Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?

Кiрiспе
1. Ақшаның дүниеге келуi ж„не даму заңы
2. Ақша мәнi және атқаратын қызметтерi
3. Ақша айналыс заңы
4. Қазақстандағы ақша реформалары
5. Ақшаның қажеттiлiгi және экономикалық маңызы.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер:
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдағы эквивалент қызметiн атқаратын ж„не жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа тауарлардың жалпыға бiрдей баламалық құнының нысаны.
әбiр к„сiпкер өзiнiң жұмысында үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста болады. Ақша тарихи категория, тауарлық өнiм. Ол натуралдық шаруашылықың тауарлық шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда болды. Осы ауысу кезеңiне себеп болған адамдардың шығарылған өнiмдерiнiң артық болып, әайырбастауә процессiнiң шығуы. Айырбастау үшiн өнiм әтауарғаә айналды. Сөйтiп науралдық -өндiрiстiң орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларға тауарлар жатады, бұл тауарлар күнделiктi айырбастауда эквивалент болып келдi: мал, тұз, шай, бидай, күрiш, т.б. жүн, еңбек құралы, с„ндi бұйымдар, бақалшақтар. Уақыт өте келе ақша қызметiн металлдар атқарды.
Осы монеталардың пайда болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы кезең болып табылады. Металдар мыс, күмiс, алтын (Ассирияда, мысырда) түрiнде болды. Орта ғасырларда қағаз ақша Ѕытайда алғашқы рет пайда болды.
Ақша бес түрлi қызмет атқарады: құн өлшемi, айналыс құралы, төлем құралы, қор ж„не қазына жинау құралы, дүниежүзiлiк ақша.
Ақша, пайда бағаннан берi бiрнеше рет өзгерiске ұшырады, iрақ iшкi мағынасы өзгерген жоқ. Мынадай түрлерi бар: метал ақша, қағаз ақша, несие ақшалары. Ақша тауарлы өндiрiске қызмет етедi. Сондықтан ақшаның қызметiнiң н„тижесi ж„не оның осы өндiрiстегi маңызы болады. Мемлекет өзiнiң кiрiс шығысының б„рiн ақшаға шағып, өзiнiң керегiне жарату үшiн бюджетке тиiстi түсiмдер түсiруi үшiн ақша маңыздылығы мен қажеттiлiгi мол. әрбiр жанұя тұрмысына қажеттi н„рселерiн ақшаға шоғып, өзiнiң ақшалай табысымен байланыстырып, қандай бағамен затты сатып алу мүмкiндiгiн реттеп отырады. Халықаралық экономикалық қарым-қатынаста iске асыру үшiн ж„не экспорттың, импорттың операцияларды үзеге асыру үшiн ақшаның пайдасы мол. Ақша қолайлы „рi күрделi ғимараттар, жабдықтар фабрикалар мен зауыттар, жердi де сатыпалуға мүмкiндiк бередi. Ѕазiргi кезде ақша нарықтық экономикада ақшанесиелiк реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуiн тежеу, инфляцияның процестердi жеңу ж„не ұлттық жалпы өнiмдi ынталандыру бағытында қолдануда.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық А.С. Сейтқасымов – Алматы 2001.
2. Көшенова Б.А. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары Алматы: Экономика 2000ж.
3. КазМБА. Экономикалық ЖОО-ның әАқша, несие, банкә курсының бағдарламасы: 1998ж. Алматы
4. Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие Алматы: Ѕазун-т 2000ж.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие: Алматы 2004ж.
6. Саниев М.С. Ақша несие банктер. Алматы 2001
7. Экономика оқулығы А.С. Булатова Москва 1995ж.
8. Теңге шежiресi // ақиқат. Тобаяков Б. 2003ж. 10.38бет.
9. Экономиканы ақша –несиелiк реттеудiң кейбiр аспектiлерi Серикбаева Ж. қаржы-қаражат 2003ж.№3
10. Ақша төлемi мен аударымы туралы //Егемендi Ѕазақстан 1998ж.
2 шiлде
11. Т„уелсiз елдiң ұлттық Валютасы // Егемен Ѕазақстан
Нысанбаев ә. 2003ж. 13 қараша
12. Теңге, доллар ж„не артық валюта туралы // Тұркiстан 2003ж.
20 қараша
13. Ақша саясаты // Алматы ақшаны 1998ж. 26 қаңтар
14. Теңге айналысына-5жыл // Заман Ѕазақстан 1998ж. 13қараша
15. Еуропалық валюта одағы елдердiң валюталарға евроға ауыстыруына Ѕ.Р. экономикасын дайындау жөнiндегi iс шаралар // Ѕазақстан Республика Президентi мен ЅР үкiметiнiң актiлер жинағы 2001 №39 53-56 бет.
        
        Кiрiспе
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, ... ... ... атқаратын ж„не
жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа ... ... ... ... нысаны.
әбiр к„сiпкер өзiнiң жұмысында үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста
болады. Ақша тарихи категория, тауарлық өнiм. Ол натуралдық ... ... ... ... ... ... Осы ... кезеңiне себеп
болған адамдардың шығарылған өнiмдерiнiң артық болып, ... ... ... үшiн өнiм әтауарғаә айналды. Сөйтiп науралдық
-өндiрiстiң орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларға тауарлар жатады, бұл ... ... ... ... ... мал, тұз, шай, ... күрiш, т.б. жүн, еңбек
құралы, с„ндi бұйымдар, бақалшақтар. ... өте келе ақша ... ... ... пайда болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы кезең болып
табылады. ... мыс, ... ... ... ... ... болды.
Орта ғасырларда қағаз ақша Ѕытайда алғашқы рет пайда ... бес ... ... ... құн ... айналыс құралы, төлем
құралы, қор ж„не ... ... ... дүниежүзiлiк ақша.
Ақша, пайда бағаннан берi бiрнеше рет өзгерiске ұшырады, iрақ iшкi
мағынасы өзгерген жоқ. ... ... бар: ... ... ... ... ... Ақша тауарлы өндiрiске қызмет етедi. Сондықтан ақшаның қызметiнiң
н„тижесi ж„не оның осы өндiрiстегi маңызы болады. ... ... ... б„рiн ақшаға шағып, өзiнiң керегiне жарату үшiн бюджетке тиiстi
түсiмдер ... үшiн ақша ... мен ... мол. ... ... ... н„рселерiн ақшаға шоғып, өзiнiң ақшалай табысымен
байланыстырып, қандай бағамен затты сатып алу ... ... ... ... ... iске ... үшiн ... экспорттың,
импорттың операцияларды үзеге асыру үшiн ақшаның пайдасы мол. Ақша қолайлы
„рi ... ... ... ... мен ... жердi де
сатыпалуға мүмкiндiк бередi. ... ... ақша ... экономикада
ақшанесиелiк реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуiн тежеу, ... жеңу ... ... ... өнiмдi ынталандыру бағытында қолдануда.
1. Ақшаның дүниеге ... ... даму ... ... ... ... ... Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы бiрден-
бiр шарт ж„не өнiм ... ... ... ... ... ... ... тауарлы шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда
болды. Натуралдық шаруашылық-шығарылған өнiмнiң ... ... ... ... жаратылған кезең. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... өзi ... байланысты (мысалы, бiр жерде егiн, басқа жерде мал өсiру
пайдалы, ал ... ... ... ... ... адамдардың шығарған
өнiмдерiнiң саны олардың жеке ... ... асуы ... ... ... ... тудырды. Осының н„тижесiнде әайырбастауә деп аталатын
процесс шықты. Айырбастау үшiн өндiрiлген өнiмнiң әтауарә деп ... соң, ... ... ... тауарлы өндiрiс пайда болды.
Тауар – бұл сату ... ... үшiн ... ... ... Адам
еңбегiнiң өнiмi, оны өндiрушiлердiң белгiлi қоғамдық қатынастарын тудыра
отырып, тауар формасын қабылдайды. ... ... ... ақшаның
пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрады. әрбiр тауар қажеттi
тұтыну құнын алу ... бола ... ... ... қатынасы бойынша
айырбас құны ретiнде көрiнедi. әАйырбас құн тауарлардың өзiнен ... ... ... ... өз ... өмiр ... ... ол ақшаә.
Тауар өндiрiсiнiң дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиiлiнедi. ... ... ... ... жиi ... ... ... құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Мысалы, бидайды
етке, майға, жүнге ... ... ... ... ... өндiрiсiнiң
дамуына байланысты неғұрлым жиi айырбасталатын тауар-барлық басқа
тауарлардың бiр-бiрiмен ... ... ... ... ... ... құнның толық немесе көлемдегi формасынан жалпы құндық формасына
жасырын түрде өту басталды. Бiртiндеп ... ... ... ... бiр тауарлар атқара бастады ж„не осы тауарлар ақша аталынды.
Ѕұнның жалпы құндық формасы ақша ... ... ... ... ... ... ... үшiн „р түрлi
халықтарда ж„не сол бiр халықтың өзiнiң ... „р ... ... ... ... құн ... „р ... өнiмдер атқарды.
Мысалы: Ежелгi Гректер, Римдiктер, Славяндар ақша орнына мал пайдаланған;
Скандинав елдерiнде, ежелгi ...... ... ... ... ... – тұз; ... – шай, т.с.с. Табиғат жағдайына
байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. ... ... ... ... қой; ал шөл ... ... аудандарда – түйе; тундрада – бұғы
жалпы эквиваленттiк қызмет атқарды. Оған ... ... ... ... ... табылған заттарда, поэзияларда
кездестiремiз. Гомердiң көне Трол батырлары туралы ... ... ... ... ... ... айтылады. Осы уақыттарда металдан
жасалынған ақшаларда әөгiзә ... атау ойып ... ... жүрдi.
Латынның сөзi әпекунияә (ақша) әпекусә (мал) ... ... ... сөзi үндiлердiң ақша бiрлiгiнiң атауы әрупияә негiзiнде ... ... да ақша ... ... ... ... де ... деген
атауға ие болады. Ярослав Мудрый 1018ж былай ... ... ... ерлерден 4 күн, сперостылардан 10 гривен ж„не боярлардан 18
гривеннен тұрадыә. Ол кездегi қазынамалы әмалшыә, қазына, ... ... - әмал ... ... деп ... ... скандинавтар, солтүстiк
Сiбiр халықтары, Солтүстiк Америкада аң ... құс ... ... ретiнде пайдалынды. Жылы теңiз жағасында мекендеген тайпалар
ақша ретiнде бақалшақтарды қолданған. Тарихта олардың ... ... ... бонгез, хайква ж„не т.б. Бақалшақтар ¦ндiқытайда, ... ... ... ... ... ж„не басқа аралдарда ақша
қызметiн атқарған. ХХ ... ... ... ... ... ... ... ақша айналысы ретiнде бақалшақтардың үш
түрi: ең арзаны – қара түстi (курила), ақ түстi (галиа); аса қымбат ... ... ... ... „р ... ... ... болған.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында құлды ақша ретiнде үш сиыр, алты ... екi ... ... ... өнiмдерi з„йтүн майы, күрiш, кофе,
какао т.б. ақшаның орнына қолданған.
Ежелгi Спортта, Жапонияда, Африкада темiр, ... ... ... ақша эквивалентi болды. Рим императоры Омонийсий Сиракуз ж„не орта
ғасырдағы ағылшын корольдерi – ... ... ... ХVIIғ. ... (массачусетс штатында) ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгекшелер
қолданылды.
Метал ақшаларының артықшылығы, олар – ... ... ... ... ... ақша ... ... жүйесi нақтылана түстi.
Кейiн алтын мен күмiс метал ақшалары тиiмдi болды. Темiр ақшалар ... ... ... т.б. формалары анықталды. Грек ақшасының атауы
әдрахмаә бiршеге деген мағынаны ... ... ХIII ... ... ... ... ... стерминг пайда болды.
Көне д„уiрден ата – бабамыз ... ... ... м„дениетi
өркендегенде тауар айналымына метал ... ... ... VII-VIII ғ-да ... ... ... түрiк
„мiршiлерi,Отырар мен Жетiсуда түргештер мен тухсилер темiр ... ... ... Ѕазақстанда ақша реформасы 1947 ж„не 1961
жылдары ... 1 ... ... ... ... 50тиындық
шығарылды. Егемендiгiмiздi алғаннан кейiн 1993 ... ... ... ... ... ... заң ... µлттық
валютаны жасау елiмiздiң Президентi Н.ә. Назарбаевтың жеке басшылығымен
жүргiзiлдi ... осы ... ... ... ... ... құпияда
сақталынды „рi жоғары деңгейде ... ... ... ... ... рет Ѕытайда пайда болды. Ол туралы ... 1268 ж. ... ... ... ... ... ... ақша XVIII шығарылды. Ал,
Ресейге ассигнация II ... ... ... Ақшаның айналуы
өзiндiк құны бар ақшаны құны жоқ, қағаз ақшаға ауыстырғанда күшейе түстi.
1976 жылдың қаңтарында Ямайкада өткiзiлген халықаралық Валюта ... ... ... бойынша „рбiр елдiң ақшасының Алтынмен салыстырғандағы
құны жойылды. Осының б„рi қазiргi жағдайда ақша ... өз ... ... ... өз ... ... санат боып шыққанына
айқын д„лел болып табылады. Кеңес Одағы таратылғанға дейiн ... ... құны ... ... таза алтынға бағаланатын. Бұл т„ртiп Ресей
Федерациясында 1992 жылы жойылды,ал Ѕазақстанның теңгесiнiң, о бастан
алтын бағасы болмады. ... ... де ... ... ... ... ... ақшаның пайда болуына алдын ала екi экономикалық ... ... ... орнына тауарлық шаруашылық келдi. Осыған
байланысты айырбастау операциясы өрiс ... ‡нiм ... ... бiр ... ... ... пайда
болды, екiншi жағынан белгiлi, бiр түрлi тауар өндiруге мамандандырушылық
туды.
Ақшаның пайда болуы ... ... де ... өзгерiстер
енгiздi.
Бiрiншiден, ақша шықаннан кейiн тiкелей тауар ... тар ... ... яғни ... ... ... ал ол ... бiрнеше тауар
иелерi қатынасады.
Екiншiден, айырбастау процессi „р уақытта iстелетiн екi ... ... ... ... ... еттi. ... пайда болуы
металдан соғылған ақшаның сыртқы пiшiнiң ... ... ... ... Ақша м„нi ... ... ... кез келген тауар құнын бiлдiретiн ерекше тауар рольiн атқарады. Осыдан
келiп ақшаның ... ... күшi ... ... ... ... м„нiн Карл
Маркс әиндивид өзiнiң қоғамдық ... де, ... ... да ... ... жүредiә деген афоризммен сипаттады. Осыған байланысты ол
мынадан айқын көрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаға ... ... ғана ... ... н„тижесi екенiн анықтауға болады. Мысалы, ақшаның тауарлар
айырбасында ... етуi ... ... ... ... ... сандық есебi жүргiзiледi.
Екiншiден, „р адамның еңбектегi, яғни қоғамдық өнiмдегi үлесiн де ақша
арқылы ... ... ... ... ... ... үлесiн жалақы
ретiнде алғанда ақша төлем ... ... ... ... ... ... делдалдық етуiмен тауардың iшкi
қайшылықтары да шешiледi.
Тауарлар дүниесiнiң тауар ж„не ақша болып екiге бөлiнуi оның тұтыну
құнымен құнының, яғни ... iшкi ... ... ... жол ... ... егер ... сатылса, оның тұтыну құнының
бiреудiң қажетiн өтеуге керек болғандығы. Сатылған құн ендi ақша ... ... ... түседi. Сөйтiп, тауар өндiрушiге түскен ақшаның
көлемiне қарай өз өндiрiсiне басқа кез ... ... ... құнын алуға
мүмкiндiк туады.
Ѕұнның ақшалай ... ... ... яғни ... жалпы
эквивалентi болуы тауар өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас ... ... ... ... ... ... ... процеске айналып, кең
көлемде өсуiне жол ашты. Ақшаның қызметi тауарды сатып алу, ... ... ... ... ... ... Тауарды тұтынушыға
жеткiзiп, ақша үзiлiссiз қозғалыста жүредi. ... ... ... ... ... ол ... пен кеңiстiкте келiспеушiлiктi жеңедi.
Сатушы, товарын сатып, басқа тауарды сатып алуға асықпайды. Ол басқа ... ... ... ... ... ... сатуға мүмкiндiгi бар, бұған ақша
көмектеседi.
Ақша ерекше тауар, жалпыға бiрдей балама, ... ... ... ... ... құнының нысаны. Ақша-тауардың ерекше қасиетi, оның
кез келген басқа тауарлардың құнын көрсете алатындығы, оның ... ... ... ... тағы бiр ... ... құнның сақталуын
қамтамасыз ететiн күшi. Мысалы, құнды ... ... оның ... көлемi
құн санап азал бередi. ‡йткенi, ол тауарды сақтау үшiн ... ... ... Ал, егер, құн ақшаға салынса, ондай шығын болмайды.
Ақшаның м„нiн көрсетушi оның ... ... ... ... ... үлгiсiнде ақшаның атқарымы өзгермей, бiр қалыпта қалады. ... ... ... да) ... ... ... Ақша құнды өлшеушi ретiнде
2) Ақша, айналым құралы ретiнде
3) Ақша төлем құралы ретiнде
4) Ақша қорлану құралы ретiнде
5) ... ақша ... ... ... тек ақша ғана ... ... құн ... атқарымы оның көлемi мен ... ... ... ... ... Бұл жерде тауардың өзiндiк құны, оны өндiру
жолындағы, қоғамдық қажеттi ... тең. Олай ... ... ... ... ... көрсету үшiн, алдымен еңбек бұйымдарын табу керек,
тек содан кейiн, солардың ... ... өнiм ... ... көрсетiледi. Осыған байланысты жаңадан шығарылған тауардың ... екi ... ... ... ... ... еңбек құралдары
мен еңбек бұйымдарының құны. Екiншiсi, осы өнiмдi өндiру ... тiрi ... ... ... ... ... жаңа өнiмнiң өзiндiк
құнына қосылатын, еңбек құралдарының ж„не еңбек ... ... ... ... құны да ... ... ... бiрдей болмайды. ‡йткенi,
барлық тауар өндiрушiлердiң техника мен жабдықтандырылуы, мамандық д„режесi
ж„не үнемшiлдiгi „ртүрлi.
Ақша айналым ... ... ... ... қой жерде шығаралғанына
қарамастан, керектi уақытында сатылуы керек. Яғни, құнның тауарлық нысаны
ақшалық нысанға ауысуы ... ... ... ... ретiнде жұмыс iстеуi
ақшаның тауарға, тауардың ақшаға айналуының толассыз тiзбеi болып ... ақша ... ... ... Бұл ... ... т„н бiр
ерекшелiгi, ақша ментауардың бiрiне-бiрiнiң қарсы ... ... ... ... ... сатып алушыға қарай ... ... ... ... ... тек ... ... ғана т„н. Заң бойынша
елдiң ақша айналымында басқа ... ... саны ... ... құнсыздалуына апарады. Айналымдағы ақшасаны осы атқарымның дұрыс
орындалуына ... ... Егер ... тез ... ... ақша саны
азаяды, керiсiнше баяулайтын болса, айналымда көбiрек ақша ... ... ... ... Бұл ... ақша қозғалысы мен тауардың
қозғалысы ... ... ... Себебi, тауардың сатып
алушының, ақшаның сатушы ... ... кеш ... Егер ... ала ... ... ... арасындағы келiсiм бойынша тауар құны төленетiн болса,
ақша сатушыға ертерек түседi. Екеуiнiң қозғалысы „ртүрлi. Тарих ... ақша ... ... ... ... ... несиеге берумен
байланысты пайда болған. Бұл ... К. ... ... деп ... ... иесi ... қолдва бар тауарын сатады, ал басқа бiреу оны ... тек ... өкiлi ... ... несие берушi болады да, ... ... ... ... Ақшаның төлем құралы ретiндегi атқарымнан
айырмашылығы, бұл атқарымды, ұлттық ... ... ... ... ... ... алады.
Ақша қорлану құралы ретiнде. Бұл атқарымды, айналысқа қатынаспай
жүрген ақшалар ғана орындайды. Оның iшiнде халықтың ... ... ... есеп ... ... жеке ... заңды тұлғаларды ақшасы
кiредi.
Ақшаның қорлану құралы ретiнде атқарымын ... ... ... ... көбiрек болған күнде ғана пайда болады. Ал ақшалар алдағы
кезде оррын алатын көлемдi шығындардың қоры ... ... ... ... ... болады. Ол шаруашылықтардың, жеке тұлғалардың
уақытша бос ... ... ... жеке тұлғаларға уақытша
пайдалануға берiледi. ... ... ... ... жатуына,
санымен бiрге оның инфляцияның „серiнен құнсызданып кетуiне жол берiлмейдi.
Тек мынадай жағдайларға сүйенедi:
- несиеге берiлген ақша кедергiсiз iске ... ... ... ... ... жоқ
- несиеге берген ақшадан жоғарғы деңгейде пайда түседi.
Дүниежүзiлiк ақша атқарымы. 1976 ... ... ... тепе-теңдiгi
жойылғаннан кейiн, көптеген экономистер, ендi ... ... ... ақша атқарымын орындай алмайды деген пiкiрге келген. ... ... „лi де „р ... ... ж„не олардың заңды ж„не жеке тұлғаларының,
өзара қарым-қатынастарына ... ... жүр. Ақша ... ... ақша ... орындап келедi. Еркiн айырастауға жатпайтатын
ақшалар дүниежүзiлiк ақша ... ... ... ... ... айырбасталмайтын елдер, алдымен өз ақшасын сол кездегi бағаммен ... ... ... ... ... иена ... ... керектi халықаралық iстерiне жаратады. Сондықтан ақшаны
дүниежүзiлiк ақша ақша ... тек ... ... ... ... м„нi орындалатын функциялары: құн өлшемi, айналыс қаражаты,
жинақтау қаражаты арқала анықталады.
Тұтыну- ... ... ... мен қызметтер жиынтығы. Табыстың
қалған бөлiгi жинақ ақшаға жатады. Жинақ ақша – бұл ... ... ақша ... ... мен ... ... алуды шегерiп
тастағандағы экономикалық табыс. µлттық ақша жинағы жеке ж„не мемлекеттiк
ақша жинағынан ... ақша ...... пен ... жұмсалғанды – қоспағандағы үй
шаруышылығының табасы.
Мемлекеттiк ақша жинағы –бұл жиналған салық пен оның ... ... ... табыстың айырмашылығы.
Жинақ ақша функциясы – жиынтық жинақтың (S) табысқа (У) ... ... ақша ... д„л ... тұтыну функциясына керi,
өйткенi У=C+S
Ақша жинағын (S)қамтитын жалпы табыстың (У) үлесi тұтынуға ... (АРС) деп ... ... ... төлем де жатады. Дүниежүзiлiк ақша
мемлекетаралық операцияларды жүзеге асыруы үшiн ... Бұл ... ... тауарға бағаны анықтайды, төлеу мен сатып алу процессiнде
қолданылады ж„не қор жинау үшiн пайдаланылады. ... ақша ... ... ... ... құралы, ал функциялары адам
көмегiмен орындалуында екенiн көрсетедi.
Ақша түрлерi. Ақша - өзi дамушы категория ... ... өте келе ... ұшырады, бiрақ оның iшкi мағынасы өзгерiссiз ... ... ... ... ... белгiлi бiр жағдайда ... ... ... ақша ... мал, жүн, ... ... ... АЅШ)
орындаған. әАйырбастауә дамып, ақшаның жалпы эквивалент болуына ... ... ақша „рi ... ... ... ... ... болған соң
тауар орнына келдi. Оның ... мыс, ... ... ... ... ... ... ақша б.з.б. VII-VIII ғ-да Малазияда, III ғ. Римде, Дидия,
Ежелгi Греция мемлекеттерiнде ... ... IХ-Х ғ-да ... мен ... метал ақшаларын шығара бастады. Алтын монетаның ешуақытта ... ... оның жеке ... ... ... өз бетiмен айналымға қанша керек екенiн шамалай ... ... ... ... ... ... ... болса, олар айналымнан шығып,
қазынаға сақталуға ауысады, ал егер айналыс керегi алытн ақшамен қамтамасыз
етiлмесе, олар қайтадан ешқандай кедергiсiзайналысқа ... ... ... ... ... бар: Бiрiншiден, алытннан ақша басу, алтын
шығарумен тығыз байланысты, ал алтын шығарудың, өз ... ... ... ... ... ... өсуi, айналыстағы
ақшаның көбейтуiн керек етедi, ол үшiн, алтын шығаруды көбейту ... ... ... ... ... ... арзанырақ ақшаға
ауыстырудың қажеттiлiгi туады. Сөйтiп, өзiнiң жеке құны жоқ, ... ... ... ... ақша. Ең бiрiншi қағаз ақша ХIғ-да Ѕытайда шықты. Содан кейiн
VIIғ-ң ... ... ... ал ... ... ХIХғ-ң басында
Англияда шығарылған. Ресейде 1769 жылы әассигнацияә деп аталатын қағаз ақша
шығарылды.
Ѕағаз ақшалар алтынға, не күмiске айырбасталынбайды ... оны ... ... ... ... жабу үшiн ғана шығарады. Осыған
байланысты қағаз ақша мөлшерден артық шығып ... ... ... ... ... ... ... анық. Бұл қағаз ақшаның ... ... ... ... ... ... ... болады.
Несиелiк ақша (банкноттар). Несиелiк ақшаны айналысқа шығару ж„не оны
қолданудан аып тастау, несиелiк операцияларды жүзеге ... кез ... ... ... ... ... болмаса вексельдердi
есепке алғанда, не қайта есептегенде, банктер қарыз алушыларға өзiнiң
банкнотын ... ... ... ... ... ақша айналысын банктер
несиелiк операцияларды орындағанда ғана өндiредi, „р ... ... ... ... ... ақша ... ... ¦кiметтiң
артық шығынымен, болмаса бюджет тапшылығымен байланыспайды. Тек, ... оны ... анық ... ... шығарылады. Бұл
ақшаның қағаз ақшадан айырмашылығы несиенiң материалдық ... ... ... ... ... берiлiп ж„не қайтарылып
отыратыны. ‡йткенi, мұндай құндылықтар мен шаруашылық шығындар несиенiң
уақытында қайтарылуын ... ... ... ... ақша ... ... ... зиян келтiрмейдi, керiсiнше айналымдағы ақша ... ... ... „сер етедi. Мұны бiз операцияларды жиынтық
етiп алғанда ғана байқаймыз. Егер несие шаруашылықтың нақты артық ... ... ... айналымдағы ақша.
Ѕолма-қол ақшасыз айналым дегенiмiз, қолма-қол ... ... ... ... ... ... бiр есеп ... екiншiсi есеп шотқа
аудару болып табылады. Ол үшiн „ртүрлi төлем құжаттары мен құнды ... ... бұл ... ... ақшаның пайда болуына қажет
етедi.
Ѕолма-қол ақшасыз айналымның ерекшелiгi:
-Кейбiр құнды ... ... ... ... ақшасыз айналым,
банктiң қатысуынсыз жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... ... тиiстi жазу (индоссамент) мен ақша ... ... ақша ... Кейбiр ақша алушылармен есептескенде төлеушiнiң банктегi ... ... ... ... ... құралы ретiнде шот иесiнiң
рұқсатынсыз пайдаланылады.
- Егер, қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға қатысушылар алдағы уақытта
ешқандай ... ... ... ... ... жүзеге
асырылатын, қолма-қол ақшасыз айналымға қатысатын ... ... ... сол ... ... ... ... төлеуге
мiндеттеме алады. Мысалы, есеп айырысудың екi ... да бiр ... ... ... ... теңге т.т.) оның үстiне есеп
айырысудың бiр нысанындағы ақша екiншi нысанына оп-оңай ауысады.
Ақша жүйесi – бұл „р ... ... ... ... мемлекет заңды
түрде бекiткен ақша айналымының ... ... – ақша ... мен жинақ ақшаның функциясын атқаратын,
қолда бар ж„не ақшасыз функциясын ... ... бар ... ... ... ... ... жиынтығы.
Ақша айналымының жылдамдығы
V- ақша айналымының
P- баға деңгейi
Y-өндiрiлген өнiм мөлшерi (нақты ЖµО)
M-ақша мөлшерi
3. Ақша айналыс заңы
Ақша айналыс заңы – құн ... ... ... ... ... ... барлық қоғамдық формацияларға т„н. ... ... К. ... ... ақша айналысы заңымен реттеледi. Тауар айналысына
қызмет етуi үшiн қажеттi ақша ... екi ... бiр ... ... ... бағасының қосындысына ж„не ақша айналымының жылдамдығына
байланысты өзгередi.
Мына формуламен ... ... м„нi – ... ... ... ... ... тиiс. Ақша
тек айналыс құралы ғана ... ... ... ... ... ... ақша мөлшерi несиеге сатқан тауар санасына байланысты
азаяды. ... даму ... ақша ... керi „серiн тигiзедi:
тауардың неғұрлым көп бөлiгi несиеге сатылса, айналысқа ... аз ... ... ... шығарылған ақша мөлшерi шаруашылықтың ... ... ақша ... құрайды. Айналыстағы ақша мөлшерiн ... ... ... ... қажеттi ақша мөлшерi өндiрiстiң даму жағдайларына „сер ететiн көп
факторларға байланысты ... ... ... ... ... қызмет бағасының деңгейiне ж„не т.б.
Ақша айналысына „сер ... ... ... даму ... егер ... көп ... несиеге сатылса,
айналысқа сонша мөлшерде кем ақша қажет;
- қолма-қол ақшасыз есеп ... ... Ақша ... ... ... ақша екi ... ... қолма-қол ақша, яғни банкнота мен
ұсақ монеталар; банкноттың айналымдағы ақша формасы, яғни банктегi ... ... ... ақша ... ... ... ... банк
эммисиялайды, ал басқа қолма-қол емес ақша ... ... ... шығарады. Ақшаның екi формасы тығыз айналыста ... ... ... өсу ... ... ... ақша агрегаттары болады.
әрбiр келесi ақша агрегаты өзiнен алдыңғылардың барлық элементтерiн өзiне
бiрiктiрiп ... ақша ... ... Ақша ... ... „р
мемлекеттiң өзiне т„н ақша-несие жүйесiмен анықталады. Ақша агрегаттарының
құрылымы тұрақты ... Ол ақша ... ... ... байланысты
өзгередi.
Ақша массасы бiрнеше жолмен өсуi мүмкiн:
- банкноталар мен ... ... ... ... ... ... банктердiң несие алуымен;
- мемлекеттiң бюджеттiк кемшiлiгiн жабу үшiн ... ... ... ... ... ... асыл ... шетел валютасы ж„не мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып ... чек ... ... заем беруiмен.
Ақшаның айналым жылдамдығы мынадай экономикалық ... ... ... циклмен өсуiне, даму қарқынына, бағаның ... ... ... төлем айналым құрылымына, несиелiк операция мен өзара
есеп айырысу ж„не т.б. байланысты өзгередi.
Ақша массасы айналымының ... ... ... ... ... екендiгiн көрсетедi. Егер ақша айналысының жылдамдығы
артса, жоғары коньюктураны ж„не ақша қаражатын жұмсауын көрсетедi. ... ... ... ақша ... керi ... ... ... ақша көп айналыс жасаса, онда қосымша ақша эмиссиясының қажеттiлiгi
азаяды. Ақша айналысының ... ... ... ақша ... ... ж„не ақша массасының құрылымында ... ... ... ... көрсетедi.
4. Ѕазақстандағы ақша реформалары
Революцияға дейiн Ѕазақстанда 1895-1897ж.ж. ... ақша ... ... монета айналысы бар алтын монометализм жүйесi ... ... ... күмiс, мыс монета түрлерi жүрдi. 1917ж. ... ... 20 ... 40 ... ақша ... ... олар ... бетiне
жабыстырылған этикеткаларға ұқсас, бұны халық арасында әкеренкиә деп атады.
Уақытша үкiмет айналысқа суррогаттың басқа да ... ... ... ... ... ... еттi. ¦ш жыл ... (1913-1920)
айналыстағы қағаз ақшаларының массасы 48 есеге өсiп кеттi;
10 мың есеге құнсызданды. 1919 жылы ... ... ... Солтүстiк Кавказда, Кавказда, Ѕиыр Шығыста жергiлiктi ... ... елде ... ... ... ... Верныйда (қазiргi
Алматы) жергiлiктi белгiленген ақшалар шықты. 275 пуд д„рiлiк ... ... ... да, ол әВерненск рублiә қаржы жүйесiн нығайта алмады.
Елiмiздегi азамат соғысы мен интервенттер, шетелдiктер ... оң ... ... ... ... ... 1920 жылы ақша айналыстан
шығып, жер ақысыз әеңбек паегiә арқылы берiлдi, ол коммуникалдық ... ... ... оқушыларға тегiн киiм берiлдi, базарда азық-түлiк
ақшасыз ... ... етiк жұбы 30 фунт ... ... 1 пуд ... ... 3 фунт ... ж„не т.б.) түрiнде жүзеге асырылды. РП-ның Х
съезiне 1921 ж. наурыздағы қабылданған жаңа экономикалық ... қала ... ... ... қатынасты ж„не жеке меншiк капиталының саудағы,
ұсақ өнерк„сiпке ... жол ... 1921ж. ... еңбек ақыны ақшалай
төлеу 10%құраса, онда 1923ж. ол –80%-тен астамын құрады.
1921 ж. ... ... ... эмиссиясы құрылды, ол қазандағы Ресей
Кеңестiк Федеративтiк ... ... ... ... болды.
Ақша реформасы деп мемлекеттiк ақша жүйесiне өзгерiс енгiзудi айтамыз. 1922-
1924 ж.ж. ақша реформасына мына жағдайлар „сер еттi:
Бiрiншiден, 1917ж. қазан төңкерiсiнен ... ақша ... ... ... коммунизмә саясаты н„тиже бермедi. Шаруалар өндiрген
артық өнiмдi мемлекетке нақты бағамен ... ... ... ... сатылатын тауар саны азайып, баға өстi. Халық азық-түлiкпен
керектi ... ... ... ... ол ... ... Мысалы, 1917 ж. жалақының 5% заттай төленсе, ал 1920ж. ол көрсеткiш
–93% жеттi.
Екiншiден, ақша айналымына жүйелi түрде көп ... ақша ... да ... ... ... еттi. ... ... ақша шығаратын
эммисиялық орталықтар пайда болды. Мысалы, 1918ж. 1 шiлдесiнен 1921ж. 1
қаңтары аралығында ақша ... ... ақша саны 43,7 ... ... ... ... яғни 26,7 есе өстi. ... мемлекет шараларына
қарамастан, бюджет шығындары пайдадан 1918ж. ... ... ... болса,
1919ж.-166,4 сомға, ал 1920ж.-1055,6 млрд санға артық ... ... ... ... ... жаңа экономикалық саясаттың
қабылдануына себеп болды. Оның негiзгi ... ... ... азық ... алмастыру;
- жеке капиталды саудаға, өндiрiске ... ... ... к„сiпорындардағы шаруашылық есептi енгiзу;
- еңбек ақыны ақшалай төлеу;
Ақшаның сатып алу ... ... ... ... оның ... ... триллионмен есептелдi. Сондықтан ақша көрсетiкiштерiн
кемiту үшiн демоминация екi рет жүргiзiлдi.
Бiрiншiсi 1922 жылғы ... ... ... Жаңа 1 ... ... ... рубльге теңгерiп, орнына 10 млн. рубль келдi. Екiншiсi 1923ж. рубль
шығарылып, ол 1922ж. ... ... ... келе ... тауар-ақша қатынастарына с„йкес тұрақты
айналыс, төлем ж„не жинақтау құралының рольiн ... ... 1922 ж. ... 1923ж. 1 ... аралығынла алтын валюта қоры 6,7 млн ... млн ... ... өстi. Ақша ... ... ... ... ЖЭС нетижесiнде;
Бiрiншiден, өндiрiс пен тауар айналымы қалпына келтiрiлiп, одан „рi
дамыды.
Екiншiден, екi рет ... ... ... ... есеп жұмысы
жеңiлденiп, ақша сапасы жақсарылды.
¦шiншiден, ақшаның алтын негiзi қамтамасыз ... ... ... ақша ... Отан ... ... ... нашарлатта: 20млн. адам өмiрiн қиды,
ұлттық байлықтың 30%-iн жойды, „скери шығын 551,1млрд сомға, ал ... ... ... ... ... елiмiздiң жалпы материалдық шығыны 1
триллион ... ... ... ... Соғыс мемлекеттiк бюджеттiң кiрiсi мен
шығынын өзгерттi. Бұл реформаға себеп болған мемлекеттiк бюджет кемшiлiгi
ақша эммисиясымен толтырылғанда, ... ақша ... өсуi. ... ... сауданың үлсi 1940ж. 19%-ке 1945ж. 46%-ке өстi.
Ақша реформасы 1947ж. 16 ... ... 1947ж. 16 ... ... 1947 ... ... жаңа
сан шығарылды.
Екiншiден, ескi ақшалар жаңаға 10-ның 1-ге ... ол ... ... ... ... айналымда қалды;
¦шiншiден, ақша айырбастауды Мемлекеттiк банк 1 апта ... 2 апта ... ... ... ... ... банктiң
шоттарындағы халықтың ақшасын айырбастау жүрдi;
Бесiншiден, бұрынғы шығарылған ... ... яғни ... ... ... төленетiн процентiн
жаңасына алмастыру.
Ақша реформасының н„тижесiнде: халық ... ... ... ... ... карточка жүйесi жойылды, мемлекеттiк бөлшек сауда ... ... нан мен ... бағалары карточка бағасымен
салыстырғанда 10-12%-ке арзандатылды.
1993 жылы ... ... ... КСРО ... кейiн оның
құрамындағы елдер өзiнiң ақша белгiсiн тұрақтандыру керек ... ... құру ... ... ... ... ... ақша
массасының өсу ел экономкасын нашарлатты. Тауар шет елдерiнен ... ақша ... ... сом болды, бұл 1981ж. мен ... ... көп ... ... ... ... өз валютасын енгiзуiне орай КСРО
мемлекеттiк банкiмен Ресей Орталық банкiсiнiң 1961-1992ж.ж. банкноталарын
ығыстыруы Ѕазақстанға ... ... ... ... ... жоғарлауы ел
тұрмысын төмендеттi. 1992ж. Ѕазақстан Республикасының Президентi, үкiметi,
Жоғарғы Кеңесi құпия жағдайда шетел фирмамен келiсiп ұлттық валюта ... ... ... ... ... ... атты жеке ... қажеттi мөлшерде –
1,3,5,10,20,50 ж„не 100 теңге дайындалып, Алматыға жеткiзiлдi. 1993ж. 12
қарашада Ѕазақстан ... ... Н.ә. ... ... ... ... енгiзу туралы жарлық шығарды. Осыған с„йкес:
-1993ж. 15 қарашада сағат 8-де Ѕазақстан ... ... ... ... төлем құралы 1 теңге 100 тиыннан тұрады ... ... ... тиын ... жүредi.
- Рубльдiк шоттардағы жинақтар мен салымдар 500 рубль 1 тенгеге
арақатынасымен айырбасталады, ол 18 ... ... 18-де ... мен 18 ... екi ақшада айналымда жүрдi.
1999 ж. с„уiрiнде Ѕазақстан үкiметi теңгенiң еркiн өзгермелi курсын енгiзу
туралы шешiм қабылдады. Ол ... ... ... ... әБұдан
былай доллар бағамы валюта рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ал, µлттық банк ол процесске елеулi
түрде араласпайтын болады. µлттық банк бүгiнгi ... ... ... ... резервiн айырбас бағамын белгiлi бiр деңгейде ұстап отыру ... ... ... ... олай болмайды...ә
Ѕазақстан теңгесi мiне 11 жыл астам уақыт бойы ... ... ... ... Ол ... айырбасталатын валюталарға шектеусiз айырбасталады.
5. Ақшаның қажеттiлiгi ж„не экономикалық маңызы.
Ақшаның адам ... ... ... „р ... ойлар айтылуда. Ақша
қажеттiлiгi тауар өндiрiсi мен тауар айналысына ... ... ... жақтаушылар адам арасындағы келiсiм құралы деп таниды. Бұл ойды
Аристотельдiң әНикомахова этикаә кiтабында оқи ... Бұл ой көне ... ... ... оның қағидасы бойынша император ақшаның құнын
заңмен бекiткен.
Ақшаға терiс көзқарастар ... ... ... ... пайда
болды. Ақша натуралды шаруашылықтан тауарлы өндiрiске өткенде тауардан
туындап, ... ... даму ... тауар бола қала бермек.
Бiрақ ол ерекше ... ... ... теңгерiлетiн эквивалент тауар.
Ақша – тарихи ... ... ... Ол ... ... ... ... ж„не айырбас процесiнде адамдар арасында қалыптасатын
экономикалық қатынастарды көрсетедi.
Ѕоғам экономиканың „р түрлi үлгiсiне өткенде ... ... арта ... есеп ... ж„не бақылау құралы ретiнде қосалқы қызмет атқарады.
Ѕорытынды
Ѕорыта айтқанда, нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. ‡йткенi „р түрлi
меншiк жағдайында ... ... ... қанша өндiрiп, қанша сататынын,
көлемi мен түрiн ж„не бағасын белгiлеуге еркiндiк ... Ал бұл ... ... ол ... тауар сапасының жақсаруы. Ақша
қоғамдағы қатынастарды реттейдi. әАйырбасә ... ... ... ... ... ... ... ұшырап, қызметiн атқарып жатыр. ... ... ... ... жаңа ... жағдайда
жүргiзiледi. Сонымен қатар қазiргi кезде ... ... ... бюджеттiң кiрiсiн қалыптастыру да, „ртүрлi өндiрiстiк ж„не
өндiрiстiк емес шығындарды қаржыландыру, µлттық ... ... ... ... сату, инфляцияға қарсы күрес ж„не т.б. жүргiзiлiп жатқан ... ... ... орта түсуде.
Ақша адам өмiрiнде белгiлi бiр орын алып ... ... ... ... ... жаңа ... ... болып келедi.
Ақша функциясы үзiлiссiз өндiрiс процессiн, ... ... ... бiрiктiредi. Бұларсыз ешқандай шаруашылық субъект жүре алмайды.
Елдiң жұмсалмайтын артық ақшасын банк аудандарға, к„сiпорын мен ... ... ... қосымша капитал ж„не энергетикалық ресурспен
қамтамасыз етедi. Ақша өзi бiр ... ... ... ... ... ... санымен айырбастауды жеңiлдетуi де,
қиындатуы ... Осы ... ... ақша ... оның пайда
болуы, даму кезеңi, атқаратын функциялары, ақшаның ... ... ... ... Ақша ... тауар бағасын белгiлеу тауар
бағасына ұсыныс пен сұраныс, б„секелестiк ... ... ... ... Ақша ақша ... ... ... жеңiлдетедi.
Ақша ауылшаруашылық өндiрiсiнде, к„сiпорында, ... ... ... өндiрiс дамуы мен өсуiне қызыңшылық ж„не
ресурстарды шағымдауда үлкен роль ... ... ... ғана ... ... „р ... көлемiмен
пайда көлемiн анықтауға болады.
Ақша көмегiмен қолма-қол ж„не қолма-қол емес ақша ... ... ... пайдалану қаматамасыз етiледi.
Ѕорыта айтқанда, ақша адамның ең бiр үлкен ойлап ... ... ... прогресске үлкен қадам жасауы болып табылады. Айырбастау формасында
зат жинақталмайтын едi, ақша осы ... ... адал ... ... Ақша, несие, банктер: Оқулық А.С. Сейтқасымов – Алматы 2001.
2. Көшенова Б.А. ... ... ... валюта қатынастары Алматы:
Экономика 2000ж.
3. КазМБА. Экономикалық ... ... ... ... ... 1998ж. ... Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие Алматы: Ѕазун-т 2000ж.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы ж„не несие: Алматы 2004ж.
6. Саниев М.С. Ақша ... ... ... ... ... оқулығы А.С. Булатова Москва 1995ж.
8. Теңге шежiресi // ақиқат. Тобаяков Б. 2003ж. 10.38бет.
9. Экономиканы ақша –несиелiк реттеудiң ... ... ... Ж.
қаржы-қаражат 2003ж.№3
10. Ақша төлемi мен аударымы туралы //Егемендi ... ... ... Т„уелсiз елдiң ұлттық Валютасы // Егемен Ѕазақстан
Нысанбаев ә. 2003ж. 13 қараша
12. Теңге, доллар ж„не артық валюта туралы // Тұркiстан ... ... Ақша ... // ... ... 1998ж. 26 ... Теңге айналысына-5жыл // Заман Ѕазақстан 1998ж. 13қараша
15. Еуропалық валюта одағы елдердiң валюталарға евроға ауыстыруына Ѕ.Р.
экономикасын ... ...... // ... ... мен ЅР үкiметiнiң актiлер жинағы 2001 №39 53-56 бет.
-----------------------
Ақша жүйесiнiң элементтерi
Ақша бiрлiгi
Елдегi ... ... ... ақша ... ауқымы
Елдiң ақша бiрлiгi ж„не оның құрылымдық бөлiгi болып саналатын ақша
металының салмақ мөлшерi
Эмиссиялық
жүйе
Ақша мен ... ... ... ... түрлерi
Тауарлы (алтын), қағаз, несие, ақша, тиын
Ақша жүйесiнiң
институттары
Ақша айналымын реттейтiн мемлекеттiк ж„не мемлекеттiк емес мекемелер

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай? Ақша деген не?19 бет
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны30 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық дамуының ерекшеліктері 82 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь