссыздықты ... ... ... ... ... ... Республикасында еңбекпен тығыз байланысты басқа да қоғамдық
қатынастарды ... ... ... ... ... және ... құқықтық негізін анықтау келесі жағдайларға тікелей
байланысты болғандықтан, ... ... - ... ... ... ... тану, соларға сәйкес үйлестіру және қабылдау
еңбек ... ... ... ... ... ... ержелерді ескеретін ұлттық нормативтік құқықтық актілерді
қабылдау ретінде ... ... ... ... ... ... ... еңбек рыногының
қалыптасуымен ерекшелік қасиеттерін анықтап ... ... ... ... ... еңбек нарығындағы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
еңбек рыногының қалыптасуы мен дамуына ерекше көңіл бөлінеді.
Экономикалық жұмысбастылық және жұмыссыздық мәселесіндегі экономикалық-
құқықтық реттеудің ...... ... ... зерттеудегі көзі
ретінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... және ... тәжрибесіндегі еңбек нарығының
мәнін, маңыздылығын, жетістіктері мен кемшіліктері қарастырылады.
Қазақстандағы еңбек нарығының қалыптасу жағдайындағы ... ... ... экономика және құқықтық реттеудегі рөлін, қызметін,
мемлекеттік саясатына көңіл бөлінеді.
Ал жұмыстың ... ... ... еңбек нарығының мәнін ашу,
ерекшелік қалыптасу жағдайына баға беру қызметіндегі ... ... бөлу ... ... ... ... ... нарығындағы
қордаланған, шешімін табуы тиіс мәселелер ... ... ... ... ... қарастырылды, жұмысбастылықтағы еңбек
қатынастарының ... - ... мен ... ... өндіріс
көлемінің өте ... ... ... ... ... ... құбылыстардың орын алуы - осы және
басқа да ... ... ... баға ... ... ... жұмыспен қамтудың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... бар ... жұмыс
орындарымен қамтамасыз етуді қарастырады. Ал тиімді еңбекпен ... - ... ... ... ... шығындарымен
қанағаттандыру болып табылады.
Жұмыссыздық жайында жұмысқа белсенді адамдардың қоғамда тауар өндіру
жұмыс орындарында және ... ... ... ... ... ...... құбылыстары талданады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы екі бөлімнен тұрады. ... ... және ... ... ... және Қазақстан
экономикасындағы еңбек ... ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық теория негізінде ... ... ... қалыптасуындағы түрлі көзқарастардың
эволюциясына көңіл бөлінеді және ... ... ... мән ... ... ... пен ... заңдарының құбылмалы әрекетіне
және оның тепе-теңдік орнығу жағдайына, жұмыс күшін сатып алу және ... және ... ... ... ... ... Еңбек
рыногында сұраныс пен ұсынысты теңдестіретін ерекше "баға тепе-теңдігі"
орнығуын, мемлекет пен ... ... ... ... ерекше атап
өтіледі.
Еңбек рыногына мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жәрдем, әр түрлі әлеуметтік төлемдер,
зейнеткерлерді қамсыздандыру және т. б.) ... ... атай ... даму ... іске ... ... қысымында тұрған
еңбекшілердің әлеуметтік-экономикалық жағдайын тұрақтандырып, рыноктың
механизмінің "ауырлық" ... ... баға ... Ол ... ... ... байланысты емес, одан тыс принциптерден пайда
болатындығы жайында қарастырылады.
Еңбек рыногындағы мемлекеттің ... ... де ролі ... жұмыс орындарын іздестіріп табады. ... ... ... ... ... ... ... оқыту және қайта оқытудың
мемлекеттік жүйесі оларды өзгертіп отыратын рынок талаптарына тез үйренуіне
көмектеседі. Жалпы әлеуметтік ... ... ... іске ... ... ... тәжірибесінде халықты жұмыспен қамтудың тиімділігін
қамтамасыз ету мен ... етек ... жол ... ... ... ... бipi ... көрсетеді. Жұмыссыздықтың
зардабын бәсеңдететін факторлардың бірі ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... ететін жаңа өндіріс түрлері мен шаруашылық
салаларын тудырады, ол материалдық өндіріс саласында ... ... ... ... ... ... көбейтеді. Жалпы, ғылыми-техникалық
революция жағдайында жұмыспен қамтуды ... ... ... ... емес ... ... арқылы жүзеге асырылады. Оның ұлғаюы,
тұрғындардың әртүрлі қызмет түрлеріне деген шығынының тез ... ... ... ... ... ... ... еңбек
ауқымдылығын сипатталынады.
Экономикалық жұмысбастылық және жұмыссыздық мәселесіндегі экономикалық-
құқықтық реттеудің Қазақстандағы еңбек ... ... ... экономист
мамандарының ғылыми еңбектерімен қоса Отандық ғалым экономисттердің, атап
айтқанда академик ... Я.А, ... ... ... ... Е.Б, ... Елемесов Р.Е,
э.ғ.д.профессор Аубакирова Ж.Я, ... ... М.С. және ... ... ... ... ... – 65 беттен тұрады.
1. Еңбек рыногындағы жұмысбастылық және жұмыссыздық теориясының негіздері
1.1 ... ... ... ... мәні ... ... ... орны мен кәсіпті (мамандық) тандауға, өмір салтын
қалыптастыруға, адамның экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге ... ... ... асқан жауапкершілікті, жинақылықты, тәртіпті ... ... ... ... ... прогресті
жеделдетуге осы негізде еңбекшілердің ... ... ... көтеруге
көмектеседі. Мемлекет әр адамға нақтылы жұмыс орнын дайындау міндетінен
арылады, сонымен әр адам ... ... ... орнын тандап алуға ерікті.
Мемлекеттің міндеті — еңбекшілерге тиімді еңбек етуіне ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жәрдем жасау, оларды
барынша қолдау және қорғау болып табылады.
Еңбек рыногы туралы сөз ... ... ... ... ... пайда болғанын атау керек. Кеңестік қоғамтану, экономикалық
әдебиеттерде ондаған жылдар бойы ... ... ... ... социализмнің капитализммен салыстырғандағы белгілі бір артықшылығы
деген ... ... орын алып ... Қоғамдық пікір де осы тұрғыдан
калыптасқан еді, 1989 жылдан бері ... ... ... ... ... ... пікірлерді негізінен екі топқа
бөлуге болады. Бір топ біздің елде ... ... ... тиіс емес десе,
екіншілері еңбек рыногы бар, ... ол ... ... ... дегенді айтып
жүр. Әрине, кеңестік, дәстүрлік саяси экономия теңдік, әділеттілік ... ... ... елдердегі жалақы, еңбекке тарту, оған ынталандырумен
байланыстырғысы келеді. Онымен бірге жаңа ... ... ... ... және ... ... ... сипаты мен мәні,
оның тиімділігі, әділеттілігі туралы ... ... ... ... рыногының кұрамдас бөлігі жұмысшы күшінің сипатына да анықтама
беру керек. Соңғы мезгілге дейін ... ... ... ... ... ... ... емес, оның себебі жұмысшылар өз мемлекетінің,
қоғамның қожасы болды, қанаушы үстем таптар жойылды, сондықтан ... ... ... сата ... ... ... кең орын алды. Осы қағиданың дұрыс
еместігін өмір тәжірибесі дәлелдеп берді, себебі жоғарыда ... ... ... ... ... ... құрал-жабдықтары мен
өндірісті басқарудан тыс ... ... ... ... ... де
кеміді. Осыған орай теорияда және практикада жұмысшы ... ... ... ... оның нақтылы құнын анықтау мәселесі жете ... ... ... ... ... орны мен ... күшінің өте арзан болғанын
анықтайтын себеп. Кеңес елінде де теориялық ... ... ... ... рыногы болды, бірақ та ол ашық ... ... ... ... ретінде қызмет атқара алмады. Жұмысшылар бір
кәсіпорыннан екінші кәсіпорынға, түрлі мекемелерге жиі ... ... ... ... ... және ... ... кәсіпорындарды
жұмысшылардың іздейтіні ақиқат. Осыған орай ... ... бірі ... жиі ауысуы болды. Мәселен бұрынғы Одақ бойынша
80-жылдары бір жылда 20 миллиондай адам еңбек орнын ауыстыратын. ... ... ... да орын ... экономикалық теориядағы жаңа көзқарас бойынша жұмыс күші тауар
ретінде қаралуы керек. Олай ... ... ... ... құны бар. Жұмыс
күшінің тұтыну құны дегеніміз оның ... және ... ... ... ... ... қабілеті. Жұмыс күші арқылы адам құн және
қосымша құн өндіреді. Рынок қатынасында ... ... ... тауар
өндірушінің сапалы өнім шығарып, оны сатудан ... ... ... ... ... ... проблемасы экономикалық өсумен тығыз
байланысты. Әрине, мемлекет бұл ... ... және ... ... Ол үшін экономика ... ... ... ... ... ... жұмсау көзделуге тиіс.
Тиімді экономикада еңбекке тарту ұтымды болу үшін әрбір еңбекке жарамды
адам шаруашылықтың түрлі ... ... жеке ... қабілеті мен
мүмкіншілігіне сай тандап алуы керек. Сонда ғана ол ... ... ... көмектесе алады. Сонымен бірге өндірістің қажетіне
сәйкес жұмысшының да кәсіптік ... ... ... Енбек рыногын реттеудің
талап-тілектері осындай [8, 77б.].
Еңбек рыногында да сұраныс пен ұсыныс заңдары әрекет етіп, ... ... алу және сату ... және жетілмеген бәсеке жағдайларында жүреді.
Еңбек рыногында сұраныс пен ... ... ... "баға тепе-
теңдігі" орнайды. Мемлекет пен кәсіподақтың еңбек рыногына әсері ерекше.
Әуелі жұмыспен қамтудың классикалық ... ... ... ... ... деп маркстік емес әдебиетті, әлбетте
ағылшын мен ... ... ... Олар ... Пигу және тағы ... ... ... бағыттан
қайтпайтын) теорияларға табан тіреп, жалпы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... теориясы әлем
деңгейіне еңбекке сұраныс және еңбекті ұсыну кызметін құруға, оны жетілген
бәсеке рынок жағдайында да ... ... ... күрделі қызметтерді
тек жекелеген кәсіпкерлер сұранысы мен ... ... ... ... ... ... ... сұраныс жасайтын адам —
кәсіпкер ғана. ... ... ... ... ... саны екі ... анықталады — нақты жалақы мен шекті
еңбек ... құны ... ... ... ... ... ... шекті өнім құны төмендейді. Қосымша жұмыс күшін қамту шектеулі
өнім құны ... ... ... ғана тоқталады.
Қоғамдағы жиынтық еңбек П. Самуэльсонның пікірі бойынша ... ... ... ... ... ... тұрғындардың ішіндегі енбекке жарамдылардың орташа саны;
3. Жыл немесе апта ... ... ... ... ... ... жұмсаған еңбегінің саны мен мамандығының сапасы[3,205б.].
Еңбекке сұраныс пен ұсынысты біріктірместен ... ... ... бір ... құбылысқа тоқталған жөн. Шынында ол біреу емес
екі құбылыс, олар орнын қамтумен ... ... ... ... Бұл тиімділікті біз белгілі бір топтың енбек ұсынысына жалақы
қойылымын көтерудің ... әсер ... ... ... ... ... еңбекті ұсыну өсуге тиісті, бірақ осындай қорытынды жасауға ... Бұл ... ... ... басу мен ... ... деген қатысушылар
қосылады.
Жұмыссыздық және қамтылмаған жұмыс орны жетілдірілмеген бәсеке кезінде
тұрақты болмай, рыноктық механизмдер ... ... ... ... ... тап ... ... да тепе-теңдік жағдайында жоғары
жалақы тағайындаудың салдарынан ... ... ... көп ... ... ... олар өздерінің еңбектерін төмен ... ... ... ... де ... қадам жасайды өйткені жұмыс
орындарын жоғалтқылары келмейді. Тек ... ... ... ... көп ... қамтуға әзір. Сөйтіп жалақыны төмендету тенденциясы
еңбекті ұсыну ... да және ... ... саласында қалыптасады.
Жалақының тепе-теңдік қалыптан төмендеген кезде еңбекке сұраныстың оны
ұсынудан артық ... ... ... ... берушілер бос орынды толтыру
үшін жалақыны өсіруге әзір. Осының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және екінші жағдайда да еңбек рыногындағы тепе-тендік қалпына
келіп, ... ... ... ... кезі ... еңбекпен камтамасыз етудін классикалық теораясының негізгі
бағыттарын қарастрайық. Дж. М. Кейнстің еңбектерінде бұл ... ... ол ... ... Жұмыспен қамтамасыз ету ... ... ... ... ол ... бәсеке тұсындағы ішкі
бейімделгіш механизмге қарсы болды. Бұл механизмнің ... ... ... ... ... ... болады дегенге
күмәнданады. Дж. М.Кейнсте еңбек қатынастарына ... ... ... тек қатаң тұрақты жалақы ғана тепе-теңдік жағдайды
қамтамасыз етеді деп есептеді. Мұнда да оның ... ... ... ... жұмыссыздық болады. Бірақ жетілдірілген
бәсеке жүйесіне тән ... ... ... ... жаппай жұмыссыздықтың ... ... ... тыс
факторлардың әсерінен болатын жалақының қатаң жүйесін жояды. Жұмыссыздық өз
еркімен де ... ... ... орны ... да ... ... ... немесе еңбек сипаты көңілдегідей емес (ауыр, ... ... ... ... ... ... ... жалақы
белгілеудегі рыноктық тепе-тендіктің сатысын белгілеумен байланысты,
мұнда жұмысшы күшіне ... ... пен ... ... ... ... 85б.].
Көп ғасырлық тарихы бар еңбек рыногының ... оның ... ... ... ... ... айтылғандай бұл рынок
қазіргі кезде кәсіподақ, мемлекет және ... ... ... ұшырауда. Тағы бір атап кететін жай осы ... ... ... ерекшеліктерімен жеңілдеу жүреді.
Еңбек рыногыңдағы әрекет ететін заңдар көрінісі ... ... ... ... теңдігі т. б.) ерекше сипатта болады. Мұның себебі жұмыс
күшін сатып алу, сату әр ... ... ... шарты түрінде жалдау
негізінде жүреді. ... ... ... ... ... ... тәуелділікте болмайды. Еңбек келісімінде көрсетілген уакытта сатушы
ағымдағы рынок ... ... ... ... ... ... ... тиімділігімен байланысты экономикалық мәселелермен
қатар саяси-әлеуметтік, ... ... да ... ... ... ... ... деген сұраныс пен ұсынысқа әсер етуді
қамтиды. Реттеу объектілері жалақы ... ... ... демалыс,
жұмысқа алу және босату, әлеуметтік қорғаудың түрлері және т. б.
Кәсіподақтар ... ... үшін ... ... ... ... солардың ішінен үш негізгісін бөліп көрсетеді:
1.Кәсіподақтар еңбекті ұсынуды ... ... ... оны эмиграцияға
(басқа елден келгендер) тосқауыл енгізу, жұмыс күнін ... ... ... ... ... ... мерзімін
ұлғайту кәсіподақ жарнасын көтеру, кәсіподакқа мүше еместерді ... және т. б. ... ... ... жалақы қойылымын көтеруді, тепе-
теңдік ... ... болу ... ... ... ... еңбекке сұранысқа ықпал ете алады [3, 207б.].
Қазіргі рынок ... ... де ... сезінуде. Мемлекеттің заң
шығару қабілеті ... ... ... ... ... Ол тек
экономиканың мемлекеттік секторындағы жұмыс күшіне сұранысты анықтап ... ... ... жеке ... да ... ... ... экономика
деңгейінде еңбекке жалдаудың негізгі көлемін анықтайды.
Еңбек рыногына мемлекеттік ... ... ... ... ... жұмыссыздарға жәрдем, әр түрлі ... ... ... және т. б.) ... ... бар. Бұл ... ... қысымында тұрған еңбекшілердің әлеуметтік-экономикалық
жағдайын ... ... ... ... тудыратын жақтарын
жақсартады. Нәтижесінде жұмысшы күші бағасының ерекше элементі ... ... ... ... ... ... ... одан тыс принциптерден
пайда болады.
Еңбек рыногындағы мемлекеттің аралық ... де ролі ... ... ... ... ... Жалпы еңбекке орналастыру
жөнінде ақпараттық орталық құрады. ... ... және ... ... ... ... өзгертіп отыратын рынок талаптарына тез үйренуіне
көмектеседі.
Рынок еңбегін реттеуде еңбек биржасының ... орны ... ... — ол ... мен ... ... күшін сатып алу, сату ісін
жүргізгенде және жұмыссыздықты тіркегенде аралық қызмет ... ... ... ... XIX ғасырдың бірінші жартысында ашылды. Ресейде
еңбек биржасы XX ғасырдың ... ... ... Олар ірі ... атап ... ... ... Рига, Одесса сияқты
қалаларда құрылды. Ресейде еңбек биржаларымен қатар 1917 жылға дейін ақылы,
жеке аралық конторлар қанат ... Бұл ... ... ... ... ... еңбек биржалары атқарады, оларды жұмыспен қамту
бюролары деп атайды және олар ... ... ... Еңбекпен
қамтамасыз етудің мемлекеттік бюросы мысалы, ... ... ... жұмыссыздарды еңбекпен қамтиды, ... ... ... ... ... етеді; екіншіден, жұмыс күшіне
сұраныс пен ұсынысты ... ... ... қажеттілік туралы
информация береді; төртіншіден, жастарды жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ұлыбритания, Италияда мемлекеттік
биржалар жұмыссыздарды есепке алады және жұмыссыздықпен байланысты көмек
ақы төлейді. Жұмыстан бас ... ... ... адам ... ... жұмыспен қамтамасыз етумен айналысатын, ол үшін жауап беретін
қызмет саласын — еңбекпен қамтамасыз ету ... ... деп ... ... жылы ... Оның ... ... жұмыспен қамту және Білім беру
министрлігінің бақылауында ... Бұл ... ... ... 1. ... және ... ... мамандық жөнінде кеңес алатындарға
көмек көрсету және жұмыс беретіндерге жұмыс күшін ... мен ... ... 2. ... ... ету ... жүргізілетін кәсіпкерлікті
аймақтық, сонымен қатар мемлекеттік жұмыс күшін жалдау мен ... ... ... ... Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... келісім әзірлеп, кәсіпке қайта
даярлау, білімін көтеруге жіберу, мамандықты өзгерту ... ... ... ... жасайды. Сонымен қатар, агенттік жұмыс іздеу тәсілі
мамандықты жетілдіру дәрежесін арттыру туралы ... ... ... ... ... әр түрлі мамандықтар бойынша
жұмысшыларды жалдаудың ақылы жеке агенттіктері де бар. ... діни ... ... ... ... аралық бюролары
жұмыс істейді.
Алайда еңбек рыногының жайына еңбек ... ... ... ете
алмай отыр. Еңбек биржалары беретін жұмысқа жіберу қағаздары ... ... бола ... ... ... ... ... кадр бөлімі арқылы жалдап, жоғары маман жұмысшылардың
еңбек 216 ... ... ... тікелей кәсіпорындармен
байланысты.
80-жылдардың ортасында еңбек рыноктарын ... ... ... Мұның өзі батыстың көптеген дамыған елдерінде неоконсервативтік
теориялық концепцияның өмірге ... ... де ... еді. ... ... ... бойынша еңбек рыногын ... ... ... ... ... ... Оның тепе-тендігінің бұзылуы
тұрақты сипат алған, мұның ... ... ету ... ... араласуы шектен тыс болған. Мұның нәтижесінде экономикалық
өмір өндірістің тиімділігінің нашар өсуімен, ... және кең ... ... Жағдайдың одан әрі шиеленісуіне ғылыми-
техникалық прогресті жеделдету мен оның жаңа ... ... және ... ... ... жұмыс күшіне ерекше талаптар қойды. Ол ... ... ... мамандық дәрежесін көтеріп, аймақтық, тіпті
халықаралық деңгейге ... ... ... ... ... кәсіподақ пен мемлекеттің рынокқа тосқауыл
қойған жағдайында жету мүмкін емес.
Қалыптасқан жағдайдан шығу үшін неоклассиктер мынаны ... ... ... ... ... оның ... күшейту, қазіргі
талаптарға бейімдеу. Ол үшін бәсекелік механизмді енгізу және ... ... ... ... ақы ... бұрынғыға қарағанда әлдеқайда
икемді ету, ол жұмыс орындарын ... ... ... ... Бұл ... 80-жылдарда кеңінен қолданылды, әрі ол жеке дара жалақы қойылымдарына
негізделді. Төленетін төлемнің рөлі ... және ол ... ... ... ... ... оның жалпы еңбегінің сапасына, мамандығына,
біліктілігіне қарап белгіленді. Мұнымен қатар ... ... да ... қолданылды. Жұмысшылар компанияның пайдасын бөлісуге және
шығынын өтеуге қатысатын болды.
Жұмысшылардың еңбекақы ... ... ... алуы, әлеуметтік
өтемдер, жұмыс уакытының ұзақтығы мен ... ... ету ... рөлі ... ... тыс еңбекпен қамтамасыз ету жылдары
кеңінен тарауда, үйде істейтін уақытша жеке дара ... ... ... ... ... ... еңбекпен қамтуда. Олар жаңа
мазмұнды бүгінгі технологияның мүмкіндігін көрсетеді.
Еңбек рыногына үлкен икемділік, ауқымдылық беру кәсіпкерлердің ... алу ... бас ... алып келді. Енбекке қамту деңгейі олар
өндірілген өнімге ... пен ... ... ... онда ... ... де икемді варианттардың пайдасына өзгеруі керек. Мысалы, бір
өнім рыногының жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жылын орнату көзделеді. Сонымен
қатар икемді жұмыс апталары және жылжымалы ... ... ... ... ... бір ... ... қамту әр түрлі болады, жұмыста болу
уақыты да шектеледі [7,78б.].
Фирманың жұмысшылармен еңбек қатынастары да ... ... ... ... ... ... дифференцияланған,
жекеленген еңбек шарттарына ауысу белгіленеді. Ал бұл кәсіподақтардың еңбек
рыногында реттеуші қызметін ... ... ... ... ... ... ... тікелей еңбек қатынастарына түсуге
итермелейді.
Еңбек рыногының реттеу шеңберінің тарылу ... ... ... ... ... көріне бастайды. Рынокта бәсекелікті күшейту
мақсатымен оның әлеуметтік негізін әлсірету жүргізіледі. ... ... ... түрі — ... ... ... жеке ... келісімі болуға тиіс.
Еңбек рыногын қорытындысы оны реттеумен ... ... ... жою ... ... ... болған күнде әлеуметтік
қатынастар күрт шиеленіседі. Әңгіме еңбек рыногы ... ... оны ... ... экономикалық тиімділікпен қоғамның әлеуметтік
бағдарламасын қолайлы түрде сәйкестендіру туралы болып отыр.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Бұл түсінікті де,
өйткені жұмыс күшінің иесі – азаматтар, мемлекет олардың мүдделерін қорғауы
тиіс. ... ... ... ... немесе қоғамда таралған әділдік
туралы түсінікпен үйлеспейтін ... әкеп ... ... нарықтық
қатынастардың барлығына араласады. Нарықта ерікті түрде мәміле жасаудың
көмегімен қол жеткізуге болатын нарықтық реттеумен салытырғанда ... ... ... мен ... ... ... қатынастарын
мемелекеттік реттеу жүйесінің қалыптасуы соғыстан кейінгі жылдары аяқталды.
Үкіметтердің, кәсіподақтар мен ... ... ... Халықаралық
еңбек ұйымының конвенциялары мен ұсыныстары осы ... ... ... ... нормалары мемлекеттік деңгейде ратификацияланған
жағдайда ғана олар ... мүше ... ... ... үшін ... күші ... Ал ХЕҰ-ның ұсыныстары ратификацияланбайды, алайда
ұлттық заңнаманы әзірлегенде маңызды рөл атқарады. Мемлекет еңбек нарығында
еңбекақыны, ... ... ... ... мен ... ... бағытында
жұмыс істейді. Еңбекақы төлеу еңбекақы жөніндегі негізгі ... ең ... ... ... ... ... ... өсуін қамтамасыз ететін іс-шаралар;
- жұмыс берушінің өкімі бойынша ... ақша ... ... ... ... ... тізбесін, сондай-ақ еңбекақыдан алынатын
табысқа салынатын салықтың көлемін шектеу;
- заттық нысандағы еңбекақыны шектеу;
- ... ... ... тоқтатқан немесе ол төлемге қабілетсіз ... ... ... ... ... ... ... ету;
- еңбекақының толық әрі уақытылы берілуін және еңбекақы ... ... ... іске ... ... ... мен
бақылау;
- жұмыс берушілердің Қазақстан Республикасының ... ... өзге де ... ... ... ... ... белгіленген талаптарды бұзғаны үшін жауапкершілігі;
- еңбекақы төлеудің мерзімдері мен ... ... ... ... ... ... ... заңнамада белгіленген
кепілдіктерге, сондай-ақ еңбекақы жүйесін қолдану ережесін, ... ... ... ... істегені үшін қосымша ақының кепілді
мөлшері жатады.
Ең төмен еңбекақы мөлшері – ... ... ... ең ... ... әлеуметтік кепілдігі.
Еңбекақының көрсетілген ең төмен мөлшері еңбекақының реттеу, сондай-
ақ уақытша жұмысқа жарамсыздық жөніндегі жәрдемақының ... ... ... Осы кезең ішінде жұмыс уақытының нормасын белгілеуде әлемдік
тәжрибеде қалыптасқан үрдіс ... ... ... ... ... ... реттеу қазіргі дағдарыс дәлелдеп ... ... ... ... ... түсінігінің экономикалық мазмұны
Жұмыссыздық – экономикалық теорияның бұрынғы және қазіргі тарихындағы
ең өткір мәселесінің ... ... ... ... ... әртүрлі
түсіндіреді. Мысалы, мальтузиандық теория жұмыссыздықтың ... ... тым ... ... ... ... қорлану теориясы
мен қазіргі технологиялық теория жұмыссыздықтың пайда ... ... ... қорлануымен, екіншіден – техника прогрессімен болатындығын
айтады.
Кейнстік теория бұл ... ... ... ... еркін кәсіпкерлік мектебінің теориясы – жұмыссыздық жалақы
деңгейінің жоғарылауымен туындайтынын айтады, яғни ол еркін ... ... ... теориясы қазіргі өкілдері – ...... ... осы теориялардың мән – жайына қысқаша тоқталайық.
Мальтузиандық теорияны ағылшын экономисі Томас Роберт ... ... ... Ол 1798 жылы ... саны ... ... ... шығарған. Онда ол былай жазған: жер ... ... ... ... яғни ... 25 жылда екі есе өседі, ал
өмір сүру жабдығы тек арифметикалық ... ... ... халық санының және өмір сүру ... өсу ... ... ... ... ... мынадай қорытындыға келген:
тұрғындардың жоғарғы қарқынмен өсуі қайыршылық пен ... ... ... ... ... өсуі ... (әрбір 25 жылда екі есе өсуі) 17-ші
ғасырда ... ... ... ... ... ол кезде АҚШ-да тұрғындар
сан тек табиғи өсіммен ғана емес, Еуропадан иммигранттар легінің келуімен
де ... ... ... ... өмір сүру ... тұрғындар қарқынының тез
өсуімен қалмауы үшін мүмкіндіктер көп. Бұл туралы ағылшын экономисті Джон
Бернал өзінің 1954 жылы ... ... ... ... кітабында былай
жазған: ''Қазіргі уақытта атом ядросының бөлінуі негізінде ядролық ... және оны ... ... тіті көп ... ... толық негіз
бар, себебі тамақ өндірісін мұнан ары дамытудың шексіз екенін көрсетеді''.
Ағылшын экономисті Джон ... ... ... бұл тауарға
сұранымның төлем қабілеттілігінің жеткіліксіздігі мен ... ... ... деп ... ... сұранымының жеткіліксіздігін
ол адамдарының қор ... ... және ... ... ... ... Оның ... толық жұмыстылықпен
қамтамасыз етуге болады, ол үшін адамдардың қор жинауға бейімділігін ... және ... ... құру үшін ... деңгейлі күрделі қаржыны
қарастырған дұрыс [6,108б.].
Батыс мектеп өкілдері XX–шы ... 30-шы ... ...... ... ... ... талдауы деп есептеді.
Жұмысшылар шектен тыс ... ... ... етеді, содықтан жұмыс күшіне
сұраным төмендейді. Бұл ... ... ... ... ... ... өте ... жасады. Ол өзінің 1923
жылы шыққан ''Жұмыссыздық теориясы'' кітабында баяндады. Алайда 20–шы 30 ... ... ... ... кезінде бұл позицияның дұрыс еместігін
барынша айқындала түсті [9, 81б.].
Қазіргі жағдайда ''монетарлық ... өзі ... ... ... ... Осы ... ... жұмыссыздық себебін мемлекеттің ақша
саясатын дұрыс жүргізбеу ... ... Ақша ... ... ... ... процессін реттеуге болады. Олардың ойынша, түзу
инфляция өндірісті ынталандырады және жұмыссыздықты басады.
1958 жылы жаңа ... ... ... ... (1914 ж.) осы
тәуелділікті математикалық тілде қисық түрінде ... ... ... ... деп ... ... ... Ph
л ... W
я ... ... ... 1. ... қисығы *
* Дерек көзі: [1,119б.]
Инфляция мен жұмыссыздық бір-бірімен тығыз байланысты. Егер жұмыссыздық
жоғары болса, онда инфляция төмен деңгейде және ... ... Оны ... ... ... ... ол ... түрде көрініс табады:
филлипс қисығы ... ... ... мен инфляцияның өзара
өзгеруін көрсетеді. Қисықтың мұндай ... ... ... ... ... және ... яғни жұмыссыздық жоғары болғанда, инфляция
төмен екендігін көрсетіп тұрады.
Инфляция мен ... ... ... XX – ... 50 – ... ... арасында толықтай қарaлып, талқыланды. Әр ... ... ... ... ... ... болуы,
жалдамалы жұмысшылардың төмен жалақыға келісе отырып ... ... Бұл өз ... ... ... ... Сонымен қатар,
егер де осы мезгілде еңбек нарығында ... ... ... ... ... ... ... жалдамалы жұмысшыларға еңбек
өнімділігінің өсуімен салыстырғанда жалақы мөлшерінің артуын талап ... ... ... ... қиын ... ... ... көтерілуі
бағаның көтеруіліне әкеледі. Сонымен, жұмыссыздықтың төмен болуы инфляцияны
жоғарылауына әкеледі. Ал, осы уақытта ... ... ... ... деңгейімен бірге жүреді [6,78б.].
К.Маркс қорлану теориясын жасады. Осы ... ... ... яғни ... құнның капиталға айналуында (қосымша ғимараттар,
алып құрылыстар, ... ... және ... ... ... ... қосымша жұмысшыларды сатып алу), капиталдың техникалық және құндық
(органикалық) құрылымында ... ... ... өзі ... ... еңбек
құрал-саймандарын көбірек алуға үлесі артады, ол қосымша құнның жұмыс күшін
сатып алуға бағытталған үлесінің азаюына алып ... ... ... ... бір ... ... болып, өндіріс саласынан ығыстырылып
шығарады. Соның арқасында өнеркәсіпте резерфтік еңбек ... ... ... ... армиясы. '' ... жұмысшы халық ... ... ... - деп ... К.Маркс, құрал жабдықтар өндіруді үдеуші ... ... оны ... ... ... етіп ... ... материалдық-заттық түрінің көзқарасымен қарасақ, онда
өндіріс ... ... ... ... ... ... ... капиталдың техникалық құрлымы деп атайды.
Капиталдың техникалық құрылымындағы өзгерістер капиталдың құндық
құрылымының, өзгеруіне алып ... ... ... ... – бұл
капиталдың техникалық құрылымының құндық байқалуы. ... ... ... ... ... ... ... арта түседі, яғни
тұрақты капитал үлесі артады және өзгермелі капитал үлсі азаяды.
Соның салдарынан адамдардың көп бөлігі өз ... ... ... ... ... ... ... артықшылығы пайда болып, олар
резервті ... ... ... ... күші ... ... [14,105б.].
Жұмыссыздық – бұл жұмыс істегісі келетін еңбекке жарамды ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге жұмысшы күшінің бір бөлігін жұмыстан босатумен
мүмкіндік жасайтын немесе оны құрылымына, ... жаңа ... ...... прогрестің салдары болуы мүмкін. Нарықтық экономикада
жұмыссыздық дағдарыстар кезінде көбейеді. Нарық жоқ жағдайда ... ... ... ... ... ... бұрыс
құрылымдылық саясаты болуы мүмкін.
Уақытша жұмыссыздық – кейбір адамдар өз ... ... ... ... ... бар ... ... жағдайда қалады.
Кейбіреулерін жұмыстан шығарып жіберіп, олар ... ... ... ... ... ... ... жұмысын жоғалтқандықтан уақытша жұмыссыз
болады (мысалы, құрылыстағы ауа райы жағдайы). ... ... ... ... рет ... іздеп жүрген адамдар санаты болады.
Осы жұмыссыздық адамдар жаңа жұмыс орнына немесе уақытша жоғалтқан
жұмысқа ... ... ... ... ... басқа жұмыссыздар басады.
Сондықтан, әр түрлі себептермен жұмыссыз қалған адамдар ... ... де осы ... түрі қала ... Жұмыс іздеп жүрген немесе
жұмыс орнын алуын күтіп отырған адамдарға экономистер «уақытша жұмыссыздар»
деген термин ... (ол ... ... жаңғыруын немесе іздеумен
байланысты).
Уақытша деген анықтама бұл құбылыс мәнін ... ... ... ... орны мен ... күші ... ... орнамайды. Уақытша
жұмыссыздар еңбек нарығына ұсынатын «білімдері» бар деп есептеледі.
Уақытша жұмыссыздық міндетті және ерікті болып бөлінеді. Жұмысшылардың
көпшілігі жұмысаралық жағдайда өз ... ... олар ... ... ... ... төлем ақылы жұмысқа ауыстырады. Бұл жұмысшылардың
өздеріне үлкен табыс әкеледі және еңбек ресурстарының ... ... ... ... ... ... экономикадағы нақты өндіріс
көлемінің ұлғаюы.
Құрылымдылық жұмыссыздық - ... ... ... ... біліктілік және тағы басқа адамдардың жеке ерекшеліктеріне байланысты
жұмыс таба алмауы немесе ... ... ... ... ... ... нәтижесінде болады: жеке саласының дамуының кері
пропорционалды ... және ескі ... ... мен жаңа ... ретінде қарастырады.
Уақытша жұмыссыздық ақырындап «құрылымдық жұмыссыздық » деп ... ... ... ... ... ... ... деген
мағынада қолданылады. Уақыт өте келе технология мен сұраныс құрылымында
өзгерістер болады, олар ... ... ... ... сұраныс құрылымын
өзгертеді. Осы өзгерістердің нәтижесінде кейбір мамандықтарға, соның ішінде
жаңаларына сұраныс көбейеді. Бұл ... ... күші ... ... жаңа өзгерістерге бірден және толық жауап бере алмағандықтан
жұмыссыздық пайда болады. ... ... ... мамандық
тәжірибелері нарық сұранысына сәйкес келмейтініне көздері жетеді, олардың
тәжірибесі мен іскерлігі ... мен ... ... ... ... ... ... болып қалады. Сонымен қатар
жұмысбастылықтың географиялық құрылымы әрдайым ... ... ... ... ... ... жұмыс орындарының «қысқы белдеуден » - «жазғы белдеуге»
миграциясы мысал бола алады.
Уақытша және құрылымдық ... ... ... анық ... жұмыссыздарда «сатуға» болатын ... бар, ал ... жаңа ... ... ... үшін ... оқу ... өтуі
керек, ал кейде тұрғын жерін де ... ... ... ... қысқа
мерзімді, ал құрылымдық жұмыссыздық ұзақ мерзімді, сондықтан ол қауіпті
болып саналады.
Циклдік ... - ... ... ... яғни
экономикалық циклдың осы фазасымен ... ... ... ... ... жалпы сұранымның азаюы, жұмыспен қамтылуы азая ... ... ... ... ... болады.
Циклдік жұмыссыздық құлдырау кезеңінде, яғни жалпы немесе жиынтық
шығындардың жетіспеушілігімен сипатталатын кезеңде ... ... ... ... ... ... ... жұмысбастылық төмендейді,
жұмыссыздық өседі. Сол ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық» деп атайды.
Жасырын жұмыссыздық - өндірісте және мемлекеттік аппаратта артық
жұмысшылардың қолданылуы. ... ... ... ... аз жұмыс
күшімен атқаруға болады. Бұл түрі, әсіресе, ауыл шаруашылығында ерекше орын
алады (шын ... аз ... ... қажет ететін өндірісте жұмыскерді
пайдалану), әр түрлі себептермен өнеркәсіп пен мемлекеттік органдарда пайда
болуы мүмкін емес.
Маусымдық ...... ... тек ... ... жұмыс
жасауы. Бұл кейбір ауыл шаруашылығы өндірісі саласында кездеседі, әсіресе
қайта өндеу өнеркәсібінде т.б. Ол ... бір ... ... ... ... ... ... себебінен пайда болады.
Фрикциондық жұмыссыздық – бұл түрі еңбек нарығында техникалық ... ... ... ... ... ... ... да техникалық себептерден болады.
Технологиялық жұмыссыздық – адамдарды машинамен ауыстырудың нәтижесі,
біліктілікті өзгертуге немесе басқа ... ... ... етеді. Егер де
рыноктың ауқымы кеңейсе, онда жұмсқа қосымша ... ... ... ... ... ... ... талдай отырып,
шетел авторлары олардың жекелеген түрлерін тудыратын ... ... ... АҚШ ... ... статистика бойынша
комиссиясының жүргізген зерттеуі, жұмыссыздықтың 70 ... ... ... өзінің ерекше «себептері» бар. ... ... ... ... екі ... ... қарайды. Жұмыссыздықтың
бірінші тобына – ... ... ... ... ... циклдық жұмыссыздықты айтамыз. ... ...... ... ... ... ... фрикциондық,
құрылымдық, технологиялық және басқа түрлерін» жатқызамыз.
Біздің ... ... ... ... жасырын және фрикциондық
болып табылады. Нарық қатынастарының қалыптасу арасында жасырын жұмыссыздық
ашық жұмыссыздыққа айнала бастады. 1992 жылы ... ... ... ... Осы ... ... желтоқсан айының өзінде-ақ 138 мыңға таяу
адамы бар 160 ... ... ... ... ... ... және
құрылымдық жұмыссыздықты болмай қоймайды деп ... ... ... ... ... ... 100%-нан аз бөлігін ... ... ... ... ... толық жұмысбастылық
кезіндегі жұмыссыздық деңгейі ... және ... ... қосындысына тең.
Басқа сөзбен айтқанда, толық жұмысбастылық кезінде ... ... ... ... тең ... ... ғана ... Толық
жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздықты "жұмыссыздықтың табиғи ... деп те ... ... табиғи деңгейімен қосарланған ішкі
өнімнің нақты көлемі "экономиканың өндірістік ... деп ... ... жұмысбастылық кезіндегі экономика өндіре алатын өнімнің нақты
(шынайы) көлемі. Толық ... ... ... ... ... табиғи деңгейі еңбек күші нарықтары тепе-теңдік жағдайында
болғанда, яғни ... ... мен бос ... ... саны ... ... ... Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі дегеніміз — оң өлшем,
өйткені уақытша жұмыссыздарға сәйкес бос орындарды табу үшін ... ... ... да ... ... үшін оқу ... ... басқа жерге көшу үшін уақыт керек. Егер жұмыс ... ... саны бос ... ... ... көп ... онда еңбек күші
нарықтары ... ... ... сөз, ... ... ... сұраныс
тапшылығы мен циклдік жұмыссыздық пайда болады. Басқа жағынан қарағанда,
жиынтық сұранысы артық ... ... ... күшінің жетіспеушілігі
байқалады, яғни бос жұмыс орындардың саны ... ... ... ... артық болады. Мұндай жағдайда жұмыссыздықтың нақты деңгейі табиғи
деңгейінен төмен болады. Еңбек күші ... ... ... ... болады.
"Табиғи" термині экономикада жұмыссыздықтың табиғи ... ... ... ... ... ... ... деген ұғым бермейді.
Біздің іскерлік ... ... ... ... жұмыссыздық
деңгейі табиғи деңгейінен жоғары болады деп айтып кеттік. Бірақ кейде
экономикадағы ... ... ... ... ... де ... мүмкін
[18,75б.].
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі өз алдына тұрақсыз көрсеткіш. Ол кезенді
түрде ... күші мен ... ... ... ... әсеріне түседі.
Күн сайын кейбір жұмысшылар жұмыстан шығады немесе ... ... ал ... ... жаңа ... ... Бұл үздіксіз жұмыссыздар
қатарына кіру және шығу жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... біз жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен
анықталатын ... ... ... күші ... ...... күші, Е — жұмысшы саны, ал U — ... саны ... ... ... адам не ... не ... болатындықтан, онда:
L = E + U
Ендеше, жұмыс күшінің жиыны жұмысшы мен жұмыссыздар ... ... ... ... U/L тең ... ... анықтайтын факторларға бар зейінді шоғырландыру
үшін, жұмыс күшінің ... ... деп ... ... қатарынан жұмыссыздарға және керісінше ауысуы. s ... ... шығу ... ... болсын, яғни әр ай сайын
жұмыс жоғалтқан ... ... ... f — ... ... ... яғни әр ай сайын жұмыс табатын жұмыссыздар үлесі. Осы екі
көрсеткіш тұрақты дейік және олар ... ... ... ... ... ... ... өзгермейтін болса, яғни еңбек нарығы тұрақты,
онда жұмысқа жалданғандар саны ... ... ... тең болуы
керек. fU — жұмысқа жадданған адамдар саны, ал sЕ — ... ... саны ... бұл екі шама тең болуы керек:
fU = sE
Бұл теңдеуді түрлендіру ... ... ... ... ... Е = L-U, яғни ... ... саны жұмыс күшінің
жиынтығынан жұмыссыздар санын азайтқанға тең. Бұл fU = s (L—U) ... ... екі ... да L-ге ... ... f(U/L)= s ... теңдеу U/L жұмыссыздық деңгейі жұмысқа жалдану мен жұмыстан
шығарылу деңгейлерінің ... ... ... ... ... ... ... жоғары болса, жұмыссыздық ... ... ... ... деңгейі қаншалықты жоғары болса,
жұмыссыздық деңгейі соншалықты төмен болады.
Мысалы: Айталық, ай сайын 1% ... ... ... (s = 0,01), ал ... ... ... ... кезеңі 100 ай немесе 8 жыл ... ... 20% ... ай ... жұмыс табатын болсын (f = 0,20).
Бұл жұмыссыз болудың ... ... 5 айға ... білдіреді. Берілген
нақты жағдайда жұмыссыздықтың тұрақты деңгейі
U/L = 0,01/(0,01+0,20) = ... ... ... ... 5% ... болады [19,83б.].
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейінің үлгісі қарапайым, ... ... ... Кез келген жұмыссыздықтың табиғи деңгейін төмендетуге
негізделген экономикалық саясат не жұмыстан шығару ... ... ... орналасу деңгейінің артуына себепші болу керек. Осыған ... әсер ... кез ... саясат жұмыссыздықтың табиғи деңгейін
де ауыстырады.
Бұл үлгі жұмыссыздық деңгейінің көрсеткіші және ... ... ... ... ... көрсеткіштері арасындағы байланысты көрсетсе
де, ол негізгі ... ... ... ... ... ... неге ... Егер адам кез келген уақытта тез жұмыс табатын болса, жұмысқа
орналасу ... өте ... ал ... ... ... ... болар еді.
Жоғарыда келтірілген жұмыссыздық деңгейі жұмыс іздеу үлгісі қандай да ... ... ... ... неге ... ... Келесі екі
бөлімде біз жұмыссыздық орын алуының екі негізгі себебін қарастырамыз,
олар: жұмыс іздеу ... мен ... ... 2. ... ... ... ... қатарына ауысу *
* Дерек көзі: [1,130б.]
Жұмысы барлар қатарынан жұмыссыздар қатарына ауысу және керісінше.
Белгілі уақыт ... ... ... адамдар бөлігі (s) өзінің жұмыс
орындарын жоғалтады, ал ... ... (f) ... ... Жұмысқа
орналасу және жұмыстан шығу көрсеткіштері жұмыссыздық деңгейін ... ... ... ... ... ... еңбектікпен тығыз байланысты басқа да
қоғамдық қатынастарды халықаралық ... ... ... қажеттілігі және
сол қатынастардың құқықтық негізін анықтау келесі жағдайларға ... ... ... құқықтық реттеудің халықаралық стандарттарын
тану, соларға сәйкес үйлестіру және қабылдау; еңбек нарығының ... ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілерді қабылдау.
Мемлекет ... ... ... қамтылуына жәрдемдесетiн
саясаттың жүргiзiлуiн ... ... ... Республикасы
Конституциясымен айқындалған қағидаттарға ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік қорғау ретінде
анықталады. 2009 жылғы Қазақстан Республикасы Президентінің қазақстан
халқына бағытталған жолдауына ... ... ... ... және
басқада мемлекеттік атқару органдарымен іс-шаралар қолға алынды.
Жалпы алғанда, ... ... ... ... ... Еуро-Одақ, АҚШ, азиялық дамыған мемлекеттерінің,
аталаған бағыт бойынша, қолданған шараларына сай екендігі және қолданыстағы
нормативтік актілермен ... осы ... ... ... ... ... ең қымбат қазынасы – адам және адамның
өмірі, құқықтары мен ... ... ... ... ... ... шартсыз танылады және оларға кепілдік беріледі (12-баптың
1-тармағы) , әркімнің құқық субъектісі ретінде ... ... ... ... ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға
деген құқығы (24-баптың 1-тармағы) бекітілген. Конституцияның ... ... ... ... ... тұрғыда қамсыздандырылуына, яғни
жасына, науқастығына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылу жағдайына және
өзге де ... орын ... ... ең төменгі жалақы мен зейнетақының
мөлшерінде жәрдем ақымен қамтамасыз етілуіне кепілдік ... ... ... қағидаттарға сәйкес, қолданыстағы халықты жұмыспен
қамту туралы заңнаманы талдау ... ... ... ... ... деп санаймыз.
Қазақстан Республикасы, халықаралық деңгейде, ... мен ... ... қолдайтын мемлекет ретінде 1992
жылдың 2 наурызында БҰҰ-ның, 1993 жылдың 31 ... ... ... мүшесі болып танылды.
БҰҰ-ның негізгі мақсаты – құрылу сәтінде, барша адамазаттың ... және ... ... ... 1948 ... 10 желтоқсандағы Жалпылық
адам құқығы жөніндегі Декларация (ары қарай Жалпылық Декларация) адамзаттың
дамуы жөніндегі ... ... ... ... азаматтық, саяси,
әлеуметтік, экономикалық және мәдени ... мен ... ... ... ... ретінде анықталды. Жалпылық
Декларация, халықаралық деңгейде адам құқығын қорғау ... ... ... және мемлекеттермен, олардың халықаралық міндеттілігі
шегінде, осы актіге байланысты, адам құқығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасында адамның және азаматтың ... мен ... ... экономикалық және құқықтық жүйенің ... ... ... ... ... ... құжаттар
ерекше маңыздылығымен айқындалады [33,17б.].
Үкімет, облыс және Астана мен Алматы ... ... ... ... ... ... ... қолданумен халықтың жұмыспен
қамтылуын және «100 мектеп пен 100 аурухана» жобасының ... ... мен ... ... жандандыру арқылы, аймақтарда жаңа
жұмыс орындарының ұйымдастырылды. Осы ... ... ... ... асырылуда.
Қазақстан Республикасында еңбектік және еңбектікпен тығыз байланысты
басқа да қоғамдық қатынастарды халықаралық үлгілерге ... ... және ... ... негізін анықтау қажеттілігі келесі құқықтық маңызы
бар жағдайларға тікелей ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың қағидаттары
мен нормаларын құрметтейді. Осы ... ... ... құқықтық нормалардың ұлттық заңнамада ескерілуінің теориялық
негіздемелерін ... ... ... ... ... ... ... өзінің пікірін білдіреді «халықаралық құқық
нормаларын мелекеттік ішкі ... ... ... мемлекет өздігінше,
сол мемлекеттің мүмкіндігіне және ... ... ... [33, ... жаңа ... ... экономикалық қатынастардың
қалыптасуы және соған байланысты жаңа әлеуметтік және саяси ұстанымдардың
анықталуы жағдайында ... ... ... ... ... ... ... міндет ретінде танылады. 2010 жылы мемлекетіміз ЕҚЫҰ-ын
басқару құқығына қол жеткізді. ЕҚЫҰ-ның басты қағидаттары қауіпсіздік ... ... оның ... бір ... ... еңбектік
қатынастарды халықаралық стандарттарға сай реттелуін анықтау және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
халықты әлеуметтік қорғау жүйесі жетілдіруді қажет етеді.
Соңғы жылдардағы экономика саласында орын берген оңтайлы өзгерістер мен
тұрақты дамуды ... ... ... іс-шаралар әлеуметтік қорғаудың
кешенді жүйесін құруға мүмкіндік береді.
Қазақстан БҰҰ-ның және ХЕҰ-ның мүшесі ... осы ... ... ... ... ... еңбек құқығы жүйесінде
айқындалған халықаралық еңбек стандартының доктринасы ... ... ... және ... байланысты, еңбек құқығының қайнар көздері
арасында мемлекетпен бекітілген халықаралық шарттар, олардың құрамында:
декларациялар, ... ... ... орын ... ... негізгі
мақсаты, әлеуметтік әділеттілік қағидатына негіз, бейбітшілікті орнықтыру
және әлемде экономикалық, әлеуметтік тұрақтылықты ... ету ... ... және ... ... анықтылған
әлеуметтік саясаттың түпкілікті қағидаттары осы, ... ... ... ... ... ретінде танылады. Олар әркімнің
тазалық талаптарына сай, еңбек етуде қауіпсіздік жағдайымен, қалыпты өмір
сүру ... адам мен ... ... ... сақтауды
қамтамасыз етуге бағытталған.
Халықаралық деңгейде еңбек құқығы халықты жұмыспен қамту және еңбек
қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... Міне ... ... әлеуметтік құндылығы көрінеді. Мәні бойынша, құқық саласы ретінде,
еңбек құқығының мақсаты мен ... ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету болып анықталуы тиіс. Осы
мәселеде, Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің (ары ...... ... ... ... ... ... – еңбек қатынастары тараптарының
құқықтары мен ... ... және ... ... ... ... ең төменгі кепілдіктерін белгілеу ретінде анықталған (1-
тармақ). Міндеттер ретінде еңбек қатынастары ... ... ... ... ... өсуге қол жеткізуге, өндірістің
тиімділігі мен ... ... ... ... ... тиімді
жағдайлар жасау болып табылады. ЕК-нің 1-бабы 1 тармағының 15) ... ... ... категория ретінде түсінігі ... ... ... – адам мен қоғамның өміріне және ... ... ... рухани және басқа да құндылықтарды
жасауға бағытталған адам ... ... ... ... ... сәйкес
мемлекеттің негізгі міндеті халықтың әл-ауқатын жақсарту және әлеуметтік
қорғау болып танылады. Қазақстан ... ... ... 1-
тармағына сәйкес, мемлекетіміздің ең қымбат қазынасы-адам және ... ... мен ... ... ... ... мен бостандықтары шартсыз
танылады және оларға кепілдік беріледі ... ... , ... ... ... ... ... 1-тармағы), еңбек ету
бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға деген құқығы (24-баптың
1-тармағы) бекітілген. ... ... ... ... ... ... ... яғни жасына, науқастығына,
мүгедектігіне, асыраушысынан айырылу жағдайына және өзге де ... ... ... ең ... ... мен зейнетақының мөлшерінде жәрдем
ақымен қамтамасыз етілуіне кепілдік ... Осы ... ... ... ... айқындалған адамның құқытары мен
бостандықтары қолданыстағы салалық ... ... ... яғни
салалық құқық нормаларына ... ... ... ... ... ... асырылу механизмдері мен тәсілдері бекітіледі.
Осылай, ... ... ... ... ... ... тәсілдерін белгілейді. Әркімнің қауіпсіздік талаптарына сай еңбек
жағдайымен ... ... ... ... ... ... реттеу
объектісі және құқықтық категория ретінде, сонымен қатар тұлғаның ажырамас
жекелік мүліктік емес құқығы және ... ... ... ... Конституциясы барлық құқық салаларына қатысты, ... ... ... ... ... көзі ретінде танылады. Еңбек
нарығының қалыптасуы жағдайында, формалдық секторда, жұмыспен ... ... ... ... ... қамтылған қызметекерлердің
құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін конституциялық құқықтық негізде
қорғауды қамтамасыз ету ... өте ... ... ... ... 24 бабы 2 ... ... айқындалған әркімнің
қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету ... ... ... осы ... ... айқындалған басқа да құқықтармен тығыз
шектеседі. ... 29 ... 1 ... сәйкес Қазақстан
Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға деген құқығы бектілген.
Адамның өмірін және ... ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз ... ... ... ... азаматтық, еңбектік, әкімшілік, қылмыстық, қылмыстық іс
жүргізу, азаматтық іс ... ... ... ... және ... да құқық
салаларының нормаларымен айқындалады, олар: еңбекті қолданудың халықаралық
стандарттарын тану және ... ... ... ... ... ... анықталған қағидаттарды, ержелерді ... ... ... ... ... ... ... нормалармен қоғамдық өмірдің маңызды
бағыттарының қамтылатындығын ескереміз. Осы мәселеге байланысты, жан-жақты
жүргізілген ғылыми ... ... ... ... ... Г.С. ... тұжырым жасады: «Қазақстан Республикасы ... ... және ... талдау нәтижесінде, конституцияның
мемлекетімізде азаматтық қоғамның орнығуына байланысты құқықтық кеңістіктің
қалыптасуын, адамның және ... ... мен ... ... ... ... ... барлық мемлекеттік биліктің
тарамдарының келісімді қызмет ... ... ету ... мемлекеттік органдардың, лауазымды тұлғалардың саяси ... ... ... ... ... ... ... қызметкердің өміріне, денсаулығына кез келген жағдайда,
түрлі құқық бұзушылық әрекеттердің (әрекетсіздіктің) және не ... ... ... ... ... ... ... ауырлық, зияндылық және қауіптілік салдарына, ... ... ... ... тәртіптік нұсқаулыққа қайшы жасаған
әрекетінен өзіне зиян ... ... ... өміріне, денсаулығына
басқа да жағдаяттардың орын ... ... ... ... қылмыстық
озбырлық жасауына; өндірістік ортада жарақат алуы не кәсіптік науқастыққа
шалдығуына; жұмыс ... ... не оның ... ... ... ... оқиғасына душар болуы; табиғи не техногендік апаттың орын беруіне
және басқа да ... ... ... ... ету ... ... не толық не ішінара жоғалтылуы мүмкін.
Аталған келеңсіз жазатайым жағдаяттардың орын беруіне байланысты ... ... өзі ғана ... сонымен қатар отбасы мүшелері де ауыртпалық
шегеді. Еңбектік, азаматтық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... байланысты басқа да жазатайым
оқиғаларға байланысты зардап шеккен тұлға, сонымен қатар сол ... ... ... оның ... мүшелері мемлекет тарапынан кепілдік ... ... ... ... ... ... ... шекен тұлға, қолданыстағы құқықтық тәсілдерді орынды, дұрыс
қолдана отырып, өзінің бұзылған ... және ... емес ... мен
игіліктерін бұрынғы қалпына келтіру және, сонымен қатар, келтірілген ... өтем ... ... ... ... ... әлеуметтік
қатерліктен құқықтық тұрғыда сақтандырылуы; кінәлі тараптан, сол тараппен
өзіне жүктелген шарттық не ... ... ... байланысты
келтірілген зиянды сотқа талап арызын беру тәртібінде өндіртуі және ... ... ... ... ... ... ... зиянды
өндірту, әрқашанда, егер тараптар сол мәселеге байланысты өзара келісімге
келмесе, кінәлі тарапты азаматтық ... ... ... негізінде
мүмкіндік беріледі.
Әркім өзінің құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы ... ... ... ... қорғауға хақылы. Осы конституциялық қағидат ... ... ... да ... ... ... Әркім өзінің құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға
құқығы бар (13 ... 2 ... ... ... қорғау мақсатында
әркімнің білікті заң көмегін алуға деген құқығы Қазақстан Республикасы
Конституциясының 13 бабының 3 ... ... ... ... 1 ... сәйкес, Қазақстан Республикасының демократиялық,
зайырлы, құқықтық және ... ... ... орнықтырылуы, бүкіл
халықтың игілігін көздейтін экономикалық дамудағы мемлекет ретінде
айқындалуы, адам ... мен ... ... ... және ... ... (12 баптың 1 тармағы), сонымен қатар адам ... ... ... деп ... құқық қорғау жүйесінде, бірінші
кезекте субъективтік құқықтармен иемденетін жеке тұлғаның орны мен ... ... ... пен ... [37, ... ... қызметкердің өмірін, денсаулығын қорғауды қамтамасыз
етуде АК-тің 9 бабының 1 ... ... ... ... құқықты
бұзатын немесе оның бұзылу қаупін туғызатын әрекеттерге тыйым салу;
келтірілген ... ... ... зиянның өтемін төлету азаматтық
құқықтарды қорғаудың құқықтық тәсілдері ретінде ... ... ... ... ... ... нормаларына сәйкес реттелетін
барлық қатынастарға қолданылатын тәсілдер ретінде танылады. Осы ... ... ... – құқығы бұзылған адам, егер заң актілерімен немесе шартта
өзгеше көзделмесе, өзіне келтірілген зиянның ... ... ... ... ... ... қатар, қызметкердің денсаулығына зиянның
келтірілуіне байланысты келтірілген нақты, тікелей зиянды және ... ... ... ... ... ... ... асыру
мүмкіндігіне кепілдік беріледі. АК-тің 9 бабының 1-тармағына сәйкес, сот
өндірісі тәртібінде, талап ... ... ... ... құқығының
бұзылуы ғана емес, сонымен қатар сол тұлғаның құқығының бұзылу қауіпі
төнген ... ... ... [38, 27б.].
Қазақстан Республикасында еңбектік және еңбектікпен тығыз байланысты
басқа да қоғамдық қатынастарды халықаралық ... ... ... және сол
қатынастардың құқықтық негізін анықтау қажеттілігі келесі құқықтық маңызы
бар жағдайларға тікелей байланысты. Қазақстан Республикасы Конституциясының
8 бабына ... ... ... ... ... ... нормаларын құрметтейді. Осы қағидаттың қолданылуына байланысты
халықаралық құқықтық нормалардың ... ... ... ... ... ... ғалымдардаң, олардың қатарында Е.М.
Абайдельдинов келесідей ... ... ... ... ... мелекеттік ішкі қатынастарда қолдану әрбір мемлекет өздігінше,
сол мемлекеттің ... және ... ... ... ... жаңа ... ... экономикалық қатынастардың
қалыптасуы және соған байланысты жаңа әлеуметтік және саяси ұстанымдардың
анықталуы жағдайында ... ... ... ... жүйесін құру
мемлекеттің негізгі міндет ретінде танылады. Конституцияға сәйкес Қазақстан
Республикасы ... ... ... жоғарғы лауазымды тұлға,
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының, Республика Конституциясы мен
заңдарының сақталуының ... ... ... ... ... ... ... айқындалды [13]. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы
Конституциясының маңыздылығына ... ... ... Н.Ә. ... ... ... ... былай деп жазды:
«Парламенттің құрамы, жекелеген кемшіліктеріне ... ... ... ... ... атқарды. Ең бастысы – егеменді мемлекеттің
ең бірінші Конституциясы ... Ол ... ... сөзсіз, саяси құқықтық жетістігіміз еді» [30].
Конституцияға сәйкес, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық ... мен ... ... байланысты, осы бағыттағы мемлекеттік
ұстанымның ... ... ... З.Ж. келесі өзінің теориялық ... ... ... ... ... заңы ... орнын, мәнін, негізгі ұстанымдарын, ... ... ... ... ...... болып табылатындығын
білдіретін, билікті ... ... ... ... ... ... ... саяси жүйені, қоғам мен ... ... ... [ ... ... ... ... сәйкес және сол нормалардың
тікелей қолданылатынын ескеріп, келесідей тұжырымға ... ... ... ... ... ... қарамастан жалпыға тән
құқықтармен тең жағдайда пайдалану, иелену мүмкіндіктерімен ... ... ... нысаналы топқа жататын, яғни әлеуметтік қорғауды
қажет ... ... ... ... мүмкіндіктері Қазақстан
Республикасының 2001 жылғы 21 сәуірдегі «Халықты жұмыспен қамту ... ... ... ... Осы мәселеде жұмыс берушілердің де
міндеттері ... ... ... ... ішкі еңбек нарығын қорғау
мақсатында шетелдерден тартылатын еңбек күшіне ... ... ... ... ... ... қажеттілігі, формалдық, нормативтік негізде
айқындалуы тиіс.
Сонымен қатар, ЕК-де орын алған кемшіліктерге байланысты ... ... ... ... деп ... ... 172-бабына сәйкес
жекелік еңбек дауларын қарайтын ... ... беру ... екі ... 1) ... жұмысқа орналасуға байланысты сотқа арыз беру – үш ай
мерзімінде; 2) ... да ... ... ... ... не жұмыс
беруші өзінің құқығының бұзылғандығын білген не ... тиіс ... ... бір жыл ... Осы, 172-баптың ресми мәтінінің түсініксіз, көп
мағыналы мазмұнда анықталғанына байланысты, құқық қолдану ... ... ... ... ... ... ... жұмыс берушімен жеке тұлғаны жұмысқа қабылдаудан бас тарту
жағдаятын негізсіз деп тану ... ... ... ... ... беруді,
материалдық құқықтық норма негізінде анықтау, қазіргі жағдайда мүмкін емес.
Бір ғана ... – ол ... ... ... ... ... 2 тармақтарына сүйене отырып, осы мәселеге байланысты туындайтын дауды
(талапты) негіздеу. Ғылыми теориялық негізде және ... ... ... ... ... ... ЕК-нің нормасын, нақты
құқықтық маңызы бар ... ... ... еңбек құқығының
формалдық қайнар көзі ретінде сүйену, яғни кодексті тіке қолдану, формалдық
аспектіде мүмкіндік тудырмайды [35,12б.]. Осы аспектіде ... ... ... ... ... қағидаттарға да қайшы келетіндігін
анықтаймыз. ... ... ... ... қағидаттардың
қатарында (4-баптың 1,2,3-тармақшалары) адамның және азаматтың еңбек
саласындағы құқықтарының ... жол ... ... ... еркін пайдалануы; жұмыспен қамтылуда кемсітушілікке жол бермеу
қағидаттары еңбек ... ... ... ... ... ... қағидаттар құқықтық қағидаттар ретінде танылады. «Халықты жұмыспен
қамту ... ... ... ... сәйкес халықты жұмыспен қамту
саласындағы мемлекеттің саясаты: 1) ... ... ... ... ... олардың еңбек түрін және мамандығын еркін
таңдау құқығын қамтамасыз ету; 2) ... ... ... ... ... қысқарту, жұмыс орындарын құру, т.б. қағидаттар
айқындалған. ... ... ... ... Конституциясымен
айқындалған адамның еңбек ету бостандығына ... ... және ... анықталған, жарияланған негізгі құқықтық қағидаттардың жүзеге
асырылу тәсілдерінің заң бекітушімен ... ... ... отырғандығын
мойындауға мәжбүрміз. Осы аталған ... ... және ... ... ... ретінде, біздің пайымдауымызша, осы ЕК-нің 172-
бабын келесі мәтінде толықтыру қажет. Осы ... 1) ... ... алу» ... мәтіндегі сөздерден кейін «және ... ... ... ... ... ... жаңа ... толықтыру
қажет. Ары қарай осы тармақшаны «жұмыстан босатылған күннен бастап» ... ... ... ... ... бас тарту туралы ресми жазбаша
түрде жауап алған ... ... ... ... ... ... Негізінде
осы жоғарыда анықталған кемшіліктерді тек қана ... ... ... ... ... ғана тиісті емес, сонымен ... ... ... ... ... ... және ... да
еңбектік заңнаманы қабылдауда заң ... ... ... да
қателіктер аз емес. Еңбек құқығының субъектілері, олардың ... ... ... ... азаматтық қызметшілер және
қызметкерлер болып үш топқа бөлінеді [37,16б.].
Жұмыспен қамту ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын
шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қызмет пен кәсiп ... ... ... ... әдiл де ... ... ... әлеуметтiк қорғауды қамтамасыз етуге; нәтижелi жұмыспен
қамтуды қамтамасыз етуге, жұмыссыздықты азайтуға, жұмыс ... ... беру ... ... рыногының қажеттерiне және инвестициялық саясатты
ескере отырып, оның даму ... сай ... ... ... азаматтардың заңдарға сәйкес жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... және ... еңбекке
қабiлетiн дамытуға жәрдемдесуге; бар жұмыс орындарын сақтаған және ... ... оның ... ... ... ... ... орындарын
ашатын жұмыс берушiлердi ынталандыруға; уәкiлеттi орган және жеке ... ... ... ... ... ... ... шетелге жұмыс күшiн ... ... ... ... жұмыс күшiн тартуға квота белгiлеу жолымен iшкi
еңбек ... ... ... ... ... ету ... iс-шараларды жергiлiктi атқарушы ... ... ... ... ... қамту саласындағы қызметтi
экономикалық және әлеуметтiк саясаттың басқа да бағыттарымен үйлестiруге;
еңбек рыногының ... ... ... ... мемлекеттiк
органдардың халықты жұмыспен қамтуды қамтамасыз ететiн шараларды әзiрлеу
мен iске асыру ... ... ... ... ... және ... бақылауды жүзеге асыруға; Қазақстан Республикасы азаматтарының
шетелдегi және шетелдiктердiң Қазақстан ... ... ... ... ... шешудi қоса алғанда, халықты ... ... ... ... ... ... жұмыс
берушiлер, қызметкерлер және қоғамдық ұйымдар өкiлдерiнiң мемлекеттiк
жұмыспен қамту ... ... мен iске ... қатысуын қамтамасыз етуге;
жұмыспен қамту саясатымен үйлестiрiлген, қосымша жұмыс орындарын ашу iсiн
ынталандыруды ... ... ... және ... саясатын жүргiзуге
бағытталған [38,28б.].
Халықты жұмыспен қамту бағдарламаларын ... ... ... не ... ... ... ... өзге де
қорлар есебiнен жүзеге асырылады.
Жұмыссыздық - экономикалық тұрғыдан белсендi халықтың бiр ... ... ... ... ... ... орын беретін әлеуметтiк-
экономикалық құбылыс. Халықты жұмыспен қамту ... ... ... ... ... - ... ... емес себептер
бойынша табыс әкелетiн еңбек қызметiмен айналыспайтын, ... ... ... еңбек етуге әзiр, еңбекке жарамды жастағы адамдар; қоғамдық ... ... ... ... ... ... ала ... даярлықтан
өтуiн талап етпейтiн, әлеуметтiк пайдалы бағыттағы және ... ... ... ... ету үшiн уәкiлеттi органдардың ... ... ... қызметiнiң түрлерi. Жұмыспен қамтылған халыққа:
еңбек шарты бойынша жұмыс iстейтiн, соның iшiнде жұмысты сыйақы үшiн ... ... емес ... ... ... орындайтын немесе ақы төленетiн
өзге жұмысы (қызметi), табысы бар ... ... ... өз ... жұмыспен айналысатын өзге де тұлғалар; қосалқы
кәсiпшiлiкпен айналысатын және өнiмдi шарттар бойынша ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
өндiрiстiк кооперативтердiң мүшелерi; ақы төленетiн ... ... ... ... ... ... Қарулы
күштерiнде және басқа да әскерлерi мен әскери құралымдарында қызмет атқарып
жүрген; ... ... ... ... және дiни ... ... құрылтайшылары (қатысушылары) болып ... ... ... ... ... ... жатады.
Жұмыссыздықтан әлеуметтiк қорғау мәселесінде, уәкiлеттi органдардың
делдалдығы арқылы, мемлекет ... ... ... ... мен
жұмысқа орналасуда жәрдемдесуге кепiлдiк бередi. Мемлекет халықтың ... ... ... ... ететін) жұмыспен қамтуға жәрдемдесу
жөнiндегi шараларды қамтамасыз етедi. Нысаналы топтарға: табысы аз ... бip ... ... ... ... ... тәрбиеленушiлерi, жетiм
балалар мен ата-ананың қамқорлығынсыз қалған жиырма үш ... ... ... ... балаларды тәрбиелеп отырған жалғызiлiктi, көп
балалы ата-аналар; Қазақстан Республикасының заңдарында ... ... ... ... ... ... қадағалауды қажет
етедi деп танылған адамдар бар ... ... жас ... (жасына байланысты зейнеткерлiкке шығуға екi жыл қалған);
мүгедектер; ... ... ... ... ... босаған
адамдар; бас бостандығынан айыру және (немесе) мәжбүрлеп ... ... ... ... ... және ... оқу орнынан кейiнгi
бiлiм беру ұйымдарын бiтiрушiлер; жұмыс берушi-заңды тұлғаның ... ... ... тұлғаның қызметiн тоқтатуына, қызметкерлер ... ... ... байланысты жұмыстан босатылған адамдар жатады
[39,22б.]. Жергiлiктi атқарушы органдар ... ... ... мен ... ... ... ... жататын адамдардың бұған қосымша
тiзбесiн, сондай-ақ әлеуметтiк қорғау жөнiнде ... ... ... жылғы Қазақстан Республикасы Президентінің «Жаңа онжылдық – ... ...... жаңа ... ... ... азаматтық қоғамды дамыту бағытындағы мақсат пен міндеттердің
шеңбері айқындалып азаматтық бастамашылдықты ... ... ... айқындалады [29].
Қай салада болмасын еліміздің өркендеуінің негізі болып адами фактордың
танылатындығы баршаға мәлім, сәйкесінше, өндірістің бірден бір ... ... ... қызметкер танылса, екінші бөлігін еңбек құралдары
құрайды. Осы тұжырым еңбек ... ... мен ... ... ... ... 2-тармағына сәйкес еңбек заңнамасының міндеттері –
жұмыс беруші мен қызметкерлердің мүдделерінің ... ... қол ... ... тиімділігі мен адамдардың әл-ауқатын
арттыруға ... ... ... ... ... табылады [39.53б.].
Жоғарыда аталған бағдарламалық құжаттарға сәйкес ... ... ... аса ... ... ... ... әрбір индустриялық жобаның
тек қана жергілікті биліктің ғана ... ... ... ... ... бақылануына алыну қажеттілігі айқындалды.
ҚР ЕК-нің 306-бабының 14) бөлігіне сәйкес мемлекеттік саясаттың негізгі
бағыты – біртұтас ... ... іске ... ... ету ... XXI ғасырға тән жаһандану үдерісін ескеріп, әркімнің ақпарат
алуға деген құқығының заңнамалық тұрғыда ... ... ... жолмен дамуы және Қазақстан Республикасында ашық қоғамның
орнықтырылу талабына сәйкес осы институттың ... ... ... ... ... ... ... міндеттер бағытында
кешенді түрде зерттеуге алып, болмысын айқындауымыз қажет. Яғни, адамның
және басқа да ... ... ... ... ... алу және ... тарап институты, кешенді институт ретінде, қоғамдық ... ... ... ... ... қатысты қызметкерлердің еңбекті ұйымдастыру,
жоспарлау үдерісіне тікелей қатысу мүмкіндігінің құқықтық негіздемесі ... ... ... ... ... ... актілерімен танысуға
деген құқығының ресми бекітілгендігінде. Осы мәселе ҚР ЕК-нің 33-бабы 3-
тармағының ... ... ... Осы ... ... ... ... 6-тармағына, 86-бабының 5-тармағына сәйкес жұмыс
уақытының ұзақтығы ... ... ... ... және ... белгіленген тәртіпте, яғни келісімде негізде айқындалады.
Халықтың, ... және ... ... органдарының еңбектік
қатынастарды реттеуге тікелей қатысуының негізгі ... ... ... ... ... ... ... және ұйым
деңгейіндегі еңбектік, ...... ... ... уәкілетті органдармен, жұмыс берушілермен тең тарапты ... ... ... ... Өйткені әлеуметтік
әріптестермен қабылданатын республикалық, салалық және өңірлік келісімдер,
сол аталмыш деңгейлерде, барлық жеке және ... ... тең ... заңды күші болады. Әлеуметтік әріптестіктің тараптары болып, ҚР ЕК-
нің 262-бабына сәйкес, мемлекет атынан қатысатын ... ... ... мен ... ... ... қатысатын олардың өкілді органдары
танылады.
Әлеуметтік әріптестер арасында туындайтын қатынастар ҚР ЕК-мен және
басқа да ... ... ... ҚР ... ... ... ... негізгі міндеттері айқындалған, олар: әлеуметтік,
еңбек және осылармен байланысты экономикалық қатынастарды ... ... ... ... барлық жіктерінің мүдделерін объективті ескеру
негізінде ... ... пен ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғауды жүзеге асыру; барлық деңгейдегі
әлеуметтік ... ... ... алмасуға және келіссөздер жүргізуге
ықпал жасау; ұжымдық еңбек дауларын шешуге ... ... ... саласындағы мемлекеттік саясатты іске ... ... ... ... бағытта, ҚР ЕК-нің 314-бабының 7) бөлігіне сәйкес,
қызметкер жұмыс берушіден жұмыс орнының сипаты мен ... ... ... жай-күйі, еңбек қауіпсіздігі, өмірі мен денсаулығына ... ... ... ... ... ... факторлардың әсерінен
қорғану жөніндегі шаралар ... ... ... алуға осы баптың 9)
бөлігіне сәйкес, ... ... ... ... ... шағымдануға деген
құқығы бекітілген.
Осы мақсатта адамның және азаматтың конституциялық ... ... ... ету ... ... ... қоғам
институттарын жетілдіру қарсаңында, терең теориялық және практикалық
талдауды және зерттеуді ... ... ... ... 2007 жылғы
12 қаңтардағы № 221-ІІІ “Жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау
тәртібі ... ... және ... Республикасының 2000 жылғы 27
қарашадағы №107-II “Әкімшілік рәсімдері туралы” Заңына сәйкес ... ... ... Осы ... актлерді қабылдауда көзделген
мақсат – мемлекеттік басқару қызметін ... ... ... функциясын атқаратын мемлекеттік қызметшілердің жауапкершілігін
арттыру, құқықтық тәртіпті орнықтыру, ішкі ... ... ... ... әрекеттерге жол бермеу болып табылады. Қазақстан Республикасының
1999 жылғы 23 ... № 453-I ... ... туралы” Заңының 9-бабы
1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес мемлекеттік қызметші, осы ... ... да ... ... азаматтардың өтініштерін заңнамаға
сәйкес қарау, өтініштерге байланысты ... ... ... жєне ... ... ... ... қолдануға міндетті.
Конституцияның 33-бабының 1-тармағына ... ... ... ... және өз ... арқылы мемлекет ісін басқаруға
қатысуға, орталық мемлекеттік органдар мен жергілікті ... ... ... өзі жүгінуге, сондай-ақ, жеке және ұжымдық өтініштер
жолдауға деген құқығы айқындалып, ... ... ... ... іске асырудың механизмдері бекітілген.
Өтініштерді беруге деген әркімнің құқығын қамтамсыз ету, ... ... ... ... ... ... ... баптарына негізделеді: 18-бабының 3-тармағына сәйкес
лауазымды адамдар ... ... ... ... мен ... қатысты
құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен танысу мүмкіндігін
қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... ... кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға ... ... бар; ... ... ... – Қазақстан
Республикасында, Конституцияға сәйкес, адам құқықтары мен бостандықтары
танылады және ... ... ... Қазіргі уақытта, әркімнің
өтініштерін қарауды құқықтық аспектіде реттейтін нормативтік ... ... ... ... ... және мемлекеттік
емес ұйымдардың басшылары және басқа да лауазымды тұлғалармен өтініштерге
байланысты ... ... ... ... ... тіркеу туралы іс-
қағаздар өндірісін сол ұйымдарда ... ... ... ... Осы ... ... ... құқықтық тәсілдердің бекітілу
қажеттілігі дәлелдеуді қажет етпейді. Өтініштерге ... ... ... бір ... ... ... Ұйым ... құжаттар, ҚР ЕК-нің 1-бабы 1-тармағының 45-тармақшасына және
10-бабына сәйкес жұмыс берушінің ... ... ... ... ... ... айқындалған.
Осы терминдерге қатысты, яғни, жұмыс берушілердің актілері, жұмыс
берушілермен ... ... ... ұғымдарын Қазақстан
Республикасының 1998 жылғы 24 наурыздағы «Нормативтік құқықтық ... ... ... ала ... айқындаймыз. Осы Заңның 2-бабының 4-
тармағына сәйкес, заңнамаға сәйкес қабылданған, құқықты іске асыру ... ... мәні бар ... ... ... ... емес ұйымдардың, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... актілері; 2) уәкілетті
орган болып табылмайтын мемлекеттік ұйымдардың нормативтік актілері.
Аталмыш нормативтік ... ... ... және ... ... ... осы ... реттелмейді. 2009 жылғы 25 қыркүйектегі Қазақстан
Республикасының Мәдениет және ақпарат Министрінің № 128 ... ... және ... емес ... ... ... ... басқарудың Үлгілік Ережелеріне сәйкес ұйымдарда іс жүргізу
мен мұрағаттық құжаттардың сақталуының жай-күйі айқындалады.
2. Қазақстандағы еңбек рыногының табиғаты және оның ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы
Адамзат тарихының тәжірибесі, адамның еңбекке деген ең ... ... ... тек ... оның ... ... нарығы жағдайында ғана іске
асатындығын көрсетті. Еңбек нарығы дегеніміз - бұл ең алдымен жұмыс күшіне
сұраным мен ұсыным, ... бұл тым ... ... ... ... күшін
реттеуде оны әкімшілдік-әміршілдік әдіске қарама-қарсы әдіс деп қарауға
болады. Еркін еңбек - бұл ... ... ... ... ... ... мемлекет, жұмыспен
толық қамту мәселесін өндіргіш күштерді орналастыру бағдарламасына сәйкес
орталықтанған жоспар бойынша өндіріс салалары мен ... бөлу ... ... Жаңа ... ... ... ... етуге қабілеті бар
тұрғындардың санына асып ... ... ал ол, өз ... ... ... тудырды, және де, бұл қардарлық экстенсивті типтегі шаруашылық
механизмінен қолдау тауып отырды: касіпорынның жалақы қоры ... ... ... ... ... өзгеріп отыруы еңбек өнімділігінің
төмендігінің және жұмыскерлерді өндірістегі негізгі жұмыстарынан ... және ... ... ... ... ... бағыталды.
Тиімді түрдегі жұмыспен қамту жолы еңбек нарығында ... ... ... Еңбек нарығы - бұл жұмыс күшін (адамның еңбек ету қабілеті) тауар
түрінде сату-сатып алуға байланысты ... ... ... ... ... ... квалификациялы еңбектің беделінің сәтсіз көтеруіне әсер
етеді, осының ... ... ... ... ... ... ... олардың еңбегінің сапасына деген талап күшейеді.
Еңбектің тікелей әсер етуінің арқасында жоғарғы біліктілікті ... ... ... жұмыс орынының бағасы өседі, жұмыскерге және
оның еңбегіне талап күшейеді. Еңбек рыногында өте ... және ... ... әрі ... ... жүргізіледі. Рынок енбекке
кабілетсіздерді, жалқау, әлсіздерді ... ... Ол ... ... қамтамасыз етіп, іскерлік пеи бастамашылдыкты ынталандырады.
Еңбек нарығына барынша қабілетті және іскер жұмыскерлерді қатал, аяусыз
түрде іріктеу тән. Ол ... ... және ... ... аямайды. Еңбек нарығы жұмыс күшін ... ... ... оның ... ... ... ширақтығына
себепші болады, іскерлік пен белсенділікке ынталандырады. Нарықта жұмыс
күшіне сұраным мен ұсыным заңы ... ... ол ... ... ... ... Бұл жерде жұмыс күшін сатушылар мен ... ... ... ... ... яғни еңбек ету қабілетін ұсынушы жұмыскерлер
сатушылар болып табылады. Еңбек ұжымдары мен кәсіпкерлер жұмыс ... ... ... Бір ... айтқанда, еңбек нарығын мойындау жұмыс
күшінің әлеуметтік-экономикалық табиғатын және оның ... ... ... ... ... өзгертеді. Қазірде, біздің
қоғамымызда жұмыс күшінің тауар табиғаты жөніндегі ғылыми дау ... ... ... Еңбек нарығының әрекет ету жағдайында жұмыс күші
тауарға ... ал оны ... ... қосу нарықтық тәсілмен
- сату-сатып алу арқылы жүзеге асады.
Егер де жұмыс күші тауар ... онда оның құны ... ... ... ... анықталады және қазіргі кездегі оның шамасы қандай? Жұмыс ... оны ... ... ... өмір сүру құралдарының құнымен анықталады.
Әзірше, дүние жүзінің көптеген елдеріне қарағанда біздің ... ... оның ... күші ... бағаланады. Мысалы, Швейцарияда бір сағаттық
еңбек - 30, Германияда -28, Австрияда - 22, Францияда -15 ... ... ... бойынша бұл көрсеткіш, қазіргі таңда Казақстанда, орта
шамамен 0,10 даллар (әрине бұл арада ... ... ... ... [20,85б.].
Енбек рыногы нарық түрлерінің ішіндегі ең жетілмегсні болып табылады.
Өзінің жұмыс күшін ұсынатын ... ... ... ... бар немесе жоқтығы туралы мәліметтермен толық ақпараттанбаған.
Олар өзінін қаласының шеңберіндегі бос ... ... ... толық
білмейді. Ал басқа аймақта жұмыс орнының болуы туралы тіпті хабарсыз. Рынок
жағдайында экономикалық еңбекті ... заңы ... ... Оның ... ... экономикалық жағдайын жақсарту үшін белсенді жұмыс жасауы
керек, ол болса тұрақты жетілдіруді қажет етеді және ... өмір бойы ... ... қызмет сапасы түрін өзгерткені абзал.
Қазақстан Республикасындағы қалыптасып отырған ... ... ... ... ... Мұнда әзірше жұмыс күшін еркін сату ... ... ... оның ... ... ... және экономикалық факторлармен
шектелуде: әлі де ... ... ... ... ... ... ... аумақтық құйылуын тоқтататын нақты тұрған жай нарығы болмай тұр.
Еңбек рыногындағы тепе-тендік сұраным мен ұсыным ... ... ... мен ... заңы ... жасайды және ол еңбек ақыға әсер
етеді. Мұнда жұмыс күшін сатушылар мен ... ... ... ... күшін ұсынатын жұмыскерлер, яғни жұмысқа кабілеттілігін сатушылар
болып ... ... ... ... мөлшері жалақы мөлшерінен кері
пропорционалды байланыстылықта болады. Жалақы ... ... ... нарықтық тепе-тендікті сақтау мақсатында жұмыс күшіне сұранымды
төмендетуі қажет, ал жалақы ... ... ... ... артады.
Жұмыс күшіне деген ұсыным нақты байланысқа іс-әрекет етеді.
Біздің елімізде ... ... ... үшін ... ... ... ... мен оның өндіріс құрал-жабдығымен қосылу әдісін
түбегейлі өзгерту керек. Жұмыс күшінің өндіріс ... ... ... - сатып алу-сату жолы арқылы жүзеге асады.
Графикте еңбекке деген сұраңым мен ұсыным қисығы және жалакы денгейінің
тепе-тендігі көрсетілген. "Е" ... ... ... ... мөлшері
жұмыс күші ұсынымына тең, яғни еңбек ... ... ... ... ... ... ... "Е" жалақысын төлеуге келіседі, себебі еңбек
рыногында қажетті мөлшерде жұмыс күшін табады және оның еңбекке деген төлем
қаблеттілігі ... ... ... Рыноктық тепе-теңдік
жағдайында барлық жұмыскерлер толық еңбекпен қамтылған және ... ... ... ... ... көрсетуін ұсынуға дайын. Сондықтан "Е"
нүктесі ... ... ... көрсетеді [10,115б.].
W D ... ... ... ... ... ... 3. ... деген сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдік қисығы *
* Дерек көзі: [1,135б.].
Ал енді тиімді еңбекпен ... ... ... ... ... ... ... халык шаруашылығы көлемінде еңбекке кабілетті
тұрғындарды жұмыс ... ... ... ... ... ... ... өте аз еңбек шығынымен канағаттандыра білу.
Қазақстандағы қазіргі рыноктық ... ... ... ... ... ... кажет, сөйтіп жұмыссыздыктың табиғи мөлшері
сақталады. Оған тең ... ... ... ... және ... ... ... екендігі белгілі. Бірінші жағдайда экономикаға
- сұраным инфляциясы, өндірістің төменгі тиімділігі, сала мен ... ... ... ... тәсілі, стагфляция және басқа ірі
келеңсіздіктер әсер етеді. Екінщі жағдайда - өндірістің еңбек ... ... ... ... құқының жаппай бұзылуында,
көптеген жұмыссыздарды қажеттілікпен сақтауға ... ... ... ... және т.б. ... тұр. Республикада алдағы
жылдары тіркелетін жұмыссыздар саны бірнеше мыңға дейін ұлғаюы ... ... ... дайындалғаны жөн және әлемдік тәжірибеге ... ... ... ... ... ... ... қамтудың мемлекеттік
реттеу механизмі құқықтық негіздегі, арнайы ... ... ... ... ... Осы жағдайда мемлекет әлеуметтік
саясатында міндетті шараларды жүргізуге міндетті: ... ... ... ... ... мен жаңа ... ... құру және
әлеуметтік саясат және т.б.
Қазакстан Республикасы "Тұрғындарды жұмыспен қамту туралы"жұмыссыздығы
үшін олардың, негізгі-жалақысының 50%-нан төмен емес ... ... ... Ол ... ... қалыптасқан жағдайға, күн көру
деңгейімен төмен болмауы ... ... үшін ... ... ... ... АҚШ-да жалақының 50%-ын құрайды, ... жас ... мен ... ... байланысты 3-12
айдың жалакысының - 60-80% құрайды, Францияда - 1-2,5 жылдағы ... ... ... қосымша күніне 40 франк төленеді, ал 3 жыл бойы ерскшс ақы
төленеді. Ұлыбританияда 52 апта бойы 28,5 фунт ... ... ... ... ... сол ... ... арнайы
қор құрылады. Рыноктық экономикасы дамыған көптсген елдерде еңбек
нарығындағы ... ... ... ... ... ... Осы ... жастар арасындағы жұмыссыздықпен күресу үшін арнайы
бағдарлама жасалып, ол өмірге ендіріледі. Бұл бағдарламада ... ... үшін ... ... құру ... ... орын берілген,
кәсіпкер жалақыны төлеу шығындарын қаржыландырмаса, мемлекет ... ... ... өз ... ... ... Республикасы
Президентінің 1996-ншы жылы 6 ... ... ... ... ... ... шешімі шығып, онда осы мәселелерді қарастыру
көзделген.
Жұмыссыздық мәселесін шешуде ... ... ... ... ... ... ... алады. Еңбек биржасы — бұл ... ... ... мекеме, мұнда еңбекті жалдау кезінде жұмыскер ... ... ... іс-әрекет жүзеге асады. Бұрынғы КСРО-да ең
соңғы еңбек ... ... жылы ... ... көзі ... ... шындық барлық еңбек нарығы элементтерінің қайтадан
пайда болу қажеттілігін алға тартуда. Қазақстанда ... ... ... ... ... жылы 1 ... бастап жұмыс істей бастады.
Қазіргі кезде мұндай биржалар орны өсіп ... ... ... ... ... биржасы алғашқыда гуманитарлық институт ретінде пайда
болып, оның мақсаты жұмыссыздарға көмек көрсету еді. ... өте келе ... ... ... ... дамуына сай олардың міндеттері мен
қызметтері ... ... ... еңбек биржасы еңбек нарғын реттеудің
маңызды инструменті болып, жұмыспен қамту саясатын ... әрі оны ... ... ... ... ... ... кызметі мынау болып
табылады: енбек нарығында сұраным мен ұсынымды зерттей ... ... ... алу, бос ... ... ... ... ауыстыратын және жұмысқа
тұрғысы келетін адамдарға ақпарат беру, жұмыс іздеген мамандарды оқытуды
ұйымдастыру және жаңа ... ... ... ... ... бағдар
жұмысын жүргізу, адамдардың жұмысқа орналастыру кезінде делдалдық іс атқару
және жұмыссыздарға жәрдем ақы төлеу ... ... ... және ұйымдар
мүддесін ескере отырып биржа арқылы еңбек нарығына әсер етеді. Еңбек
биржасы ... ... ... үшін ... ... ... ... кімді аламын десе де таңдау еркіне құқылы және өзінің кадрлар бөлімі
арқылы жұмыскерді жалдауға ... бар. ... ... ... компанияларында жұмыс күшін жалдау екі жағдайды ... ... ... ... ... ... оның ... даму
стратегиясын және фирманың өз ... ... ... ... ... ... жұмыс күшінің ұлттық нарығының жағдайын ескеру керек;
Жұмыс күшін жалдау кезінде ... ... ... ... және орта оқу орындарынан мамандарды тарту:
- жұмыспен қамту (биржа) орталығы арқылы кадрларды жалдау;
- жарнамалық ... мен ... ... ... ... тарту;
- орналасатындарды конкурстық (бәсекелестік) негізде мұқият таңдау,
сондықтан бір жұмыс орнына бірнеше орналасатындарды тарта білу. ... ... ... ... онда әртүрлі тестілерді қолдану ескеріледі.
Тестілер жұмыс орынына таласатын ... ... ... ... ... ... ... жалпы интеллектуалды деңгейі тексеруге,
кейде әртүрлі дайындық деңгейін байқататын, ... және ... ... ... оның ... таласкердің тандап алған ... ... ... ... жұмыссыздықты сипаттайтын кейбір қосымша мәліметтерге жүгінейік.
Олар жоғарыда ... ... ... және оны ... ... ... ... бағалауға көмектеседі.
Айталық, сіз жұмысты жоғалттыңыз деп есептейік, сіздің ұзақ уақыт ... ... ... қанша? Жауабы өте маңызды, ... ... ... және мемлекеттік саясаттың лайықты ... Бір ... егер ... ... ... сипатта болса, оның
уақытша және мүмкін шарасыз болуын болжауға болады. Адамдарға ... ... ... ... сай келетін жаңа жұмысты табу үшін уақыт
керек етеді. Басқа ... ұзақ ... ... алатын жұмыссыздық — өзге
құбылыс, себебі лайықты жұмыс табу үрдісі ұзаққа созылмауы керек еді. ... ... ... ... күту ... Осыдан,
жұмыссыздық ұзақтығы туралы мәліметтер біздің оның себептері ... ... етуі ... қойылған сұрақтың жауабы оңай емес. Мәліметтер бойынша, көп
адамдарға жұмыссыз отыру кезеңі ұзаққа ... ... сол ... ... ... ең үлкен үлесті ұзақ уақыт бойы
жұмыссыз отырғандар қосады. Мысалы, 1974 жылы ... ... ... кезде жұмыссыздардың 60%-ы 1 ай ішінде өздеріне жұмыс ... ... ... жинақталған ұзақтылығынан 69%-ы 2 немесе одан көп ... ... ... кезеңдеріне жатады [15,83б.].
Неге осы фактілер бір-біріне қайшы келетінін түсіну үшін, келесі
мысалды қарастырайық. ... 14 адам ... ... кейбір бөлігінде
жұмыссыз болады. Оның ішінен 12-сі бір ай ... ... ... ал ... ... жұмыс істемейді. Сонда, осы адамдар жалпы қосқанда 36 ай ... ... ... ... ... ... көп ... қысқа
мерзім ішінде жұмыссыз жүрді. 14 адамның ішінде 12-сі ... 86% ... бір ай ... ... ... ... ... көп белігі ұзақ уақыт бойы 36 ай ішінде 24 ай жұмыс істемеген
67% жыл бойы жұмыс істемеген екі адамға ... ... заты не ...... ... жеке ... мен немесе жұмыссыздықтың жиынтық
ұзақтылығы ма, жұмыссыздық не қысқа мерзімді, не ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... үшін маңызды мәні бар. Егер мақсат жұмыссыздық ... ... онда ұзақ ... ... жалпы жұмыссыздық ұзақтылығына үлкен
әсерін тигізеді. Алайда бұндай саясат өте дәл ... ... ... бойы ... ... ... ... арасында азшылықты
қүрайды. Жұмыссыз қалған адамдардың көп ... ... ... түрде тез
табады.
Жұмыссыздық пен нақты ЖҰӨ көлемі арасында қандай тәуелдік бар? ... ... ... мен көрсетілген қызмет түрлеріне байланысты
жұмыстарды атқарады, ал ...... ... ... ... ... нақты ЖҰӨ көлемінің төмендеуіне ... Бұл ... ... мен ЖҰӨ ... арасындағы жағымсыз
тәуелділік.
Сурет пиктограмма болып табылады, мұнда горизонталь ось ... ... ... ... ал ... ось ... ... ЖҰӨ көлемінің өзгерісі пайыз түрінде көрсетілген (4 ... ... ... бір ... сәйкес. Осы екі ауыспалылардың арасында ... әр ... ... ... ол ... ... нақты ЖҰӨ
көлемінің төмендеуімен байланысты екендігін көрсетеді [15,87б.].

•1984
6
5 ... ...... 4
- 3 • ... -2 -1 0 1 2 ... 5. ... ... *
* Дерек көзі: [10, 95б.]
Жұмыссыздықтың өзгермейтін деңгейіңде заң өлшемділігі болады, яғни
мұнда ... ЖҰӨ ... өсім ... ... ... ... капиталдың
жиналуымен және ғылыми-техникалық прогрестің ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің жоғарылауын 1%-ға,
нақты ЖҰӨ көлемінің өсім қарқынын 2%-ға ... Сол ... ... 6 және 8%-ға өсімі нақты ЖҰӨ көлемінің өсімін былай
құрайды: 3 — 2 х (8 — 6) = ... ... ... ... ... ... мен міндеті
Жұмыспен қамтудағы өзгерістер экономикадағы жалпы процестері, сондай-ақ
еңбек нарығының өзгеруінің заңдылықтарын білдіреді. Қайта құру ... ... ... және ... ... өзін байқатқан
жұмыссыздық пен жұмыспен қамту жағдайын өзгертетін бірқатар тенденциялар
белең алды.
Жұмыспен қамту нысандарының кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің жаңа нарық
институттарының пайда болуына байланысты жұмыспен ... ... ... ... ... ... Өтпелі экономиканың негізгі тенденциясы –
экономиканың жеке меншік секторында жұмыс істейтіндердің ... Егер ... жеке ... ... ... ... халықтың саны 18,8 % -ды,
мемлекеттік секторда - 61,8 –ды құраса, 2009 жылы мемлекеттік ... ... ал жеке ... ... енді 74,0% -ды және ... ... ... олардың азаматтары мен заңды тұлғалары мен азматтарында –
2,5%-ды құрады. ... ... ... жеке меншік нысандар мен
кәсіпкерлерлік қызметке қарай ойысуы жалпы экономикадағы ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамту саласында, өндіріске қажетті жұмыс күші ... ... ... ... ... арасында елеулі қайшылықтар бар.
Оның шиеленісуі - ... ... ... ... өздерінің экономикалық және ... ... ... ... ... ... деп біраз уақыт жұмыссыз қалады. Ол
көбінесе 2 айдан 6 айға дейін созылады. Сонымен ... ... ... мамандар да ондай дайындық деңгейін талап етпейтін қызметтерде ... ал бұл ... яки ... жұмыссыздықтың орын алып отырғанын
көрсетеді.
Бұл жағдайлар, қазірде нарықты экономикаға өту кезеңін басынан кешіріп
жатқан біздің елімізге де тән бола ... Атап өту ... - бұл ... ... ... ... Мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің
нәтижесінде көп укладты экономика орнығуда, ал ол, өз ... ... ... ... ... ... жұмыскерлердің босауын
жеделдетуде. Кәсіпкерліктің және ... да ... ... ... жұмыстан босап қалған жұмыскерлерді жұмыспен қамтуға мүмкіндік
бермей отыр. Қалыптасқан шаруашылық байланыстардың үзілуі, ... ... және ... қардарлығы өндіріс қуатының толық
пайдаланылмауда. Қазіргі таңда Қазақстанда ... ... ету ... ... елде ... ... 1992 жылы 9,4 ... адамға жетті,
немесе халықтың жалпы санының (17 млн. адам) 55 процентін құрады. Халық
шаруашылығы ... ... ... 7,4 ... адам ... ... 6 миллионға таяуы немесе 81 проценті ... ... ... ... ... Бұл ... әлі де басым екендігін, яғни нарық механизміне тән ... ... ... өте баяу ... жатқандығын көрсетеді.
Сонымен қатар қазіргі еңбекпен қамту ... ... ... жұмыспен қамтамасыз ету қатынастарының терең ... ... ... ... ... басқару жүйесі жағдайында халықты
толық, әсіресе тиімді еңбекпен қамту мәселесін шеше ... Бұл ... біз нені ... ... қамту дегеніміз, ол халық шаруашылығы көлемінде
еңбекке деген қабілеті бар халықты жұмыс ... ... ету. ... ... ... ... - ... қажеттіліктерді минималды еңбек
шығындарымен қанағаттандыру.
Өндірісі дамыған батыс елдерінің тәжірибесі, тиімді еңбекпен қамту ... ... өмір ... ... ғана ... көрсетті.
Кесте 1.
| ... ... ... ... ... ... ... салалық құрылымының өзгеруі Қазақстанның өтпелі
экономикасына тән өнеркәсіптің бірқатар ... мен ... ... ... орын алған өндірістің түсуі жұмыс күшінің салалардың
арасында бөлінуіне әсер етпей қоймады. ... 90- ... ... ... ... ... тұрғын үй коммуналдық шаруашылық пен
тұрмыстық қызмет көрсету, қаржы және сақтандыру, ... ... ... экономиканы қалыптастыру және оған қызмет көрсетумен байланысты
кейбір ... ... ... ... ... ... істейтіндердің
саны 12,9 % -дан (1995ж.), 22,9% -ға ... ... ... ... ... жұмыспен қамтудың жалпы түсуінің нәтижесінде
өндіріс өсіп, жұмыс істейтіндердің саны да артты. ... ... ... құрылыста жұмыс істейтіндердің саны айтарлықтай ... 1998 ... саны 18,3 % -ды ... ... кейін экономиканың өркендеуі осы
тенденцияны өзгертіп, 2001- 2007 жылдар аралығында құрылыс пен ... ... саны ... тұрақталды (18,9% деңгейінде)
[19,205б.].
Аталған тенденцияларды біркелкі ... ... ... ... ... ... өсуі мен индустриялық секторда оның қысқаруы
жалпыәлемдік тенденциямен үйлеседі және ... ... мен ... ... ... ... ... көрсету
саласына ойысқанын растайды. Алайда кадрлар құрылымының нашарлап, ... ... ... ... ... ... санының
қысқаруын оң бағалауға болмайды. Әсіресе, бұрын техникалық ... ... ірі және орта ... ... ... саны
жылдам қысқарды.
Экономикалық өсуге көшу үшін бұрын қалыптасқан тенденцияларды ескеру
қажет. Қазіргі уақытта осындай ... ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік тұрақтылығы.
Өндіріс көлемінің өте төмендеуі, экономикалық жағдаяттың ... ... ... ... орын алуы - осы және ... ... ... қатынастарының тұрақтылығына қауіп
төндіретіні белгілі. ... ... ... ... ... ... болмауынан жұмыс орнын жоғалту тәуекелі қоғамдағы барлық
қарама-қайшылықтарға ... ... ... қарама-
қайшылықтарды шешетін тәсіл ретінде қалыптасқан жағдайға бейімделудің әр
түрлі нысандары қарастырылады.
Бүкіл қайта құру ... ... ... ... экономиканың
терең құлдырағанына қарамастан, республикада халықты жұмыспен қамтудың
біршама жоғары әрі тұрақты деңгейі сақталып ... ал ... ... ... салыстырғанда біршама шамалы деңгейден аспады,
сондай-ақ, ресми тіркелетін жұмысссыздықтың деңгейі де шамалы.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... тұрақсыздықты тегістеуге мүмкіндік берген бірқатар бағыттарда
бейімделеді. Осы ... ... ... ... ... ... бір шамада қолданылады.
Біріншіден, қызметкерлерді игіліктің осы мөлшерін өндіру үшін тиімді
пайдалану мүмкін болмағандықтан, ... ... ... емес ... ... кең таралған. Трансформацияның бірінші кезеңінде осы нысан
жұмыспен толық ... ... кең ... Жұмыспен толық
қамтылмаудың кәсіпорын әкімшілігінің бастамасымен мәжбүрлі, төленбейтін
(немесе ... ... ... мен ... емес ... уақыты режимін
қолдану сияқты екі нысаны өте дамыды. Жұмыспен толықтай қамтылмау қатаң
кредит-ақша ... ... ... кәсіпорындардың банкрот
болып, қызметкерлердің жаппай босатылуына байланысты ... ... ... ... қамтамасыз ететін тиімділігі шамалы өндірістерге
қолдау көрсетілді.
Жұмыссыздың мәртебесі тіршілік ... ... ... ... ... жасалатын байланысты үзуіне, ал ресми ... ... және ... жұмыс бірқатар жағдайда ақшалай табысты
арттыруына байланысты қызметкерлер ... ... ... ... осы нысаны әлі де сақталып отыр.
Жалпы жұмыспен толықтай ... ... ... ... ... ... ... және тиімсіз ... ... ... жұмыспен қамтылған халықтың нақты табысының ... ... ... еңбекке деген ынтаға нұсқан келтіруге, сондай-ақ
өндірісте құрылымды дамытуды қиындатуға, ... ... ... ... ... көтермелеуге әсер етеді. Сондықтан егер
бірінші кезеңдегі жұмыспен толықтай қамтылмау ... ... ... ... ... ... ... бейімделуінің айрықша механизмі, ... ... ... ... ... ... ретінде болса, қазіргі
кезеңде жұмыспен ... ... ... ... ... ... қамтылмаулы қысқарту –жаңа жағдайда әлеуметтік тұрақтылыққа
көшудің маңызды бағыты.
Екіншіден, жұмыспен қайталама қамтылу да кең тарады. Жұмыспен ... ... екі ... одан да көп ... ... ... негізгі жұмыс
орнында қос қызмет атқаруды білдіреді. Өмір сүрудің төмен деңгейі мен ... ... ... толық қамтылмау салдарынан адам табыс деңгейінен
сақтау мақсатында екінші жұмыс орнын іздестіреді. Халықтың ... ... ... ... ... ... ... жұмыс сияқты жұмыс орнының
сенімсіз сипаттамаларымен байланысты.
Қосымша жұмыс нысанындағы қызмет түрлері арасында басқа кәсіпорында ... ... ... ... ... құрылыс салу, жөндеу, тігін
тігу, кәсіби қызмет бойынша қызмет көрсетумен ... ... ... Жүргізілген зерттеулер білім деңгейі ... ... ... ... ... соғұрлым жылдам табатынын көрсетеді. Негізгі
жұмыс ... ... ... ... ... ... ақы да ... болады және керісінше, негізгі жұмыс орнындағы қызметкерлердің
бәсекеге жоғары қабілеттілігі қосымша жұмыс ... да ... ... ал ... ... төмен адамдардың қосымша жұмыс табу мүмкіндігі
шектеулі.
Демек, егер жұмыспен толық қамтылмау жұмыссыздықтың өсуі мен жұмыс
күшінің ... ... ... ... ... ... ... өсіп-өнуін қамтамасыз етуге арналған табыстың жеткіліксіздігінің
орнын толтырады.
Трансформацияның екінші кезеңіндегі қайталама жұмыспен ... ... ... ... ... ... гөрі ... Халықтың нақты табысының өсуіне қарамастан 2003-2009 жылдар
аралығында қайталама ... ... өсуі ... Бұл ... ... ... жұмыс күшінің өсіп-өнуінің барлық
элементтерінің құнының, сонымен бірге тұрғын үй құнының ... ... ... да ... ... ... тырысуын білдіреді. Осының нәтижесінде
негізгі жұмыс орнындағы еңбекақы деңгейінің еңбек өнімділігімен қоса өсу
проблемасы өте сезілді.
Үшіншіден, ресми ... ... кең ... ... ... ... бірі ретінде ресми емес, яғни заң ... ... ... ... ... ... ... немесе заң жүзінде ресімделмеген дербес экономикалық жұмыспен қамтуды
атауға болады. ... ... емес ... ... құрылыс салу,жөндеу,көшеде
сауда жасау сияқты қызмет түрлері ... ... ... ... ... ... емес ... көбінесе-жұмысшылар, ал қызметкерлер
мен басшылар ең аз тартылған.
Жұмыспен ресми емес қамту бір ... ... өмір сүру ... ... және ... ... ... қамту саласындағы
институттарды бейімдейтін айрықша механизмнің рөлін атқарады. Екінші
жағынан, ... ... емес ... қазақстандық экономикадағы әлеуметтік
және құқықтық жағынан қорғалмайтын аймақты кеңейтіп, қылмыстық құбылыстар
көбейіп, ... ... ... айналды. Ресми емес экономикалық қызмет
табысты жасыруға әкеп соқтырады, осының салдарынан мемлекет ... ... ... Ол көбінесе экономиканың ашық секторынан тыс
тіршілік етсе де осы сектормен тығыз ... ... ... жұмыс
беруші еңбек заңнамасы тұрғысынан алып ... ... ... ... ... ... ... төлеуі мүмкін. Осының мысалы
ретінде еңбекақы «қаралай ... ... ... ... жүйесін
жатқызуға болады, ал осы жайттың өзі сол қызметкерлердің ... ... ... ... ... емес ... ... табысының деңгейі мен
жұмыспен қамтудың жай-күйіне әсер ... ... ... ... қала береді.
Жұмыспен қамтудың осы ... жою ... ... ... де, ... ... қатысты көптеген факторлармен
байланысты. Іс жүзінде шынайы әлеуметтік тұрақтылықты қалыптастыру ... ... осы ... ... ... ... Осы орайда ресми емес
жұмыспен қамтуды, экономикадағы ... ... ... ... құрү үшін тиімді ... ... ... ... ... ... нарығы жұмыс күшінің икемділігі жеткіліксіз жағдайда
қалыптасып отыр. ... ... көп ... қызметкерлердің өндірістің
өзгермелі жағдайына, еңбек функцияларының ауысуына, жұмыс істейтін жерге,
біліктілікті ... ... жаңа ... ... ... ... еңбек ресурстарының экономикалық және географиялық кеңістікте
қозғалуының ... ... ... [9,130б.].
Халықтың нарықтық экономикадағы икемділігінің деңгейі экономиканың
дамуының динамикасымен және ерекшелігімен ... ... ... ... қозғала алатын ықтимал кеңістік кеңейіп, ... ... ... бірге халықтың икемділігіне экономиканың
құрылымы ықпал етеді. Экономика саласында бір сектор мен салалардың пайда
болып, оның ... ... ... ... ... ... ... сұранысты
өзгертіп, жұмыс күшінің салалардың арасындағы қозғалысына ықпал етеді.
Халықтың ... ... ... факторларға еңбекақы мөлшерінің
күнкөрістің ең төмен деңгейіне ... ... өмір сүру мен ... білім алу мен арнайы ... алу ... ... ... ... ... ... орналаспауы да
жатады.
Сырттай қарағанда икемділік адамның ... ... ... мен өмір ... ... ... ... шын мәнінде икемділік өзінің нысаны
мен байқалу механизмі бойынша біркелкі емес ... ... ... мен ... ... кешені болып табылады.
Экономикалық икемділіктің келесі бірнеше түрі болады:
- секторалдық икемділік, оған халықтың ... ... ... емес ... кәсіпорындарының арасындағы
қозғалысы кіреді;
- салалық икемділік – қызметкерлердің бір немесе бірнеше салалардың
кәсіпорындары арасында қозғалыстың ықтималы мен ... ... ... ... осы ... ... ... жұмыс орнына ауысқанда кәсібін, лауазымын,
біліктілігін өзгертумен байланысты;
- аумақтық икемділік жаңа ... ... ... ... білдіреді
[8,45б.].
Қызметкерлер бір жұмыс орнынан жұмыстан кетіп, басқа жерге жалданғанда
кәсіпорындардың, салалардың, өңірлердің арасындағы қозғалысы, яғни сыртқы
еңбек ... ... ... ... білдіреді.
Ішкі немесе фирма арасындағы икемділік ішкі нарықта байқалады, бұл
қызметкерлердің кәсіпорынның ... ... әр ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылу
тәртіптерінің арасындағы қозғалысы.
Икемділіктің барлық осы түрлері мен нысандары өзара ... ... ... да ... ... ... болып оның барлығы әсіресе
өтпелі ... тән ... ... икемділігінің сан алуан түрлері әр түрлі меншік
нысанындағы ... ... ... ... салаларының
кәсіпкерлік қызмет пен өзін-өзі жұмыспен қамтудың, жариялы және ресми емес
жұмыспен қамтудың арасындағы ... да ... ... мен ... жұмыстан кету коэффициенттерінің
сомасы ретінде анықталған жұмыс күшінің ... ... ... ... ... ... табылады.
Алайда жұмыс күші айналымның коэффициенті ... ... ... ... ... ... Қазақстандық экономикада
жұмыс орындары айналымның тиімділігі әлі де төмен. Еңбек нарығы өте ... ( ... ... ... ... ... өтілі және
т.б. бойынша) құралады, олардың арасындағы байланыс өте күрделі, сонымен
бірге ... ... ... ... да жоқ ... ... қол жеткізімді тұрғын үйдің болмауымен, жоғары
көлік шығындарымен, қала құрайтын кәсіпорындары бар елді ... ... ... ресурстараының біркелкі бөлінбеуімен және т.б. байланысты.
Трансформацияның қазіргі кезеңнің негізгі міндеті – ... ... келе ... еңбек көші-қонын көтермелейтін жүйенің негіздерін құру.
Сөйтіп, әлеуметтік тұрақтылықты қалыптастыру үшін еңбеақы төлеу де,
сонымен ... ... ... ... ... ... шешу
қажет. Сондықтан әлеуметтік-еңбек қатынастарының барлық жақтарына ... ... ... кәсіпкерлер мен жалдамалы қызметкерлердің ... ... ... ... ... тұрақтылықты кешенді мәселелерін
мемлекеттік реттеу шараларын әзірлеуге ... ... ... ... байланысты еңбек нарығы мен әлеуметтік әріптестікке мемлекеттік
ықпал етудің әдістері қолданылады.
2.3.Қазақстандағы жұмыссыздық мәселелері және оны шешу ... ... ... ... ... ... ... ету мен жұмыссыздықтың етек жаюына жол бермеу ... ... ... бipi екенін көрсетеді. Жұмыссыздықтың
зардабын бәсеңдететін факторлардың бірі ғылыми-техникалық прогресс (ҒТП).
ҒТП – жаңа ... ... ... ... ететін жаңа өндіріс түрлері ... ... ... ол ... ... ... еңбек етуге
қабілеті бар тұрғындарды жұмыспен ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуды тұрақты түрде өсіру,
негізінен, өндірістік емес салалардың дамуы арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... ... шығынының тез өсуімен
және халық шаруашылығының орташа көрсеткішіне ... ... ... ... Мысалы, 80-шы жылдары жұмыспен ... ... емес ... ... АҚШ пен ... 80-90%, ал ... 100% ... бағалау бойынша, жұмысты жоғалту, өзінің қасірет - ... туыс ... ... ... түрмеге түсуден ғана кейін тұрады екен.
Кәсіпорынның жұмысының түпкі нәтижесінен тәуелсіз, жаппай ... ... ... ... арттыруға деген жеке мүдделіліктеріне
кері әсер етті, олардың өндірісті басқарудан шектелуіне әкеліп ... бәрі ... ... ... ... ... ... жол берді.
Нарықтық экономикада жұмыссыздық ... ал оның ... ... ... ... циклдың кезеңі мен бірқатар басқа да
факторларға байланысты. Елдегі экономикалық қызметпен айналысатындар ... ... да ... езгереді. Жұмыссыздықтың бой кетеруі
экономикалық және әлеуметтік өмірді тұрақсыздандыратын фактордың бipi ... ... ... ... ... мен жұмыссыздықтың салдарын
жұмсартуға бағытталған іс-шаралар жүйесі кез ... елің ... ... міндетті элементіне айналды.
Қазақстанда еңбек нарығы жұмыспен қамту мен ... ... ... ... көрсеткіштердің негізінде бағаланады.
Экономикада жұмыс істейтіндер - ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді тартып немесе тартпай
табыс әкелетін жұмысты орындайтын; жұмыста әр ... ... ... ... ... қайта даярлау және т.б.); ... ... ... ... Үй шаруашылығында сатуға арналған
(толықтай немесе ішінара) өнім өндірісі жөніндегі ... ... да ... ... болып саналады.
Әлемде тәжрибеде жұмыссыздықты ... ... ... ... ... ұйымының (XEҰ) стандарттарына сәйкес
жұмыссыздарға қарастырылатын кезеңде бір ... ... ... ... яғни ... (табыс алатын жұмысы); жұмыс іздеумен
айналысатын; ... ... ... даяр ... ... өлшеуге белгіленген жастағы адамдар жатады. Оқушылар,
студенттер, зейнеткерлер мен ... егер олар ... ... жұмысқа кipicyгe даяр болса, жұмыссыз ретінде саналады.
XEҰ анықтамасы жұмыссыздықтың негізінде ... оның ... ... ... ... (мысалы, жұмыссыздарды есепке
қою тәртібі белгіленетін заңнаманың қатандауы немесе жеңілдеуі) тәуелсіз
алынған. ... бipre ... ... жұмысты іздеу ұғымына кең
түсініктеме берілген. ... бipгe ic ... ... ... ... ... ... іріктеп сұрау процесінде респонденттердің
енбек нарығындағы ... ... ... ... ... болады
[20,93б.].
Қазақстанда жұмыссыздар саны жөніндегі ... алу үшін 2001 ... ... ... ... ... ... қамтылуын іріктеп
зерттеудің деректері пайдаланылады.
«Жұмыспен қамту туралы» ҚР Заңы бойынша жұмыссыз деп жұмысқа ... осы ... ... емес ... ... қатынастарындағы
емес, табысы (енбек табысы) жоқ, сонымен қатар жұмыспен қамту орталығында
жұмыс іздейтіндер ретінде тіркелген, ... ... даяр және осы ... жұмыс ретінде ұсыныс жасамаған адамдар саналады.
Мемлекеттік қызмет органдарында тіркелген жұмыссыздарға еңбекке
қабілетті, ... мен ... жоқ ... табысы жоқ), республиканың
аумағында тұратын, тұратын жерінде ... ... ... мақсатында жұмыспен
қамту орталығында тіркелген, жұмыс іздеп жүрген және жұмысқа кірісуге даяр
азаматтар жатады.
Экономикалық белсенді халыққа ... ... ... ... ... және жұмыссыздардың жиынтығы жатады.
Жұмыссыздықтың деңгейі жұмыссыздардың жалпы санының (XEҰ стандарттарына
сәйкес) қарастырылатын кезеңдегі экономикалық ... ... ... ... ... ... ... деңгейі жұмыспен қамту ... ... ... есепті жылдың сонындағы экономикалық ... ... ... (пайызда) ретінде анықталады.
Қазақстандағы жұмыссыздықтың бірнеше ... ... ... ... өте ... ... ... капиталдың
табыстылық шектеуімен қарама – қайшы келетін ... ... ... ... өсуі ... пен ... ұлғаю жылдамдығын төмендетеді,
сондықтан еңбекті үнемдейтін технология енгізіп, ... осы ... ... ... ... ... қажет болады. Осы қарама-
қайшылықты еңбекақыны төмендету арқылы да ... ... ... ... тым ... және жұмыссыздықтың нақты себептерін жоя алмайды.
Екіншіден, кез ... ... ... пен ... ... ... ... төмендеуі немесе артуы жұмыссыздар санының азаюы ... ... ... әсер ... ... ... ... құрылымында
өзгерістер орын алып, кәсіпорынның ... ... бір ... олардың банкрот болуы да ықтимал, осының ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің ағыны ( еңбек
ұсынысы ) да өзгереді.
Экономикалық ... құру ... ... сатысында Қазақстанда
өндірістің құлдырауының салдарынан жұмыссыздықтың тұрақты құбылыс ... ... ... ... ... 1996 жылы ... саны 970,6 мың
адамғы (13%) жетті. Алайда ... ... ... ... жұмыссыздардың саны
күрт өспеді, 1996 жылы экономикалық ... ... – 4,2 ... ...... ... ... болды. Сөйтсе де осы деректер жұмыспен
қамтудың нақты жай-күйін көрсетпейді және ... ... ... ғана ... ... ... жоқ (табыс әкелетін кәсібі), жұмыс
іздейтін және ... ... даяр ... ... ... ... жұмысты мүлдем іздемейтін адамдар есепке алынады. Осы өлшемге
жауап беретін, алайда тіркелмеген ... ... ... ... ... санынан әлдеқайда көп. Мысалы, Қазақстанда 1999
жылы ресми тіркелеген жұмыссыздардың саны – ... ал ... ... ... ... жалпы саны 13,5%-ды құрады [21,85б.].
Қайта құрудың бірінші кезеңінде жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... және ... ... құрылымының өзгеруі
сияқты факторларды атауға болады. Жұмыссыздың әр алуан ... ... ... ден ... ... еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың теңдігі
тұрақты болмай, керісінше, еңбек ... ... ... ... ... ... уақытша (фрикциялық) немесе ағымдағы
жұмыссыздықтың өзіндік салмағы аз. ... ... ... ... орай ... жұмыссыздық өндірістің жалпы ... ... ... ... ... ... ... айтралықтай әсер етті.
Қазақстанда жұмыссыздықпен және ... ... ... ... өте ... ... Жұмыссыздықтың осы нысаны
сұраныстың құрылымы мен еңбек нарығында ... ... ... ... ... ... ... құрылымының
өзгеруімен тікелей байланысты. Осы себептерге байланысты осы нысаннан үнемі
жұмыссыздық қаупі төнеді. ... ... ... ... өсіп келе ... ... болады, алайда жаңа кәсіпке бейімделу үшін уақыт пен
шығын қажет.
Жұмыссыздықтан сақтандыру мәселесін зерттейтін ... ... ... ... үшін бұл ... ... жолдарын ұсынады.
Сондай ұсыныстардың бірі жұмысшыны жұмыстан ... ... ... ... ... көлемде төлетуді ұсынады. Бұндай жүйе жүз
пайыздық өтем жүйесі деп ... ... әр ... ... ... ... масштабын бейнелейді. Қолданыстағы
бағдарламалардың көбі ішінара өтем ... ... ... ... ... ... ... осы жұмысшыға жұмыссыздығы үшін
берілетін жәрдемнің тек бір бөлігі ғана ... ... ... ... өмір сүру ... ... шығынының бір бөлігі
түсетіндіктен, оған уақытша ... ... ... артық
жұмысшылардан құтылу пайдалы. Өтемақының өсетіндігі көбінесе уақытша
жұмыстан босатуды ... ... ... ... ... — жалақының қатандығы, яғни оның икемді
өзгере алмайтындығынан. Тепе-теңдік еңбек нарығының ... ... ... пен ... ... ... ... Бірақ шын мәнінде
жалақы әрқашан икемді болмайды. ... ... ... ... ... ... мысал жалақы қатаңдығы не себептен жұмыссыздыққа
әкелетінін көрсетеді. Жалақы сұраныс пен ... ... сай ... ... ... ... еңбекке ұсыныс оған сұраныстан артық
болады. Фирмалар тапшы орын санын барлық талапкерлер ... ... ... ... ... жалақының қатаңдығы жұмысқа орналасу
ықтималдығының көрсеткішін төмендетеді және ... ... ... ... ... ... және осыдан шығатын
жұмыс орнының жетіспеушілігі жұмыссыздықты күту деп аталады. ... ... ... ... ... сәйкес ең жоғары дәрежедегі
жұмыс іздеуінен емес, берілген жалақы деңгейінде еңбек ұсынысынаң фирмалар
жағынан ... ... ... ... ... тек жұмыс алу
мүмкіндігін күтеді.
Жалақы қатаңдығы және жұмыссыздықты күту ұғымын түсіну үшін, ең алдымен
еңбек нарығы неге ... ... ... білу керек. Жалақының
нақты деңгейі тепе-теңдік ... ... ... ал ... ... көп болса, жұмыс берушілердің жалақыны төмендетулерін күтуге
болатын еді. Жұмыссыздықты күту болуының себебі, еңбек ұсынысы ... ... ... ... ... түсіре алмауынан.
Енді жалақы қатаңдығының үш себебін қарастырайық: ең төмен ... заң ... ... ... күштің болуы және
фирмалардың ынталаңдыратын ... ... ... қатандығын сақтауды, оны тепе-теңдік деңгейге дейін
түсіруге кедергі жасауға мүмкіндік ... Ең ... ... ... ... фирмалар үшін міндетті болатын еңбекақының ең төмен мөлшерін
белгілейді.
Мысал: 1938 жылы ... ... ... ... заң ... ... федеральді үкіметі өнеркәсіптегі орташа жалақының 30 бен 50
пайыз шекарасында болатын жалақының ең төмен деңгейін ... ... бұл ... ... ... ... ... олар
белгіленген төменгі шектен анағұрлым көп табады. Дегенмен ... ... ... және ... жоқтарға белгіленген
төменгі шек тепе-теңдік нүктесінен жалақыны көтереді, ал ол фирмалардың
осындай ... ... ... ... ... жалақының шегін белгілеу жасөспірімдер ... ... әсер ... өйткені әдетте жасөспірімдер жалақысының
тепе-тендік деңгейі өте төмен. Оған екі себеп бар:
Біріншіден, ... ең аз ... және ... аз ... ... ... еңбегінің шекті өнімі де үлкен болмайды.
Екіншіден, жасөспірімдерге көбінесе ақшалай түрде емес, ... ... ... ... ... ... мамандықты тегін оқып-үйренуге
мүмкіндік беріледі. Оқыту жүйесі классикалық мысал болып келеді. Сондық-тан
жасөспірімдер үшін ... ... ... ... ... келеді және
жалақының шегін белгілеудің жұмысшылардың осы тобы үшін үлкен мәні бар.
Көптеген ... ... ... ... ... ... зерттеген. Зерттеушілер жұмысқа орналасқан жасөспірімдер
санының белгілі ... ... ... мен ең ... жалақының өзгеруін
салыстырған. Бұл зерттеулер ең төмен жалақының 10%-ға ... ... ... ... ... төмендегенін көрсетті.
Жасөспірімдік жұмыссыздыққа төмен жалақы туралы заңның әсерін жеңілдету
үшін кейбір ... мен ... ол ... жас ... ... ... қарсы шығады. Бұл жасөспірімдер арасында жұмыссыздықты
қысқартуға және оларға оқып-үйренуге және ... ... ... ... ... түрдегі шектелген вариантта ең төмен жалақы туралы заңға
түзету 1990 жылы ... ... бұл ... ... ... ... ... жасөспірімдермен ауыстыруды
туғызатындығын, ... ... ... ... топтары арасында
жұмыссыздықтың көбеюіне әкелетінін ... осы ... ... ... ... ... ... Жекелеген өңірлердегі жұмыссыздықтың ұлғаюын көші-қонмен жоюға
болады, алайда басқа өңірде жұмыс күші жетіспеген уақытта, осы ... ... ... ... ... да көп уақыт қажет болады. Егер
осы өңір өндірісі күрт қысқарған өнімге маманданған жағдай одан сайын
шиеленіседі.
Қазақстанда трансформацияның басында өңірлердің ... әр ... орай ... ... ... ... да ... Кеңес
дәуірінде қалыптасқан өңірлердің демографиялық, экономикалық, ... ... ... ... олар ... ... мен ... деңгейі де әр түрлі болды. Тұрғын үй ... ... ... және ... көші-қонымен байланысты
жұмсалған шығындардың ... ... ... ... нарықтарында
тұрақы айырмашылықтар ұзақ уақыт бойы сақталды. Соңғы жылдары өңірлік еңбек
нарықтарындағы жағдай әжептәуір жақсарса да, Жамбыл, Қызылорда, ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықтың жоғары
деңгейі әлі де сақталып отыр [19,55б.].
Жұмыссыздықтың динамикасына бірқатар басқа да ... ... ... ... ... ... ... себептердің ықпалынан күшеюімен
қатар, жұмыссыздықтың өзгеруіне көші-қон, сыртқы экономиклық факторлар,
жұмыссыздықты ... ... ... ... ... ... ... санында
жастардың үлесі артып келеді және осыған байланысты жастардың арасындағы
жұмыссыздық өзекті ... ... ... ... ... ... саны мен үлесінің қысқарғаны байқалса да, қаладағы жастар мен 16-
19 жастағы жастардың арасындағы жұмыссыздық деңгейі жоғары дейңгейді ... ... ... және ... орта кәсіптік білімі бар жұмыссыздардың
өзіндік салмағының артқаны байқалады. Осыған байланысты еңбек ... мен ... ... ... теңгерімсіздігінің проблемасын
шешу, жоғары оқу орындары мен ... ... ... ... ... ... ... берушілермен байланысын күшейу
қажет. Экономикалық өсуге көшу үшін ... ... ... оның ... тұрақтандырады.
Болжаммен үстіміздегі жылдың аяғына қарай, Қазақстанда тіркелген
жұмыссыздардың саны 250-500 мың адам ... ... деп ... ... ... ... ... тәжірибеге сүйене отырып, бұл процесті
реттеуді үйренуі қажет. Жұмыссыздықтың әлеуметтік және ... ... үшін ... 30 жыл ... ... қатынастары дамыған елдердің
үкіметтері ... ... ... ... ... ... ... қамтудың мемлекеттік реттеу механизмі оның құқықтық
негізін жасауды, әртүрлі ... ... ... кең ... қолдануды қажет етеді. Осылармен бірге мемлекет
қайта мамандамдыру, жаңа жұмыс орындарын құру және ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруы қажет.
Қазақстандағы еңбек нарығының мемлекеттік реттеу әдістеріне шолып
өтетін болсақ, қазіргі кездегі нарықтық ... ... ... қажет
етеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекет басқа ... ... ... ... ... ... Бұл түсінікті де,
өйткені жұмыс күшінің иесі – азаматтар, мемлекет ... ... ... ... ... жұмыс істемегенде немесе қоғамда ... ... ... ... салдарға әкеп соқтырған жағдайда нарықтық
қатынастардың барлығына араласады. Нарықта ерікті ... ... ... қол ... ... ... ... салытырғанда мемлекеттік
реттеу ресми ұйғарым мен ... ... ... ... ... ... ... соғыстан кейінгі жылдары аяқталды.
Үкіметтердің, кәсіподақтар мен кәсіпкерлердің өкілдері қатысқан Халықаралық
еңбек ұйымының ... мен ... осы ... ... ... ... нормалары мемлекеттік деңгейде ратификацияланған
жағдайда ғана олар ... мүше ... ... ... үшін ... күші болады. Ал ХЕҰ-ның ұсыныстары ратификацияланбайды, ... ... ... ... рөл ... ... ... нарығында
еңбекақыны, жұмыспен қамтуды, жұмыс тәртібі мен жағдайын ... ... ... ... ... ... ... негізгі мемлекеттік
кепілдіктің:
- ең төмен еңбекақының мөлшері;
- нақты еңбекақы деңгейінің өсуін қамтамасыз ететін іс-шаралар;
- жұмыс берушінің ... ... ... ақша ... негіздері
мен ұсталатын ақшаның мөлшерінің тізбесін, сондай-ақ еңбекақыдан
алынатын табысқа салынатын салықтың көлемін шектеу;
- заттық нысандағы еңбекақыны ... ... ... қызметін тоқтатқан немесе ол төлемге қабілетсіз
болған жағдайда республикалық ... ... ... ... ... ... еңбекақының толық әрі уақытылы ... және ... ... ... ... іске ... мемлекеттік
қадағалау мен бақылау;
- жұмыс берушілердің Қазақстан Республикасының ... ... өзге де ... құқықтық актілерде, ұжымдық
шарттарда, келісімдерде белгіленген ... ... ... ... ... ... мен кезектілігі сияқты нысандары
арқылы реттеледі.
Еңбекақы ... ... ... ... ... еңбекақы жүйесін қолдану ережесін, сондай-ақ
қалыптыдан басқа жағдайларда жұмыс істегені үшін ... ... ... ... ... ... ... – жұмыс істейтін адамның ең төмен табысының
өзіндік әлеуметтік кепілдігі. Еңбекақының ... ең ... ... реттеу, сондай-ақ уақытша жұмысқа жарамсыздық ... ... ... үшін қолданылады.
Жұмыссыздықтың жоғары деңгейінде әлеуметтік тұрақты экономикалық жүйе
құру мүмкін емес. Жаңа экономикалық жуйе қоғамның жұмыссыздыққа ... ... ... ... ... ... кезеңнің кемшіліктерін
ескеріп, жұмыссыздықты қысқарту жөніндегі шараларды жүзеге асыруда ... ... ... ... жаңа ... ... және жұмыспен қамту
деңгейін өзгертуде оң тенденциялар барын атап өту қажет.
1999 жылдан ... ... ... ... саны 1525,70 мың
адамға ұлғайып, жұмыссыздардың саны 352,80 мың адамға азайды .
Осы тенденцияның ең басты ...... ... жалғасып келе
жатқан бүкіл екінші кезең бойы экономиканың ... ... ... ... да ... көп ықпал етті. 2000 жылдан бері халықты
жұмыспен қамту саласы мен еңбек нарығында ... ... ... ... дамуымен байланысты оң өзгерістер етек жаюына орай оң өзгерістер
байқалды.
Сонымен бірге ... жаңа ... ... ... жаңа өнім ... көшуіне, ішкі нарықтағы қолайлы жағдайдың
қалыптасуына байланысты еңбекке сұраныс та артты. Соңғы жылдары ... ... ... саны 2000 ж. – 95,6 мың ... 2001 ж.
-497,8 , 2002 ж. -276,3 , 2004 ж. – 196,8 , 2006 ж. – 79,2 , 2008 ж. ... 2010 ж. -227,6 мың ... яғни ... ... байқалады [19,87б.].
Осы жылдары сауда, кредит, қаржы және сақтандыру сияқты салалар ғана
емес, сонымен бірге өнеркәсіптің бірқатар салаларына ... көп ... ... және тұтынатын тауарлар шығаратын) салаларға, көлік,
білім беру, мәдениет, ... ... мен ... ... ... ... ... күші қажет болды. Сонымен бірге, 2010 жылдың 4 ... ... ... ... деңгейін көрсетуге болады.
1999-2010 жылдар аралығындағы экономикалық өсу кезеңінде ХЕҰ әдіснамасы
бойынша есептелген ... ... саны ... ... ... ... 7,3 %-на дейін күрт төмендеді. Өткен кезеңде тіркелген
жұмыссыздық 1999 жылғы 251,4 мың ... 2007 жылы 54,7 мың ... ... ... көмек пен бірқатар әлеуметтік төлемнің орны
атаулы әлеуметтік көмек ... 2001 жылы « ... ... көмек туралы» ҚР Заңының қабылданып, 2002 жылғы 147 ... ... ... ... 2002 жылы ... ... саны
күрт өсті.
Сөйтіп, әлеуметтік тұрақтылықты қалыптастыру үшін еңбекақы төлеу ... ... ... ... ... бірқатар қарама- қайшылықтарды
шешу қажет. Сондықтан әлеуметтік-еңбек қатынастарының барлық ... ету, ... ... ... мен жалдамалы қызметкерлердің өзара
ықпалдасу нысанын ... ... ... ... ... ... ... шараларын әзірлеуге қатысты мәселенің шешпей болмайды.
Осыған байланысты ... ... мен ... ... ... ... ... қолданылады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, жұмыссыздық - экономикалық теорияның бұрынғы және
казіргі тарихындағы ең ... ... ... Жұмыссыздықты әртүрлі мектеп
өкілдері әртүрлі түсіндіреді. Мысалы, мальтузиандык, теория жұмыссыздықтың
пайда болуын тұрғындардың тым артып кетуімен ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді, еркін
кәсіпкерлік мектебінің теориясы - жұмыссыздық ... ... ... ... яғни ол ... ... табылады. Еркін
кәсіпкерлік теориясы қазіргі өкілдері - "монетаристері" - осы көзқарасты
құптайды.
Қандайда жұмыссыздық болмасын ... аса ауыр ... ... ... ... ... жұмыссыз болу - тек қана жұмысты
жоғалту ғана емес, сонымен ... адам ... ... ... деп те ... ... ... Қазакстанда басқа көптеген елдермен салыстырғанда
адамның еңбегі төмен бағалануда. Мысалы, бір ... адам ... -30, ... 28, ... -22, Францияда —15 доллар
құрайда. Біздің есептеуімізше, ... ... ... ... сектордағы кызметкердің бір сағат еңбегі 0,10 ... ... ... ... ... ... ... деген сұраныс өседі,
сондықтан оның ақысын көбейту кажеттілігі еріксіз туындайды.
Нарық қатынастары дамыған көп ... ... ... әр ... ... ... жастарды жұмыспен қамтудың жеке шараларын ... Ол үшін ... ... ... іске асырылады. Осы
мақсатта кәсіпкерлердің қатысуымен жастар үшін жалақы шығындары бөлінеді,
және оларды кәсіптік мамандыққа дайындайтын ... ... ... ... алады.
Қазіргі еңбек биржасында, жұмыс күшіне сұраным мен ұсыным ... ... ... ... осы ... өнеркәсібі дамыған Батыс
елдерінің тәжірибесін қолдануға болады. АҚШ-та, ... ... ... ... ... ... ... банкілері құрылған. Онда
жұмысқа орналасқан кезде жоғары сапалы консультациялық көмек көрсетіледі.
Натижесінде барлық мамандық топтарындағы ... 40 ... ... ... ... ... Соңдай-ақ, жұмыссыздарды қаржыландырудың
жаңа бағдарламасы өндірілген. Әсіресе, Вашингтон штатында федералдық үкімет
тиісті білім, жұмыс тәжірибесі бар және өз ... ... ... ... ... ... ... бір уақытқа дейін ... ... ... ... төлейді. Бұның өзі, олардың жұмыс жобасының экономикалық дәлелі
бар, ... ... ... ... жаңа істі ... ... жұмыссыздарға беріледі.
Қазақстан Республикасында тәжірибесінде енді ғана тұрғындарды жұмыспен
қамтудың нарықтық механизмге өтуі қарастырылуда. ... ... ... катынастары терең дағдарысты басынан кешуде. Оның себебі әміршілдік
экономика жағдайында ... ... ... ... ... еді. ... әміршілдік коғам толық жұмыспен қамту міндетін
және тұрғындардын тиімді енбекпен қамтылуын шеше ... ... ... жүйесінен рыноктық тәсілге
көшуі жұмыс күшін босату ... ... ... ... нақты
жұмыс орны енді ешкімге де кепілденбейді және еңбекті жалдаудың осы түрінін
күшіне енуі шын мәнге ие ... ... ... мүдделеріне кәдімгідей
әсер етеді. Осы уакытқа дейін бізде жұмыссыздықтың болмағандығы мойындалады
және оны біз үлкен жетістікке ... ... ... 1991-ші
жылы алғашқы рет жұмыссыздар тіркеліп, олар 4 мыңнан астам адамды құрады,
онын ішінде 75 ... ... Ал, ... жылы жұмыссыздардын арнайы
тіркелген саны 247,6 мың адам болды.
Қазақстан Республикасында тұрғындарды ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
жұмыссыздарды қайтадан оқыту ... ... ... әйелдер,
мүгедектерді жұмыспен қамтуға қамқорлықтар жасау көзделген. Кәсіпорындарда
оларды ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өнім тұтыну, құн индексі,
жұмыссыздық деңгейі — экономика жағдайын сандық түрде ... ... Бұл ... жеке ... ... ... ... сонымен бірге мемлекеттік экономика үшін, экономикалық
саясатты талдау үшін ... ... бұл ... ... ... ... және ... үшін қолданады.
Қазақстанды соңғы жылдары жұмыссыздық деңгейі төмендеп келеді. Көршілес
Өзбекстан мен Қырғызстан елдерінде бұл көрсеткіштер әлдеқайда ... ... ... ... деңгейінің төмендеуіне түрлі факторлар әсер
етеді. Оларды айта келсе, соңғы жылдары және осы уақытта қолға алынып ... ... ... ... ... ... жылдары
Мемлекеттік тұрғын үй құрылысын ... ... және ... ... және елімізге үлкен мөлшерде ағылып келе жатқан
шетел инвестициялары қосымша жұмыс орындарын ашып ... Оған қоса ... ... ... ... жұмыссыз отырған азаматтар кіші және
орта бизнеспен шұғылданып жұмыссыздар санын азайтуда.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аубакиров Я.А. ... ... оқу ... – А.: ... ... ... Р. Макконелл,Стенли Л. Брю. Экономика. М: «Республика»,
1992гю., том 2
3. Самуэльсон.П ... М: ... ... А.Т. ... ... ... ... и приоритеты развития.-А.:Дайк-Пресс, 2000.
5. Гелбрейт Дж.Экономические теории и цели общества.-М: Прогресс,1976г
6. Кейнс Дж. М. Жүмыспен қамту, ... және ақша ... ... теория.
1989.
7. Аубакиров Я.А. Национальная экономика в условиях глобализации. – ... ... ... ... I.А., ... Б.Ж.. ... ... мемлекеттік реттеу.
/Оқу құралы/ – А.: «Қазақ университеті», 2007..
9. Әкiмбеков С, Баймұхаметова А.С, Жанайдаров У.А. ... ... ......... Шеденов Ө.Қ.,Жүнісов Б.А.,Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. «Жалпы
экономикалық теория».Алматы-Ақтөбе, 2002
11. Л.Р. ... ... для ... ... ... Р.Е. ... ... проблемы методологии и теории.-А:
Қазақ университеті, 1998.
13. Райзберг Б.А. Курс ... М: ... ... ... // ... К., ... Ф. Соч. 2
15. Друкер П.Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы.М:
«Форматика»,1992.
16. Стиглиц Дж.Экономика государственного сектора.-М.:Инфра-М:1997г
17. Хоскинг А. ... ... Курс ... ... Ф.Г. Коммерческая деятельность. М.: «Маркетинг», 1996г
19. Есентугелов А. Путь Казахстана к рынку был долгим и тернистым, но не
напрасным (к ... ... ... / ... ... – 2001. №2.
20. Сатубалдин С.С. Азиатский кризис и экономика Казахстана / Материалы
Международной ... ... 10 – ... ... РК. ... 2001. ... Кабдиев Д.К. Рост государственного регулирования в ... ... к ... / ... ... ... посвященной 10-
летию независимости РК. – Алматы, 2001. – Часть1.
22. Қазақстан Республикасының идустриалдық – инновациялық дамуының 2003
– 2015 ... ... ... – Алматы. – 2003.
24. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Бәсекеге
қабілетті Қазақстан ... ... ... ... ... қабілетті
халық үшін. «Егемен Қазақстан». Алматы 19/03/04
25. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. «Егемен
Қазақстан». Алматы. 16.12.04.
26. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. ... ... ... ... және ... жаңару жолында. «Егемен Қазақстан»
Алматы. 19/02/05
27. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстанның
әлемдегі 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, «Егемен Қазақстан»
01.03.2006.
28. ҚР ... ... ... ... ... ... ... арттыру – мемлекеттік саясатың басты мақсаты. «Егемен
Қазақстан» 2008ж.
29. Послание Президента Республики Казахстан народу ... ... ... экономический подъем. Новые возможности Казахстана. 29
января 2010 г
30. Н.Ә. Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. ... ... ... ... РК «О ... ... на 2007г от ... правда, 30 декабрь, 2006г )
33.Закон РК «О труде в Республике Казахстан»- Юридическая газета,1999
34.Закон РК «О недобросовестной конкуренции». – Вести ... ... ... РК «О ... ... ... ... 1997г., 1 марта
36.Закон РК «О банкротстве».- Казахстанская правда. 1997г., 25 января.
37. Закон РК « О гасударственном регулировании и ... ... и ... ... от 12.07.2003года.
38. Закон РК. «Об естественных монополиях». Казахстанская ... ... ... Жеке ... ... ... Республикасының 2006 жылғы 31
қаңтардағы №124-ІІІ Заңы // ... ... ... ... ... – Алматы: Юрист, 2006. -268
Қосымша А
Кесте 1.
Дамыған елдердегі өндіріс көлемі, тұтынушы бағалары және жұмыссыздық *
| ... ЖІӨ ... ... ... |
| ... ... ... Г
Қосымша Д
2009- 2011 жылдардың жұмыссыздық деңгейлері
пайызбен
Қосымша Е
2011 жылғы I тоқсандағы ... және жасы ... ... ... *
| ... ... ... |
| |мың ... ... |
| ...... | |
| | |% | | |
| | | |мың ... ... | | ......... | | | |% | |% ... |5,5 |206,9 |4,7 |269,0 |6,3 ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | ... | | | | | | ... |60,6 |5,0 |32,3 |4,9 |28,3 |5,1 ... |100,2 |7,5 |45,2 |6,4 |55,0 |8,7 ... |77,4 |5,8 |31,9 |4,7 |45,5 |7,0 ... |50,1 |5,6 |20,3 |4,5 |29,8 |6,7 ... |42,9 |4,4 |18,1 |3,8 |24,8 |4,8 ... |49,4 |4,8 |19,2 |3,8 |30,2 |5,7 ... |49,6 |5,1 |18,8 |4,0 |30,8 |6,1 ... |32,4 |5,8 |13,1 |5,1 |19,3 |6,4 ... |13,3 |6,1 |8,0 |5,6 |5,3 |7,2 ... ... ... соңында жұмыссыздар ретінде тіркелген адамдар
саны (Қазақстан Республикасы Еңбек және ... ... ... деректері бойынша) 53,7 мың адамды құрады, бұл 2010 ... ... ... 22,7 мың ... ... 29,7%-ға аз. Экономикалық
тұрғыдан белсенді халық санындағы тіркелген жұмыссыздардың ... 0,6% ... ... – 0,9%) болды.
* Ескерту: Еңбек және тұрмыс денгейі статистикасы ... ... ... ... ... ... шығу (s)

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Рыноктық экономикадағы инновация."35 бет
PR (паблик рилейшнз – қоғаммен байланыс) рыногінің дамуы44 бет
Ақша рыногындағы тепе тенділік8 бет
Ақша рыногының теориялық негіздері38 бет
Бағалы қағаздар және қаржы рыногы9 бет
Бағалы қағаздар рыногы8 бет
Бағалы қағаздар рыногы туралы6 бет
Бағалы қағаздар рыногы, онын мәні және негізгі белгілері15 бет
Бағалы қағаздар рыногы, оның мәні және белгілері7 бет
Бағалы қағаздар қаржы рыногы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь