Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3

1 Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.1 Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың ғылыми зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.2 Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.3 Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданылу мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


2 Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданылуының тиімділігіне эксперименталдық зерттеу жүргізу ... .

2.1 Эксперименттік зерттеу жұмысының бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ...

2.2 Эксперименттік зерттеу жұмысын жүргізу барысы ... ... ... ... ... ... ..

2.3 Эксперименттік зерттеу жұмысының нәтижелерін талдау ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қосымша материалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыпты зерттеудің көкейтестілігі Н.Ә. Назарбаев бекіткен «Мәдени мұра» бағдарламасының басты міндеттері ретінде «...қазіргі таңдағы ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды» зерделеу бүгінгі күннің негізгі мақсаттарының бірі болып келеді [1; 5-6].
Әлемдегі жаһандану үдерістерінің тегеурінді белең алған жағдайында қаймағы бұзылмаған Қазақстан мәдениетін сақтап қалу үшін ұлттық мәдениеттің дәстүрлі құндылықтарына назар аудару қажет. М.М. Әуезовтің әділ атап өткеніндей, «...кез келген халықтың рухани әлемі қаншалықты бай болғанымен, ол ұлттық әлемі болып қала береді. Ол белгілі бір кеңістік-уақыт ортасында өсіп өнеді, оның мәнін, оның мүддесін білдіреді» [2; 32].
Қазіргі кезде халқымыздың тарихы, мәдениеті жаңаша қаралып, өзіндік ақиқатымен танылу қажеттігі туып отыр. Ал дәстүрлі мәдениеттің дала даналығының психологиялық келбеті-сөз құдіретінде тұр. Әсіресе, бітпес даулардың шешу тәсілі-әрекеттен гөрі нақты сөз болған.
Әлемдік өркениетке қадам басудың өзегі ұлттық мәдениеттен бастау алуы заңды құбылыс екені белгілі. Ол туралы мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасында: «Білім беруді жаңарту үрдісі деп – ұлтымыздың салт-дәстүрін, мәдени мұрасын, рухани құндылықтарын, яғни оқу-тәрбие үдерісін біртұтас алып жүретін дәстүрлі мәдениет негіздерінен құралатын ұлттық идеологиялық бағыттың тұрақты бір жүйесін түсінеміз» - деп айқын көрсетілген.
Бұл қазіргі таңдағы білім беру ұйымдарының мақсаты, яғни білім беру жүйесіндегі ұлт мәдениетінің басты типі, қазақтың дәстүрлі қолөнері және рухани мұрасы, тарихи ескерткіштерін оқып-білу негізінде жастардың бойында патриоттық сезімді қалыптастыру бағытында ұйымдастырылатын қызметтер арқылы жүзеге асырылады. Мәселенің өзектілігіне дәлел ретінде «Білім туралы» заңның 16 бабын келтіруге болады. Онда:
- Негізгі орта білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламалары білім алушылардың ғылым жүйесінің базалық негіздерін меңгеруге, олардың бойында тұлғааралық және этносаралық қатынастың жоғары мәдениетін қалыптастыруға, жеке адамның өзін-өзі билеуіне және кәсіптік бағдарлануына бағытталады. Мұның барлығы білімді ұлтандыру, ұлттық идеология негізінде жүзеге асады.
Жалпы орта білім берудің мақсаттары Қазақстан Республикасының Коституциясында бекітілген еліміздің білім беру саясатындағы негізгі ұстанымдарға, Қазақстан. Республикасының «Білім туралы заңына» Қазақстан халқының ұлттық – тарихи және этникалық дәстүрлеріне, кең ауқымда ойлауды қалыптастыруға бағытталған жалпы адамзаттық құндылықтарға сәйкес анықталады [3]. Қазақ мәдениетінің бел-белестеріне көз жіберер болсақ, таңдап алынған мәселенің көптеген зерттеушілерді толғандырғанын байқаған болар едік. Ш. Уәлиханов[4], С. Мұқанов [5], Ә. Марғұлан [6], Ш. Ыбыраев [7], Ә. Қоңыратбаев [8] секілді ғалымдар бұл төңіректе өз ой-пікірлерін айтып кеткені мәлім. Олардың айтқан ойлары Ә. Бөкейханов[9], А. Байтұрсынов [10], Х. Досмұхамбетов[11] еңбектерінде жалғасын тапты. Ал орыс ғалымдары В.Я. Пропп [12], Ф.М. Селиванов[13], Б.Н. Путилов [14], Д.С. Неклюдов [15], Е.М. Мелетинский [16], Л.Н. Гумилев [17], А.Я. Гуревич [18], А.Ф. Лосев [19], Д.С. Лихачев [20], Л.Н. Коган [21] және тағы басқа көрнекті ғалымдардың еңбектерін атап айтуға болады. Дәстүрлі мәдениеттің сан-салалы мәселелерін белгілі зерттеушілер философиялық тұрғыдан Ғ. Есім [22], Ж. Молдабеков[23], А.Х. Қасымжанов [24], Д.К. Кішібеков [25], А. Қасабек [26], М. Орынбеков [27], Ж. Алтаев [28], және т.б. ғалымдар қарастырса, мәдениеттану саласы бойынша Н. Байтенова [29], Қ. Шүлембаев[30], З.А. Мұқашев[31], Б. Нұржанов[32] т.б. ғалымдар еңбектерінде арқау болады.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘОК ... ... ... ШЕШУ ... ОҚУ ҮДЕРІСІНДЕ
ҚОЛДАНУДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
19.00.01 - жалпы психология, жеке адам психологиясы, психология
тарихы, этнопсихология мамандығы бойынша
Психология ... ... ... ... үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі: пс.ғ.д,
профессор
Қазақстан Республикасы
Алматы , 2010
МАЗМҰНЫ
| ... ... ... |
| ... | |
| | | |
|1 ... ... ... шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде | |
| ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде | |
| |қолданудың ... ... | |
| ... | ... ... ... кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде | |
| ... ... | |
| ... | ... |Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде | |
| ... | |
| ... |
| |---- | |
| ... ... кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде | |
|2 |қолданылуының тиімділігіне эксперименталдық зерттеу ... ----- | ... ... ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... ... ... | |
| ... | ... ... зерттеу жұмысының нәтижелерін талдау -----------------| |
| ... | |
| ... |
| |---- | |
| | | |
| ... әдебиеттер тізімі | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... | ... ... ... Н.Ә. ... бекіткен «Мәдени
мұра» бағдарламасының басты міндеттері ретінде «...қазіргі таңдағы ... ауыз ... ... мен ... ... бүгінгі
күннің негізгі мақсаттарының бірі болып келеді [1; 5-6].
Әлемдегі жаһандану үдерістерінің тегеурінді ... ... ... ... ... ... ... қалу үшін ұлттық мәдениеттің
дәстүрлі құндылықтарына назар аудару қажет. М.М. ... әділ ... ... ... ... ... ... қаншалықты бай болғанымен,
ол ұлттық әлемі болып қала береді. Ол белгілі бір ... ... ... оның мәнін, оның мүддесін білдіреді» [2; 32].
Қазіргі кезде халқымыздың тарихы, мәдениеті ... ... ... ... қажеттігі туып отыр. Ал дәстүрлі мәдениеттің дала
даналығының психологиялық келбеті-сөз ... тұр. ... ... шешу ... гөрі ... сөз ... өркениетке қадам басудың өзегі ұлттық мәдениеттен бастау алуы
заңды құбылыс екені белгілі. Ол ... ... ... ... ... ... жаңарту үрдісі деп – ұлтымыздың ... ... ... ... ... яғни ... ... алып жүретін дәстүрлі мәдениет негіздерінен құралатын ұлттық
идеологиялық ... ... бір ... ... - деп ... қазіргі таңдағы білім беру ұйымдарының мақсаты, яғни білім беру
жүйесіндегі ұлт мәдениетінің басты типі, ... ... ... ... ... тарихи ескерткіштерін оқып-білу негізінде жастардың бойында
патриоттық сезімді қалыптастыру бағытында ұйымдастырылатын қызметтер ... ... ... ... ... ... ... туралы»
заңның 16 бабын келтіруге болады. Онда:
- Негізгі орта ... ... ... ... ... оқу бағдарламалары білім
алушылардың ғылым жүйесінің базалық негіздерін меңгеруге, олардың бойында
тұлғааралық және ... ... ... мәдениетін қалыптастыруға,
жеке адамның өзін-өзі билеуіне және кәсіптік бағдарлануына бағытталады.
Мұның барлығы білімді ұлтандыру, ұлттық ... ... ... ... орта білім берудің мақсаттары ... ... ... ... ... беру саясатындағы негізгі
ұстанымдарға, Қазақстан. ... ... ... ... ... ... – тарихи және этникалық дәстүрлеріне, кең ауқымда ойлауды
қалыптастыруға бағытталған жалпы адамзаттық құндылықтарға сәйкес ... ... ... ... көз ... болсақ, таңдап алынған
мәселенің көптеген зерттеушілерді толғандырғанын байқаған болар едік. Ш.
Уәлиханов[4], С. ... [5], Ә. ... [6], Ш. ... [7], ... [8] ... ... бұл ... өз ой-пікірлерін айтып
кеткені мәлім. Олардың айтқан ойлары Ә. Бөкейханов[9], А. Байтұрсынов [10],
Х. Досмұхамбетов[11] ... ... ... Ал орыс ... ... [12], Ф.М. ... Б.Н. Путилов [14], Д.С. ... Е.М. ... [16], Л.Н. ... [17], А.Я. ... [18], ... [19], Д.С. ... [20], Л.Н. ... [21] және тағы басқа көрнекті
ғалымдардың еңбектерін атап айтуға болады. Дәстүрлі мәдениеттің ... ... ... философиялық тұрғыдан Ғ. Есім [22], Ж.
Молдабеков[23], А.Х. ... [24], Д.К. ... [25], А. ... М. Орынбеков [27], Ж. Алтаев [28], және т.б. ... ... ... бойынша Н. Байтенова [29], Қ. ... ... Б. ... т.б. ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев ұсынған «Қазақстан-2030» жолдауында
еліміздің болашағы жастар екендігі айтылады. ... ... ... ... ... сіңіре отырып, Отанымыздың шынайы патриоттарын, мәдениетті,
білімді, парасатты,бауырмал, ізгі ... адал ... ... ... ... Республикасы «Білім туралы» заңында жас ұрпаққа жан-жақты
білім мен ... ... ... ... ... ұстанымдарын
айқындап береді. Олар мыналар: Қазақстан Республикасының барлық адамзатының
білім алуға тең ... ... ... ... дамуы,
психофизиологиялық және жеке басының ерекшеліктері, халық үшін білімнің
барлық деңгейіне кең жол ... ... жас ... өз ... ... тегін, салт-дәстүрін,
тілін, білімін, адамзаттық мәдениетті, адами қасиетті мол терең түсінетін
шығармашылық ... етіп ... өмір ... ... ... ... Қазіргі кезде халқымыздың тарихы, мәдениеті жаңаша қаралып, өзіндік
ақиқатымен ... ... туып ... Ал ... ... ... ... келбеті-сөз құдіретінде тұр. Әсіресе, бітпес
даулардың шешу тәсілі-әрекеттен гөрі нақты сөз ... ат ... ақыл ... ... ойды ... ... ауыз
әдебиетінде асыл мұраларын қалдырған. Ауыз әдебиетіндегі өшпес орны бар
шешендік ... ... ... ... ... дала өмірінің қағидалары,
шиеленіскен қайшылықтарды шешудің ережелері, даналық ... ... ... ... сөздер көп ретте билер сөзі ретінде таралып
сақталған. Онда біріншіден, билер ... ... іс ... ... ... өзінің қажеттіліктерінен жоғары қойған.Екіншіден, елдік
мәселелерді шешкенде адамдарды ... ... ... ескеріп отырған.
үшішіден, билер дау жанжалдарда төрелік айтқанда әділетті болған, ... ... ... ... ... билік сөзін, дауларды, ... ... ... психологияға тән әдіс-тәсілдерді қолдана отырып шешуі
және ұлттың психологиясына тән мұндай әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... зерттелмеген.
Қазіргі уақытта кездегі кикілжіңді жағдайларды шешуде ... ... ... қолданудың маңыздылығы қаншалықты
орын алады деген сауалдар да ... ... ... ... шешу ... қазақ халқының қандай басты ерекшеліктері бар
деген сауалдар туындайды. Кикілжің мәселелерін тұлға ішілік дау-дамайларды
түсінудің негізгі бағыттарына ... ... А.Я. ... [33], ... [34], ... бағыты, З.Фрейд [35], ... К. ... [36], А. ... [37], Н.В. ... [38], тағы
басқалар сияқты ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулардың
психологиялық идеялары ... ... ... ... ... [40], ... ... бірлескен диологтық
танымдық іс-әрекет жөніндегі идеялар негізін С.Қ. ... және т.б. ... ... А.Я. ... ... ... көрсеткендей, «XX ғасырда болған кикілжіңдер адамдардың көптеп
қырылуына негізгі себеп боды. Екі дүниежүзілік соғыс, екі ... аса ... ... терроризм, билік үшін соғыс, өзін-өзі өлтіру-бұл ... ең кем ... 300 ... жуық адам ... ... [44].
Кикілжіңдерді жою, болдырмау біздің пікірімізше қазіргі таңда өзекті
мәселе болып отыр. Кикілжіңге айналуға жақын ... ерте ... ... ... шешуге тырысу ең тиімді тәсіл болып табылады.
Жаңа нарықтық қатынастарға көшуге орай, адамдарда тек қана ... ... ... қана қоймай, олардың ойлауы мен ... ... ... қарым-қатынастары басқаша болады.
Мысалы: махаббат, Отан, сенімділік деген сияқты ... ... өз ... ... шешу үшін ... ... ... бар білімдерді
жалпы жүйеге келтіру және ол туралы ғылымның әдіснамалық, әрі теориялық
негіздерін ... ... ... ... ... жоюды үйрету
тәсілдерін белгілеу қажет.
Кикілжіңді ескерту, оны аяқтау немесе шешуден гөрі пайдалы, әрі
ақылға ... ... да ... ... ... қоғам мен мемлекет
болып едәуір күш-қуат жұмсайды. Негізінен, бұл мемлекет ... ... ... ... ал ... ... ... қоғамдық қызығушылықпен құндылықтарға қауіп төндіретін
кикілжіңдерге де байланысты.
Кикілжің ... оны жою, әрі шешу ... ... ... ... рет ... ... билердің кикілжің жағдайларды шешілу тәсілдеріне
көңіл бөлу ... – сол ... ... ... жағдайларды
астарлы тәсілдермен шешуі ұлттың өзіне тән ерекшеліктерін ... ... ... зор.
Этнопсихология саласында дәстүрлі мәдениеттегі ... ... ... ... ... ... ой-
толғаныстарына тоқталып өткен [ 45].
Ф. Ташимова еңбектерінде қазақ мәдениетінің ... ... ... «субъектілердің творчестволық тарихи тәжірибелері ұрпақтан-
ұрпаққа тікелей және жанама жолдармен жалғасқан» деп ... ол ... ... ... тән ... түсінігіне көңіл бөлген.
Онда автор ... ... рухы ... жеті ... өзінің ұлттық болмысын саналы түрде түсінуіне, ата-бабалары
арқылы жинақтаған ... ... ой ... ... жеткізе
білуіне іс-әрекеттері мен ... ... ... деп
тұжырымдайды [ 46].
Қазақ «ат сүрінгенше ақыл ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінде өшпес мұралар қалдырған.
Ұ.Ауталипова, С.Қоңырбаева еңбектерінде «...қазақ халқында ... ... әр ... аузы ... ... елге танымал би-шешендер
атсалысты. Билер институты мен қазылар алқасы халық арасында жер дауы,
егес, ... ... ... қақтығыстарды шешуде ... тән ... ... отырып шешкендігін ауыз әдебиеті
мен тұлғалар өміріне қатысты тарихи еңбектерден ... ... ... психологияның мұндай әдіс-тәсілдері әлі де ғылыми түрде ... ... деп ... [ ... ... құралы десек, ... ... ... оның ... орны өз ... жойған емес. Мақал-мәтелдерді
қазіргі жастардың кикілжіңдерді шешу ... ... ... ... өзара қарым-қатынасындағы, логикалық ойлау құрылымындағы
ұлтқа тән ... ... ... ... ... қазіргі кездегі жағдайларды ескерсек, ... ... ... ... ... ... ... немқұрайлықпен қарайтын адамдардың ... кең ... ... ... жүргізетін психологиялық мәселеге айналып отыр.
Халқымыздың ұлттық санасында этникалық сәйкестіліктің ... ... ... ... мәңгүрттікке, тіліміздің
өсуінен өшуіне, мәдени дәстүріміздің дамуына ... ... ... зерттеуге алынған еңбектің ерекшелігі орыс тілді қала қазақтары
мен ауылдан келген қазақ жастарының қазіргі кездегі кикілжіңді ... ... ... ... қарым-қатынастағы тілдің
логикалық құрылымындағы этнопсихологиялық ерекшеліктерін қарастыру.
Біздің ... ... ... ... немесе кикілжіңді
жағдайларды шешу тәсілдерін тек сөзбен, іспен, күшпен ғана емес, ... дене ... ... ... ой-пікірді айқын танытып істі
бітіре салатын болған. Мұндай іс-қимылдарды келісу, ашу-ыза т.б. сәттерінде
ыңғайын ... ... ... де, ... ... Ең бастысы-қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі кикілжіңдерді шешу
тәсілдерінің этнопсихологиялық ерекшелігін анықтап, қазіргі ... оның ... орны ... деген сауалдарға ізденістер.
Осы қарама-қайшылықтың тиімді ... ... ... ... ... және ... мәдениеттегі кикілжіңді шешу
тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері » деп
тақырып ... ... ... ... ... сөзі, шешендік сөздер, жыраулар дәстүрлі мәдениет
үдересі.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... кикілжің
жағдайларды шешудің этнопсихолгиялық мазмұны, шешендік сөз, дау, жыраулар,
кикілжіңнің қазіргі ... шешу ... ... ... ... ... ... билердің кикілжіңді жағдайларды
шешудің этнопсихологиялық ерекшеліктерін оқыту үдерісінде ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Психология ғылымындағы дәстүрлі мәдениет пен фольклордың ара қатынасын
теориялық зерттеу;
2. Психология ғылымында ... ... ... ... жолдары;
3. Қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі билердің, шешендердің кикілжіңді
жағдайларды шешу тәсілдерін эмперикалық-эксперименттік зерттеу;
4. Дәстүрлі мәдениеттегі шиеленістерді шешу ... ... ... айырмашылықтары мен ұқсастықтарын табу;
5. Эксперимент нәтижелерін талдау, интерпретатациялау, қорытындылау.
Зерттеудің ғылыми болжамы егер, билердің ... ... ... мен тұлғаның танымдық процесстерінің негізі рациональды логикалық
құрылымымен өзара ... ... ... онда ... жағдайларды шешу
тәсілдері билердің тұлғалық және этнопсихологиялық ерекшеліктерімен тікелей
тәуелді болады.
Зерттеу жаңалығы: ... ... ... ... ... ... ... даулар мен жырауларда шешендік сөздерде,
билер сөзінде «жанама ... ... ... ... ... ... айту,
қарсыласын бастырмалату, өзіне иландыру тәсілі, ... ... ... ... ... билік сөздері бүтін ... ... ... орын ... ал қазіргі кезде кикілжің жағдайларды шешу тәсілдері
келіссөз, алдау-арбау, жүйелі ... ... ... ... ... әр адам ... жағдайларда оны шешу жолында «өз менің
қорғау механизмдері, өзін көрсету, ... орыс ... ... ... шешу ... іске асқандығы анықталды. Қазақ тілді жастардың
таптаурындарында "астарлы" шешу тәсілі қалыптасқандығы анықталды.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... кезбен салыстырғанда айырмашылықтары мен ұқсастықтары
бары ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды шешу
тәсілдерінің мәні ... жас ... ... ... оянуына
түрткі болуымен қатар, тілдің дамуына, өз дәстүрін қастерлеуге, тұлғаның
мәндік жүйесіне сәйкес белгілі бір кикілжің ... шығу ... ... ... және өзін-өзі таныту амалдарын қалыптастырады.
2. Қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі билердің кикілжіңдерді ... ... ... ... ... ... тәсілдері тұлғаның таңымдық процесстерінің негізі ... ... ... ... ... ұлтқа тән өзіндік сипатынан
көрініс табады.
3.Студенттер мен ... ... ... ... ... жағдайларды шешу тәсілдеріне көңіл бөлуі, ұлттың рухани қазынасын
саналы түрде меңгеруі, түсінуі ұлттық ... ... ... ... ... әдістемелер арқылы қамтамасыз етіледі.
4. Дәстүрлі мәдениеттегі шиеленістерді шешу тәсілдерін, ... ... ... мен ... білу адамдардың қарым-
қатынасындағы белсенді іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... ... береді.
Таңдау көлемі жалпы зерттеу жүргізу барысындағы эксперименттік және бақылау
тобын іріктеу төмендегі критерийлер негізінде жүзеге асырылады:
Зерттеу тобын ... оқу ... 2-4 курс ... (100; ... 50 ... ... болса, бақылау тобын жоғары оқу орынындағы
болашақ әр ... ... ... ... ... тіл ... ... 100 студент(әр мамандықтан 50 ... ... ... беру
мекемелеріндегі 12-17 жас аралығындағы дарынды ... ... ... алынатын болса, салыстырмалы түрде ... ... ... ... беру ... ... балалар эксперимент тобын
құрайды. Сонымен ... 35-60 жас ... әр ... ... ... ... жағдайларды шешу тәсілдерін анықтау
үшін ой-пікірлері салыстырмалы түрде алынады.
Зерттеу ... ... ... зерттеу жұмыстары Абай атындағы
Қазақ Ұлттық Педагогикалық университетінің ... ... ... ... және салыстырмалы түрде
зерттеуге алынатын қала мен ауылдан іріктеліп ... ... ... арнайы білім беру мекемелеріндегі дарынды балаларға ... ... және ... ... ... тұлға ішілік дау-
дамайларды түсінудің негізгі бағыттарына ... ... К. ... А. ... ... бағыттары, А.Л. Анцупов,
Н.В. Гришина, А.И. Шипилов тағы басқалар ... ... ... ... ... этнопсихология саласында дәстүрлі мәдениеттегі
ақын-жыраулардың психологиялық идеялары ... ... ... ... диологтық таңымдық іс-әрекет
жөніндегі идеясы, С. Қ. Бердібаеваның, О.С.Сангилбаевтың ... ... ... ... ... ... ... И.
Аманова, еңбектеріндегі қазақ мәдениетіне тән субьекті ... ... ... ... ... дау-дамай
психологиясы туралы идеялары, басшылыққа алынды.
Зерттеуде қолданылған әдістер:
1.Этнопсихологиялық, конфликтология саласын, филологиялық,
педагогикалық, социологиялық, әдебиеттер мен әдістемелік
құралдарды теориялық талдау.
2. ... ... ... ... ... ... контент талдау әдісі.
3. Қазіргі кездегі кикілжің жағдайлардың кездесу жиілігін контент
талдау ... ... ... кикілжің жағдайларды шешу тәсілдеріндегі
айырмашылықты анықтаудағы Розенбаумның Q ... ... ... ... ... ... Анкета әдістері,
7. Бақылау әдісі.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Зерттеудің ... ... ... Зерттеуде тұлға ішілік дау-дамайларды түсінудің
негізгі бағыттарына ... ... ... ... ... ... А.Л. Анцупов, Н.В.Гришина, А.И.Шипилов
тағы басқалар сияқты ғалымдардың кикілжіңдерді зерттеуге ... ... ... ... ... ... идеялары туралы ... ... ... ... ... ... ... тән субьекті түсінігіне көңіл ... ... ... ... ... ... С.М.Жақыповтың бірлескен диологтық таңымдық іс-әрекет жөніндегі
идеясы басшылыққа алынды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы. Кикілжіңді жағдайларда, ... ... ... ... ... шешілу
тәсілдері маңызды.Практикалық -әлеуметтік тренингтерде қазақ ... ... шешу ... этнопсихологиялық ерекшелігі
көрінеді.Ұлтқа тән өзіндік ерекшілігін ... ... ... кикілжіңдерді шешуде ескеруге болады. Кейбір жеке адамдар
,топтар арасындағы түсінбеушіліктерден айқын көруге болады. ... ... ... ... ... ... ... тұрса, ал қазақ тілді адамдар
үшін ... шешу ... ... жүзеге асады. Осы ... ... ... ... тудыртады. Практикада
ұлтқа тән ерекшілігін ескріп отырудың маңызы бар.
Қорытындылар мен ұсыныстар: қазіргі кезде ауыз ... оның ... ... ... ... зерттеліп ашылуы керек, ал практикалық
өмірде шиеленісті жағдайларды шешу ... ... ... ... ... мәдениетіндегі шешендік сөздерді пайдалану тілімізді
дамытуға, сақтауға, қайта жаңғыртуға түрткі болады
Зерттеу нәтижелерін сынақтан ... және ... ... ... ... еңбекте сипатталды. -халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияда, Қазақстан Республикасының бақылау комитетінің тізіміндегі
басылымдарға ... ... ... ... ... ... екі ... қорытындылар
мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде зерттеудің өзектілігі, мақсаты, нысаны, пәні,
міндеттері, ... ... ... ... мен ... ... толықтай ғылыми аппараты сипатталды.
«Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде
қолданудың ... ... ... ... ... ... ... шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың
психологиялық ерекшеліктерінің мәні ашылды. ... ... ... ... ... ... Оқу үдерісі негізінде
дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешудің психологиялық ... ... ... ... дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу
үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктерінің құрылымдық-мазмұндық
үлгісі ұсынылды. ... ... ... шешу ... оқу
үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері теориялары талданып,
өзіндік көзқарастармен толықтырылды.
«Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу ... оқу ... ... ... ... жүргізу» тақырыбындағы
екінші бөлімде дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу
үдерісінде ... ... ... ... ... кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде ... ... ... ... ... ... ... шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың
психологиялық ерекшеліктерінің тиімді ... ... «Оқу ... ... ... шешу ... тақырыбындағы арнайы
курстың типтік, оқыту бағдарламаларының мазмұны берілді.
Сондай-ақ, дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің ... ... ... ... ... мен ... көрсетіліп,
олардың тәрбиелік деңгейі тәжірибеде тексерілді және ... ... ... ... ... ... Сызба, кесте,
суреттер арқылы безендірілді.
Қорытынды бөлімде зерттеудің ... ... мен ... Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу ... ... ... Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде
қолданудың ғылыми зерттелуі
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ...... және ... дәстүрлеріне, кең ауқымда ... ... ... ... ... ... анықталады
[48].
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев бекіткен «Мәдени мұра» ... ... ... ... таңдағы ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін,
дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды» зерделеу ... ... ... бірі ... ... ... ... жаһандану үрдістерінің тегеурінді белең алған
жағдайында қаймағы бұзылмаған Қазақстан мәдениетін сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... ... М.М. Әуезовтің
әділ атап өткеніндей, «...кез келген халықтың рухани әлемі қаншалықты бай
болғанымен, ол ұлттық әлемі ... қала ... Ол ... бір ... ... өсіп ... оның ... оның мүддесін білдіреді» [50; 32].
Кез келген ұлттық ауызекі мәдениет табиғи түрде сол ... ... ... сол мәдениеттің төл туындысы, халық мұраттарының ... ... ... ... ... және ... ... жауап береді, онымен бір уақытта біртұтас әлемдік
мәдени қордың ... ... ... ... мәдениет дәстүрлер
қозғалысында жасалынып, жалғасын тауып жататын ілгерілеуі арқылы өмір
сүреді. Олай ... ... және ... ... ... ... ... этимологиясына келсек ол арабтың «маданият» - қала,
қалалық деген сөзінен енген. Көне ... ... ... сөзі
тілінде ол қандай да бір ... ... ... ... ... ... Олай ... Мәдениет (латын сөзі: «культура»,
«cultyra») деген сөзінен аударылып алынған. Латын тілінде ол ... да ... ... ... ... іс-әрекеттері мағынасында қолданылады. Римдік
философы Цицеронның еңбектерінде (б.э.д. 106-43 ж) бұл ... ... ... ... деп ... ... пайдаланды. Уақыт
өткен сайын Еуропа тілдерінде ... сөзі ... ... ие ... Мәдениет көп мәнді ұғым. Антикалық дүниеде бұл ұғым тәрбиелілік,
ағртушылық мәнін иеленген. Рим ... және ... ... жан ... ... Мәдениет ( латынша- өңдеу, тәрбие, білім беру, дамыту,
қадірлеу ) адамдардың табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық пен іс-әрекеттің, тауып иеленген
білімдердің, кейіптердің, өзін-өзі танудың және қоршаған әлемнің рәсімдік
белгілеулерінің ... [51;33]. ... ... ... ... ... ... рухани – практикалық іс-әрекетнің амалдары мен
түрлерін және олардың нәтижелерін, адамдар арасындағы қатынастардың сипаты
мен типтерін ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы радикалды бетбұрыс. Ол объективті нақтылықты
игерудің айрықша амалы. Мәдениет- ... ... Яғни ... ұғым ... ... Ол ... ... әрекеттерінің барлық
салаларын қамтитын және сан алуан формада өмір сүретін құбылыс. Мәдениет
қандай түр алса да ... ... ... ... ол ... ... олардың сезімдерінде өмір сүреді. Ал ... өз ... өмір ... Адамдық әрекеттің барлығы – бұл мәдени құбылыс және
шығармашылық құралы. Адамсыз ... ... ... ... Ол адам ... ... Ол оның жасаушысы. Мәдениетті жасаушы адам
биологиялық жаратылған жан ... ... адам өзін ... ... ... « ... ... » табиғат. Мәдениет- адамның қоғамдық өмір
мен ... ... ... ... ... ... және ... жүзеге асырылуы. Осы жағынан алғанда мәдениет
адамның оның тарихи эволюция ... ... ... ... ... кез ... ... емес, тек сол мән әкелетіні ғана
тудырады. Мән-бұл мәдениеттің маңызды категориясы. Әрине, адам ... ... ... ... ... мән ... ... Сондықтан
да ол күрделі құбылыс. Мәдениетті кез келген әрекет тудырмайды, тек мәндік
сипаты бары ғана ... ... ... П.А. ... ... ... өндіру мәдениетті тудыру болып табылады дегені ойға оралады.
Мәдениет- адам ... ... ... Бұл- ... ... тіл, ... ой және ... Мәдени өмір құндылықтарсыз
мүмкін емес, өйткені олар қоғамға тәртіп пен ... ала ... ... ... ... ... құндылықтар арқылы апдамдар іс
әрекетін реттеу жүзеге асырылады. Мәдениеттің табиғаты ... ... ... ... ... Сондықтан да оны ... ... өмір ... адамның «екінші табиғаты» деп атайды. Адамның
мәдени әлемі- бұл ... мен ... бұл ... мен ... ... және ... яғни ... болмысы деп атауға болатынның бәрі
[52;33].
Оған дәлел ретінде 1964 жылдары ... ... ... 257
анықтама берілген. Ал, қазіргі заманғы сөздіктерге сүйенсек біздің зерттеу
пәнімізге жақын мәдениетке ... ... ... ... ұғымының көлемі:
1) мәдениет → белгілі бір ... қол ... ... мен
шығармашылығының жиынтығы;
2) мәдениет → ... ... ... бір тарихи кеңістіктегі
қызметі мен өзіндік ерекшеліктері ( қазақ мәдениеті ... ...... барлық шығармашылық, іскерлік өндіруші іс-
әрекеттері мен дағдыларының жиынтығы
4) ... ... ең ... ... ... ... алған, сондай-ақ
екінші табиғат деп аталатын адам ... ... ... ... ... ... сөзі араб тілінен ауысқан мағынасы «орныққан, тұрақты» деген-
ді білдірсе, латын тілінде «традицио» деген «бірден-бірге өткізу, ... ... ... білдіреді, ал орыс тілінде «традиция» бар кезеңде
«дәстүрге» нақты аударма сөз бола ... ... ... деген күрделі
үрдіс, ол ұлттың психологиясына, дүниетанымдық деңгейіне ... Яғни ... ... ... тұрақты, ұрпақтан ұрпаққа беріліп
отыратын, белгілі бір ... ... ... ұзақ ... ... бөлігі (элементі) деп түсіндіріледі. Дәстүр − әлеуметтік ... ... ... ... ... ... дәстүр құрамына
ұлттық даму үрдісінің ( таным, ... ... ... ... ... мінез,
құлық және салт) ерекшеліктерінің барлығыда енеді. Сонымен бірге ... даму ... ... ... философия,
этнопедагогика ғылымдарының қағидаларын, эстетика, ... ... ... ... ... негізге алады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мен
мүмкіндіктері берік орын алатындықтан, халық педагогикасының тәрбиелік
мазмұны қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... нысандары арқылы анықталады.
Анықтамалар түйіні, дәстүрге немқұрайлы қарау ... мен ... ... ... адамзаттың бағалы жетістіктерінің
жоғалуына әкелетініне ұлттық тарихымыз арқылы көз жеткіздіреді.
Дәстүр:
- адамзат ... ... ... ... ... ... аса
мәнді құрамдас бөлігі;
- ұлттар мен ұлыстардың айырмашылық белгілері мен деңгейлері;
- тарихи түрде қалыптасқан әдеп-ғұрып, инабат нормасы;
- адамдар ... ... ... ... ... ... ... үлкен қоғамды ұжымдастырушы қуатты құрал;
- рулық қауымдастықтың тұтастығын сақтаушы құрал деп жіктейді.
Сонымен, осы ұғым төңірегіндегі зерттеулерге сүйене келе ... ... ... ... ... ... ... түр-
лерін, қоғамның мәдени деңгейін көтерумен қатар, тәрбие талаптарының ... ... ... ... өмір сүруінің және ұйымдасуының ма-ңызды
формаларын көрсетеді. Дәстүрдің қалыптасуы, өмір сүру жағынан ... ... ... ... ... ... ... соны-сымен үлес
қосады деген қорытындыға келеміз.
Орыс жазушысы М.Горкий: «Мәдениет тарихын ... ... ... болу ... ... пікір айтса [53], ал Л.Н.Гумилев: «Әрбір
халық өз тарихын, философиясын білмейінше және оған ... бір ... ... ... ... ... емес», − деген ойымен
тұжырымдайды [54; 66 ].
Француз ... ... ... ... ... ... табатын, өздерінің тәртіптерімен жөнге түсіріп және ... ... ... Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың
бірлігін сақтауға ... ... ... ... ... − деген [55;
32]. Ал белгілі ғалым С.Қалиевтің «...дәстүрге ғасырлар бойы қалыптасып,
сұрыпталған әдет−ғұрыптар, ... ... ... ...
деген [56] пікірін, философ Н.Сәрсенбаев: ... ... ... ... озық ... мен тұрмыстық формалары, ырым−жоралары,
рәсімдер жиынтығы кіреді», − деген [57] тұжырымдамасымен толықтырады.
Ғалым Ә.Садуақасовтың пікірінше: « ... ... ... − ұлттық даму
үрдістерінің жиынтық формасы,» − деген [58] түсінікті білдіреді.
Белгілі ... ... ... ... еңбегінде «Дәстүр адамдардың белгілі
бағыттағы тұрақты іс−әрекетімен, ... ... ... ... ... ... ... − деген анықтама береді.
Профессор Ә.Табылдиев дәстүрдің тәрбиелік мәнін жан−жақты зерттеп, танымдық
ерекшеліктерін ... ... [60;134 ... ... ... ... тұрғыдан алғанда, оқушылардың
абыройын жоғары ұстау, өзін-өзі ... өз ... өзі ... жалтақтамау,
сондай-ақ басқалардың пікірін сыйлау секілді бір-бірімен байланысты
қасиеттерді ... ... ... ... білім беру мен тәрбиенің, адамның
адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... өнер, салт-дәстүр, тілмен де, рәміздік жүйесін ... ... ... де ... ... болғанда да дүниенің
тұтастығы, қоғамның интеграциялық негізі және ... ... ... ... дамуында ең басты факторлар болып саналады. [61; 237].
Әрбір халықтың тарихи өмірінде қол ... ең ... ... – рухани
және адами қасиеттер, құлықтылық ... ... ... ... да әрбір жаңа ұрпақ үшін мәнді тәрбие–ұлттық тұрғыдағы тәрбие
үлгісі болып табылады. ... ... ... негізін замандар бойы
қалыптасып келген асыл рухани құндылықтар және биік ... ... ... ... ... жататын, адамның адамдық
қасиетін нығайтып әрі асылдандыра түсетін, халықтың даналық өмір – салтынан
туындап отыратын бұлжымас ережелер мен қағидалар ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық тәрбие жалпы – адамзаттық рухани
құндылықтарды жоққа ... ... ... ... жатады. Бұлар
бірін–бірі байытып, құнарландырып отырады. ... ... ... нәр
алған адам – рухани бай адам. Ондай адам жалпы адамзаттық тұрғыдан мәдени
және рухани құндылықтарды ... ... ... ... ... әрі кәміл
адам дәрежесіне тезірек жетеді. Ұлттық менталитет – тұнып тұрған рухани
қазына. ... тілі мен ... ... салт – ... мен ...... бәрі де ... халық үшін асыл да қымбатты рухани дүниелер.
әсіресе, наным–сенімнің әрбір халықтың ... ... орны ... тәлім-тәрбиенің дамуы мен қалыптасуына үлкен үлес қосқан қазақтың
көптеген зиялы оқымыстылары жеке басқа табынудың құрбаны ... ... ... өзі ұлт ... ... ... тежелуге әкеліп соқтырды.
Халық педагогикасы жөнінде ... ... шек ... ... дәріптеу, өмірге енгізу санадағы ескінің сарқыншағы деп
бағаланды. Халықтық дәстүрлер өзінің қоғамдық мәнін жойып, отбасылық ... ие ... Оның өзі ... ... ... ... оқу ... тәрбие
жұмыстарының негіздеріне кірді. Тәрбиелік жұмыстар коммунистік идеологияға
негізделіп, оқу-тәрбие жұмыстары негізінен орыс ... ... ... тілі ... ... шеттеле бастады.
Оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар орыс тілінің аудармасы негізінде
пайдаланылып, қазақ халқының ұлттық ерекшеліктері ескерілмеді. Студенттерге
жан-жақты тәрбие ... ... ... ... ... ... ... негізінен коммунистік тәрбие принциптеріне сүйенеді. Жоғары
оқу ... ... ... ... әдістемелік нұсқаулар
ұлттық тәлім-тәрбиенің ерекшеліктерімен санаспады. Ұлттық тәрбиедегі ұрпақ
сабақтастығы сақталмады.
Ә. Нысанбаев ол ... «Екі ... дала ... атты ... көрген жинақтың алғы сөзінде былай деп жазады: « ... ...... ... түсінудің, халықтың өзін - өзі тануының
қайнар бұлағы. Мұндағы ... ... ... ... ... және поэтикалық астары ... ... ... ... ... ойы, асыл мұраты, терең сезімі, ұлт болып
ұйысу тарихы, өкініштері мен ...... бәрі оның ... ... ... ... қазақ поэзиясы қазақ халқының
рухани дамуэволюциясының ... ... ... да ... ... ... ... шығармашылығынан да, шешендік
сөздермен де, мақал- мәтелдерден де ... ... ... ... субъект үшін әр уақытта тыңдарман көпшілік ... ... ... ... ... ... үзілмейтін қарым- қатынас болуы
қажет[62; ].
Н.И. Конрад айтқандай, жаңа этнос қалыптасып,биік тұғырға қанады. Тек
тіл, тарих, әдебиет бірігіп – ... ... бір ... ... ... ... ... [63; ]. Яғни жаңа ... ... ... ... ... ... көтерді. Ол көпұлтты
сипаты бар ... ... ... ... Ұзақ жылға созылған
қуғын-сүргін, зобалаңнан ақталған қазақ мәдениетінің ұлылығының мұрасы
халық ... ... ...... ... ... ... көтеретін фактор.
Жаңа XXI ғасыр мәдени дамуымыздың негізгі бағыттары анықталуы керек.
Әлемдік кеңістікте қазақ мәдениеті ... ... ... зерделу
міндеті тұр. Алдыңғы буын ағалардың кейінгі буын ... ... ... ... ... хан ... бір сәт шаршамай шалдықпай,
торықпай өрлей беруі – үміт оты. ... ... ... ... халықтар өкілдерінің ортақ Отаны, олар ... ... оны ... ... ... ... сахарасында «аға», «іні»
халық жоқ, ұлт пен ұлыстардың өкілдері бір ... ... ... ... даму ... ... ... білім
беру, өнер салалары айқын көрсте алады. Елдің жаңа ... ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен қабылданған
мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы қызмет етуде.
О баста «Мәдени мұра» мәдениетке ... ... ... ... ... ... маңызды жоба деп белгілнген. Әрі ... ... еш елде жоқ. ... үлгі ... ... еді. ... мақсат – халқымыздың ескелең рухани-мәдени ... ... ... ... ... ... бағдарламасының дүниеге
келуі тарихи құндылықтарымызды бүгінгі жас ... ... ... емес пе? ... ... ... стратегиялық маңызы бар
мемлекеттік мәселе. Ұлттық дәстүр, әдеби және мәдени ... ... ... ... отыратын қазына. Сондықтан да Елбасымыз
«Мәдени мұра» мемлекттік ... ... ... ... ұйымдастырылуы тиіс мынадай ... ... ... беру ... дамыту, халқымыздың тарихына қатысты мәдени мұрамызды
сақтауды қамтамасыз ету, ... шет ... ... ... іздестіріп жинақтау;
- Қазақтың тарихи-мәдени ескерткіштерін қалпына келтру, жаңарту жұмыстарын
жүйелеу;
- Ауыз әдебиетінің бар байлығын жарқырата шығарып, қазақтың ... ... ... ... ... жасау;
- Әлемді көркем әдебиеттің үздік туындыларын ана тілімізге аудару.
«Әр халықтың мәдениеті өзіне тән ерекшелігімен ... ... ... басқа халықтардың әсерінсіз таза, дара ұлттық мәдениет
тіпті де кездеспейді. Ұлттар мен ... ... және ...... ... олар бір – бірін мәдени байлығы жағынан
толықтырады» –[64; ] ... ... ... ұлпен халықтарда
кездеспейтін, қайталанбайтын таза ұлттық салт– ... ... елде ... Бір ... бар салт – ... ұлттық ою өннек, тағам, спорттық
ойын түрлері ... бір ... да ... ... және ... ... береді.
Этномәдени білім беру стратегиясы - өз тарихын, мәдениетіне тиісті
сфера арқылы берілуіне негізделген, ... ... ... ... ... Сонымен бірге, белгілі мемлекетте тұратын ... ... ... маңызды болып табылады. Ал бұл жағдай
білім беру жүйесі ... ... ... ... білім беру – ана тіліне, мәдениетіне қатыстырып және
әлеуметтік мәдениетті ... ... ... ... ... ... бірге ол трансляциялық, дамытушылық, диференциялық
және ... ... ... ... беру ... тапсырмаларының бірі – ол ... ғана ... ... ... ... ... ... көзқарасы
қалыптасқан мәдени тұлғаны тәрбиелеу болып табылады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... қатынастардан , қарама-
қайшылықтар, даулар, кикілжіңдік ... ... ... ... ... ең бастысы- әр адамның мақсаттарына, қажеттіліктеріне
байланысты, әркім өзінің мақсаттарына ... әр ... іс- ... ... ... кикілжіңдерден шығудың тәсілін ... ... ... ... conflictus- қақтығыс) қарама- қарсы
бағыттағы оппоненттердің, субъектілердің мақсаттарының, ... ... Ал, ... ... ... ... күшейген шегі.
Кейде тілеген қарым- қатынас серіктестер арасында дұрыс жүзеге ... ... ... шектеулермен қатар, біршама терең қарама-қайшылықтар
себеп болуы мүмкін.
Мұндай қарым-қатынастың шектеулері, деп көрсетеді ... ... ... ... ... кейпін киіп,
"стереотипін", "стандартты тәрбиелік реакциялармен" орнын ауыстыра отырып,
бұл "адамдар арасында психологиялық ... ... ... Бұл ... бір-бірін дұрыс түсінуіне, өзара ... ... ... ... ... Кез ... ... қарым-
қатынас процесінде алдынан кездесетін әр түрлі күнделікті қиыншылықтарды
жеңе ... бұл оның ... ... ... ... кері әсерін тигізеді [65;2].
Өзінің табиғатына сай қарым-қатынастың сыртқы шектеулері әр түрлі
болуы мүмкін. ... ... екі ... ... ... ... ... 3 типін көрсетіп
береді. [66,13].
Шартты түрдегі шектеулер- адамдар расында "конвенция" пайда ... ... ... яғни ... ... ... өзін ... ұстау
керектігін көрсетеді. Осыған сай жасы төмен жастар -үлкендерді үлгі ... ... ... ... ... ... ... , күйеу бала
қалыңдығын қамқорына алу ... ... ... ер ... ... ... ... сатпай, алдамау керек. т.б.
Жағдайлық шектеулермен- біз толыққанды ... ... ... ... болған жағдайда кездесеміз. Қарым-қатынасқа
тұлғалардың серіктес ретінде ... ... одан ары ... ... ... ... ретінде жүгірушілердің эстафетаны
беруі, қарауышының кезекті өткізіп беру ережесі, студенттердің ... ... шәй беру ... ... ... ... да
қалалық транспортта кездейсоқ кездескен ... жеке ... ... қойылмайды.(«Сіз бүгін жақсы ұйықтамаған сияқтысыз?» ... ... жеке ... ... ... беру («Білесіз бе, менің өмірден
көңілім қалған») ... ... жеке ... қатысты емес қаратпа
сөздерді қолдану керек. «Рұқсат па?- ... ... ... ... ... ... жоқ» т.б.. Бұндай жағдайда осындай жолмен
көпшілік қарым-қатынасқа көшуге болады.
Эмоционалды шектеу- ... ... ... Егер әңгімелесушілер бір-бірін кездестіргенде жасанды қуаныш
пен махаббатты сезінсе, онда олар қарым-қатынастағы бақытты ... үшін олар ... ... мен ... ... Егер
серіктестер эмоционалды суық болса немесе бір-бірімен жауласқан болса,
онда олар ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда әркім өзінің серіктесіне қуаныш сыйлауы ... ... ... біздің эмоциямызға негізделген келесі кедергілерді
көрсетіп берді:
Жек көру және ... ... - ... ... жиі
кездеседі. Қолайсыз иістер, тер қолдар, әңгімелесушіге тым жақын ... ... бәрі ... ... ... ... Ал ... алдын алу үшін гигиена мен әдетке жиі ... ... мен ... пайда болатын қарым-қатынастағы кедергімен
кез-келген адам кездеседі. Қайғырудың адам ойын өзіне аударатыны ... ... ойын ... ... бұру өте ... ... себеп әдетте
трагедиялық оқиғалар, өзінің жағдайына қанағаттанбаушылықтан, артық
физикалық шаршауды ... ... ... ... - ... арасындағы қарым-қатынаста кедергі
жасайтын жеңуі қиын кедергілердің бірі. Кейбір адамдарда ... ... ... тез туындайды. Қорқыныштың себептері ... ... ... Сіз бұл ... ... жеңе ... оны ... шеше алуыңызға байланысты.
Ұят пен кінә кедергісі- бұл басқа біреудің немесе ... ... ... кедергі. Ұят адамды сынау немес жақтау кезінде пайда
болады. Ұят пен кінәнің әңгімелесушімен қарым-қатынасты үзетін кездері ... ... ... зардап шегетін және ұятқа мойынсынбайтын адамдар
да бар. ... ... ... ... ... ... Олар ... оларға сын айтқандарды тыңдамайды, өзіне ақтаушы мотивтер
іздейді. Өте ... және өте ... ... ... ... арасындағы
психологиялық қарым-қатынасты бұзады.
Күштеу шектеулері туралы біз серіктестердің біреуі ... ... ... басқасы қандай да бір себептер арқылы бұдан
өтіп ... ... ... ... емес ... қолдана отырып,
өзінің серіктесін тура соны істеуге мәжбүрлеуінен көреміз. ... ... ... Шекспир сахнада бейнелеп берген болатын, оны Рамеоның
Капулетти әулетімен достасуға тырысқан көрінісінен көруге ... ... ... ... ... ... болады:
Жек көрушілік кедергісі- мінездің бейнеленуін көрсетеді, бірақ бұл
кейде нәсілдік немес ұлттық ... ... ... ... ... оны жеңу қиын.
Қабылдау кедергісі- түсініксіз ойды айтуда, әңгімедегі ойдың дұрыс
құрылмауы, т.б. жағдайда пайда болады [67,28].
Ойдың дыбысталуы, ... ... ... ... Аз ... ... ... мен жанына жол табуы қиын.
Жоғарыда айтылған сыртқы шектеулермен қатар, қарым-қатынас ... ... да ... конфликтінің пайда болуына әсер етеді. Көбіне
ішкі психологиялық кедергілермен қақтығыс жиі кездеседі. Кез- ... ... ... ... ізсіз жоғалып кетпейді. ... ... ... ... ... ... ... - қарым-қатынастағы серіктестердің мақсаттары мен
тілегінің келіспеушілігі жатады.
Әйгілі психолог М.Аргайл қарым-қатынастың ... ... ... ретінде : өзіндік таным, рухани және ... ... ... ... ... бағындыру сияқты т.б.
себептерді көрсетіп ... ... ... ... ... яғни адамдар
арасындағы бір-бірінен күткен, тәртіп сәйкестілігі. Қарым-қатынас әрқашан
және барлық жерде жақсы жүреді және ішкі ... азат ... ... ... жағдайларда келіспеушілік байқалады, мақсат пен
тапсырмаларды шектелуін ... ... ... бұл ... ... - ... ... пайда болады.
«Конфликт» аударғанда қақтығыс деген мағынаны береді. Кез-келген
конфликтінің ... ... бір ... ... оған ... ... ... мақсат, позиция, көзқарас, ойының
қақтығысуынан болады.
Конфликтінің ... ... әр ... ... ... ... қарым-қатынаста негізінен қандай құндылықтар жатқандығына
байланысты.. Бұл ... ... ... ... бір ... ... мәселелері өз алдына бір бөлек болып табылады [68;78].
Қатысушылардың санына байланысты конфликт ... ... ... болуы мүмкін. Тұлғааралық ... ... ... ... әр ... басқаларына қарсы өзіндік ойымен
қарсы шығады. Мысалы: 3 мектеп оқушысы өзара келісе алмай, бүгін ... ... шеше ... ... бір ... ойын ... ... қолдаса, онда ол тұлға-топ
арасындағы конфликтіге айналады. Топаралық конфликтіде әр түрлі ... ... ... Конфликт қандай қысқа мерзімді немесе шулы
болмасын, оның өзіне тән ... бар. ... ... негізгі 5
кезеңін атап көрсетуге ... ... ... ... ... тану, конфликттік тәртіп орнату, конфликтінің тереңдеуі ... ... ... ... қарастырайық.
Конфликт – қазіргі әлеуметтік және саяси өмірдегі маңызды құбылыстары
ның бірі. ... ... ... ... ... ... қарама-
қайшылықтарға толы, бұл қарама-қайшылықтар жеке адамдардың, кіші және үлкен
әлеуметтік топтардың қызығушылықтарының қақтығысуына әкеліп соғады.
Конфликт не ... біз ... ... Көп ... бұл сөз ... туғыздырады. Көптеген уақыт бойы ... ... ... қоғамдағы патогенді жағдайлармен
байланыстырған. Конфликтті, әлеуметтік құбылыс ретінде түсінудің ... ... апат ... ... Тек 20 ғасырлардың екінші
жартысынан бастап, М.Фоллет өз ... ... ... бірдей
позитивті және бірдей негативті өмірлік құбылыс ретінде қарастыруды ұсынды
[69,48].
Конфликтті туғызған әлде осы конфликтке ... ... оны өз ... тез ... тырысады. Конфликттің өзіне қызыққан адамдар аз. Бұл терең
және қызықты тақырып. Конфликт, бұл аса ... ... ... ол екі жақты процесстердің арасында болады. Жәй сөзбен айтқанда,
конфликт – бұл екі индивид ... ... ... ... бір ... ... ... процесс немесе бәсекелес адамның көзқарасын
өзгертуі.
Қазіргі кезде, яғни әлеуметтік-саяси жағдайда ... өсіп келе ... ... ... ... Біз оны жеке ... ... мен бала
арасында, отбасында, дін арасында да көре аламыз.
Конфликт адам өмірінің тұрақты серігі. Конфликт барлық уақытта өзекті.
Конфликт, әсіресе, ... ... өте ... ... осы ... және мектеп өмірімен разы болмай, олармен жиі конфликтіге түседі.
Конфликтілік – ... тән жас ... ... Шынымен де
конфликт жасөспірімдік шақта жиі кездеседі.
Шиеленiстер адамзатты көптеген 100 жылдықтар бәлкiм 1000 ... ... ... Тiптi ... ... зияндылығы дәлелденген
жазбаша деректердi бiздiң д.д.3-ғасырда Эпикур келтiредi. Бұл ... бiр ... ... заманғы адамзатты да толғандырып келедi.
Адам- әлеуметтiк жан иесi ғана емес, ол ... бiр ... ... ... мен күз, күн мен түн, ашық және бұлтты күндер болатыны
белгiлi. Адамның ... ... ... ... ... ... және ... түсетiнi оның әлеуметтiк
белсендiлiгi болатыны құпия емес.
Әр адамдағы бұл өзгерiстер қайталанбайды. Оның жеке ... ... ... ... дербес болады. Ырғаққа әсер етiп, оны өзгертiп,
адамның мiнез- құлқын да ... ... Әр ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты орнатудың
негiзгi принциптерi кездеседi. Европа философиясында қарама-қайшылықтардың
жаңа түрi ... ... ... ... ... ... ... бiр-бiрiне ауысу процесiнiң
көрiнiсi, ал үндi философиясы қарама-қайшылық тепе-теңдiгi, ... ... ... ... өркениетінің тарихы түрлі конфликтерге толы. Конфликттердің бірі
аумақты тұтастай және ондаған елдер мен халықтарды ... бірі ... ... әлеуметтік ұйымдарға көңіл бөлген, ал енді бірі бөлек адамдар арасында
қалыптасқан. Ерте заманнан бастап адамдар қалыптасқан қайшылықтарды ... ... ... өмір ... ұмтылған.
Ежелгі заңдарда б.э.д. 1792-1750 ... ... ... Хаммурапи
конфликтті жағдайды шешудің 10 түрлі әдістерін құрастырған. Аңыз бойынша,
Ал, б.э.д. 965- 928 ... ... ... ... ... шыға ... және шеше алуымен белгілі болды [71, 53-71].
Ғасырлар бойы адамзаттың ең ақылдылары конфликтсіз ... ... ... отырып, сонымен қатар оларды реалды өмірде жүзеге
асырмақ болған. Өкінішке орай, ... да ... ... ... ... ... және шешуі жайлы біздің
білмеушілігімізден, конфликт ... ... де ... қиын ... ... ... қызығушылықтар
түйіскен кезде пайда болады. Конфликт- жеке адам, ... топ, ... ... ... бейнесі. Сондықтан, конфликт
лидерлік қатынастардың нормасы деп айту дұрыс.
Эксперименталды ... ... ... ... ... «Бақыланатын субъектілер бір-біріне қарама-қарсы ... әсер ... ... ... ... ... ... [72,46].
«Конфликт» ұғымы И.П.Павловтың ... ... ... ... ... күй» деген терминдермен функционалды
туыстықта жатыр. Конфликт мәселесі өмір ... ... ... туды.
Тіпті әр жануар өзінің өмірін сақтап қалу үшін қиян-кескі күреске түскен.
Яғни ерте замандағы ... ... ең ... ... үшін ... ... сақтап қалудағы күрес [73,77].
Конфликтті біздің ғасырымызға дейінгі 6-5 ғасырларда ... ... ... конфликт – жағымды (янь) мен жағымсыз (инь) жақтарының
өзара ... деп ... Ал ... ... ... ... б.ғ.д.530-
470 жылдары бойынша, өмірде барлығы соғыстан туады. «Соғыс – барлық зат,
нәрсе, құбылыстың ... Ол ... ... деп ... ... адам,
ал тағы біреулерін құлдар етіп жаратты»- деген екен.
Ал, ... ... және ... ... айта ... ... және
бағынушы» деп екі түрге бөледі, оның ... ... ... ... ... ұмтылады.
Орта ғасырда1469-1527 жылдарда Николлор Макиавелли өзінің «Государь»
және ... о ... ... Тита Ливия» атты еңбегінде конфликт жайлы
толық айтып кетеді. Ол конфликтте күйрету (разрушающий) жағын және ... ... ... ... [74; 2].
Томас Гоббс 1588-1679 жылдары және 1651 жылы өзінің белгілі трактатын
шығарды. Оның ойынша, қоғамның жаратымды күйі – ол ... всех ... -[75; 8] ... Т. Гоббс [76; 56]. конфликттің үш негізгі себебін ... ... ... ... ... атақ құмар.
Қазіргі концепцияларға келетін болсақ, 1902-1979 жылдары ... ... ... ... конфликтті жағдай анализіне көп мән
берді. Оның ... ... ... ... оны ауру ... ... ... болады. Әлеуметтік тәртіптің қолдаушысы Парсонс интеграция
проблемасына көп көңіл бөлген.
Парсонс позициясын ... ... ... ... ... ... ... бойынша, индустриалды дамыған қоғам әлеуметтік
консенсус және гармонациялы жағдайға ұмтылу қажет.
Осы мектептің белгілі өкілі, Гарвард ... ... ... ... ... ... конфликт- бұл қауіпті әлеуметтік ... адам ... ... қашу ... ... ... ... жаңа концепциялары жазылған.
Соның ішінде Л.Козер, Р.Дарендорф пен ... ... ... Козер 1956 жылы «Әлеуметтік конфликттің ... атты ... ... Бұл ... ... топтар конфликтті қарым-қатынассыз
болмайды және ол қоғам жүйесін функциялауда ... ... ие»- ... [77; ... деген қызығушылық Еуропада да болды. 1965 жылы Рольф
Дарендорф Германияда «Классовая ... и ... ... ... жазды. Оның ойынша, әр қоғамда дезинтеграция және конфликт ... ... ... конфликт»- деп ойын тұжырымдаған болатын.
Американдық социолог және экономист, «Конфликттің жалпы теориясы» атты
кітаптың авторы Кеннет Боулдинг та, конфликтті теорияны ... ... ... ... [78; ... ... физикалық, биологиялық және әлеуметтік құбылыстың
анализінде кең қолданылды. Өзінің «Конфликт және ... ... ... ... ... ... деп ... «барлық конфликттерде жалпы
элементтер болады, осы элементтерді зерттеу ... ... ... ... [79; 36].
Неміс социологы Георг Зиммель 1858-1918ж ... ... ... ... ... енгізді. Ол әлеуметтік қарым-қатынас пен
өзара әрекеттің таза формасын қолдануды ... ... 20 ... ... Эзра Парк ... ... Уотсон
Берджес (1886-1996ж), Аббион Вудбери Смолл ... ... төрт ... байланысты аспектіде қарастырды: конфликт, жарыс,
икемдену және ассимиляция. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кейін ассимиляцияға өтудің маңызы зор.
Қазіргі батыс зерттеулерде екі негізгі бағыт бар: ... ... кең ... ... зерттейтін институттардың іс-әрекетімен
байланысты (Франция, ... ... ... ал ... ... ... дүниежүзілік зерттеу институттардың іс-әрекетімен байланысты.
Барлық әлеуметтік құбылыс сияқты бұл ... ... ... ... ... бір даму ... ... олар: конфликт алдындағы
жағдай, инцидент, ... ... және ... ... ... ... және ... емес. Кезеңдердің ұзақтығы әр түрлі болса да,
оның тізбегі бірдей [80, 78-91 ].
Адам өмiр диалектикасының кезеңi айқындалған: ... ... өтуi, және ... iшкi ... жаңа ... Адам ... ... және өнiмдi өмiр сүрудiң теориялық құралын ала-
алған жоқ, бiрақ өмiр бойы соған ұмтылып келедi.
Е.М.Пеляров «шиеленiстану» атты ... ... ... ... ... ... ... жұмыс қабiлетiнiң
төмендеуiнен пайда ... ... Ол ... ауыр ... ... ... ... психологиялық ахуалын
нашарлатады, шешiлуi қиын күйзелiс жағдайын тудырады. Алайда ... ... ... ... адам ... оның дамундағы
құтыла алмайтын қалыпты прцесс болып табылады. [81; 99].
Шиеленiс (латын тiлiнен алынған бiр-бiрiмен ... ... жеке адам ... жеке адамдардың немесе адамдар тобының
қарама-қатысында қарама-қарсы бағытта, өткiр керi ... ... ... ... ... ... ... пробемасының ауқымдылығы мен күрделiлiгi
соншалықты, ол белгiлi бiр таным саласын танып ... ... ... ... ... ... философтар,
социологтар,психологтар зерттейдi. ... ... ... ... ... ... қолдана отырып қарастырады. Мысалы
социологтар шиеленiс ... ... ... ... ... шысы ... табылады.
Оның шиеленiсуi, оны шешудiң шын мәнiндегi мәнi әрқашанда оның қарама-
қайшылығын тудырған нәрсенi iс жүзiндегi байланыс, көтерiңкi дауыс, ... да ... ... ... және ... мiне ... ... байқалған түрлерi болып табылады. Осылардың
салдарынан қажетсiз құбылыстарға соқтыруы мүмкiн.
А. Г. Ковалевтың пiкiрiнше ... ... ... ... ... яғни сол ... өзiне апаратын әрекеттер болуы
тиiс. Мұндай қарама-қайшылықтарды топтастырудың барынша дәл әдiсiн ... ... ... ... Консерватизмнiң жаңашылдығы түйсiнетiн қарама-қайшылықты iздестiру.
• Адамдар тек өз тобының мүддесiн, жалпы мүденi ... ... ... ... ... қарама-қайшылық.
• Жеке эгоисттiк сезiмдермен байланысты жеке бас пайдасы, ... ... ... ... ... ... ... Саяси сипаттағы қарама-қайшылықтар
• Ауқымы бойынша орасан үлкен және орташа ... ... [82; ... ... ... ... ... қамтиды. Мұндай
шиеленiстердiң iшкi күштер арқылы шешуге ... ... ... ... ... ... оны ... тұрғыдан
жүйелеу қажет.
Қоғамдық қатынастар шиеленiсi ( мүдделер қарама-қайшылығы жеке адамның
ұжымымен, қоғаммен келiспеушiлiгi, екi ... ... ... ... ... (әртүрлi көзқарастар
мүдделер шиеленiсi, көршiлермен шиеленiс, өзара төсек қатынас ... т.б. ... ... ... iшкi ... ... ... Ол жеке
адамдар қатынасына және шиеленiске байланысты.
Шиеленiстi жағдай ... ... ... ... ... ... тұлғалардың сақтану көзқарасы пайда болады,одан кейiн ашу шақыруға
апаратын соқтыратын жағдайға жектiзедi.Шиеленiстi ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның болашағына қатысты
қиындық туғызады. Оның ауыр жағдайға соқтыруы жиi ... ... ... шиеленiстердiң өзi санаулы түрде болады, бiрақ ... жеке адам үшiн ... да ... және ... ... ... ... қақтығыс қызметiнiң пайдалы, өнiмдi және ... ... ... ... негiзiнен тұлғалардың басқа адамдармен
қатынас барысында пайда болады. Тұлғалар арасындағы шиеленiс ... ... ... ... ... ... нәтижесi барысында шиеленiсуi салдарынан пайда болады. Тұлғалар
арасындағы шиеленiс қандай да бiр iшкi ... ... ... сол ...... ... сәйкес келмеуiнен
туындайды.
Шиеленiстiк теориясы өзiнiң негiзiнде ... ... ... ... ... жүйесiмен
толықтырылады, шиелестердiң басқа бiр үлкен тобы, еңбек ... ... ... ... құқтар жүйесiнiң келiспеуiнен
пайда болады.
Шиеленiстердiң бұл тобының негiзiнде ... ... ... ... ... ... болады. Оның негiзiнде «рольдер теориясы»
жатыр. Ол ... ... ... ... ... ... өте ... өйткенi, көпшiлiкке түсiнiксiз
жұбайлардың қарым-қатынасының сәйкессiздiгi өте ... ... ... ... бұл өте күрделi проблемалардың бiрi ... Ол ... ... да ... орын ... ... мүдделер шиеленiсi басқа адам үшiн күрделi жағдай тудырады.
Оның жеңiлiсi ретiнде зиянды сезiмдiк және ауыр ... ... ... бұл ... де ... ... кейбiреулерi жұбайлардың
екеуiне де немесе бiреуiне белгiлi бiр ережеде сезiмдiк ... ... ... ... және оны ... мәселелері былай қарастырылады.
Шиеленiс түсiнiгiнiң көптеген анықтамалары бар, бiрақ олардың бәрi өзiнiң
мазмұндық жағы ... ... ... ... ... әлеуметтiк-
экономикалық және жеке проблемаларды шешуге ... ... ... арасында пайда болатын, шешiлуi қиын және ауыр сезiмдiк жағдаймен
әрекеттерге ұласатын қарама-қайшылық жатыр.
Қарама-қайшылықтың барлығы ... ... иек қана ... адамдардың материалдық және рухани мүдделерiнiң әлеуметтiк
мәртебесi олардың ... ... ... ... ... ... ... факторлар шиеленiске қатысушыларыдың қарама-қайшылығына ұластыратын
нақты адамдар қатысты iс-әрекеттер шын мәнiнде ... ... ... ғана өзiн ... ... шиеленiстi жағдайдан ажырата бiлу керек. Шиеленiстi
жағдай өзiне, шиеленiске апаратын немесе оны тудыратын ... ... ... ... ... ... Бұл әлi бола ... яғни алдағы
шиеленiстiң жағдай мен себептерiнiң барысы ғана шиеленiс болуына ... ... ... Осы ... ... бiлу шиеленiстi басқарудың
кiлтi. Бұл ретте 1-шi орынға шиеленiстi сауықтыру мiндетi ... ... ... ... жағдайлардың шешілу тәсілдеріне көңіл бөлу
мақсатымыз – сол дәуірде ... ... ... ... ... саласында зерттеудің маңызы зор.
Этнопсихология саласында дәстүрлі ... ... ... Қ. ... ... ... психологиялық ой-
толғаныстарына тоқталып өткен.Дегенмен шешендік даулардағы,жыраулардағы
шиеленісті жағдайлардың ... ... [85;14 ... ... өзiнiң «Конфликтология негiздерi» еңбегiнде кикiлжiңдi «
қарама-қарсы қызығулар мен ... ... ... ... қақтығысуы,
қарсы күресі» деп бiледi [86;10 ].
Ал, А.А. Крыловтың редакциясымен шығарылған оқулықта кикiлжiң адам
үшiн шешудi және ... ... ... ... ... ... деп ... [87; 359].
Практик-психолог С.Ю. Головин құрастырылған сөздiкте ... ... ... ... ... ... пiкiрлердiң соқтығысуы
[68; 234].
Кикiлжiңнiң әлеуметтiк-психологиялық мәні қандай? Бұл карама-қарсы
жақтардың саналы түрде жеке немесе топтық қақтығысуы. ... ... ... карама-кайшылық, келiспеушiлiк, соктығыс тағы басқа
ассоциацияланады. Шындығында, кикiлжiң бұл – карама-қайшылық, ... ... ... ... ... ... ... бiрнеше себептерi анықталған. Бұл тұлғааралық,
топiшiлiк, халықаралық кикiлжiңдер болса да, ... ... ... ... ... ... ... үшiн, бiрқатар
қосымша жағдайлар, шарттар болуы қажет. Ең ... ... ... тиiс, әрi ол ... ... ететiн маңызды проблема болғаны керек
[88; 362].
Д.Л. Зеркин ... ... үшiн ... проблеманы шешуге, жол
табуға арналған ... ... қол ... қызметкерi үшiн бостығы маңызды проблема, ол
бұның барлығын эмоционалды түрде ... ... Егер ... ол
жағдайды өзгертуге бет алса немесе өзiнiң көңiлi толмағандығын ... ғана бұл, ... ... ... ... болуы әр салада болуы ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Е.Я. Мелибруда пiкiрiнше, кикiлжiңдер жеке және тұлғааралық тыныштықты
жояды [89; ... ... ... топтар немесе адамдардың жеке өзiмшіл
қызығуларына орай туады, әрi олар өзгелерге қатты кедергi келтiредi, ... ... ... ... көрніс табады. Стратегиялық ұжымдық
ұтылуға әкелiп соғады. Мысалы, таңертең жұмысқа асығып ... бара ... ... жетпей, қоқысты жақын маңдағы ағаш түбіне тастай салады.
Сондықтан адамзат алдына дилема туындайды: индивидтердің жағдайын
жақсартуға ... ... және ... ... жақсартуға қандай көмегі
тиеді.
Дәстүрлі жағдайда кикiлжiңдер әлеуметтiк ... ... ... деп ... ... ... ... әлеуметтік
өмiрдегi табиғи нәрсе деп ... ... ... ... ... ... ... Бұл былай түсiндiрiледi:
Кикiлжің өзгерiске ұшырауы, өзгеруі- бейiмделуге, бейiмделу - өмiр
суруге талпынуға ... ... Әрi ... ... ... сигнал
функциясын және оны шешу ... ... ... ... ... ... әрi оны басқару қажеттілігі туады. 1960 ... ... ... ... ... болады? деген дәстүрлі проблема
«кикiлжiңмен қалай жұмыс iстеуге болады?» деген ... ... ... ... және ... ... ... да
кикiлжiңге әрi оны шешуде тиiмдi, әрі тиімді емес тәсілдер болады.
Осылайша, «кикілжің ... оның ... ... орай ... Ал оның пайда болу себебi — олардың өзара
әрекеттесуінің нақты жағдайлары болып табылады».
Кикiлжiң жайлы ... ... ... көп ... тарихы
бар. Кикiлжiң жайлы алғашкы ғылыми тұтас тұжырымдар ХIХ - ХХ ... ... ... ... ... да осы ... табиғаты жайлы жазып
отырды.
Алғашқы адамдық қоғамдастықтармен қатар ... бола ... ... ... ... ... және ұзақ ... бойы ғылыми зерттеу
объектiсi бола қоймады.
Антикалық дәуір біздерге ... ... ... ... ... ... бердi.
Орта және жаңа ғасырда бұл құбылыстың мәнін түсiнуге ... ... Бiр топ ... кикiлжiң жайлы, оның адамзат
өміріне зиян келтіретіндігі туралы және соғысты болдырмау, бүкіл әлемде тек
бейбітшілік ... ... өз ... ... Анцупов, А.И. Шипиловтар көрсеткендей- ақ, Антикалық дәуірде
кикілжің проблемасын ... ... ... сияқты ұлы ойшылдар мен
философтар қарастырады. Мысалыға, Платон соғысты кикілжіңнің бір түрі, ... деп ... Оның ... қай бір кезеңде « Алтын ғасыр» кезеңі
болған, онда ... ... ... ... әрі ... өте қайрымды
болған»-дейді [90; 11].
Цетцерон жасалған зұлымдық үшін, елден жауды қуу үшін ... ... және ... ... деп ... [91; 12].
Орта ғасырларда А.Я. Ансцупов пен А.И. Шипиловтың пікірлерінше, бұл
проблема жөнінде Ф. Аквинский, Н. Макиавелли, Ф. ... Т. ... ... ... ... Аквенский қоғам өмірінде соғыстың болатындығын айта келіп, ... тағы бір ... ... Ол үшін ... ... ... ... жүзеге асуы тиіс.
Дегенмен, оның пікірінше соғыс пен зорлық-зомбылық күнә болып табылады.
Әлеуметтік кикілжіңдерді ... рет ... ... ... ... ... ... Ол « Кикілжіңді кейбір топ адамдарының үнемі ... ... ... ұмтылу шарасы ретінде қолданылатындығын айтты.
Әрі ол кикілжіңді тек бұзушы емес, біріктіруші функция да ... ... ... ... ... ... оған ... әсер ете білу керек және
бұл қызметті мемлекет атқару керек»- деді ойшыл.
Ф. Бэкон бірінші ... ел ... ... ... ... ... ... жүргізді.
Томас Гоббс « кикілжіңнің басты себебі теңдікке ұмтылыу» деп білді.
Жаңа кезеңде, зерттеушілер пікірінше, кикілжің проблемасын А.Смит, ... Ч. ... тағы ... ... қарастырды [92; 13].
А. Смит кикілжінді көпдеңгейлі әлеуметтік құбылыс деп ... ... ... ... ... және эканомика бәсекелестік жатыр деді.
Иммануил Кант бейбіт, тыныштық орнату қажеттігін атап ... ... өмір сүру үшін ... ... ... ... биологиалық эволюция теориясының мазмұны «Табиғи ... ... ... ... өмір сүру үшін түрдің сақталуы»деген
кітабында баяндалган.Бұл ... ... ... сүру үшін ... ... тірі табиғаттың,дамуы,міне бұл ... ... ... ... ... да Ч.Дарвин көзқарастары кикілжің ... ... ... өз ... ... пен А.И.Шипилов шетелдік конфликтологияны зерттеуді шартты
түрде екі ... ... ХХ ... ... ... аяғы-қазіргі
уақыт кикілжің индивидттердің өзара қарым-қатынасы негізінде, өзара әрекет
процесі барысында пайда болады және қаншалықты адам бар ... ... ... [93; ... ... мен ... жағдайлар әрқашан да философтарды
қоғамдық ... ... ... ... ... ұзақ тарихи мәні болса да, қазіргі кезге дейін жалпыға ... ... ... ... ... жоқ, ... өте көп
әртүрлі құбылыстар тым ұзақ категорияларға түсіп отырады. Ең алғашқы ... ... ... ... ... сынауға түсініктеме
берген ежелгі грек философтары. Ежелгі грек философы Анаксимандр ... ж.ж./ ... ылғи да ... ... ... ал ... шығуына әкелетін материалдық ... ... ... ... грек ... Гераклит /б.ғ.д.530-470/ әлем, табиғат
туралы жалпы ... ... ... ... мен ... ... ... байланыстырып түсіндіруге тырысты. Гераклит айтуы
бойынша, әлемде бәрі өшпенділікпен және дауласумен туады, тек ... ... ... ... ... ... әкесі және барлығының патшасы.
Олардың бірін құдай қылса, басқаларын адам етті, бірін құл етсе, енді ... Бұл ... ... даму ... күрестердің позитивтік
ролін түсіндірудегі рационалды сынаудың бірі болып ... ... Фома ... ... қоғамдық өмірде күрестің
болуы керек ... ойды ... тағы да бір жағы ... ... ... яғни ол кикілжіңнің бір жағының санкциясы болу керек
деді.
Э. ... ... ... ... пайда болуындағы
өзіндік логикасын ұсынды, яғни тізбектелген ... ... ... ... қайталап күшін орбитаға жинауы. Э.Роттердамский пікірінше
,тіпті екі жағы ... ... ... ... да ... қарсыластың күрделі қолданысына көңіл бөледі.
Ағылшын философы Ф.Бэкон/1561-1626ж.ж./ алғашқы рет ... ... ... ... ... ... қалаған.
Материалдық-саяси және әлеуметтік ретсіздіктің ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерін кеңінен қарады.
18-19 ғасырларда ... ... ... ... ... Ж.Ж.Руссо, Вольтер, неміс философы Э.Кант, Г.Гегель
т.б. кикілжіңге байланысты сыни ... ... ... ... ... ... ... қалпы бұл табиғи қалпы емес, керісінше күрес, яғни ... емес ... ... ... онда үнемі олардың қорқытуы
пайда ... ... да ... ... ... керек. Неміс
философы Г.Гегель /1770-1831 ж.ж/ айтуы ... ... ... жерде
қоғамға көңіл бөліп және мемлекетті реттеп отыруы керек деп ... пен ... ... ... ... ... биологы
Ч.Дарвин /1869-1902ж.ж/ эволюция теориясын ... ... ... пайда болу түрлері және өмірмен күресі үшін текті сақтаудың
қолайлы жағдайлары» атты ... ... ... тірі ... дамуы үшін
өмірдегі үнемі күресу жағдайларымен туындап отырады деп түсіндіреді.
Ч.Дарвин тірі ... даму ... ... сұрыптау түрінде біршама
өмір сүруге бейімделген түрі ... ... ... ... ... әр ... ғылыми зерттеу
бөліктерінде дами ... оның ... ... ... ... ... да ... қатар, польшаның австриялық юрист Л.Гумплович/1830-1909ж.ж/
әлеуметтік дарвинизмнің өкілі, әлеуметтік шиеленістің ... ... етіп ... ... ... тарихи процестің мәні,қоғамның
дифференциясы, басқаруы және бағынуы мәнділік ... ... ... ... кезде Л.Гумплович идеясының өкілдері өте аз, ... ... ... ... ... ... нәтижелі екенін
көрсетеді. Әлеуметтік дарвинизмнің ілімдері әртүрлі сипатта анықтама ... ... ... ... ... ... ... [94; 26].
Кикілжіңдік мәселелерді өңдеу социологияның әртүрлі бағытын қамтыды.
Олардың бәрі шиеленісті әлеуметтік ... ... ... ... ... ... шиеленістің маңыздылығын және ... ... ... керек екендігін бәрі тіршілікте қолданады.
Неміс социологы ... ... ... рет ... ... ... ... Г.Зиммель айтуы бойынша, әлеуметтік
өзара әрекеттестіктің тұрақты орналасуы, бедел, келісім, көну, ... ... орын ... ... ... ... мүмкіндік
береді, әлеуметтік бейімділікке нақты сипаттама ... ... ... мен қағидаларын бекітеді [95;41]. Психологияда
кикілжің жеке адамдардың өзара қарым-қатынасы негізінде, ... ... ... ... болады. Кикілжің сөзі (латын тілінен «confіlіctys»,
«столкновение», «қақтығыс», «шиеленіс» деген мағынаны ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Классикалық батыс психологиясында шиеленіс түсінігінің бірнеше
варианттарын құбылыс ретінде ұсынды, ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайда болуы мен
ерекшеліктері, ең алдымен ... ... ... жеке ... ... ... білімі
немесе обьективті жағдайларды сипаттау жеткіліксіз, ол үшін ... ... ... ... ... ... ауадай
қажет деп түсіндірді.
Интрапсихикалық феномен ретінде ... ... ... ... ... ... жеке ... шиеленісіне байланысты идеялар
айтылған. Оның айтуынша, шиеленістердің бастапқы сипатының күші-адамның
өзінің ... ... деп ... ... ... ... шешу ... оқу үдерісінде
қолданудың психологиялық үлгісі
Бүгінгі таңда жас ұрпақты өз ... ... ... ... ... адамзаттық мәдениетті, адами қасиетті мол терең түсінетін
шығармашылық тұлға етіп тәрбиелеу өмір ... ... ... ... Білім туралы заңында жас ұрпаққа жан-жақты
білім мен ... ... ... ... ... ... ... Олар мыналар: Қазақстан Республикасының барлық
адамзатының білім алуға тең ... ... ... ... психо-физиологиялық және жеке басының ерекшеліктері, ... ... ... ... кең жол ... ... XXI ғасыр адамзат алдына екі талдау
ұсынады: бірі-бұл ғасыр конфликталогия ғасыры болады, ... ... ... ... ... ... –бүгіндері демократиясы дамыған өркениетті елдер қатарына
бағыт ұстап отыр. Президентіміз Н.Ә. Назарбаев ұсынған «Қазақстан-2030»
жолдауында еліміздің ... ... ... ... ... ... Бүгіннен бастап олардың бойына ұлттық ... ... ... ... ... мәдениетті, білімді, парасатты,бауырмал,
ізгі ниетті, адал азаматтарын тәрбиелеп шығару ... ... ... ... ... ертеңі-жастардың білімінің
тереңдігімен өлшенеді. Білімді, жан-жақты қабілетті ұрпақ- ... ... ... ... ... ... ... ғылымыдарының өзекті
мәселелерінің бірі – жеке тұлғаны жетілдіруде, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарды
жасауға қабілетті, дүние көзқарасы кең, рухани бай азамат дайындау.
Жоғары және кәсіби, арнайы оқу орындарында оқып ... ... ... ... - деп ... Бұл әлеуметтік кәсіби
категорияның тарих ... ... ... ... ... алғашқы
университеттердің ашылуымен байланысты. Студенттердің негізгі әрекеті
-оқу, яғни ... ... ... ... ... алуға, кәсіби еп-
дағдыларды үйренуге ... ... ... 18-25 жас ... ... басқа жас
кезеңдерінен бөліп алып, ... ... ... терең әрі ауқымды зерттеген профессор Б.Г. Ананьев бастаған
психологтар мектебі. ... ... ... бұл ... адам ... ең күшті даму кезеңі болатындығын, оның аса күрделі әрі ... тән ... және ... ... көрсетеді. Мысалы, 18-20
жастағылардың көру, есту, қимыл-қозғалыс сезгіштіктері ең жоғары дәрежеде
(оптимизм) болады. Көру ... ... 20-29 жас ... ... (ең ... толысу) жетеді. Зейіннің көлемі, ауысуы (бұрылуы)
талғағыштығы 18 жастан 33-ке ... ... ... 34 ... кейін
олар төмендей бастайды. Ал зейіннің шоғырлануы мен тұрақтылығын болар-
болмас ғана өзгереді екен ... ... ... тән ... ... белсенділіктің жоғары
деңгейде болуы. Сонымен қатар, олар байқалатын интеллектуалды ... ... ... ... ... ... әрбір шәкіртіне сүйіспеншілікпен қарауға, оларды тұлға ретінде
қабылдауға итермелейді.
Студенттер ... ... өз ... өз ... алатын ынталы субъект. Оларды оқытудың негізгі нысаны (формасы)
таңбалы-контексті жүйе болып табылады.
Студенттік шақ-адам баласының кісі болып, ... ... ... ... Бұл шақта жастардың алуан түрлі нәрселерге ынта-
ықыластарының ... ... ... ... әр істе ... ... жетуі
байқалады (спортта, өнерде, ғылымда, техника салаларынды және т.б.).
Болашақ қайраткерлер, ... ... ... ... жастардың
әлеуметтену процесі өте қарқынды өтеді.
Студент өмірінде оқу-іс әрекеттің негізгі ... Оқу – ... тыс ... арқылы жүргізіледі. Оқыту, тәрбиелеу, білім беру,
дамыту, қалыптастыру – бірге жүретін үрдістер. ... ...... ... ... ақыл-ой еңбегінің дағдысы мен әдісін ... ... ... ғылыми ілімнің негізіне, табиғат
заңдылықтары дамуының жүйелік көзқарасын, ... ... ... және ... ... арттырады. Олар оқу үрдісінде студенттерді
кәсіби біліктіліктіліктері мен шығармашылықтарының дамуына, еркіндікке,
тұрақтылыққа, мақсатқа ... ... ... ... ... ... шындыққа, өзіне деген сындық қатынасқа, іскерлік
пен жауапкершілікке уағыздайды.
Студенттік кез-бұл ерекше әлеуметтік категория, жоғарғы ... ... ... біріктірілген адамдардың ерекше ... ... - ... ... ... ғ.ғ. ... университеттер пайда
болғаннан бері тарихи құрылған. Студенттік шақ білімдер мен ... ... ... ... ... ... ... айналысатын адамдарды қамтиды.
Әлеуметтік топ ретінде кәсіби бағыттылығымен, болашақ мамандыққа тұрақты
қатынастың қалыптасғандығымен сипатталады, ... өзі ... ... ... ... ... мамандық жайлы ойының барабарлығы мен
толықтығының мәні болып табылады. Соңғысы мамандық қоятын талаптар ... ... ... ... ... көрсетуінше, студенттердің мамандық жайлы
елестетулер ... ... және ... ... оның ... ... деңгейімен теңестіріледі: студент мамандық жайлы неғұрлым ... ... оның ... ... ... ... ... тұлғаның білімге ұмтылысы үнемі құпталып, жол көрсетіліп
отырылуы тиіс. Осыдан кейін оқуға ... ... оған ... ... ерік ... ... болады. Егер білімді меңгеруге
оқуға өзі талпынбаса, ... ... дара ... ... ... ... ... оның
адамгершілік, дүниетанымының қалыптасуы мүмкін емес.Әр ... ... ... ең ... ... ішкі сезімдерінің жұмысы бола тұрса
да,оны тәрбие ... ... ... ... бағыт- бағдар беріп
отыруға да байланысты [2; 13] -деген С.Л.Рубинштейн.
Студент жоғарыда ұсынылған сызбада ... ... ... тәрбиелеу әдістерін жетілдіру арқылық кәсіби дами құндылық
қасиеттерін бойына дарыта алады.
Ал, әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... топтармен
салыстырғанда, білімділіктің неғұрлым жоғары деңгеймен және ... ... ... ... ... ... студенттік шақ
- әлеуметтік қауым, яғни ол аса жоғары әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... ... осы ерекшелігін есепке алу- оқытушының әр студентке
педагогикалық қарым-қатынас партнері ретінде, оқытушы үшін ... ... ... ... ... ... «тұлғалық, іс-әрекеттік тұрғыдан студент белсенді, өз іс-
әрекетін өз бетінше ұйымдастыратын педагогикалық өзара ... ... ... Оған ... және ... ... нақты, кәсіби бағдарланған міндеттерін орындау
ерекше бағыттылық тән. ... кез үшін ... ... формасы
таңбалық-контекстік болып табылады»- [3;45] дейді.
Студенттік кезді әлеуметтік-психологиялық сипаттау үшін ... ... осы ... ... ... тұрақтылықтың
қалыаптасуымен, ата-аналық үйден кетіп, өзінің отбасын құруымен байланысты
болуы.
Студенттік кез- адамның, жалпы тұлғаның қалыптасуының, сан ... ... ... ... Бұл спорт рекорттарын
орнату, көркемөнер, техникалық және ғылыми жетістіктерге жету, адамның
болашақ (қайраткер), кәсіпкер ... ... және ... ... ... оқытушы оқу іс-әрекеті мен жоғары оқу орнындағы
педагогикалық ... ... ... ... тәсілдерінде есепке алады.
Жоғарғы оқу орнындағы психология пәнінің оқытушының алдында тұрған
бірінші кезектегі міндет - студенттің ... ... ... ... түрде айтса, оны психологияны оқуға ... ... Өз ... оқып ... ... ... өмір ... студент әрқашан оқытушының аузынан шыққан дайын білімді
алуға әдеттенеді, кітаптағы ғылыми ... ... ... ... ал ... ол осы ойларды практикада қолдануға ешқандай әрекет
жасамайды.
Ал, бұл оның психологиялық ойлап үйрене алмайтынын, ... ... ... түсе алмайтынын көрсетеді.
Оқу іс-әрекетін қалай қалыптастыру керек? Яғни бұл ... ... ... ... ... ... осы ... оқу" сөзінің мазмұнына
не кіреді? Психологиялық ... ... ... көрінеді: "бұрын
белгісіз болған, қатысушыларда бейсаналық түрде болып, ... ... ... объективтіліктен субъективтілікке,
материалдыдан идеалдыға айналуының ... ... Бұл ... ... дұрыс оқуға бағыт көрсетеді.
Отандық психологияда 50 ... бұл ... П.Я. ... ... ... ... олар ақыл- ой әрекетінің қалыптасу процесін
зертттеуден бастаған болатын. «Адамның санасынан тыс болып келген ... ... ішкі ... ... яғни оның ... ... оның
ақылына тән болуы қандай жолмен жүзеге ... ... ... ... ... -бірте бұл мәселеге қорытынды шығарылып, бұл П.Я. Гальпериннің ақыл-
ой іс- әрекетінің қалыптасуының жоспарлы сатылық ... ... ... кең жалпыпсихологиялық маңызға ие, ... ... ... жауап беріп қана қоймай, ... ... ... ... ... ... психикалық дамуынан принципті
ерекшеленетін адам психикасының эволюциясы туралы білімді; психикалық іс-
әрекеттің ... мен ... ... ... ... т.б.) және
олардың қалыптасу заңдылықтарын оқыту; сондай-ақ идеалды іс-әрекет ... ... ... ... ... ... заңдылықтары туралы оқыту, яғни бұл ... ой ... ... ... ... ... ... табылады. Ал бұл педагогика
тілінде «білім- икем-дағдыны» білдіреді. Бұл психологиялық ... ... ... ... қызығушылық тудырып отырған соңғы теориялық
негіз болып отыр және әдебиеттерде оқу- ... іс ... ... ... ... ... ... сәйкес оқу саналы іс-әрекетті қалыптастыратын іс-әрекет
ретінде қарастырылады. «Саналы ... ... ... ... ... ... ... ол жеке тұлғаның ... ... мен ... ... жағымсыз) құрамын өзіне қосу арқылы
қалыптасады».
Гальпериннің концепциясында оқу- қатысушыға жаңа білім мен қабілет
беретін ... ... ... ... ... Сондықтан бұл теорияны жақтаушылар оқудың мақсаты жұмыс
туралы ... ... ету ... деп ... Кез-келген оқу адамға
«бір нәрсені істеуге» ... үшін ... ол ... ... ... қадағалап, бағыттап, дәл, анық білім беруден бұрын, ол
үшін нені қалай істеу керек, неліктен тура ... ... ... ... керек. Сонымен қатар маманға жүзеге асқалы жатқан іс-әрекеттің қайсы
элементтері әрдайым кәсіби іс-әрекетті ... ... ... ... ... анықтай білуі қажет. Бұл ... ... бұл ... ... ең ... ... ... болуы тиіс. «Әрекеттің нысаналы негізі- бұл адамның
әрекетті жүзеге ... ... ... талаптардың жүйесі болып
табылады. «Оқушы аталмыш әрекетті білмегендіктен, ол оған енді ғана ... ... ... ... іс-әрекеттің нысаналы негізін
ұстатуы тиіс, осыдан кейін ғана оқушы осыған ... ... ... ... ... ... адам егер әрекеттің нысаналы негізін
(ООД)- қатаң қадағалып, соның бастауымен ... ... бұл ... ... кездескен адамның өзі де қатесіз жұмыс істеуге ... Осы ... ол ... жаңа ... жаңа ... түрі ... бұл
тіпті тригонометриялық есептерді шығару болсын, хатты орфографиялық
сауаттылықпен жазу ... жаңа ... ... ... ... анализдеу болсын кез-келген әрекетке үйренісіп кете алады.
«Кез-келген адамның іс-әрекетінде де жазды П.Я.Гальперин - нысаналы,
атқарушы және ... ... бар. ... оқытушы қамтамасыз ететін
нысаналы бөлігіне сүйене отырып, ... оқу ... ... атқарушы
бөлігінде оқиды.
Оқытудың нақты методикаларының негізінде жүзеге асырылған ақыл-ой
әрекетінің ... ... ... ... оқу ... ... береді: мұның нәтижесін оқушының қалыптасқан қызметін
қатесіз орындау икемімен, оның ... ... ... (кейде
тәртіп) жағынан әрдайым біршама ерте аяқтайды. Ал ... ... мен ... икемі мен дағдысы басқалардан жоғары тұрады және
негізгісі - бұл ешқандай қосымша материалдық, ... ... ... ... етпейді.
Осы концепция негізінде оқу іс-әрекетінің құрылуының нәтижелілігі
гальпериндік топпен ғана ... ... жоқ, бұл ... оның ... ... мен ... ... практикадағы
жолын қуушылар да өз үлесін қосты.
Психологияны оқытудың методикасында осы аймақта жетістікке жету ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орнында
мектептік арнайы пәндерге оқытатын методикаларын даярлайтын студенттермен
бірқатар ... ... ... өткізілуі тиіс, осы ... ... ... ... ... ... психология пәнін жоғарғы оқу
орнында мына теориямен ... ... ... студенттер
практикалық психологтың кәсіби ... ... ... ... іс-әрекетті анализдеу немесе психологиялық ... ... ... ... ... ... осы ... құрылған оқытудың белсенді методтарын ... ... ... ... ... бір ... ... субъектінің
белсенділігінің ерекше формасы ретінде ... ... ... жеке ... ... дамыту үшін бағытталған, оқу іс-
әрекетінің анализіне негізделген оқытудың дамытып ... ... ... Д.Б. ... [5;6]. оқу ... ... "оқу тапсырмасы"
болып табылатындығын көрсетеді, ол ... ... оның ... ... ... ... В.В ... оқу іс-
әрекеті бұл теориялық білімдерді меңгерту деп ... ... ал оқу ... қалыптастыру дегеніміз- бұл шығармашылық және өз еркімен ... ... ... ... Д.Б. ... мен В.В ... ... мектептік тәжірибеде оқытудың ... ... ... ... Оның ... - ... оқу ... барысында
оларға білім беріп қана қоймай, оларды кез-келген информацияларды ... ... өз ... ... істеуге, бағдарлауға үйрету ... Бұл ... ... ... ... ... білдіреді, яғни бұл
қатысушылардың қазіргі заманғы ойлау қабілетінің ... ... ... ... ... ... ... сипат беретін құрылым
ұйымдастыру керек.
Яғни, дұрыс оқу дегеніміз -ойлай білу дегенді ... ... ... 1996 жылы 7000 ... ... ... істеген 5-8
сыныптардың жекеленген пәндердің бағдарламасына, ... осы ... ... бағдарламасына енгізілген болатын. ... ... ... ... оқыған эксперименттік сыныптарға қатысушыларда:
«оқу іс-әрекетінің қалыптасуы, интеллектуалдық даму, оқушылар ... мен жеке ... ... ... ... ... ... жүйесінен процестерінен ерекшеленіп және бұл сипаттамалармен ... Бұл ... ... ... ... ... жүйесінде
жоспарланбайды да, анықталмайды және оқытудың нәтижесі ретінде бағаланбайда
да».
Эльконин-Давыдов жүйесіндегі ... ... ... өзінің құрамына мынандай көрсеткіштерді қамтиды: а) оқу іс-
әрекетінің ... ... (оқу ... ... ... ... даму деңгейі, мақсаттың немесе «оқу тапсырмаларын
қабылдауының» ерекшеліктері, бақылауды қалыптастыру және ... ... ... т.б.) б) ... ... дамуының
деңгейі (тәжірибелік және теориялық дамудағы икемі мен қабілеті, есте
сақтау ... ... ... вербалды емес елестету т.б.)
в)Оқушы ұжымы мен жеке ... даму ... ... ... ... ... қарым- қатынастағы оқу ... ... рөл ... ... мен ... ... бағалауына қарай
жеке тұлғалық рефлексия өзіне немесе басқаларға жауапкершілікті жүктей
білуі, сондай-ақ ... жеке ... ... ... ... агрессияның жоқтығына, ... ... ... т.б) және г) оқу ... икем мен
дағдының деңгейі (орфографиялық дағды, грамматикалық дағды, ... ... ... ... осы ... сипаттамалардың ішінен дәстүрлі
оқыту жүйесіндегі жалғыз, ең ... ... ... ... ... көлемі көрсеткіші қамтылмаған. Неге олар ... Тура ... ... ... ... ... мен маңыздылығы жөнінде
айтылады емес пе? Жоқ, акцент білімнің бағасына ... ... ... ... ... ... дағда, қабілет және т.б. тұлғаның сапалы
сипаттамаларына байланысты жасалады. Дегенмен, білім оқытудағы бір мақсат
үшін ғана ... жеке ... ... үшін ... оқу ... бұл «іс -әрекет субъектісінің өзгерісі, ешқандай
білім, икем, дағдыны меңгермеген ол ... ... ... ... оқу ... ... ... өзіндік даму, іс-әрекеті ретінде
анықталады, оның пәнінің сапасы ретінде ... ... оқу ... ... ... меңгерілмеген фрагменті
мен қатысушының бұрынғы тәжірибесі генезисіндегі өзгеріс оқу ... ... ... бір ... ... ... ... өз-өзінен оқу іс-әрекетінің
мақсаты мен қорытындысы, пәні мен продуктісі болып ... ... жеке ... оның тәжірибесі, интеллектісі мен жеке қасиеттері
алынған білім, дағды, икеміне байланысты. ... оқу ... ... ... ... ... ойлай білу қабілеті болу керек.
Оқытудың дамытып теориясындағы тағы бір ... бірі ... ... ... ... ... оқу идея және жүйе ... процесінде белгілі ... ... ... ... ... болып, кейіннен педагогика ғылымында маңызды орынға ие
болды. (Н.Г.Дайри, И.Я.Лернер, М.И.Махмутов) Ол педагогикалық ... ... ... дүние келді, ол қатысушылардың ойлау
белсенділігін дамытпай, оқу материалын ... ... және ... есте ... ... Проблемалық оқытудың маңызы мынандай
формуладан тұрады: ... ... ... ... отырып, оны
ойлауға үйрету." Проблемалық оқытудың педагогикалық ... ... ... ... қалыптастырды.(Т.В.Кудрявцев,
А.М: Матюшкин)
Егер жалпы дамытып оқыту ... ... ... ... деп ... ... ... үйрету керек"), онда проблемалық
оқытудың теоретиктері қатысушылардың ойлау қабілетін дамытатын ... мен ... ... ... және ... ... шығу жолында олардың ойлау ... ... ... шығу ... ... яғни ... жағдайлардан шешу жолын оқытады.
М.М Махмутованың "Проблемалық оқыту" ... ... ... ... тақырыппен проблемалық оқытудың теоретигі И.Я.Лернердің
брашюрасы бар. Ол ... де ... ... ... ... ... қарағанда ,- деп жазды И.Я.Лернер ,- бұл
сондай оқыту, мұнда барлық қатысушылар ... ... ... ... проблемалар мен проблемалық жағдайларды шешуге тырысады."
Проблемалық оқытуда білім "қатысушыларға дайын күйінде ... ,- ... ... ,- бұл проблемалық ... ... ... ... ... ... жинақталады." [6].
Психологтар А.М. Матюшкин мен Т.В: Кудрявцев осы ойды ... ... ... алдына проблеманы қою арқылы білім
меңгерудің белсенділігі жүрмейді ... ... ... ойлау
психологиясының білімі қатысушылардың ... ... ... қана ... шешу ... ... жағдайды да жасап ... ... ... тұрғысынан қарағанда проблемалық оқытудың ерекшелігі-
ол қатысушыға проблемалық ... ... ғана ... қана ... ... ... ... психологиялық заңдылықтары негізінде
шешуге үйрету болып табылады.
Мұғалімнің педагогикалық іс-әрекеті – ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды, оқулықтарды, оқу-
әдістемелік кешендерді және тағы да басқа оқыту құралдарын талдау, соның
негізінде ... жас ... ... ... ... ... ... және оларды құрастырып, сабақтың мазмұнын анықтау;
өзінің жұмысын, ... ... ... оқу ... да ... ... әр түрлі іс-әрекеттерін ұйымдастырып, оны орындауға
көмектесу; өзінің және ... ... ... ... оларды
бағалауға және өзін-өзі бағалауға үйрету, т.с.с.
В.М.Лизинский педагогтің кәсіби іс-әрекетінің ... ... ... ... тақытыптар қамтылған:
1. Мұғалімнің өздігімен білімін дамыту және біліктілігін жетілдіру.
2. Мұғалім ... іс - ... ... рейтингісі.
3. Қоғамдық - педагогикалық қызметке араласуы.
4. Пән бойынша сабақтан тыс іздену әрекеті.
5. Педагогтің ... ... ... ... ... бес ... тұратын
функционалдық моделін ұсынды:
1) гностикалық, педагогикалық жүйені қолдаудың заңдары мен механизмдері
туралы жаңа білім алу мен білімдік қор жинау ... ... ... ... ... курс ... мен ол ... жету
жолдарын жобалаумен байланысты;
3) конструктивтік (сындарлы) компонент, бұған курс мазмұны, сабақты
өткізу түрі мен ... ... түзу мен ... жөніндегі іс-
әрекеттер енеді;
4) ұйымдастырушылық бойынша жоспарланғанды жүзеге асыру міндеттері
шешеді;
5) ... ... ... ... процесс
субъектілерінің арасында педагогикалық мақсатқа сай өзара қатынас орнатумен
байланысты іс-әрекеттер енеді.
Іс-әрекеттің аталған түрлері ... ... ... ... ... ... деп ... болмайды, өйткені мамандық
алу барысында адам негізгі білікті қалыптастыруды үйренеді, сонан соң
өзінің білімін, ... ... ... ... ... басқару әр түрлі жолдармен жүзеге асырылуы
мүмкін:
1) жанама басқару – оқу материалы мен оқу ... ... ... ...... ... ... қалыптастыру және
бақылау, өзін-өзі бақылау арқылы.
Оқушылардың жұмысын бақылаудың түрлерін ұйымдастыру (ауызша сұрау -
жаппай сұрау және жеке ... ... ... - ... жұмыс, бақылау
жұмыстары) іс-әрекетті жүзеге асыруға септігін тигізеді.
Мұғалім іс-әрекеттің бұл ... ... ... ... ... қою, ... ... беру, өз пікірін білдіру, жауап жоспарын
жасау, жоспарға сәйкес жауаптарды талдау және т.с.с. басқаның ... баға беру ... ... өзін-өзі бағалауды қалыптастыру
үлгісінің негізінде өз жұмысының қателерін талдау жолымен жүзеге асырылады
[7] Л. К. ... З. Б. ... ... жүйесі мекемелеріндегі
психологиялық қызметті ұйымдастыру» атты еңбектерінде жарияланған кәсіптік
психограмманы да, осы ... ... ... ... ... ... ... болады:
Кәсіптік психограмма
1. Тұлғалық ерекшеліктер, кәсіптік білу.
2. ... ... ... ... ... аудару.
3. Қарым – қатынасқа бейімділігі, жылышырайлығы.
4. Жетекші болуға қабілеттілігі.
5. Жарқын жүзділігі.
6. Шыдамдылығы, төзімділігі.
7. Үлкен ... ... ... жұмыстарды толық орындау қабілеттілігі.
9. Еңбек іс-әрекетіне ынтасы.
10. Әрекеттегі ұқыптылығы.
11. Жаңа идеяларды тез игеруі, пікірдің өз еркіндігі.
12. Өз ойын ... ... ... Есте ... /68 ,5/.
В. Н. Карандашевтың пікірі ... ... ... ... ... ... ... ғылымдармен біліктілігінің
болуы деп қарастырады.
Оқудың интерактивті әдістерін ... ... ... ... ... барлық салаларына қолдануға болады.
❖ Талғау деңгейінде;
❖ Студенттерді болашақ маман ретінде даярлауда ықпалы;
❖ Студенттердің ... ... ... ... ... ... ретінде дайындығы;
❖ Сабақ өткізудегі деңгейі;
❖ Аудиторияда интерактивті қарым-қатынастың түзілуі;
❖ Техникалық тәсілдерді қолдану қатынасы;
... ... ... ... ... ... ... Мамандыққа байланысты тапсырмалар мен сұрақтарды талқылау;
❖ Студенттердің кәсіби әрекетін іске асыру мүмкіншіліктері:
... әдіс ... ... ... ... ... үшін ... бақылау;
❖ Ғылыми жұмысты зерттеуде қолдану;
❖ Білім ... ... үшін ... ... ... ... боған негізгі ерекшеліктер:
• Оқу процесінде жаңа материалды меңгеруде қолданылатын интерактивті
әдістерде студенттер тек ... ... емес ... ... қатысушылар болуы тиіс. Аудитория ауыртпалығының бір ... ... ... ... ... Студенттер ақпарат қабылдауда жаңа техникалар мен ... ... ... ... ... оның ... анықтайды
• Алынған ақпараттың актуалдығы мен оперативтілігі; глобальды шешім
қабылдауға ... ... ал ... да ... бір мәселені шешуде
ақыл-ойдың кеңеюі байқалады.
Интерактивті әдісті қолдануда студенттер мен мұғалімдер арасында қарым-
қатынас эпизодты емес ... ... ... Ол әдіс ... ... ... ықпалды әсерін тигізеді[ 11].
Когнитивті әдіс - Когнитивті әдіс ... ... ... ... ... берілген графиктер көмегімен басты
факторларды анықтауда. Бұл жоталар тура және ауыспалы ... да ... ... ... ... жота бағытталып, ол қажетті нәтижені
береді. (Қажетті нәтижені алу үшін не ... ... ... ... ... Бұл әдіс негізінен бір студент өзге де объектіні
сезінуімен негізделеді. ... ... ... ... ... енеді
де ол сол объектіні толығымен тануға тырысады. Мысалы, «Сіз өзіңізді ... ... ... ретінде сезініп көріңізші әуендік, тіпті сурет
ретінде де ... ... ... бірнеше сауалдар қатары қойылуы
мүмкін. Мысалы, « Бұл объект түзілуінің негізгі себебі ... Ол ... оның ... не ... Не ... ол ... ... ал осындай?
». Осының нәтижесінде студент өзінің алдында тұрған объектіні сезінеді
дағы, ол ... ... ... ... ... ... Осы ... пайда
болған ойлар мен сезінудің өзі студенттің эвристикалық қалпы деп танылады,
осының нәтижесінде кейін ол қандай да болмасын ... ... ... ... әуендік, тіпті сурет ретінде де болуы мүмкін).
Дельфи ... - ... ... ... ... ... ... жасырын түрдегі жазбаша тек қана эксперттерде
жаңа идеялар пайда болғанда ғана немесе алға ... ... ... ... ... Дәріс беру барысында жоғарыда ұсынылған
әдістер тиімді болары сөзсіз.
Студенттерге дәріс ... ... жаңа ... ... оқу-білім
мәселесін жақсарту қажет. Студенттерге лекция оқымас бұрын, ол дегеннің өзі
не, және ол қандай түрде жүргізілуі жөнінде ... ... ... ... ... ... шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде
қолданылу мүмкіндіктері

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь