Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні

1 Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні
2 Пайдаланылған әдебиеттер
Дәстүрлі түркілік дүниетаным — бүгінгі ұлттық-мәдени ұстындарымыздың негізі Жалпы дүниетаным деп өмірдің, әлемдегі болмыстардың, адамның мақсаты мен мәнін, оның құндылықтар әлемін тұтас қамтып тануға бағытталған ғарыш туралы біртұтас әмбебап (универсалдық) көзқарасты айтамыз. Ал дүниетанымдық категорияларды тарихи және мәдениеттік қабаттарына қарай дәстүрлі, түркілік (ұлттық), діни және т.с.с. деп жіктеуге болады. Сондықтан біз зерттеу нысаны ретінде осы дүниетанымдық категориялардың ішіндегі дәстүрлі түркілік дүниетанымның мәні мен маңызы, оның қазақ философиясындағы орны мен негізгі ұстындарын қарастыратын боламыз.
Дүниетанымдық категориялардың ішіндегі мәдениеттік, яғни түркілік дүниетаным қабаттарына халықтың табиғи әрі тарихи тәжірибесімен анықталатын дүниетанымдық әмбебаптар жүйесі де кіреді. Барлық халықтың (ұлттық) мәдени тұтастығы мен табиғи ерекшелігіне сай әлемнің жаратылуы (космогония), ғарыштың құрылысы – әлемді елестету құбылысы (космология), кеңістік (отан, жер, су) пен уақыт, адам және оның әлемдегі орны, жақсылық пен жамандық, жан мен тән, өмір мен өлім және т.с.с. дүниетанымдық құбылыстарды кескіндейтін ұғымдары мен түсініктері бар. Дүниетанымдық құбылыстар мен құндылықтарды, негізгі ұстындар мен категорияларды мифологиялық, философиялық және т.б. тұрғыдан толғау деңгейі сол халықтың мәдениеті, ойлау жүйесі мен дүниетанымдық ерекшеліктерінің көрсеткіші болып табылады.
Дәстүрлі дүниетаным барлық халыққа тән құбылыс ретінде әрбір ұлттық мәдениеттің дамуы мен түлеуі қабаттарында маңызды функцияға ие. Басқаша айтар болсақ, дәстүрлі дүниетанымдық ұстындар мәдениеттің трансформациялық және трансляциялық түлеу процестерінде негізгі тұғыр қызметін атқарады. Бұл жерде трансляция, яғни “тасымалдау” деп, әрбір мәдениеттің белгілі бір уақыт шеңберінде, ғасырлар белесі мен тарихи кезеңдерінде өз ұстындарының формалық қабаттарын ұрпақтан ұрпаққа беру құбылысын айтады. Трансляцияның негізгі қызметі мәдениеттің дүниетанымдық, құндылықтық және тілдік қабаттарын тұтастандыру мен өзара тепе-теңдігін сақтау болып табылады. Ал, мәдениеттің мазмұндық жағынан түлеуін – қайта қалыптасу (трансформация) деп атайды. Трансформацияның қызметі – мәдениеттің дәстүрлі қалыбынан, яғни шарасынан асуын қамтамасыз ету. Міне, мәдениеттік-дүниетанымдық тіршіліктің даму динамикасы диалектикалық тұрғыдан осы жолдар арқылы жүзеге асып отырады. Бұл жерде дәстүрлі түркілік дүниетанымның мәдениеттің әрбір түлеу сатыларындағы негізгі өзгермейтін ұстындарды (архетиптерді) сақтаушы әрі мәдениеттің трансформациялық және трансляциялық процесіндегі негізгі тұғыр ретіндегі қызметін көреміз.
        
        Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні
Дәстүрлі түркілік дүниетаным — бүгінгі ... ... ... ... деп ... әлемдегі болмыстардың, адамның мақсаты
мен мәнін, оның құндылықтар әлемін тұтас қамтып ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Ал дүниетанымдық
категорияларды тарихи және мәдениеттік қабаттарына қарай дәстүрлі, түркілік
(ұлттық), діни және ... деп ... ... ... біз ... ретінде осы дүниетанымдық категориялардың ішіндегі дәстүрлі ... мәні мен ... оның ... философиясындағы орны мен негізгі
ұстындарын қарастыратын боламыз.
Дүниетанымдық категориялардың ... ... яғни ... ... ... ... әрі ... тәжірибесімен анықталатын
дүниетанымдық әмбебаптар жүйесі де кіреді. Барлық халықтың (ұлттық) ... мен ... ... сай әлемнің жаратылуы ... ...... ... құбылысы (космология), кеңістік (отан,
жер, су) пен уақыт, адам және оның әлемдегі ... ... пен ... мен тән, өмір мен өлім және ... ... құбылыстарды
кескіндейтін ұғымдары мен түсініктері бар. ... ... ... ... ұстындар мен категорияларды мифологиялық,
философиялық және т.б. тұрғыдан ... ... сол ... ... ... мен ... ... көрсеткіші болып табылады.
Дәстүрлі дүниетаным барлық халыққа тән құбылыс ретінде ... ... ... мен ... ... ... функцияға ие. Басқаша
айтар болсақ, дәстүрлі дүниетанымдық ұстындар мәдениеттің трансформациялық
және ... ... ... негізгі тұғыр қызметін атқарады. Бұл
жерде трансляция, яғни “тасымалдау” деп, әрбір мәдениеттің белгілі бір
уақыт ... ... ... мен ... ... өз ... ... ұрпақтан ұрпаққа беру құбылысын айтады. ... ... ... ... ... және ... ... мен өзара тепе-теңдігін сақтау болып табылады. Ал,
мәдениеттің мазмұндық жағынан түлеуін – қайта қалыптасу (трансформация) ... ... ...... ... қалыбынан, яғни
шарасынан асуын қамтамасыз ету. Міне, мәдениеттік-дүниетанымдық тіршіліктің
даму ... ... ... осы ... арқылы жүзеге асып
отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... негізгі өзгермейтін ұстындарды (архетиптерді) сақтаушы әрі
мәдениеттің трансформациялық және трансляциялық процесіндегі негізгі тұғыр
ретіндегі қызметін ... ... ...... болса, мәдениеттің күретамыры
оның тіршілігі мен қалыптасуына қажетті құндылықтар жүйесін реттеуші күш —
дін болып ... ... ... ... ... ... тікелей трасцендентальды киелілікпен, яғни Ұлы ... ... ғана ... құндылықтық сипатқа ие бола алады. Ал осы
құндылықтарды тұтастандырып реттеу, яғни үйлестіру қызметін сенімдік-діни
институттар ... Осы ... ... ... ... философиясының
тарихи, мәдениеттік-ділдік қабаттарын “исламнан бұрынғы және исламнан
кейінгі” деп шартты ... екі ... ... ... Яғни дәстүрлі
түркілік дүниетанымның ділдік негізі болып табылатын ... діні ... ... ... ... ... ... ұстындық желісі болып
табылады. Осы концепцияны Д.Кішібеков “Қазақ менталитеті: ... ... атты ... ... ... ашып көрсетеді. Ол аталмыш
еңбегінде: “...Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... тайпалық қарым-қатынас, әдет-ғұрып негізіндегі тіл, ауыз
әдебиеті жатады, ал, екінші кезеңіне болса, ... діні ... ... Ақ
Орда, Алтын Орда мемлекеттері қалыптасқан Қорқыт Ата, ... ... ... Қожа Ахмет Иасауи, Дулати, Кодекс Куманикус дәуірі жатады”-
деп, жоғарыдағы ойымызды бекіте ... Ал ... мен тіл, ... ... ... ... арасындағы үндестік пен қалыптасу
құбылыстарының ерекше ... ... ... ... ... танымдық та, руханилық та жақтарына тіл арқылы енеді...”
деп соны ... ... ... Ақиық ақын С.Сейфуллин өз
кезінде: “...Қазақ арасына жазба әдебиетін таратқан – ... ... Ол ... ... ... көп таралғаны – Қ.А.Иасауидің кітабы.
Біздің қазақ ақындары соны ... ... ... ... ... ... және дүниетанымдық қабаттар мен
кезеңдерді анықтаудағы хикмет дәстүрі мен исламдық қабаттардың маңыздылығын
анық көрсеткен.
Дәстүрлі түркілік дүниетаным – ... мен тіл, ... пен ... ... үндестік заңдылықтарын реттейтін ұлттық-мәдениеттік
дүниетанымның алғашқы ... ... ... ... ... ... негізі болып табылатын мәдениеттің қалыптасуы және түлеу
құбылысын тікелей ана ... ... ... – осы ... ... ... ... ... сияқты. Сонымен қатар дәстүрлі
түркілік дүниетаным – исламнан бұрынғы ... ... ... ... және ... ... жиынтық болмысы.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымның жандылығы мен ... ... ... ... ізі мен ... ... сезінуімізге болады. Бүгінгі таңда біздің дәстүрлі түркілік
дүниетанымнан сөз қозғауымыздың өзі оның ... мен ... ... ... ... дүниетаным – қазақ мұсылмандық
ілімінің қалыптасуындағы негізгі құндылықтық әрі ... ... ... мен ... ... ... түсінігінің ислам өркениеті мен дәстүрлі түркілік дүниетаным
арасындағы еркін сұхбат (аксиологиялық (құндылықтық)-социо-феноменологиялық
диалог) ... ... ... ... ... түркілік
дүниетанымдық ұстындарды исламдық ұстындармен үйлестіре отырып, дәстүрлі
түркілік дүниетаным мен ислам мәдениеті арасында ... ... ... ... құра білді. Иасауидің еркін сұхбат ұстанымы – кешегі
маркстық ... ... ... ... ... мүлде
басқаша. Мысалы, оның методологиясында және ислам философиясында ойлау
процестері ... ... даму ... ретінде аңыз, дін, философия,
ғылым деп қарастырылмайды. Бұлар – бірін-бірі толықтырып тұратын, белгілі
қызметтік (функциялық) ... бар, ... тең ... ... ... ... ... тепе-теңдік пен үйлесімділік
болғанда ғана адам еркін ... ... ... ілімі өзіндік әдістемелер
жүйесі арқылы осы тарихи, табиғи ... ... ... ... әрі ... ... ... ислам және түрік өркениеттерінің
біртұтас болмыстық ... ие ... ... ... ... ... ... түркілік дүниетанымдағы Тәңір түсінігі мен Оның сипаттарын
анықтау — халықтың дүниетанымы, мінез-құлқы, психологиясын ... ... ... ... ... ... ... әлемдегі еш нәрсемен тең
көргісі келмейтін халықтың әрқашан өр мінезді, төзімді, ... ... ... ... де ... ... дін феноменологиясы
тұрғысынан мәдениет пен дін арасындағы психологиялық байланысты ... ... ... Бір ... ... халықтың мәдениеттік, қоғамдық
құндылықтары да ұқсас болып келеді. Ал егер ... ... ... ... ... сенімде болса, ондай қоғам адамдары үшін Тәңір
түсінігінде белгілі дәрежелендірулер бар ... сөз. ... ... ... ... тайпалық одаққа негізделген
қоғамдарда ... Ұлы ...... ... ... ... Жаратушысы, әрі Иесі. Ұлы Тәңірдің елі де, қағаны да, жері де
киелі әрі ... деп ... Бұл, ... ... ... ... ұлттың ділдік сипатын анықтайтын танымдық өлшем.
Тәңір ұғымының ... ... ... ең ... тұғыр
екендігі мәлім. Ибн Фадлан (Аббас халифатының ... X ... ... ... ... саяхаты барысында “түріктердің қиын қыстау
кезінде “Бір Тәңірі” деп, басын Көкке қаратып, ... ... ... ... дін ... ... шақырған Мәңгі ханның: “... біз
тек қана Бір Тәңірге құлшылық етеміз” ... ... ... ... ... ... Плано Карпини, Рубрук мәлімдеген. Мұны “Бенгу Таш
Бітігі” жазбаларынан да көруімізге болады. Онда Бір ... ... ... сөз ... Бұл ...... Тәңірісі. Қаған сайлау,
бұйрық беру, жарлық шығару, ел қылу, күш беру, ұлұқ, құт, ... ... ... ...... ... ... сөзі ғұндарда және Шумер сына жазуларында “дингир немесе зингир”
(қазақтарда әлі күнге “зеңгір көк” – аспан ... бар) ... ... ... “көк” “ұлы”, “биік”, “нұр” сипаттарының өзі аспанды білдіреді.
Сипаты жағынан Тәңір еш ... ... Ол ... болғандықтан Тәңірге
ғана ұқсас. Бұл танымдық анықтама Күлтегін, Білге қаған жазбаларында “Тәңрі
тег Тәңрі” түрінде ... ... ... “Ақ ... (ақ ... ... ... “Йе-еде”, “Хан-Ие беруші”, “Бай (Үлкен)”, “Ата-рухтардың
ұлысы”, “Жарылқаушы”, “Жазалаушы”, “Күш беруші”, “Құт ... ... ісі мен ... оның ... арқылы танимыз. Мысалы, Білге
Қаған жазуында “Тәңір күш ... үшін (оны) ... ... ... ... мәлімет бар. “Тариат” және “Тарқим” жазуларында да ... ... ... сыйы ... ... ... ... Тәңірі жарылқады, Үзе (ұлы)
Көк Тәңірі жарылқағаны үшін, асыраушы йағыз-жер азық бергендіктен елімді,
төремді таптым ... ... ... ... ... береді. Қаласа қайтарып алады. Яғни, Тәңір
саяси билікке лайық ... ғана бас ... ... жазуында
“Тәңірі күш бергендіктен қағанымның сұсы бөрі сияқты еді, жауы қой ... ... ... ... ... ... ... ұлы, құдірет
иесі. Ол ұлыстың қорғаушысы. Әрі жолдан шыққан ұлысты жазалаушы, сонымен
бірге жарылқаушы да. ... елді ... яғни ... қалдырады, ұлыстың
ауыр азап шегуіне жол ашады. Мұндай жағдайда Түрік Тәңірісі “түрік ұлысының
аты мен заты жоғалмасын деп, ... ... ... ... ... ... халықтың күйзеліске түсуі, рухани
азғындауы Тәңірдің оларға жіберген жазасы ... ... Яғни ... ... үшін ... ... ... болып саналады. әл-Фараби
бабамыз – “қоғамның парасатсыз болуы – оның ... ... ... Өйткені ескі түрік дініндегі Көк Тәңірі Аристотель ... ... ... ... ... араласпай шетте қалатын
“Демиург” емес. Сонымен ... ... ... ... істі ... ... Алла да ... Көк Тәңірі құбылыстар мен оқиғаларға
тікелей емес, елшілері (қаған, елші-қам) арқылы ықпал етеді. Егер ... ... ... ... ... ... ешқашан өз жолынан
адаспайды. Демек, Тәңірдің ... мен ... ... ... қаған, қамдарға байланысты болып шығады. Өйткені дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... Бірақ түркілерде
қаған ерекше кісілік иесі болғанымен, мемлекет пен ұлттың ... ... жеке ... үкім беру, шешім қабылдау құқына ие емес.
Кейіннен түркілік дүниетанымдағы Көк Тәңірі түсінігі басқа діндердегі
құдайлардың тағдырына ұқсас “өзінше ... ... ... ... көрсетілген әртүрлі әсерлерден Көк ... ... ие ... ... ... мен құдайларға теңестіріліп,
белсенділігі төмендеген. Тіршілік ... ... ...... ... ... кеңінен етек алуы деген сөз. Өйткені
дәстүрлі қоғам теократиялық қоғам болатын. Түріктерде ... ... ұғым ... ... ... ... ... метафизикалық
және физикалық әлем өзара тығыз байланыстағы универсалдық тұтастық ... деп ... Бұл ... ... ... көк ... ... йағыз (жауыз) жер” тіркесінен де аңғарылады. Түрік Тәңірісі
Елтеріс Қаған мен Ел ... ... ... ... (Көкке) көтеріп,
түріктердің ес жиюын қамтамасыз еткен. Мысалы, Күлтегін және ... ... ... Көк ... ... ... жер ... екеуі
арасында кісі ұлы қылынды (жаратылды). Кісі ұлы үстінде апам Бумын Қаған,
Истеми ... ... ... ... ол) ... ... елін, төресін
ұстап, реттеді (биледі)”. Бұдан ежелден түркілердің ... ... ... ... күштің Тәңір екендігін аңғаруға
болады.
Мұсылман жылнамашылары мен Еуропа саяхатшы-миссионерлерінің, әсіресе
соңғы ғасырлардағы этнографиялық деректерінде ... ... ... ... мәлімет беріледі. ... ... Көк ... ... ... ... ... бай”-“Бай Үлкенге”
айналған. Иран мәдениетінің ықпалымен “Худа” сөзі, “Құдай” ретінде енген.
Оғыздардың ... ... ... ... ... “Чалаб” сөзі
несториандықтан ... ... ... ... ... айналса, Сахаларда буддизмнің ықпалымен ... ... ... орын берген. Сонымен қатар бұл өзгерістер Тәңір туралы зооморфтық
және антропоморфтық түсініктерді де ... ... ала ... ... ... ... кейбір деректерде тоғызыншы, он алтыншы қабатында тұрады.
Алтайларда алтынмен апталған сарай мен тақ, жеті ... ... ... ... ... ... ... Қарлық, Сулақ, Ұтқышы) қосылған.
ХІХ ғ. Алтай, ... ... ... туралы жиналған
мәліметтерден белгілі болғандай, оларда онтологиялық түсінік ... және ... ... байланысты аңыздарда, көбінесе ... ... бар ... ... беру ... ... алған. Осыған
сүйене отырып атақты түркітанушы-ғалым А.Инан “Шаманизм: кеше және бүгін”
атты ... ... ... ... бар ету, ... ... ... кіруі мүмкін деген тұжырым жасайды. Дегенмен, дәстүрлі ... ... ... Көк ... барлық болмыстардың жаратушысы.
Сондықтан да дұға-мінәжат, ғибадаттар Көк Тәңірге арнап жасалады.
Танымдық ... ... жер, тау, тас, ... ағаш сияқты заттар,
өз болмыстарынан тыс, ... ... ... ... ретінде
киелілік мәнге ие. Яғни осы табиғат элементтерінің ... ... мен иесі ... ... Ал діни ... ... осы ... элементтері адам
санасында заттық болмыстық табиғаттан ажырайды да, тікелей Тәңірдің киелі
сипаттарымен тұтастықта болады деп ... ... ... да ... ... араб ... Ибн ... “Саяхатнама” атты еңбегінде
түркілердің рух, кие, ие деп білетін түсініктерінің ... ... ... қате ... ... ұстанымдар арқылы ашып
көрсеткен. Х.Таниу араб ... Ибн ... ... ... ... ... ол халықтың дүниетанымын ... ... ... айтады. Шындығында да арабтар мен
түріктердің ... ... ... жүйе ... ... дүниетанымдық негіздерінде айырмашылық бар екендігі айқын.
Осындай мәдени және ... ... ... кешегі марксизм
сүйенген “экономикалық тіршілік көзінің” бүкіл адамзаттық ... ... ... ... бола алмайтындығы анықталып отыр.
Сонымен Тәңір — “Адам-Тәңір-Әлем” үштік ғарыштық ... ... ... адам мен ... ... үндестігінің себебі әрі
шарты. Енді осы иерархиялық және сұхбаттық үйлесімділіктің компоненттерінің
бірі әрі ... – әлем ... ... ... ... ... ... жазбаларында “идуқ йер-су(б)” анықтамасы кездеседі.
Түркітанушы Б.Өгелдің пікірі бойынша, бұл жердегі “идуқ” сөзінің “-ид, ... ... ... мағынасына келетін “дан, ден, тан, тен”
сияқты шығыс ... ... ... ... Яғни жер мен су
түріктерге “Тәңірі тарапынан берілген” болып шығады. “Ид” сөзі “қасиетті”,
“киелі”, ... ... ... ... ... ... түркілік
дүниетанымда жер, су, отан – құтты, өйткені идуқ, яғни ... ... Инал ... атына тігілген “Бай-Бұлын” деп ... ... ... ... ... ... ... кездессе, отан сөзінің
мағынасы “Тәңірі-ел”, “Тәңірі-жер” тіркесімен берілген. “Ұйық-Тұран”
жазуында: “Жоғарыда Ұлы ... ... идуқ ... ... және т.б. ... бар. Осы ... ... отырып, туған
жердің Тәңір тарапынан берілген құт, аталардан ... ... ... көруге болады. Ата мирас – отанды Ғұн қағаны Мөде де Тәңірдің
құты-өз жерін, аталарынан қалған ... ... ... үшін ... ... соғыс” ашқаны тарихтан белгілі. Бабаларының сүйегі жатқан
қорымның тоналып, қиянатқа ұшырауы, Батыс ... ... ... ... да Византияға қарсы соғыс ашуына себеп ... ... ... ... ел ... ұлыс (халық), йер-су (отан-
топырақ) – теократиялық түсініктегі киелі болмыстар. Жер мен Көк ... ... ... әлем мен ... да ... үндестікте
екендігін әлемнің антропоморфтық сипаттармен түсіндірілгендігінен-ақ
байқауға болады. Яғни ... ... ... ... “құлағы”, “қойны”
және т.с.с. болған. Кіндігі-“Жерұйық”, ... ... ... мен ... ... яғни ... әлемін” білдіреді. Бұл
жерде Өту–Өтүкен, Төмен-Тюмень топонимиялық жер атаулары ... ... ... екендігінің айғағындай болып, Ресейдің оңтүстік шығысында
қалғандығын айта кеткеніміз жөн.
Б.Өгелдің “Түрік ... атты ... ... түркілік
дүниетанымдағы пантеистік түсініктегі ұстындардың көптеп кездесетіндігін
көруге болады. Түріктер туған жерінің ... ... ... ... ... ... мән ... Енді осы “Жер-Тәңірдің бесігі” және
“Жер-Ана” тіркестеріндегі ана мен бесікті біртұтас деп қарасақ, Тәңір ... де ... ... ... ... екендігі анық байқалады. Дегенмен
де Тәңір мен жер арасына теңдік белгісін қойғалы отырған ... ... ... иесі. Қазақтардың Тәңірге жердің иесі ретінде қарап,
оған құрбандық атауын Е.Тұрсынов ақ ... ... ... бір ... ”Жер-суымыздың иесіне желі арнап, сыйлау үшін келдік,”-деп қайың
ағашының алдына қоятындығын ... ... ... арасында Тәңірлік
сенімнің (діннің) негізгі ... ... мен ... ... ... ... (элементтері) халық
ырымдарында әлі де өмір сүріп келеді деген сөз. Бұл жердегі “қайың ... ... ... саналады. Өйткені Тәңірлік сенімде ... ... ... ... ... мерекесінде жасалатын баталарда да
“көк көп болсын, ақ мол болсын, төл егіз ... төрт ... ... ... мол ... және т.с.с. ақ тілектер жердің иесі ... ... ... ... ... те қазақтардың дәстүрлі
дүниетанымындағы атамекенді ардақтау, ... ... ... ... ... ... құт ретіндегі трансцендентальды
болмыспен байланыстылығын ашып көрсеткен.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымның негізгі ерекшеліктерінің бірі ... ... ... екендігі белгілі. Әлемді
мәденилендіру деп кеңістіктер, ... ... ... ... мен діни ... ... уақыт пен кеңістік ішінде құндылықтар
жүйесінің қалыптасуын айтамыз. Осы ... ... ... ... өз ... ... Теріскей, Күнгей және Орталық деп, бағыттарға бөліп, мән-
мағына дарытқан. Әрбір бағыт немесе кеңістіктің өзіндік ... мен ... ... ... таң ... ... ... алдыңғы жақ-
бағытты; киіз үйдің есік жағын және т.б. кеңістіктік тұрғыдан нақтылайды.
Ғұн ханы таң сәріде күншығысқа бет ... ... ... де күншығысқа
қарай ашылады. Батыс–күзді; күнбатысты; өмірдің екінші жартысын; киіз үйдің
құрметті бөлігі — төрді, яғни ... ... ... Күнгей–жазды,
түсті, өмірдің кемелдік шағын, әлемнің жоғарғы жағын, киіз үйдің еркектер
отыратын тарапын, ал ... ... ... соңы-қартаюды, әлемнің
төменгі жағын, өлілер әлемін, киіз үйдің ... ... ... Бұл ... ... ... дүниетанымдағы әлемді кеңістіктік
тұрғыдан мәденилендірудің маңыздылығын көрсетеді.
Әлемді кеңістіктер мен бағыттарға бөлу арқылы мәденилендіру құбылысын
киіз үйдің еркектік және ... ... ... де көруге болады. Бірақ
киіз үйдегі ең маңызды қазық — әйел ... ... ... бұл ...... Оның ... жасау, дүние де әйелдің өзіне ... ...... ... ... ... ... Үй —
әйелдікі, түз — еркектікі. Киіз үйде әр ... әр ... өз орны ... әрбір отбасы мүшелерінің де жанұяда өз орны бар. Бұл тәртіп, жүйе
бұзылмауы тиіс. Яғни ... тән ... өз ... ... еркек жағына
ауысып кетпеуі керек. Киіз үйдің босағасында үйдің “иелері мен ... ... ... ... ... оң жағында отбасының иесі бар.
Киіз үйдің ортасында ошақ орналасқан. Ол — ... ... ... мен ... символы. Әлемнің бағанасы болса, киіз үйді ұстап
тұрған ...... ... деп ... ... ... ... өте келе киіз үйдегі шаңырақтың ...... ... ... үшін ... үстіңгі жағында жасалған түңлікке
(түтіндік) ауысқан. Тіректің сынуы немесе шаңырақтың ... ... ... ... ... басы ... ... Спенсер мен С.Гиллен осы
қасиетті тірек сынғанда, бүкіл тайпа-ру қаралы күн ... ... ... ... өлімге қиғандығы туралы аңызды еске ... Киіз үй ... ... символы, кіші нұсқасы. Көшпелілердің киіз үйі әлемнің
орталығында орналасқан іспетті, ал оның ...... ... ... Яғни ... адам ... қасиетті, киелі мекенде, космостық
әлемдер ... ... ... жүзеге асуы үшін жол–кеңістік–шаңырақ
арқылы әлеммен үйлесімділікте өмір сүруге тырысады. Отаудың шаңырағы ... Көк ... ... ... отау кіші бір ... – кіші ... Адам осы Көк күмбездің (аспан) астындағы орны мен кіші күмбез
(отау) ішіндегі орны ... ... ... ... ... ... ... форма (пішін) берген ең негізгі тірек — шаңырақ. Негізінде,
Азияның діни ғимараттарындағы көк күмбез символизмінің сан ғасырлық ... ... ... ... бағана (ось) – ағаш, тау,
төбе, тірекпен, ал микрокосмостық деңгейде болса, үйдің орта тірегі ... ... Бұл әр ... ... ... ... ... деген сөз. Дәстүрлі дүниетанымда әлемдік дәлдік, яғни ғарыштық
орталық әрбір нүктеде, барлық жерде бірдей бар ... ... ... кең ... Шаңырақ пен бағана арасында функционалдық байланыс ... сөзі ... ... ... ... жол, ... ... Әрбір шаңырақ көкке ұласу қабілетін білдірсе, құрбандық шалу –
Тәңірмен үндесудің жолын білдіреді. ... ... мен адам ... түсу ... береді. Бұл мүмкіндікті дәстүрлі түркілік
дүниетанымдағы әлемнің құрылысы, ... ... ... ... ... ... ... байланыстырып тұрған орта бағананы бойлай үш
қабаттан тұратындай етіп үйлескен. Әлемде бірінің үстіне бірі ... ... ... бар. ... ... ... ... бағана арқылы өзара байланысты
болғандықтан, бір әлемнен екіншісіне ... ... ... ... ... (бақсы) рухы да көкке немесе жер асты әлеміне “мистикалық
сапар” жасарда осы ... ... ... дәстүрлі
түркілік дүниетанымын әлемді өзара вертикал кеңістіктер ... ... жол ... ... бағаналармен байланысқан үштік әлем түрінде
елестеткен.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымда космологияның көшірмесі болып табылатын
адамның жаратылуы да ... ... ... ... ... ... адам Жер жүзі мен Көк арасындағы “көпірдің” орналасқан жері —
“жердің кіндігі-Жерұйықта” дүниеге келген. Осы ... ... ... да ... ... ... ... Негізінен, ескі
түркі космологиясы “Жерұйық” түсінігі төңірегінде қалыптасқан. Түрік жұрты,
“түркі ордасы,” яғни билеу, басқару ... ... төрт ... ... яғни дәл ... әлемнің кіндігінде орналасқан.
Жалпы алғанда әрбір мекен ету, отанға айналдыру процесі — ... ... ... ... ... ... ... киелі, қасиетті отанға айналдыру үшін оны Тәңірмен ... ... ... ... ... Адам өз ... өмір сүруі үшін алдымен
қоршаған сыртқы әлемді ритуалдық рәсімдер арқылы оны қайта ... ... ... әр ... ... ... әрекетті қайта
жаңғыртады. Сондықтан әрбір құрылыстың іргетасы әлемнің орталығына
орналасқан деп ... ... ... жаңа ... саларда “ірге тас
қалау” дәстүрін де алғашқы ... ... ... ... ... ретінде қарауға болады.
Әрбір кеңістік трансцендентальды ата мекенге айналуымен ғана емес,
сонымен қатар нақты уақыттың ... ... ... ... да дәстүрлі
қоғам адамының киелі, қасиетті отанына айналады. Яғни әрбір ритуал ... ғана ... ... ... ... уақытпен, яғни тәңірлік
жаратудың алғаш рет жүзеге асырылған ... өтіп ... ... сөз. ... айналған топырақ немесе шаңырақ құдайлық жаратудың қайталануы болып
отыр. Олай болса, әлем, киіз үй және адам ... ... ... ... бар. Адам тәні де ... ... ұқсас. Бұлар үш әлем
арасындағы симметриялар мен ұқсастықтарды көрсететін ... ... ... жолдарын, бірлікті, ғарыштық бірлік пен ... Яғни ... ... ... ... ... ... қайшы келмейді.
Қорыта айтқанда, дәстүрлі түркілік дүниетанымда әлем — ерекше мән-
мағынаға ие ... Әлем — ... құты ... ... ... көзі ... Әлем — адамның мәдени тіршілігінің кеңістігі. Бұл кеңістік
әрдайым метафизикалық уақыт пен ... ... ... ... Адам да ... ... ретінде өзін үнемі әлеммен үндестікте ... ... ... әлем адам үшін – ... ... көзі,
Тәңірдің айнасы, мәдени құндылықтардың тұғыры. Әлемнің құрылысы мен
функциясы “Жерұйық”, ... ... ... ағаш”, “төбе”, “шаңырақ”,
“бағана”, “темір қазық” ұғымдары төңірегінде топтасқан ... ... ... ... Әлемді кеңістіктерге бөлу — адамның
қоғамдағы орнын ... ... ... мен ... ... ... әлемнің құрылысы, кеңістігі адамның қоғамдағы
орнымен теңестіріліп, антропоморфты ... ... ... мәні ... ... ... ... (рәсімі) арқылы трансцендентальды болмыс
пен “алғашқы космогониялық әрекетті” еске салып, қайта жаңғыртып ... ... ... әлем ... адам тәнімен ұқсастырыла
түсіндірілуі діни дүниетанымдық ... ... мен ... ... ... ... ... қамтамасыз еткен. Ежелгі
заманнан бері қалыптасқан әлемдік модельдің тұтастығы, өзара байланыстылығы
дәстүрлі дүниетанымның онтологиялық ... ... ... ... ... ... береді. Дәстүрлі дүниетанымда адам мен әлем
әрдайым ыдырап, қайта қалпына түсіп отыратын тұтастықты ... ... ... мен ... анық ... ... ... жаратылысы туралы
баяндайтын кез келген миф әлем мен адамның тұтастығын көрсету немесе ... ... ... пен ... ... ... ұмтылу —
жоғалған тыныштықты қайта жаңғырту, қиындық ... ... ... сөз.
Әрбір жаратылыс, космогония немесе антропогония болсын, бір орталықтан
басталып, бір орталықта аяқталып ... ... ... Бұл ... ... ... ... жүзеге асып жатады. Әлемнің кіндігі —
Жерұйық ең алғашқы ... ... яғни ... ... негізі
болғандықтан да қасиетті. Дәстүрлі көшпелі қоғам адамының ашық космоста
тіршілік етуге мұқтаж ... ... ... ... ... Әртүрлі
кеңістіктерде анықталғанындай, “шаңырақ-түңліктердің” нақты дүниетанымдық
қызметі, жоғарғы (трансценденталь) әлеммен осы жол арқылы байланыс ... өз ... мен ... көшпелі дала өркениетіне терең
із қалдырған.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы бақытқа ұласуды және ... ... ... метафизикалық-символдық құбылысты білдіретін
“Көктің тірегі”, киіз үйдің ... ... ... ... ... ... және ... өзгеріске ұшырап, мұсылман түркілерде “құтб”
яғни, ... ... ... ... Яғни ... байланысу сопылық
дүниетанымның енуімен бірге ешқандай құралсыз (Жерұйық, Шаңырақсыз) тікелей
кемел адам арқылы жүзеге асатын ... ... ... ... ... “тіректердің тірегі” ретінде ілімі және рухани жолы арқылы Тәңірге
жөн сілтер ұстаз деп Әзірет Сұлтан Қожа ... ... ... ... ... ... ... жердің “идуқ”, яғни Тәңірдің берген
құты, сыйы деген түсінігі сопылық дүниетаным әсерімен ... ... ... ... Яғни әлем ... ... ... Оның
“Бар” және “Бір” екендігін көрсететін кеңістік ретінде жаңа түсінікке ... ... ... ... адам ... ... ... болса, Иасауиден кейін әлем Тәңір тарапынан жаратылған адамның
қызметіндегі болмыс ретінде ... ... ... дүниетаныммен бірге
адам “Әлемнің кіндігіне” айналды. Яғни адам әлемнің ... рухы ... ... әлем ... деп ... болса, Иасауи ілімінен кейін
әлем өткінші сипатқа ие болды. ... ... ... ... өлер ... ... деген түбегейлі дүниетанымдық, сенімдік өзгерістерге жол ашты.
Дәстүрлі дүниетанымдағы әлемді кеңістіктерге бөлу ... ... ... енді жаңа ... ... ... жетіп, барлық
әлемдік қабаттар, кеңістіктер мен ... ... ... ақиқатына
айналды. Яғни бөлулер тұтастыққа орын берді. ... ... мен ... ... адамның рухани хәлдері мен ... ... ... ... ие ... Қысқаша айтқанда,
әлем адамға айналды. Яғни болмыс тұтастық, бірлік ... ... ... адамның әлемдегі орны исламдық дүниетаным арқылы
толықтырылды. Бұл ... ... ... ... ... ... еркін сұхбат әдісі арқылы құбылыстық, әрі ... ... ... ... ... болады.
Қоғам адамның мәнін ашу және оны танудың нақты кеңістігі болып
табылады. Дәстүрлі ... ... ... ... негіздегі жарғылар
мен тыйымдар жүйесі бойынша ... Бұл ... ... ... ... реттеліп, бірыңғай экономикалық тіршілік салты мен қандастық одақ
негізіндегі бірлікке сүйенеді. Мұндай қоғамда адам өзін ... ... ... ... Оның ... да, ... да ... Қоғам
табиғатпен біртұтас, бір субстанциядан тұрады.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы саяси басқару жүйесіне қатысты құт,
қаған, қам, бұдын, ұлыс, орда, ... ... оба, бой, ел, ... ... ... ... йаса-жасақ (жарғы), төре, ұран, төс, оқ, ... және т.б. ... ... мемлекеттілік, саяси басқару тарихы
үшін ерекше маңызы бар. Өйткені осы ... өзі ... ... ... мен мәнінің тереңдігін көрсетеді. Бұл
туралы түркітанушылар А. Инан мен Ү. ... ... ... ... мен әскери, мемлекеттілік және ... ... ең ... ... көз ретінде қазақ мәдениетінің
қарастырылуы керектігін айтады.
Көне түркілердің мемлекеті территориялар мен ... ... ... ... тайпалар бірлігінен құралған. Мысалы, атты ... ... ... оң ... ... сол ... (торду
оғыс) – негізгі тайпа болып жүйеленген. Бұған қоса көмекші, ... ... деп ... бөліктер атқаратын. “Қазақ” сөзі —саха
тілінде “шекара танымайтын, еркін адам” ... ... ... ... ... ұлыс-орда (әскери) үштік негізде
түзілгендіктен, “үш ... ... ... ... ... тән ... негізінде Г.Дюмазильдің “үштік функция ... ... ... ... ... ... бір орталыққа негізделген. Бір
орталықтан ... ... ... ... ... ... ұлыс және ... қамдық институттармен бекітіліп, үштік ... ... ... ... бөлініс түрінде көрініс береді.
Ежелгі түріктерде ... ... ... ... ... Бұл түсінік
“жоғарыда көк Тәңірі, төменде жауыз жер” тіркесінен де ... Бұл ... ... дүниетанымның саяси билігі ... ... ... Яғни ... ... ... пен ... көзін
Тәңірден алған. Көк түріктер мен ұйғырлар ... көне ... ... билік “құт” ұғымы арқылы берілген. Қағанның саяси
биліктің тұтқасы ретінде “Тәңірқұт” деп аталғанына ... ... ... ... тілінде “мемлекет”, “бақыт”, “рух”, “абырой-ықпал” сияқты
мағыналарға да келеді. Құт пен ... ... ... ... ... тарапынан беріледі. Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” атты еңбегінде
де бұл туралы “Парасат пен ... ... ... ... ... жол ... өтеді, барлығы құттың қол астында” делінген.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы мемлекеттілік философиясының ең басты
тұғыры – ... ... ... ... ... (хан) ... “Қаған” (“хан”-
сөзі сақа тілінде “хахха-аан”- “қорған” мағынасына келеді) “халық пен ... ... ... ... ... беретін көне түрік сөзі.
Ежелгі көшпелілер үшін ең ұлы көсем — қаған, ол ел мен ... ел ... әлем ... ... көпір ретінде саналған. Қаған Тәңірдің
құты арқылы ... яғни ... ... ... құқына лайық бола алады.
Бұл түсінікті кейіннен ... ... ... ... ... “философ–қаған” концепциясының іргетасын қалайды. Бұл ... ... ... ... нұры — ... санамен (ал-фа‘ал ал-
‘ақл) құттанғанда ғана мүмкін ... ... осы ... ... ... ... атты ... жаңғырып көрініс берген
болатын. Жалпы “қаған-философта” қандай кісілік болуы керектігі мәселесі әл-
Фарабиды тереңінен толғандыруы кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... болсын ғарыштық үйлесімділіктің сақталуы
мен баяндылығын жүйе-низам емес, тікелей адамның ... ... ... ... дүниетаным бойынша әрбір адам өз орнына лайық
болуы тиіс.
“Күлтегін” және ... ... ... ... ... ... — бүкіл адамзаттың (кісі ... ... ... ... ... ... – ең жоғары атақ. Бұл тақ пен атаққа
лайық болу оңай ... ... ... ... ... ... ... жарлық, үлүг сияқты берілген қасиеттерді сақтауға міндетті. ... елін ... ... ... яғни ... ... оны ... келешек ұрпаққа насихаттауы тиіс. Қағанның міндеті —
халықтың қарнын тоқ, киімін көк, бай ... ... ... ... ... бай ... Жалаңаш халықты тонды қылдым” -дейді. Түрік
қағандары жасаған істерін келешек ұрпаққа білдіруді мақсат еткен. ... ... ... кейінгі ұрпаққа деген өсиеттерін тасқа ойып аманат етіп
қалдырған. Қағанның қателігі немесе ... оны ... ... ... анықталған жағдайда қағандықтан алынатын болған. Құтлық ... жаңа ... ... ... ... ... ... деп
қарайды. Өйткені бұл — жаңа қаған, жаңа ... ... ел ... ... түркілік дүниетанымда қаған сайлау ұлыстың өз ... ... ... ... түріктер хандарын сайлау үшін әрбір ... ... ... жүз кісі ... ең асылдарын таңдап, сол жүз оқтың ішінен бірін
таңдап атып, оқ қай руға тән ... сол ... ... хан ... мәлімет бар. Өйткені оқ сөзінен шыққан “оқы” етістігі оқу, ... ... ... ... да ... ... еді. Махмұт Қашқари
да оқтың бір ... ... ... ... ... үшін
қолданатындығын атап өтеді.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымда мемлекеттің (елдің) негізі — төре, жарғы-
заң төренің негізі — халықтық ... ... ал ... ...
Тәңірлік сеніммен бекітілген (ділдік, тілдік) құндылықтар ... ... – осы ... ... ... ... ... жоғары күш болып
табылады. Міне, бүгінгі күннің ... ... ... төреміз —
конституциямызды ұлттық ... ... ... ... мәдени
құндылықтарымызды жаңғыртудың, рухани негізімізге оралудың кешенді, ғылыми
және философиялық модельдерін қарастырудағы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... араб ... Ибн Халдун өзінің
“Муқаддима” атты ... дала ... қала ... ... егіншілік, қол өнерсіз күн көре алмайтындығын, ... ... ... ... қаратпайынша қалаға деген мұқтаждықтан
ешқашан құтыла ... ... Әрі ... ... мен дала ... ... жасап, қала далаға өндіріс, жабдық құрал ... ... ... ... ... ... шабуылынан қорғап отыру арқылы
ынтымақтастық құра алады,”–дейді. Көшпелі мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ру ... тайпа болған жағдайда ғана
мүмкін болатын нәрсе. Ру — ... пен ... ... ... анықтама. Ру — “ұрық”, “ұрпақ”, “тұқым” және т.б. ... ... адам тек ... ... ішінде ғана өзін күшті
сезінетін. Өйткені оны руы қолдап, жебеп отырады. ... ... ... ... ... тең болатын. Ұранның негізгі қызметі ру арасындағы
бірлікті нығайту, ортақ мақсат үшін ... ... ру ... ... ... ... ... Ұран – рудың текті,
намысты, ... ... ... қуат ... дәстүрлерінің символы
болып табылады. Ұран тасталғанда рулас-қандастар бар ісін тастап, көмекке
жетулері ... Бұл – ... ... рулас-қандастықтың негізгі ұстанымы.
Ұран руластарды топтастыру үшін де шақырылады. Қандай да бір ру ... ... ... да ұран ... ... ... Өйткені ұран — қандастық
пен туыстықты және ру намысын нығайтатын күш. ... ... ... ... ұраны болатыны сияқты, қазақтардың жалпы ортақ ұраны бар. Бұл ұран “ұлы
атаның” атымен аталады. Қазақтардың ортақ ұраны түп ... Алаш ... ... ... ... ... ... тән “таңбасы” мен “ені” бар. Таңба
жылқыға, мазар, ... ... ... қой ... ... Бұл – ... шекараны анықтаушы символдар. Ен ұсақ мал ... ... ... ... ортақ меншік пен қандастық дәстүрін ... ... ... ... ... ... руласы болса, оған
ешкім қиянат етуге бата алмас. Ал руы ... ... ... ... ... соғыс алаңында бір-біріне жаны ... ... ... сенім болмайды, қорқып, бытырап, әркім өз ... ... ... ... ... алаңын тастап қашады. Сондықтан да
русыз көшпелінің көшпелі мәдениетте орны жоқ. Руы бөтен адам елі жоқ ... ... ... тарапынан тәрк етіледі. Көшпелі мәдениет – ... ... ... мәдениеті деген сөз. Ол жерде тек қандас, туыс,
руластар яғни, ұялас бөрілер ғана ... бола ... ... ... адам ... ... түрде, жаратылыстан бастау алады. Руластардың
бірі қиянатқа ұшыраса, басқалары оған ... ... ... өтеу ... ... табиғи нәрсе болған. Араларындағы туыстық байланыс ... ... яғни ... ... ... ... ... қолдау да
соншалықты күшті болады. Өзара көмек, бір-бірін қолдау, қорғау ұстанымының,
рулық қағидалар мен ... ... ... сақталуына олардың
тіршілік-тұрмыстары мен ата-мекендерінің қатал ... ... ... және ... мәдениет құндылықтары мәжбүр еткен. Осы
мәдениет негізінде дүниеге келгендіктен адамның тәрбиесін, мінезін, ... ... ... ата ... өмір сүру ортасы мен көшпелі мәдениеті
сомдайды.
Дәстүрлі түркілік ... ең ... ... сөз жоқ, ... ... табылады. Сондықтан бүгінгі күні дәстүрлі қоғам адамы жайлы
сөз етіп отырғанымыздың ең маңызды ... ... ... ... тарихындағы сүбелі орнын анықтап, тану және ... ... ... ... бойы ... енжар бөлшектері күйін кешіп,
қорланған, номад ретінде төмендетілген көшпелі ... ... ... ... орны мен белсенділігін мойындатып отырғаны мәлім.
Сондықтан көшпелі мәдениет ... ... ... ... ... үшін үміт көзі ... ... Бұл жердегі үміт көзі дегендегі ойымыз
бүгінгі ар, намыс, имандылық, адамгершілік, рухани еркіндік, өлім, ... құт, ... ... ... ... универсалдық категориялар
мен тұрақты ұстындарды мазмұндық тұрғыдан жаңғыртуда ... ... ... мен ... туып ... ... түркілік қоғам
адамы сол қоғамды ұйытқыдай ... ... ... ... ... төл мәдениетке ие. Басқаша айтар болсақ, дәстүрлі түркілік қоғамның адамы
мәдениетті қалыптастырушы дін мен дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ... бақытты, құтты орнын анықтайды.
Ол өзінің төл ... ... ... дей ... Осы “Мен” болмаса біз
бүгін дәстүрлі түркілік ... адам ... ... сөз ... едік.
Алғашқыда, дәстүрлі қоғам адамының Тәңірдің алдында моральдық
әрекеттерге қарағанда культтік ... ... ... ... ... келе діни нормаларға негізделген моральдық түсініктер мен ... ... Бұл ... мен ... ... өзін ... ... дала өркениетінің моральдық құқықтық жүйесі, салт-дәстүрі
мен төре-әдеттерінде жалпы дүниетанымында нақышталған.
Жаратылыс аңыздарының барлығында дерлік ... ... үшін ... ... түркілік дүниетанымда өте кең тараған. Орхон-Енесай
жазбалары көк пен ... ... ... ... суреттейді: “Жоғарыда
Көк Тәңірі, Төменде Йағыз Жер жаратылғанда, екеуі арасында ... ... ... ... Бұл ... дәстүрлі түркілік дүниетанымының, философия
тарихының ең маңызды құндылығы. ... ... ... ... ... ... көптеген мифтер бар. Ұйғыр аңыздарында ханның
ағаштан жаратылғандығы, Қорқыт Ата кітабында Басат батырдың ағаштың ... Оғыз ... ... ағаштан жаратылғандығы туралы
мәліметтер кездеседі. О. ... ... ... ... ... ... адам жер асты ... келген
сүйектерден жаратылған. Сүйектен тірілтіп, қайта жарату құбылысы Құранда да
кездеседі. Сонымен дәстүрлі ... ... адам ... көк пен
жерден (топырақ), ағаштан, сүйектен, күннен ... ... ... ... ... ... жаратылуы түрік мифологияларында ... Су — ... ... ... ... өлімнің символы.
Қорқыт ата аңыздарындағы “Су аяғы — ... ... ... ... мифологиясында жаратылыстың негізі деп суды көрсетіп отыр. Түркілік
космогонияның ең толық көрінісін алтайлықтардан кездестіреміз. ... ... ... еш ... жоқ ... тек қана Тәңір (Қарахан) мен
су бар еді. Қарахан формасыз, белгісіз күшке ие, ол хаос ... ... ... жаратты. Осы құбылыс Шумер космогониясымен мазмұндық жағынан
төркіндес. Шумер мифологиясында да бастапқыда ең ескі ұлы теңіз болған. Осы
ескі ... ... ... ... үсті ... жер мен көк ... тұтас болатын. Көк пен ... ... ... ... мен ... ... ... Келтірілген мысалдардан, дәстүрлі
түркілік дүниетанымның ... мен ... көзі су деп ... ... сондай-ақ Қасиетті Құрандағы бүкіл нәрсенің тіршілік
көзін судан жараттық деген аят ... ... ... ... ғасырлардағы этнограф-зерттеушілер түріктердің дүниетанымында
жанның бұл дүниеде адам ... ... ... құс ... көк ... еткендігі туралы сенімнің болғандығын айтады. Орхон ескерткіштерінде
Білге қаған мен Күлтегін жайында ”ұшты” сөзі ... Көне ... мен ... ... ... ... ... құс болып көкке ұшып
Тәңірі қасына кететініне ... ... ... ... ұғымы
Исламға кірген түріктерде әлі ... ... ... ұғымының орнына
қолданылады. Махмұт Қашқари “ұшпақ-ұшу”, яғни “жұмақ” терминінің ... ... ... ... Жалпы осы мәліметтерге қарағанда
“рух” түсінігінің адамзатпен ... ... келе ... құбылыс екендігіне көз
жеткізуге болады. ... ... ... ... түс және ... басталған рух түсінігі танымдық кемелденумен ... ... ... теориялардың шығуына әкеліп соқты. Осы ұғымның барлық
тілдерде болуы рух туралы түсініктің ең нақты ... ... ... ... ... рух ... бар екендігін сезініп, оны “дем
алумен” бір санаған. Сондықтан да ... ... ... берілген есім
этимологиялық тұрғыдан “ауа, жел, ... ... ... ... “жан” немесе “рух” ұғымдары “тын”, “тин”, ... ... ... ... дүниетаным адамының рух, ... ... мәні және ... ... толғанғаны анық. Әсіресе, рухтың мәні, табиғаты, ... ... ... ... ... ... қоғам адамына ой салып,
көп ... ... ... ... түрік мифологияларында рухтың мекенін
сүйекте, жүректе немесе қанда деп санап, рухты ... ... ... ... оны ... тәннен тәуелсіз, “жеу, ішу” сияқты
тәнге қатысты қажеттіліктері бар ... деп ... ... ... рух ... ... ... емес, керісінше демнің өзі. Рухты өзі ... бір деп ... ... ... ... ауырса жаның сол жерде”
деген түсінік осының айғағы болса керек. Кей ... рух ... ... болса, кейбір аңыздарда бұлттың арғы жағында. Рух әлемінде (жер-
астында, ... ... ... ... ... ... Адамның өмір
салты мен ... ... ... ... ... ие ... әруағына о әлемде де ерекшелік танылатын болған.
Сонымен қатар, дәстүрлі түркілік дүниетанымда адамның рухы адамдық
тәннің негізі ... ... ... орналасқан деген түсініктер де бар.
М.Елиаданың зерттеулеріне қарағанда Солтүстік Евразия халықтарында “сүйек —
рухтың ... ... ... Негізінен, аңшылықпен шұғылданатын
халықтардың дүниетанымында сүйек ... ... ... болсын,
алғашқы шыққан тегі сияқты. Сүйек ұрпақтар ... ... да ... яғни ... — “тек-жауһар” — субстанция деген сөз.
Қоғамдық өмірде, мәдениет тіршілігінде ... ... ... ... өте ... рөл атқарады. Сүйектің негізгі қызметі – өмірдің
жалғасуының, тектің ... ... ... ... ... кепілі болғандығы еді. Қазақ халқының тұрмыстық салт-санасында
әлі күнге сүйектің ерекше орны бар. ... ... ... ... сол ... жақын-туыстық дәрежесін де анықтайды. Бірлік пен
ынтымақтың нышаны ретінде бас, жамбас, жақ, төс, құйымшақ, тоқпан, ... ... ... функционалдық-семантикалық мағыналары бар. Мысалы,
қазақ мәдениетінде сүйектердің ішінде жамбас пен төс сүйегі ... ... ... ... асық жілік ру аралық бітімнің, ант ... одақ ... ... ... ... ішінде төс - тек, негіз,
құтты білдіретін негізгі ұғым. Мысалы, Қашқаридың ... ... ... ... төс сөзі түп негіз, тек, жауһар (субстанция) ... ... ... рухтың кемелдігін метафизикалық тұрғыдан
емес, физикалық символдармен анықтаған, яғни ... ... ... ... ... Мысалы, тек кемел шаққа ... ғана ағаш ... ұшып ... ... көре алады деп сенетін
болған. Сондықтан да үлкен қария қауымда сыйға, құрметке лайық ... ... ... ... ... ... кездескен әртүрлі оқиғаларға түсініктеме беруге, қоршаған
ортасындағы құбылыстарды жорамалдай отырып ұғынуға ... ... ... ... мен оқиғаларды түсіндіре алатын рационалды жүйеге
қол жеткізу – ... ... ... Адам болмыстар мен құбылыстардың
мәні мен ақиқатын түсіндіре ... ... ... ... ... ... Сондықтан адам осындай бейберекет әлемді өзінің ... ... ... ... ... Ол ... ғарышты жүйелеу,
реттеу және өзін сол жүйенің белгілі бір жеріне орналастыру үшін мифтер мен
символдарды қолдану арқылы ... ... ... ... Адам ... өзін жаратқан мәдениеттен алады. Әрбір мәдениет өлім мен өмір
мәселелерін толғайтын белгілі бір ... ... ... ... – адамзаттың даму сатыларының сабақтастығын қамтамасыз ететін құбылыс.
Өлімнің мәнін, сырын ғасырлар бойы әрбір мәдениет, ... және адам ... ... Өмір мен өлім ақиқатынан жан мен тән құбылысы ... ... ... ... ... айналғаны белгілі. Өлім – жанның
тәнді тәрк етуі. Көне ... өлім ... жан құс ... ... тәрк ететіндігі туралы түсініктің төркіні ескі тарихқа тереңдеп
кетеді. Жан Пол Рудың ... ... рух – ... сыйы, несібесі
ретінде ұлұғ (моңғол тілінде ... ... ... құт тарапынан
берілген. Құт — рух, ... ... ... ... ... және ... ... Құт — Көктегі “сүт көлінен” келгендіктен де ... ... ... барлық болмыста құт бар. Құт — бақыт.
Рулық тіршілік тәсілінде аурудан ... ... өлу мен ... ... ... ... ... өлім саналатындығы пікірталас
туғызатын мәселелердің ең ... ... ... ... Ү. ... ... “қасиетсіз, жаман өлім” саналуы ру-тайпалық тіршіліктің
дамуы мен қоғамның әрбір ... ... ... ... ... артқан сайын “көп жасаған, көпті көрген,
қариялардың қоғам үшін өте ... адам ... ... ... ... төре ... заңдастырылып, бекіді десе, философ Ш. Гүналтай:
“қариялардың рухы – кемел рух, тек ... ғана ... ... тілдесе
алатындықтан, қоғамда құрметке лайық болған” дегенді айтады.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымда адам ... ... әлем ... жай ... бақылаушы болып қана қойған
емес. Онда адам мен табиғат гармониялық тұтастық ішінде. Қолданыстағы ойлап
тапқан ... ... ... – сол ... ... элементтері.
Адамды табиғаттың перзенті десе де болғандай. Аңды да ... ... ... ... да оларда экологиялық тазалықты бұзатын қалдықтар
болмайтын. Киімін, ... ... ат ... ... үшін табиғатқа
зиян келмейтін материалдардан жасайтын. Осында табиғи тазалық арқылы олар
физикалық әлемнен ... ... ... ... ... құра
алатын. Дәстүрлі дүниетанымдағы адамның әлемге ... ... ... ... орынға ие. Бұл ұғым ... ... ... ... ... Тәңірмен қатынасты қамтамасыз ететін ұғым. Мұны есік,
босағаға байланысты ырым-тыйымдардағы (босағада сәлемдеспеу, ... ... ... ... ... ... ... босағаны кермеу, босағада тұрмау)
дүниетанымдық ерекшеліктерден көруге де ... ... ... ... ... нәр алған адам тәрбиелеп
шығаруды мақсат ... ... ... ... ... өмірге
келуі мен өлімі арасындағы процесс осы мақсаттық-құндылықтық әлемнің ішінде
өтеді. Қоғамда адам сәбилік, ... ... ... ... аталық,
ұстаздық, ақсақалдық, әулеттің мүшесі ретінде және т.с.с. көптеген ... ... өзі – ... ... ... Яғни ... түсіне білу үшін тәрбие процесіне назар аудару керек. Ал тәрбие
процесінің мазмұны адамның ... ... мен ... ... да ... ислам философиясы: “Қоғам шындығын теориялық
тұрғыдан ұғыну оның аксиологиялық құрылысы мен байланыстарын ұғыну, түсіну
арқылы ... ... ... ... ... ... да бір ... өмірге келген адам жеке көзқарасқа ие ... ... ... ... құндылықтары, дүниетанымы, әдет-ғұрпы оны сомдап, белгілі
бір қалыпқа салады. Құндылық болған жерде қоғамдасу бар. Адамның құндылық
немесе ... қою күші оның ... ... ... ... ... дүниетаным материалдық құндылықтардан гөрі ... мен ... ... ... ... берілген рухани
құндылықтарға және сөзге негізделіп, сомдалған”-дейді.
Қоғамдардың өзара тоқайласуы кезінде тек ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері, сенімдік жүйелері, әдет-
ғұрыптары, этикалық-моральдық амалдары, өнер туындылары да алмасуға түседі.
Осы ... ... ... – адамның мінез-құлқын анықтайтын таразы”
деген пікірі өте ... Яғни ... ... ... ... оның ... құндылықтар жүйесін анықтауға
болады. Дәстүрлі қоғамның өкілдері саналған біздің ата-бабаларымыз туралы
сонау Геродоттан ... ... және ... ... ... мен
ғалымдардың жазып қалдырған мінездемелері бар. ... ... ... ... ... ХІІІ ... араб тарихшысы, алғашқы мұсылман
социологы ретінде ... Ибн ... ... атты ... тоқталғанды жөн көріп отырмыз. Мақсатымыз – дәстүрлі түркілік
дүниетанымның ... ... ... ... Ибн ... ... ... (түріктер) отырықшы-қалалық мәдениеттегілерге
қарағанда жақсылық пен қайырымдылықты қабылдауға өте бейім. ... ... ғана ... ... Дүниеқоңыз емес. Дүние
ләззатының ешбірі қызықтырмайды. Олардың ... ... ... ... ... ... қарағанда өте жаужүрек, ер мінезді
келеді. Отбасын, мал жанын сыртқы ... ... тек ... ... ... қарулы, сақ, аз ұйықтайды, көбінесе ат ... ... ... ... ер ... келеді”.
Араб тарихшысы әрі ... ... ... ... ... ... жазған. Онда “еш бір дәуірде
түріктердей араб әскерлерінің ... ... ... ұлыс ... ... Х ... өмір сүрген ислам географы Әбу Абдулла Ахмед бин ... ... ... ... ... ... атты ... қиындықтарға төзімді аса сабырлы халық екендігін, түріктер
мекендейтін Хорасан аймағының сыртқы ... ... ... қызметін
атқарғандығын, әрі арабтардың түріктерден қатты қорқатындықтарын жазады.
Ибн ... ... алғы ... “бұл кітапты жазудағы мақсатым —
түріктердің тегі мен олардың ирандықтардан әлдеқайда текті, ұлы ... ... ... ... болатын” дейді. Ол түріктердің
тұтқынға түссе де өздерін азат, еркін сезінетіндігін айтады. П.Карпини және
Г. де ... та ... кісі ... қатты жазаланатындығын, адам
өлтіргеннің, басқа әйелмен ... ... ... ... бен ... өте ... саналатындығын, ас-азықтары
аз болса да өзара тең ... ... ...... өте
берік екендіктерін, оларды қатты сыйлайтындықтарын жазған. ... ... ... туып ... ... ... жан-жүрегімен
берілгендігін жазады. Ә. Диваев: “Қазақтардың ізгі жүректі жандар екенін
атап айту керек, ... ... мен ... ұлт ... ... ... ... тіпті байлары қой сойып тастайды, ал кедейлері
үйлеріндегі бар нәрсемен тамақтандырады, жалпы алғанда, қазақтар ... ... деп ... ... ... ... ... “Ежелгі түрік қоғамы туралы зерттеулер” ... ... ... салып, өздерін “қапаста” сезінгісі
келмегендіктен де бір жерге орналасып, өмір сүру дегенді ойламайды да, ... ... ... ... тырысады. Басқа
тіршілік түрін олар ыңғайлы деп ... да. Қиын да ... ... ... сіңіп, тұтастанған. Өзі, отауы, руы үшін тек ... ... ... ... ... бар ... — азат болу, барлық ру-
тайпа мүшелерімен тең болу, руының ... ... ... еместігін көру
ғана. Көшпелі “ар-намыс” қағидасына өте ... ... ... ... деп ... Көне түркілерде ұрлық жасағандарға өлім жазасы кесілетін
болған. Ал ұрының кесілген басын жіппен байлап, әкесінің немесе ... іліп ... ... бала ... ата ... оның басын
мойнында асып жүру арқылы жазаланатын. Әдетте, бұл құбылыс сол кездегі
қытайлықтарға, қазіргі ... ... ... ... ... ... де, негізінен, ғибратқа толы дәстүр. Өйткені бұл қоғам жанды,
ұдайы қозғалыстағы қоғам. ... ... өз орны мен ... ... ... ... ... мәдениет тәртіп пен құрметтің ең
жоғары үлгісін көрсететін қоғам болып есептеледі.
Енді осы мінездемелерден-ақ, дәстүрлі ... ... ... ... ... ... нақтылы ұғымдар арқылы
анықтауға болады. Жалпы дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы адам ... ... ... ... көшпелі мәдениетіне негізделген
тұрмыс-тіршіліктің барлық ерекшеліктерінің ... мен ... ... ... ... ... қозғалыс пен күреске негізделген. Табиғат пен
қоршаған орта жағдайлары адамның үздіксіз күресуін, әрдайым күшті, ... және ... ... қалуын талап етеді. Сәл босаңсудың, азғана мызғудың
әкелген зардабы өкініші бітпес ... ... ... да көшпелі
өмір салтын жалғастырушы ең негізгі қозғаушы элемент әскери күш, қандастық
жүйе болып табылады. ... ... ... дүниетанымдық құндылықтары осы
күш төңірегінде қалыптасады. Олардың экономикалық қатынасында аңшылық ... ... егін салу мен ... ... әлдеқайда үстем ата
кәсіп болған. Әсіресе, мал шаруашылығы ең ... ... көзі ... ... да ... тіршілік те, экономикалық жүйеде табиғатпен
үндесіп, астасып жатыр. Табиғат ... ... ... ... ... көшпеліге жауынгерлік рух пен қатал әрі
ұдайы қозғалысқа негізделген мінез дарытқан. ... осы ... ... ... қуат ... үшін ... ең маңызды
құндылық ретінде мәнге ие болған. Шыншылдық, ... ... ... ... пен ... ... осы ... қалыптасқан рухани құндылықтар болып табылады. Көшпелі
қоғамдағы ... ең ... ...... сөз, ... ... ... мәліметтер мен құндылықтар сөз арқылы тасымалданатын
болғандықтан, қоғамда өтірік пен ... ... ... ... рухы ... ... төзімді, жауынгер, өзгермелі жағдайға
бейім, ұдайы қозғалысты сүйетін болғандықтан, оның рухындағы осы ... ... ... ... өте ... ... ... Сондықтан да
жеке адамдар арасындағы құрмет, сүйіспеншілік те осы күшке ... ... ... ... тән ... қалыптастырып,
өз тұлғасы, мінезі, дүниетанымы, мәдениеті, тұрмысы, ... ... мен ... көтеріп, адамзат өркениетінде өз
үлесін алып отыр.
Көшпелі өмір аясында тыныстаған адамның хәлін философиядағы ... ... ... ... әлем, таным сияқты ұғымдармен ... ... ... мәдениет атынан-ақ көрініп ... ... ... ... ... ... Бірақ
бұл малмен бірге еріксіз еріп ... ... ... ... ... да, малы да, оны қоршаған құндылықтар әлемі де белгілі ... ... және ... ... ғана ... ... ... оның қозғалысы уақытпен, ал бағыты ... ... Оның ... ... яғни кеңістік ауыстыруы уақытқа
байланысты. Мысалы, жыл ... ... жаз, күз және қыс) ... те ... ... ... және ... болып өзгереді. Сонымен
қатар көктеме, ... ... ...... көшпелі қоғамның мемлекеттік
шекарасы қызметін ... Бұл ... ... ... ... ... ... да қасиетті, киелі отан болып табылады. Өйткені
бұл кеңістіктер түп ... ... ... — Жерұйық. ... ... ... ... ... байланыстар құру, яғни
“культивациялау” арқылы алғашқы ... ... ... ... ... ... Байқасаңыз, адам мен мемлекет арасын
тұтастандырып тұрған құбылыс – ... ... ... ... Ал ... ... ... Өйткені мәдениет қоғамның қоғамдығын ... ... ... ... ... Ал ... жүйесі адамның рухани-
метафизикалық, әрі ... ... ... ... Жоғарыдағы
кеңістіктер мен уақыттар адамның көңіл-күйін, дүниетанымдық әрі тіршілік
формасын анықтап қана ... ... ... ... ... ... түлеуі адамның сыртқы әлемінің ғана емес, санасының,
жан ... ... ... мен ... ... ... Осылайша
әлемді уақытқа байланысты кеңістіктерге бөлу, сипаттар беру арқылы адам
өзінің ішкі ... ... ... ... ... құра ... ... Көшпелі мәдениет — әлемді танудың ең дамыған үлгісін
көрсететін құбылыс. Көшпелі өз танымының ... ... және ... ... ... ... Ол үшін әлем – ... киелі ишараттар
дүниесі. Осы ишараттар арқылы табиғатты ақиқатқа ... күш деп ... ... ... ... ... Демек, көшпелі қоғам адамының рухы
мен табиғат-ана арасында тілмен айтып жеткізе алмайтын дәрежеде ... бар ... сөз. ... да олар ... ... ... ... арасындағы байланыстарын символдық-образдық ойлау категориялары арқылы
жеткізуге тырысқан. Ал символдық ойлаудың ... бірі – ... ... ... көп жүк ... Бұл ... да ... мол
әлемді сырға бөктіретін ерекшелігі ... ... ... ... ... ... алып келеді. Бұл – көшпелі
қоғам адамының табиғатпен үздіксіз үндестікте, жоғарыдағы ... ... ... өтіп жатқан тіршілігін, өмір сүру, өлім құбылыстарын мәнге,
рухани мазмұнға айналдыратын мәдени-дүниетанымдық процесс. Бұл ... ... және ... ... ... жинақталып, ұрпақтан-ұрпаққа
беріліп отыратын мәліметтер, осы ... ... ... қарай қорытып
отыратын белгілі дүниетанымдық, ... ... ... ... осы құнды мәліметтер, қалыптасқан әдістер арқылы құралдық және
мақсаттық құндылықтарды дамытып, оның өміршеңдігін сақтауға ... ... ... ... алатынын сезінетін адам, әлем және Тәңір арасындағы
үздіксіз үндестікті сақтауға ... ... әлем бар. ... ... ... Ал ... уақыт дегеніміз – қозғалыс. ...... ... ... ... ... ... Көшпелінің
санасы, тарихи жады үнемі қозғалыста, үнемі жаңғыру үстінде. Себебі ол
уақыт пен ... ... ... ... атақоныс жайлауларын аралаумен
болады. Бұл мекендер оның тар ... ... ... ... ... ... дәурені өткен жері, үйленген, әке болған, қыз қуған,
айтысқан, ... ... ту ... ... ... аттанған жері, айнала
тегіс руластар одағының таңбаларымен белгіленген. Сондықтан оның ... – тек қана ... ... сұлулығының көріністері ғана емес,
сонымен қатар ... әрі ... ... ... ... ... ... қозғалыс ішінде өз тарихын да аралап еске түсіріп,
тарихи санасы мен ... ... ... ... адам өз ... біз
секілді кітап беттері арқылы таныспайды, ол тікелей табиғатқа таңбаланған
тарихпен ... ... ... ... ... болған. Оның тарихи
түсінігі де мәңгілік өлмейтін ... ... ... ... ... олар тастарға жазып, белгілі бір ... ат ... ... ... ... ... табиғат — мәңгілік, олай болса адам
да, оның тарихы да мәңгілік. Ол үшін туған жерінің ... ... ... қыры мен ... ... аралау – тұнып тұрған тарихын, болған
оқиғаларын, сол кеңістіктегі көңіл-күйлерін еске алу ... өзі еске алу ... ... ... Яғни әлем — ... өз ... ... тұтастықты, үндестікті, ғарыштық үйлесімділікті
қамтамасыз ететін айна. Олай болса, көшпелінің дүниетанымы — әлем мен ... ... ... ... ... дәстүрлі түркілік дүниетаным — мәдениетіміздің исламнан
бұрынғы ең маңызды ... ... ... тануды қажет ететін әлем.
Бұрынғы зерттеулерде дәстүрлі түркілік дүниетанымның ислам ... ... яғни ... талабына жауап бере
алмауынан деп тұжырымдалған болатын. Бұл “тез-антитез-синтез” теориясының
жемісі ... ... ... ... ... ұстанымы” арқылы дамудың қажеттілігі ретінде
қорытындыланды. Бұл мәселеге біз ... ... ... яғни ... ... ... бұл тұтастыққа “табиғи сұхбат” әдісі арқылы қол
жеткізген болатын. Дәстүрлі түркілік дүниетаным мен ... ... ... ... жүзеге асуы үшін екі мәдениеттің де ... ... ... ... Өйткені әрбір мәдениет – адамның өмір сүру ... ... ...... ... Ал кез ... ... егер
мәңгүрт болмаса, өз анасын басқаның анасынан кем көрмейді. Сол ... төл ... де ... ... оңай ... ... ... түркілік дүниетаным адамының ең басты ерекшелігі — ... ... ... ... ... да сопылар “жаулануы қиын қамал
... ... ... ... ... да осындай тас қамал болатын. Оның
қоғамы “имманентизм ұстындарымен көмкерілген” жабық ... ... ... адамды “біздің адам” және “бөтен” деп танитын. Мұндағы ... ... ... ойы ... ... ... оның ... білдіреді. Бұл қоғам өз дәрежесінде ... ... әрі ... ерекшеліктегі берік жүйе болатын. Мұндай қоғамдық жүйе ... үлес ... ... оның ... ... ... да көріп, қабылдай алатын төзімділік және ... ... ... ... ұстындарға да бай болатын.
Барлық дәстүрлі қоғамдарда дүниеге көзқарасты қалыптастыруда дін үлкен
рөл атқарады. Дін ... ... ... бар. ... да адам ... ... болмаған. Өйткені қоғамды ... ... ... ... қалыптасуына қатысты, әрі сол ... мен ... ... ... ... байланысты. Адамнан
Тәңірге тікелей бағытталған рухани байланыссыз дін құбылысының болуы мүмкін
емес. ... ... ... ... тараған түркі халықтарының ортақ
діні Тәңірлік дін болды. ... дін ... ... ... ... типіне сәйкес келетін “ұлттық діндер” ... ... ... ... ... ... рудың қауіпсіздігі мен тіршілігі негізгі
мақсат болып, ортақтаса ... ... ... немесе сеанстар
түрінде жүзеге асыратын болған. Діни және дүниетанымдық қабаттардан өткен
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... тікелей осы “Тәңірлік сенім” ... ... ... түріктерде “Тәңірлік сенім ең басты “ұстын” (археотип) болып
табылады.
П. Карпини мен Г. де ... ... ... араларында болған
сұхбатта қоғамдағы қамның (шаман) рөлі айқын көрсетілген. ... ... ... сенеміз. “Бес саусақ бірдей емес”, яғни Тәңір адамдарға әртүрлі жол
берген. Сендерге дін, кітап берсе оны орындамайсыңдар. Ал ... ... ... Біз ... айтқандарын екі етпейміз”-делінген. Байқап қарасаңыз,
қамдардың теологиялық пікірталасқа қарағанда қоғам өміріндегі күнделікті
тіршіліктің қажеттіліктерін ... ... ... ... ... маңызды теологиялық, діни-тәжірибелік ерекшеліктерді көруге
болады. ... ... ... ... өз қалауын қамдар және қамдық
институттар арқылы білдіріп отырады. Тәңірдің қалауы өзгеріп отырады. ... пен ... ... ... қалауын жүзеге асыруы тиіс. Керісінше,
оның ... ... ... ... сол ... ... ұшырауы мүмкін.
Әрине, мұндай қоғамда қамдық институт маңызға ие ... ... ... ... Ал Исламда Тәңірі өз еркін “қасиетті сөз”(калам, логос) -
Құран арқылы білдіріп отырады. ... ... сөзі де еркі де ... еш
өзгермейді. Өйткені Тәңір — ол мәңгілік өзгермейтін абсолюттік ақиқат. Адам
оның еркіне құлшылығымен жауап беруі керек. Адам ... ... ... жаза ... сый ... ... Хан өзінің “Шажара-и Таракима” ... атты ... ... хан мен ... имамы арасында болған сұхбат
арқылы маңызды дүниетанымдық категорияны ашып көрсетеді. ... ... бір ... ... ... үйі” деген пікірге қарсы шығады.
Имам оған ... ... сөз ... ... хан: “Әлемнің барлығы Тәңірдің
үйі. Тәңірдің үйі деп ерекше бір арнайы жер ... не ... ... ... Бүкіл әлем — Тәңірдің мекені. Бұл категория ислам ... де бар. ... ... ... ... ... ... Төмен —
бүкіл кеңістікте Тәңірді көресіз. Тәңір “ла мекан ішінде,” яғни ... ... ... Оның ... адам ... сөзімен, ақылымен
көрсете алмайды. Тек сопылар терең психологиялық ішкі ... ... ... ... яғни ... ... ... айтады.
Сондықтан көшпелілердің Тәңірге құлшылық жасайтын арнайы орны (мешіті)
болмаған деп, қазақтарды ... ... ... ... жүр. Зерттеушілердің мұндай шикіліктерінің көзі, біздің ойымызша,
психологиялық, субъективтік себептер мен дәстүрлі ... ... ... ... ... керек.
Қандай да бір ұлттың өз дінін ауыстыру құбылысы олардың танымдық,
сезімдік, құндылық әлемінің ... ... ... ... ... ... апарып соғады. Сондықтан да дін психологы В.
Джеймс дін ауыстыру құбылысын “қайта туылу” ретінде бағалайды. Орхон-Енесай
өзені ... ... ... ... қала салып, ортасына Дао мен
Будда пұттарын орнатқысы келген Білге қағанға (716-734) Тоныкөк: ... ... ... ... сан жағынан өте аз. Қытайлардың жүзден
бірі ... жоқ. ... ... қытайлардан үстем болып отырмыз. Осыған
шүкіршілік. Біз көшпеліміз, су бойы мен иен жайлауда ғана тіршілік ... ... ... өнерімен айналысады. Күшті кезімізде соғыс
майданына шығамыз, ал ... ... ... түпсіз-шексіз далаға
кетеміз. Егер қорған-қала салсақ, ... ... ... ... ... Дао діндеріне келер болсақ, олар адамға жұмсақтық пен міскіндік береді.
Сондықтан да ... ... ... ... сай ... жеңіліп, арасына сіңіп жоқ боламыз. Сондықтан да бұл пұттарды
орната алмаймыз” деп қарсы шығады.
Барлық діндерде ... көне ... ... де космос пен
тіршілік туралы түсінік формалары діни ... ... ... ... сенімнің негізі болып табылатын құлшылық, ритуалдық құбылыстық
ерекшеліктері, ақырет (эсхатологиялық) түсінігі, ... ... мен ... жан мен ... қатысты категориялық мәндер, осы ... ... ... ... қамдық институт арқылы
ашылады. Сондықтан ... ... ... ... аты ... айналған Қорқыт Атаның мұрасы мен қамдық институт
арқылы ашуға тырысамыз.
Негізінен, қамдық институт Сібір мен Орта ... тән діни ... ... дін ұстазын – “қам” (Сахалар - ... ... ... – “бақсы”, алтайлықтар – “қам”, “гам”, моңғолдар мен жапондар
“ками”) дейді. Ұлы қамды Шыңғыс хан ... ... ... ... Махмұт
Қашқари “Диуани луғат-ит-Түрік” атты еңбегінде “қам” ұғымын “каһин” ретінде
берген. Онда “қам” сөзі төрт ... ... ... ... сөз ... сиқырлады”; “Қам көріпкелдік көрсетті”; “Қам ырклады,” яғни, ... ... ... ... ... ... сөзі –“жақсы
тағдыр”, “болашақты болжау” және “сиқырлы ... ... ... Ибн ... да “термелеп, ұйқасты сөздер ... ... ... ... осы ұйқасты сөздерді оқу немесе айту арқылы өздерін
жоғалтып, экстазға түседі. Өз ... ... ... ... ... ... ... бұл күш пен құдіретті
“каһанат”, бұл күштің иесіне де ... ... ... ... ... ... ... халықтан шыққан “фағинун” деген адам бар. Ол
әр жылы белгілі бір күнде халық ... ... ... жыршы сияқты
өнерпаздарды жинайды. Ойын-сауық қызған кезде қам ... ... ... одан ... жылы ... ... мен ... болатындығы сұралады.
Ол жылдың құрғақ немесе жаңбырлы, шөбі шүйгін және т.с.с. болатындығынан
хабар береді. Олар ... ... ... Осы ... құбылыстық
жағынан қазақтардағы “сал-серілік” дәстүріне жақын екендігін көруімізге
болады.
Қамдық тек қана ... ... ... ... емес, сондай-
ақ өз қоғамының психологиялық бірлігі және ... ... ... рөл атқарған. Қамдық тәжірибе пішіні ... ... ... тікелей байланысты және мұндай символизм Тәңірге сенім ... ... ... ... ... “Көкке ұшу” – қамдық жолына
түскендер үшін ғана мүмкін ... ... ... Кез ... адам қам ... Ол ... және ... дерт. Тәңірлік сенімде осы
дерттің “жабысуы” мен “табысуы” арасында психологиялық-танымдық ... ... бар. ... ... ... Ата да ... Осы ... Ш.Ыбраев, Тәңірлік сенім негізінде, ... ашып ... Ол ... деп Қорқыттың қамдық жолға түсіп,
қобыз тартуға бір жола бел шешіп кірісуін айтады. ... ... ... ... ... ... жол”, “қобыз”, “қобыз тарту”,
“Желмая”, “Желмаямен желу”, “сарын”, “өлімнен қашу”, ... ... ... және т.б. ұғымдар Тәңірлік сенімдегі “қамдық дертке ... ... ... ... ... ... жайттар. Сонымен
қатар бұлар мифтік-символдық ойлаудың көріністері болып ... ... ... ... ... ... сопылық тәжірибелік әрі
философиялық категория дәрежесіне көтерілген.
Қорқыт Ата ... аңыз ... ... ... киргизской степи и ... ... атты ... ... ... ... бөліп қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... алады. Бұл жердегі “түс арқылы өлетіндігін
білуі” ... ... ... яғни ... ... ... ... сатыда өлімнен қашып, төрткүл дүниені аралайды. Қорқыттың
өлімнен қашуы – оның бақсылық ... ... ал ... ... ... ... жанын қоярға жер таппай, психологиялық күйзеліске түскендігін
бейнелейтін жайттар болып ... ... ... ... төрт бұрышын
кезгенімен өлімнен қашып құтыла алмаған, тығылар жер таппаған Қорқыт “Жер
ортасына”, яғни ... ... ... ... ... ... мекенге оралады. “Жерұйық” — Жер ортасы — Сыр бойы — ... ... ... Қорқыт Атаның туған жері екендігі туралы Бартольд “...Халық
жырауы, данышпан, ... ... Ата ... ... Сыр ... ... түрікмендерде, Анадолыда, ... ... XVІІ ғ. ... Х ғасырда печенектерде де кездесетіндігін” ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласында Қорқыттың тарихи тұлға екендігі, ... ... ... ... Сырда болғандығы, әрі оның ... ... ... ... екендігін айтып, бекіте түскен. ... ... ... — отанында да “өлім аяны” еніп, жер ... ... жоқ ... көзі ... Ол үшін енді ... ... ... — негізінен мамандық емес, Қорқыттың Тәңір алдындағы парызы.
Қамдық Қорқытқа оның ... тыс ... ... ... ... ... Бұл
тұрғыда Ғ.Есім де “...бұл жерде жеке адам еркі және тағдыр ... ... ... ... ерекшеліктерді меңзейді. Дәстүрлі түркілік
дүниетанымдағы еркіндік сол ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Қорқыттың қамдық дертке
көнгендігі — оның еркіндігінің аясы, яғни дертпен ... ... ...... ұшу”, яғни экстаз (сарын) ... ... ... ... ... ... негізделген. Қамдық
жолы — еліне қызмет ету, ата салтын орындау, жұртын бақытқа бөлеу. ... ... Жер ... Су ... өту ... ... ... Су
әлемінде қобызбен үндесіп, өмірін жүз жылға ұзартады. Су аяғында өлімге
қауышады. Бұл ... ... ... ... руханиятының
күшті екендігін, ғарышпен үндестігін, “қамдардың қамы” ... жүз ... ... ... аңыз ... ... тарихи сананың көрінісі
іспеттес.
Қамдық жүйедегі экстаздық танымның (мистика) төркіні адамның мәнінде,
жаратылысында бар құбылыс. Оны ешқандай тарихи-мәдени ... мен ... ... ... дей ... ... ... дәстүрлі
дүниетанымы мен дінінің мазмұнында мистикалық-сыршылдық бар. Қам ... ... өз ... ... қолданған. Ислам дініне кірген
түріктер осы діни-сыршылдыққа (мистикалық) негізделген діндарлықты сопылық
тіршілігіне де ... ... ... ... ... ... әрдайым
сыршылдық, мистикалық-даналық төңірегінде топтасқан. Исламның түріктер
арасында ... ... ... ... қамдық элементтер ... ... ... ... ... ... және оның
дәруіштерінің “құс болып ұшу” қабілеті болғандығын айтады. Ал ... ... қана ... ... ... ... ... мен
айқындалуын, яғни рационализациялануын көрсетеді. Ұшу — рухани еркіндікті,
құтылуды білдіретін діни-мистикалық ұғым ретінде ... ... ... құс ... кездеседі. Сол сияқты қазақтың ескі
дәуірдегі қобызының ... да ... ... ... ... ... құйрығы сопақ, ұзынша келген, аққудың құйрығы сияқтанып ... аққу ... ... ... мен ... төңірегіндегі аңыздардың
арасында тығыз байланыс бар. Аңыз бойынша Қорқыттың дүниеге ... ... ... оның ... де ... ... ... Жастайынан ұшқан құс,
жүгірген аңға, соққан жел, жауған жауынға ден ... ... ... ... Түсінде “ақ таяғы көк тіреген” әулие қарт аян беріп, оған
қобыз жасауға, ол ... ... ... ... хайуандарға ұқсатып
жасауға аян береді. “Қобыздың көлемі — нар атанның жілігіндей, шанағы қара
бақырдай, көні — аруананың бауыр ... ... – ор ... ...... ... құйрығынан болсын, аспабыңның аты — қобыз болсын.
Қобыз қиялыңа, ойыңа ... ... ... ... араша болар”. Оянса,
көкірегі күйге толып, ... сөз ... ... ... Сонымен
көкірегін кернеген күй қобызбен үндесіп, жер беті сазды сарынға ... үні – ... ... күйі мен ... жанды-жансыз тіршілік
өзара үндесіп, космостық-универсалдық үйлесімділікке, тәтті бір арналарға
қосылып, бірігіп, ағып ... Осы аңыз ... Нұх ... қатысты
қазақ арасындағы әйгілі “Нұхтың кемесі” аңызымен сарындас. Нұхтың кемесі
туралы аңызда Ұлы Тәңірі Нұх ... ағаш ... әмір ... ... кеме ... ... Кеме жасауды білмейтін Нұхқа Тәңірі өзі
кеме жасауды үйретеді. Кеменің басын қораздың басы, ... ... ... ... ... ... етіп үш қабат қылып жасауын әмір ... ... ... ... қабат және үстіңгі қабат болып, жалпы үш
қабаттық ... ... Үш ... ... ... ... және үш есігі болатын. Кеменің қанаттары (ескектері) де бар.
Аңызда Нұх пайғамбар сол кеме арқылы топан судан аман-сау ... ... ... кеме Жуди ... “Қазығұрт” тауы) тауының басына барып
тұрады. Бұл аңыз семит мифологиясына тән. Бұл мәлімет Құранда да бар. ...... ... ... ... ... — (яғни қазақтардағы
“Жерұйық”) Нұх пайғамбар үшін құтылу ... әрі өз ... ... жер. ... – Нұх үшін Жуди тауы ... Мұса пайғамбар үшін Синай
Тауы, Мұхаммед Пайғамбар үшін Хира тауы еді. Бұл ...... ... ... ... ... сый болып табылады. Осы сюжеттерді
феноменологиялық және аналогиялық тұрғыдан қарастыратын болсақ, “Жерұйық”
түсінігінің ... ... ... ... дүниетанымдық, универсалдық
әрі діни категориялық түсінік екендігін ... ... Енді осы ... ... ... ... ... категориялық тұрғыдан салыстырып
көрейік. Қорқыт Атада бақытқа жетудің мекені – Жерұйық – өз отаны – ... Нұх ... — Жуди ... ... ... ... Атада – қобыз,
ал Нұх пайғамбарда — кеме; екі аңызда да құтылудың құралы болып ... бен кеме ... ... ... күш ... — “ақ ... ... әулие қарт” пен “Тәңір” аян (түс) ... ... тұр; ... ... ... (құс) ... үш ... қылып жасалса, қобыздың
жабдығы сүйек, тері, темір, мүйіз, қылдан, кей аңыз нұсқаларында ... аққу (құс) ... ... нар ... жілігіндей қылып
жасалған; екі аңызда да кейіпкер рухани ... ... ... “ұшу”,
“дарияның үсті” мен “топан судың үстінде” тұр. Аңыздың ақырында бірі ... ... ... еркі мен дінін тарата бастайды. Су — ақиқат, өмір
соңы яғни, өлімнің символы. Осы аңыздардан ... ... ... ... ... ... ... — оны “Дүниенің Орталығына”
апарып, экстаз-сарын арқылы оның көкке ұшуын ... ... ... ... құралы.
Қамдар экстаздық хәл кезінде екінші бір рухани ... ... де ... ... ... деп ... Мысалы, Қорқыт
Атаның Желмаясын сойып, терісімен қобыз шанағын қаптап, дария үстіне кілем
(кей аңыздарда желмаяның ... ... күй ... ... ... бір
бөлек те, мұнан кейінгі өмірі мүлдем басқа. Алғашқысында Қорқыт кәдімгі
адам болса, ... ол ... ... ... дүниесіне жақын жан. Бұл
Қорқыттың физикалық әлемнен метафизикалық ... өте ... ... ... ... ... десе де болғандай. Бұл қабілетке ол
өзінің әлемдегі орны мен ... тек ... ... ғана ... ... ... қаныққан соң, яғни қамдық жолына түскеннен кейін ғана
жетеді. Басқа қырынан келетін болсақ, ...... ... қашу ... ... ... ал ... — өлімге қарсы күресу құралы. “Өлімнен
қашу” мен “өлімге қарсы ... ... екі ... ... екі ... дәрежелерді білдіретін құбылыстар. Аңыз желісінен де
көргеніміздей Қорқыт алғашқыда өлімнен ... ... ... ... ... ... Желмаясын сойып тастап кетпейді, оның терісін алып, жаңа
құндылығын – өлімге қарсы тұру құралы болған қобызының ... ... ... бір ... ...... болса, қобызы оның мазмұндық
рөлін ... ... ... қатар бұл аңыз бізге тарихи санамыздың
уақыт пен ... ... ... деп ... құндылықтарымызды “сойып
тастамай”, ұлттық-мәдени даму сатысында да жаңа деп ... ... ... білу жолдарын, көзін таба білу керектігін ескертеді.
Демек мифтік, аңыздық, діни, ғылыми, философиялық ... кез ... ... ... ... өмір ... сай өзімізді танып, табуға
жол көрсететін шындықты, ... асыл ... мен ... әдісінің
арналарын табуға болады.
Кейінгі зерттеушілердің қатарында ... ... ... ... ... ... бар. Бұл “күрестердің”,
негізінен, ... ... ... екендігі анық. Дегенмен, кешегі
осындай топшылаулардың бүгінге де әсері болуы мүмкін. Біздің ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше, оның дәстүрлі түркілік
дүниетанымдағы орны мен ұлттық философиямыздағы ... ... ... ... ... ... біздіңше, оның мұрасына өзінің рухани-
дүниетанымдық кеңістігінен қарау болмақ. ... ... ... Аңыз – табиғаты жөнінен “ақиқатты” символдық тілмен жеткізетін
идеялардың сандығы. Ал символдық ойлау ... ... ... ... ... белгілі жайт. Дегенмен, қорқыттанушы-ғалымдар
меңзеген Қорқыт аңыздарындағы ... ... ... ... ... ... көрейік. Негізінен, аналогиялық
салыстырулар танымдық ерекшеліктерді анықтауда ұтымды әдіс болып табылады.
Жалпы дін құбылысының ... ... ... ... ... ...... және оның ақиқат екендігі”. Бұл мәселелер теология
ғылымының негізгі іргетасы ... ... ... да егер Тәңірлік
сенімді (бақсылық-шаманизм) дін ретінде қарастыра тұрып, ондағы ... ... ... ... ... онда ... ... да, түркілік мәдениетті де жоққа шығарғанымыз.
Танымдық тұрғыдан алып қарағанда ... ... өлім — ... ... ... тарапынан белгіленген. Сондықтан “өлімнен қашу”
мағынасыз. Діни доктрина бойынша Тәңір өлім құбылысы арқылы ... ... ... ... ... ... ... өлімнің ақиқаты
“ажал” немесе “тағдыр” сөзімен берілген. Діни терминологиялық және ... ... ... адам ... ... тарапынан өлшеніп
қойылғандығын білдіреді. Тәңірлік сенімде де өлім — ақиқат. Өлім ақиқат
ретінде ... ... ... ... ... ... ... жерлеу рәсіміне қатысты әдет-ғұрыптар мен рәсімдердің қалыптасуын
түсіндіру ... ... ... да ... ... ... күресу жат нәрсе емес. Құран
философиясы бойынша адамның тағдыры өз ... ... ... тағдыр
ұғымының метафизикалық болмыспен байланыстылығы тұрғысынан толығымен ақырет
жайлы (эсхатологиялық) түсінікпен тікелей ... Адам ... ... ... және адамның ерікті болмыс екендігі оның жаратылысынан
туындайды. Тәңір жаратылыста ... ... ... ... және ... ақыл мен күш ... бере отырып, оның дінін ... ... ... ... ... ... болатын. Адамның бұдан кейінгі ісі ... мен ... ... ... осы ... ... таңдау болмақ. Сондықтан
Тәңір адамның ақыретте жауапқа тартыларда тағдырының өз пайдасына ... оны ... ... ... және ... күресуге
үндейді. Ал өмірдің мәні мен мақсаты да белгілі. Өмірдің мәні – ... ету. Өмір өлу үшін ... ... ... келу, адамның өлуі деген
сөз. Өйткені өмір мен өлім ... ... ... де өмір ... ретінде қарастырылған, арасындағы айырмашылық тек мазмұнда ғана.
Исламдағы өмір мен өлім – сынақ процесінің ішіндегі егіз ... Өмір ... ... ... ... ... өлім сынақ уақытын көрсетеді. Өлім —
өмірдің жеңісі мен жемісі. ... ... да, ... ... ... ... бар. ... дәстүрлі түркілік дүниетанымда ... бұл ... ... ... ... немесе ауырып, төсек тартып
өлу – өлімнің жаманы болса, “үйде туып түзде, қан майданда ...... ... ... ... адам өмірде “жақсы өлім” үшін күресуі
керек.
Құран рухқа Тәңірлік ... ... ... ... ... ретінде
анықтама береді. Тәңірлік сенімде де этимологиялық жағынан рух – “тин”,
“тыныс”, яғни ... ... ... Исламдық дүниетаным бойынша
рух өлмейді, мәңгілік. Сондықтан рух жоқ болмайды. Тәңірлік сенімде де ... ... Бұл ... ... ... ... исламды
қабылдауына ықпал еткен фактор ретінде ... Адам ... ... ... ... ... құзырына алынады. Абайдың “Мені мен ... Өлді деп ат ... ... ... ... ойы ... ақиқатына
негізделген. Яғни рух Тәңірден ... оған кері ... ... ... тіркесі осы ақиқатты меңзейді. Ал ақиреттегі қайта тірілу
Құранда тәнге қатысты айтылған. Өйткені тән ... ... ... ... ... ... ... етуді тікелей жатпай-тұрмай Тәңірге жалбарыну,
мінәжат, намаз шеңберінде шектеуге әсте ... ... ... ... етуі оның өмір сүру ... Тәңірдің діні негізінде қалыптастыруы
болып табылады.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы “өліммен күрес” уақытқа ... ... ... ... ... ... ... ұстындармен, қимыл-
әрекеттермен, яғни символдық ойлау категорияларымен берілсе, исламдағы
“өліммен ... ... алға ... ... болашақтан үміт етуге
негізделген. ... ... ... ... ... ... ... сияқты құбылыстар психологиялық абстрактілі
салмақтағы ұғымдар. Тәңірлік сенімде “өлімнен қорқуды” ... ... ... Бақсылық адамға “өліп-тірілу” тәжірибесін үйретеді. Яғни,
тек бақсылар ғана өлімді таниды. Өлімді тану — ... ... сөз. Ал ... кез келген адам иман арқылы өзінің “өлімнен қорқу”
сезімін реттеуге қабілетті.
Қорқыт тыныстаған дүниетанымдық кеңістік – ешқашан діни ... ... ... ... яғни ... үндейтін философиялық
құндылықтар әлемі. Бұл туралы атақты француз түркітанушысы Жан Пол Ру ... ... “... ... тоғыстырған кез келген дінге қызығушылықпен
қарайтын, еш ойланбастан осы ... ... ... ... ... ала ... бұл ... христиандыққа, буддизмге, манихеизмге,
йахудилікке, маздаизмге, исламға өткен, осы діндерде бола ... ... ... да ... ... Араларында қаншама дана,
данышпандары бола тұра өмірлерін толығымен ...... ... ... ... жүректері иманға толы жандар, басқаларға
зәредей діни фанатизм, діни шеттетушілік ... ... ... ... ... ... ... діни доктрина өкілдерінің
түсіністік пен үйлесімділікте, үндестік пен өзара сыйластықта болулары үшін
жанын ... ... ... ... дүниетаным адамының жүрегінің
тереңінде, санасының қабаттарында, сүйенген доктриналарының ... ... бір ... ... ... ... дүниетанымға түркілік сипат беріп, оны басқа мәдениеттерден
оқшаулап ... ... ... ... мен символдық ойлау
ұстындары дәстүрлі түркілік дүниетанымның ерекшеліктері болып табылады.
Дәстүрлі түркілік ... ... ... “дін–адам–қоғам”
немесе “Тәңір–адам–әлем” шеңберінде қалыптасқан ... ... ... ... ... және мазмұндық тұрғыдан
қалыптасу және түлеу процестері әлі де тереңірек қарастырылатын ... ... ... ... ... ислам өркениетінің негізінде қалай және
қандай ... ... ... мен тәсілдер арқылы
жаңғырғанын анықтаудың ... ... ... ... атап ... діни-философиялық және тарихи-тәжірибелік
танымдардың кешенді жиынтығынан тұратын дәстүрлі ... ... тән ... ... ретінде адамзат тарихында “құдайлық
киелілік” ұғымы төңірегінде қалыптасқаны ... ... ... ... ұстындары да Тәңірлік діни танымнан бастау алған. Бұл
ойлау жүйесі бойынша адамның және оны ... ... ... ... ... мен “киесі” – Тәңір. Мысалы дәстүрлі түркілік дүниетанымда
көк аспан киелі, ... ол – ... ... әрі сипаты; “жер мен су”
қасиетті, өйткені ол – Тәңірдің құты, несібесі; ел-халық қастерлі, ...... ... аманаты; қаған (хан) киелі, өйткені ол – ... ... және Оның ... ... ... ... ... сақтаушысы,
және т.б. болып киелілік қатары жалғасып кете береді. Яғни дәстүрлі қоғам
адамын қоршаған орта — тек физикалық әлем ғана ... ... ... мәні
ашылатын киелі әлемдер жүйесі болып табылады. Осындай “ие мен ... ... ... ... тікелей Тәңірлік жаратылыс бастамаға
ұластыру құбылысы арнайы категориялық-танымдық, образдық-символдық ... ... ... ... ... ... ... ритуалдық
әрекеттер арқылы қайталау немесе еске алу ақиқат ретінде қабылданады. Осы
“ақиқатқа қайта оралу” ... ... ... ... ... ... ... түркілік дүниетанымның басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады.
Дәстүрлі ... ... ... бастама немесе Тәңірлік
ақиқатқа” ұласудың кеңістігі – ... ... қаны ... ... жері.
Өйткені дәстүрлі қоғам адамының туған жері – ... ... ... ... ... мен кеңістігінің қайталанған жері, әрі Тәңір
тарапынан берілген құт. Тәңірдің құтының ... жері — ... ... ... ... ... кіндік” мағынасындағы
символдарымен берілген. Дәстүрлі қоғам адамының Тәңірмен байланыс құруы
тікелей рухымен емес, Жерұйық арқылы ... ... ... ... сияқты
түркітанушы-ғалымдар Жерұйық сөзін “бақыт”, “тыныштық” ... ... ... ... шартарапты кезген Қорқыт пен Асан
Қайғының елі үшін Жерұйық ...... ... ... түркілік
дүниетанымның ділдік-ойлау әлемінің ақиқаты. Жерұйық – әлі ... ... ... ... ... ... дүниетаным космологиясының
негізгі ұстыны әрі Тәңірге барар “орталық жолдың” рәмізі. Қазақтың қасиетті
қара шаңырағы — киіз үйі де ... ... ... Олай ... ... құрылысы “алғашқы Тәңірлік жаратылыс” ақиқатының сыры мен дәстүрлі
түркілік дүниетанымның негізгі ... ... ... ... ... деген сөз.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы адам Тәңірлік бастаманы жалғастырушы
қаған (қам-қаһарман) арқылы немесе ... ... ... ... ... ... түрде жаңғыртып отыруы арқылы ... ... ... аталар жолын, дәстүрін, яғни дінін белгілеп
берген. Осы жолды сомдап, ... үшін де ... ... ... өз ... ... және ... рәсімдер мен ритуалдық салт-жоралар, сенімдік
жүйе мен табу, ... ... ... ... болатын.
Дәстүрлі дүниетанымдағы нақты тарихи уақытқа қарсы тұру, о ... ... ... қайта оралу үшін жасалған ұмтылыс,
ежелгі “уақыт ұғымына сыймайтын кезеңді сағынуды” білдіреді. Осы ... ... ... ...... ... ... жоққа шығарылуын
дәстүрлі қоғам адамының діни дүниетанымдық ... ... ... ... Яғни дәстүрлі түркілік дүниетаным адамы әртүрлі апат, соғыс,
қиын-қыстау күйзелістен құтылудың жолын, яғни ... ... ... ... ... ... ... оралудан күткен деуге болады.
Бүгінгі күн тұрғысынан осы ерекшелікті таразылап көретін ... ... ... ... ... ... әрі уақытқа қарсы
әрекет етсе, бүгінгі қоғам адамының өзін тек қана ... ... ... ... ... ... ... адамы үшін
ғарыштың өзіндік тарихы бар. Бұл ... ... ... ... немесе мифологиялық қаһармандар тарапынан жүйеленіп қойылған.
Бірақ ғарыштың (космостың) және дәстүрлі қоғам адамының тарихы — ... ... ... ауызша жеткен “қасиетті тарих”. Бұл
жердегі қасиетті тарих — ... миф ... ... ... ... отыратын рәсімдер үшін үлгі (модель) ретінде алынып, үздіксіз
қайталанулардан ... ... ... ... ... өзінің осы тарихи
құндылықтарын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуді “сөз” ... ... күш ... ... ... Өйткені дәстүрлі қоғам адамының ойы
мен тілі толығымен ... ... ... ие. Яғни ... ... ... ... ғылыми ойлаудың логикасындай нақтылық
табиғатта ... Бұл ... ... ... ... ... өзгешелік емес, қолданған құралдар арасындағы өзгешелік болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... тікелей алғанда ешқандай да бір ... жеке ... ... оның бүкіл бір ұлттың немесе халықтың мінез-құлқынан және
табиғатынан ... ... ... ретінде қарастырады.
Бұл философия дүниетанымдық дәстүр жағынан космогонияға жақындаса, әрекет-
дәстүрі жағынан ахлақ ... ... ... ... ... Х.З.Үлкен В.В.Бартольдтың “кез келген халықтың психологиясын ... оның ... ... ... ... ... қай ... болмасын
мінез-құлқын, моральдық-этикалық жүйесі мен құндылықтарын тану үшін ... ... ... ... ... ... керектігіне
тоқталады. Бұл пікірді бірін-бірі толықтыратын бір мәселенің екі қыры десек
те артық болмайды. Бұған ... ... ... дін мен ... ... ... ... бір теңізге құйылып жатқан егіз арна ретінде
бағалағандығын қосатын ... ... ... ашыла түседі. Жоғарыда да
ислам философиясы тұрғысынан аңыз, дін, ... және ... ... ... ... тең формалары екендігін айтқан ... бұл ... ...... ... ... ... тән
ерекшеліктер.
Батыстық түркітанушы Ж.П. Ру мен М. Елиаданың түркілердің мәдени-
дүниетанымдық ... ... ... ... ... әрі
нақтылығымен ерекшеленеді: “... Патриархалдық ерекшеліктер басым, отбасында
еркектің орны мен рөлі үстем. Қандастық-генетикалық туысқандықтың ... ... ... ... пен мал ... ... мәдениет. Діни тұрғыдан “ұлы көк Тәңірі” сенімі өте маңызды.
Дәстүрлі ... ... ... ... қам) рөлі үстем, оларға өте
үлкен мән ... От – ... ... да діни ... мен ... орны ... Жеке ... басты рөл атқарады. Көне ... ... ... ... ... да ... ... етіледі” -деп, бір-бірін ... ... ... ... ... ... ... Х.З.Үлкен де ежелгі түркі философиясының ерекшеліктерін
көне үнді, грек және иран ... ... ... ... ... томаға тұйық, жабық, мистикалық табиғаттағы ұлт еместігін,
көне гректер сияқты табиғат пен космостық жүйеге (низам-и ... ... оңай ... ұлт ... ... Түріктер әртүрлі мәдениет
және өркениеттер арасындағы екі жақты сұхбаттың (диалог) ... ... ... ... ие ... Осы ... жүйенің бұзылуы
адамның тіршілігі мен рухындағы тепе-теңдік пен үйлесімділіктің әлсіреуінен
болатындығы ... ... ішкі ... ... да жалпы
тұтастықты ыдыратуы ықтимал. Осылайша болмыс пен адам ... екі ... ... ... бар. Міне, бұл тұрғыдан қарастырғанда болмыс
адамға және адам болмысқа тәуелді ... ... ... ... ... ... ... көрінісі болып табылады. Адам
құтты әрі бақытты болуы үшін осы ... ... ... ... ... бұл
бірлікті сақтау көне грек философиясындағыдай космостың ... ... ... ... оған ... ... ... емес. Өйткені түркілік космогонияда космостың “көк пен ... ... ... дүниетанымда жоғарыдағы үндестік пен бірлікті қамтамасыз
етіп, бақытқа жету үшін дана, ... әрі ... болу ... ... ең ...... пен ... Дәстүрлі дүниетанымда
тағдыр — пәлекет әкелетін қара күш емес, ... осы ... ... ... сипатқа ие, адамдарды жамандық әрекеттерден тиып, жақсы
әрі парасатты ойлар мен істердің үстемдік етуіне ықпал етіп ... ... ... “қасиетті үйлену” (гиорогамия) атымен жоқ,
яғни түріктің Тәңірі Ассирия, Вавилония, Грек және Рим Тәңірлері секілді
әйел ... ... Бұл ... ... ... тіл
логикасына да тікелей ықпал еткен. Мысалы, басқа көптеген ... ... род, ... род, ... ... ... ... жалпы
түркі (қазақ) тілдерінде кездеспейді. Өйткені, түркілік дүниетанымда космос
біртұтас үйлесімділікте қабылданады. ... да ... ... ... деп бөлектеу құбылысы олардың дініне, діліне, тіліне де жат нәрсе.
Қазақ мұсылмандық түсінігінің негізінде ғибадат жүйесі мен алқа ... мен ... ... ... Бұл ... ... түркілік дүниетаным
ерекшелігінен туындайды.
Атақты зерттеуші В.Шмидт ежелгі түркілердің діні мен мәдениеті жөнінде
олардың Азия ғұндары ... ... ... ... ... ие ... айтса, екінші бір автор А.Нұрғали ғұндардың “Тәңір” деп
аталатын киелі құдіретке табынғандығын, билеушілерін “Тәңірқұт” деп атап,
оған бас ... ... ... ... ... ... мен ... ұғымы бір. Сондықтан дәстүрлі түркілік дүниетанымды универсализм
ретінде ... ... ... ... ... дүниетаным өзінің
болмысын синтез немесе симбиоз түрінде сақтап ... ... ... ... ... ... ... де болады. Тұрақты
ұстындар мен әрдайым ... ... ... ... және ... ... дәстүрлі түркілік дүниетаным
көбінесе эпистемиологиялық және ... ... ... ... ... “үштік ойлау” түсініктері төңірегінде көрініс береді. ... ... ... ... ... ... көк пен ... йауыз
(қара) жер” осы екеуінің арасында “адам баласы жаратылғанда” ... ... әлем ... зерттеген Г.Дюмазиль 1938 жылы тұңғыш рет
үнді-еуропалықтардың алғашқы қауымдарында “дін басы”, “жауынгер”, “өндіруші
топтар” мәселесін қарастыратын “үш ... ... ... ... ... ... ... қауымдарды басқа қоғамдардан
ерекшелейтін қасиет екендігін көрсеткен. Ол дін ... ... ... ... ... ... үштік құрылымдық жүйенің үнді-
европалық қоғамдардың мәдениеті мен психологиясының барлық қабаттарында
көрініс ... ... ... ... Осы ... ... ... ашуда Ә.Кекілбаев өзінің “Әйтеке би” атты мақаласында
қазақтардағы “Ұлы жүзге қауға беріп малға қой, Орта ... ... ... ... Кіші ... найза беріп жауға қой” деген ел аузында әлі ... ... ... ... ... ... саяси-тәжірибелік қағиданы өндірістік
тәсіл ретінде көрсетсе, Қ.Бейсенов өзінің “Қазақ ... ... ой кешу ... атты ... мұны ... ой кешу
тәсілінің үштік өлшемі” немесе “үштік қағида/триада” ретінде анықтаған.
Негізінен бұл үштік өлшем ... ... ... ... ... құрылым” ерекшелігін көрсетеді.
Бұл мәселені зерттеуші І.Ерғалиев та өзіндік соны ... ... ... ... ... ... қазығы, негізгі мәселесі — Адам
мен Әлемнің ... ... да ... ... адам әлеммен
тұтастықта болғанда ғана ... ... ... ... бұл тұтастық
түркілік дүниетанымның мистикалық-натуралистік табиғатын да көрсетеді.
Дәстүрлі түркілік дүниетанымда Тәңір де, адамның рухы да, ... ... ... сипатқа ие болмыстар. Уақыт (көне түрік ... ... ... ... ...... қайталанулардан тұратын тыныштық,
бақыт сыйлайтын киелі ұғым. Тәңірдің еркін білдіретін қамдар мен ... ... сай ... үшін ... ... адамын алғыс-бата
(алқыш) беру арқылы қолдап ... ... ... ... ... ... ... арқылы Тәңірден тілегіне жете алады. Оның тағдыры
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... түркілік
дүниетаным адамы өз тағдырын осы дүниеде-ақ өзгерту мүмкіндігіне ие. Тәңір
— қағида, заң, тәртіп, құдірет, кие және Ие ... ... Бұл ... ... ... компоненттерінің маңызды бір бөлшегі.
Басқаша ... адам ... ... осы ... ... бөлшегі
ретінде оның тұтастығын сақтауға міндетті.
Сонымен, Мағжанның “Ер түрік”, “Түріктің Тәңірісі”, “түріктің жері —
Тәңірдің несібесі” ұғымдарымен ... ... ... ... ... ... негізгі тұғыры болып табылатын
Тәңірлік дін ұлттық діндер категориясына ... ... ... ... ... (генетикалық) бірлік арқылы Тәңірдің еркін
жүзеге асыра алады. Тәңірдің еркі — оның ... ... ... ... ... ол үшін ... ... берік болу, осы бірлікті
қалыптастырған негізгі құндылықтарды ... сүю ... ... ... ... ... ... мен тәжірибе арасындағы
әрдайым тығыз байланыс пен үндестікке негізделген. ... ... ... ... негізінде қалыптасқан қазақ мұсылмандық
түсінігінде де ... ... ... ... ... дүниетанымның ерекшеліктерін ... ... ... емес, идеяда имманентті ... ... ... Бұл ... ... ... натуралистік пантеизмге жатқызамыз. Ал, пантеизм — монизм мен
имманентизмнің бір түрі. Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... “болмыстың бірлігі” (уахдати-
вужуд) табиғатына ауысу құбылысы трансформациялық түлеу ретінде ... ... ... ... ала ... дәстүрлі түркілік
дүниетанымның болмыстық, құндылықтық, категориялық құбылыстарына жеке-жеке
тоқталу – ... ... ... мен ... ... болмысы
мен тарихи сабақтастығын пайымдауға негіз болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. °áiøåâ ².°. Åæåëãi ò¾ðêiëiê ľíèåãå ê¼çºàðàñ ... ... æ¸íå ... ... ... æ¸íå
ñàÿñàòòàíó èíñòèòóòû, 1999. N1. 11á.,
2. ². ²àðàìàí½ëû. Ò¸»ið òà¹ûëûìû. 13-14 –ìàóñûì, 1993 æ. “Æàñ Àëàø”
3. ... Àòà ... ... ... Ýíöèêëîïåäèÿñû Áàñ
ðåäàêöèÿñû, / Áàñ ðåäàêòîð °.Íûñàíáàåâ/.1999. 800 á. 721.
4. Áàðòîëüä Â.Â. Òþðêè: ... ... ïî ... ... ... ... Àëìàòû: Æàëûí, 1993.–192 ñ. 82;
5. Áåéñåíîâ ². ²àçຠòîïûðà¹ûíäà ºàëûïòàñºàí ¹àºëèÿòòû îé êåøó ¾ðäiñòåði.
-Àëìàòû: ±ûëûì, 1994. 168 á. ... ... I.Å. ... ... ¹àëûìäàð íàçàðûíäà//Àäàì °ëåìi
(Ôèëîñîôèÿëûº æ¸íå ºî¹àìäûº-ãóìàíèòàðëûº æóðíàë).-Àëìàòû: Ôèëîñîôèÿ
æ¸íå ñàÿñàòòàíó èíñòèòóòû, 1999. N1,109-á.
7. Äèâàåâ °. ... ... àë¹û ñ¼çi ìåí ... ... ... Àëìàòû: Àíà òiëi, 1992.-256 á.(213).
8. Àíæèãàíîâà Ë.Â. Òðàäèöèîííîå ìèðîâîççðåíèå ... ... ... ... ... ÕÐÈÏÊ
“ÏÐΔÐÎÑÀ”, 1997.-13 ñ.
9. Åñiì ±. ²îðºûò ä¾íèåòàíûìû// Ïàðàñàò. 1998, ñ¸óið. 22-23 ... Din ve ... (Mircea ... Eserlerine Toplu Bakıs). Haz:
Constantin Tacou., çev: Havva Köser., İstanbul., İz ... ... ... À.È. ... ... èëè ... îðä è
ñòåïåé (ïîä îáùåé ðåäàêöèåé àêàäåìèêà Ì.Ê.Êîçûáàåâà).-Àëìàòû: Ñàíàò,
1996.-656 ... ... °. ... ... ... 23 ... ... Ä. ²àçຠÌåíòàëèòåòi: êåøå, á¾ãií, åðòå».-Àëìàòû: ±ûëûì,
1999.-200 á. (57)
14. Eliade. M., Ebedi Dönüs Mitosu. ... Ümit Altuğ. İmge ... ... Eliade. M., Joan ... Dinler Tarihi ... Ali Erbas.
İnsan Yayınları. İst-1997.s.36 6 (152);
16. Genç. R., Kaşgarlı ... Göre XI. ... Türk ... ... Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1997.-412.s-126-129;
17. Güvenç. B., İnsan ve ... Remzi ... 7. Basım. ... ... Hassan. Ü., Eski Türk Toplumu Üzerine ... İstanbul: Alan
Yayın., 2.Baskı. 2000:-35.s.;
19. I.Kafesoğlu,Türk Dünyası,El kitabı, s. 733)
20. Ibn Haldun. Mukaddime. Sark Islam ... ... ... ... ... ͽð¹àëè À. ²àçຠõàëºûíû» åæåëãi ä¾íèåòàíûìû ìåí ò½ðìûñ-ñàëò
åðåêøåëiêòåði// ... 1998, N 7-8, 92-105; 85-95 ... ... Ì.Ñ. ... ... ... 208 ñòð. (23).,
23. İnan, A., Tarihte ve Bugün Şamanizm., Tütk Tarih Kurumu ... 1995. 4. Baskı., 229 s. ... ... â ... ñòðàíû Ïëàíî Êîðïèíè è Ãèëüîìà äå Ðóáðóêà.
Ñåðèÿ: Ïóòåøåñòâèÿ. Îòêðûòèÿ. Ïðèêëþ÷åíèÿ,-Àëìàòû: ... ... ... Kramer. S.N. Tarih ... Başlar. (Çev: M.İ.Çiğ). Ankara: Atatürk
KDTYK Türk Tarih Kurumu ... ... ... Ula: İsbat-y Vacip ve ... Haz: Nuri Çolak. ... -İnsan ... ... 154-158;
26. Marvazı: Mınorskıy., Sharaf al-zaman Tahir Marvazi on China, the Turks
and India, London 1942. s.30; s. 150; Ramazan ... ... ... Bedir ... ... 103;
27. Ñåéôóëëèí Ñ. ²àçຠ¸äåáèåòiíi» ºûñºàøà òàðèõû//Å»áåêøi ºàçàº. 1924. 19
àºïàí, N68.
28. Ò½ðñûíîâ Å.Ä. ²àçຠàóûç ... ... ... ¼êiëäåði.
–Àëìàòû: ²àçຠÑÑÐ “±ûëûì” áàñïàñû, 1976. 46 á.,
29. Òîëûáåêîâ Ñ. ʼøïåëi ¼ìið íåìåñå äàëà ôèëîñîôèÿñû// Ïàðàñàò. 1993. N9.
16-17 á.,
30. Ögel. B. Türk ... Gelisme ... ... Türk ... Vakfı, ... Baskı. 1988-474.s.
31. Öğel. B., Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar)
2.cilt. Ankara: Atatürk K.T.Y.K ... ... Roux ... ve ... Eski Dini. Türkçesi: A.Kazancigil.
Istanbul:-Işaret Yayınlari: Ikinci Baskı: 1998 s.-15
33. Şeşen. R., İbn Fazlan ... ... Bedir ... ... 34-35 ... Tanyu. H., ... Dini ... İstanbul: Türk Kültür ... Özdemir ... ... ... Ø. ²îðºûò æ¸íå Øàìàíèçì.(Ò¸»iðëiê äií ¼êiëi)// ²îðºûò Àòà
Ýíöèêëîïåäèÿëûº æèíàº.-Àëìàòû: ... ... Áàñ ... ... ... ... 800 á. (573-618).
36. Ülken. H. Z., Bilgi ve Değer. İstanbul: Ülken Yayınları. ... ... ... Ì. ... ... òåõíèêè ýêñòàçà. Ïåð. Ñ àíãë.-
Ê.:”Ñîôèÿ”, 2000.- ñ.24
38. Zekeriya ... Hz. ... ... Türk ... ... Osmanlılar.-İstanbul: Türk Dünyası
Araştırmaları Vakfı, Genişletilmiş 2.baskı, ... Gömeç. S., Kök Türk Tarihi. Ankara: ... ... Günay Ü., Güngör H.,Türk Din Tarihi.İstanbul:Laçin Yayınları.-1998.-41-
42s.
41. Abulgazi Bahadur Han. Secere-i ... ... ... Divan-i Lugat it-Turk. Àóä: B. Atalay., 3.+1. ... ... s. ... Ülken,H. Z., Turk Telekkuru Tarihi. Istanbul, 1933, Matbaa Ebuzziya. I-
cilt., 254 s; ... ... ... R., Bozkir ... Uzman), ... ... Kultur Tarihine ... ظðiï À. ²àçຠïîýçèÿñû æ¸íå ½ëòòûº èäåÿ. -Àëìàòû: Áiëiì, 2000.-336
á.(85).

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1941-1945 жылдардағы ұлы отан соғысы жайлы15 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында8 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері6 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақстан 1941-1945 ж. Ұлы отан соғысы дәуірінде6 бет
Әл – фарабидің орта азия мәдениетіне қосқан үлесі.10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь