Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар

Кіріспе
1. Әл.Фараби
2. Махмұд Қашқари
3. Жүсіп Баласағұн
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
2004-2006 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының “Мәдени мұра” Бағдарламасы (бұдан әрі – Бағдарлама) Қазақстан Республикасы Президентінің “2004 жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары” Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес әзірленген. Осы бағдарлама еліміздің мәдени мұрасын зерттеу, қорғау, пайдалану және насихаттаумен, тарихи-мәдени дәстүрлерді сабақтастықпен дамыту және қайта түлетуге байланыста негізгі аспектілерді қамтиды, тарих және мәдениет ескерткіштерін жаңғырту, консервациялау және музейге айналдыру шараларын, жобалау, ғылыми-зерттеу, жаңғыртушы ұйымдардың, музей, мұрағат, кітапханалар мен өзге де мәдениет мекемелерінің ғылыми-зерттеушілік, материалды-техникалық, нормативтік құқықтық негізін күшейту және дамытуды қарастырады.
Осы бағдарламаны әзірлеу қолда бар мәдени құндылықтарды сақтау және өнімді пайдалану жолымен мәдени мұра саласындағы қалыптасқан ұйымдастырушылық қатынастарға өзгерістер енгізу, олардың қызметін жоспарлы қаржыландыру қажеттілігінен туындап отыр.
Қазіргі Моңғолия және әлемінің басқа елдерінің аумағындағы көне түркі ескерткіштерін табу және олардың көшірмесін жасау жұмысын жалғастыру қажет.
Деректі мұраның бірегей үлгілерін сақтау мақсатында, сондай-ақ оларға еркін қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалардың, яғни: Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М. Қашқари, С. Бақырғани, А. Жүгнеки, М. Дулати, Қ. Жалайыри, З. Бабыр және т.б. мұраларын зерделеуді жалғастыру керек. Сонымен бірге сирек кездесетін қолжазбалар, басылымдар мен кітаптарды табу, сатып алу және әзірлеуді жалғастыру қажет, оның ішінде: «Кодекс Куманикус», «Қорқыт ата кітабы» (Дрезден мен Ватикан қалаларында), «Оғызнама» (Парижде), «Бабыр наме», «Махаббат наме» (Лонданда), «Құдатғу біліг» Ж.Баласағұн (Каир қаласында) және т.б. қазақ халқының мәдени мұрасында тарихи маңызы бар кітаптар бар. Көне қолжазбаларды, кітаптарды өзге деректеме көздерінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында ұлттық кітапхана сирек басылымдарын табу және сатып алу жөніндегі, сондай-ақ кітаптар мен көне қолжазбаларды жаңғырту үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы жанынан Орталық құру.
1. Қазақ. Жоғары оқу орындары студентеріне арналған оқу құралы. Алматы. "Білім" – 1994. К.Тәжікова. 34-37-беттер.
2. Дала даналары – 2001. И.Тасмағамбетов. Алматы. 66-70,76-78-беттер.
3. Қазақ даланың ойшылдары – ІХ-ХІІғғ – 1995. Алматы. 60-62-беттер.
4. Қазақ даланың жұлдыздары – 1995. Әбсаттар Дербіс Әлиев. Алматы. 138-бет.
5. Қазақ философиясы – 1996. Аманжол Қасабеков, Жақыпбек Алтаев. Алматы. 91-95-беттер.
6. Қазақстан тарихы – 2003. Чапай Мусин. Алматы. 58-59-беттер.
        
        Жоспар.
Кіріспе.....................................................................
.........................3
Әл-
Фараби......................................................................
................. 4
Махмұд
Қашқари.....................................................................
...... 8
Жүсіп
Баласағұн...................................................................
........ 11
Қорытынды...................................................................
................ 15
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
... ... ... ... ... ... ... мұра”
Бағдарламасы (бұдан әрі – Бағдарлама) Қазақстан Республикасы Президентінің
“2004 жылға арналған ішкі және ... ... ... бағыттары”
Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес ... Осы ... ... ... ... ... пайдалану және насихаттаумен, тарихи-мәдени
дәстүрлерді сабақтастықпен дамыту және ... ... ... ... ... ... және мәдениет ескерткіштерін ... және ... ... ... ... ғылыми-зерттеу,
жаңғыртушы ұйымдардың, музей, мұрағат, кітапханалар мен өзге де ... ... ... ... ... ... және ... қарастырады.
Осы бағдарламаны әзірлеу қолда бар мәдени құндылықтарды сақтау және өнімді
пайдалану жолымен мәдени мұра ... ... ... ... ... ... қызметін жоспарлы қаржыландыру
қажеттілігінен туындап отыр.
Қазіргі Моңғолия және ... ... ... ... көне түркі
ескерткіштерін табу және олардың көшірмесін жасау жұмысын жалғастыру қажет.
Деректі мұраның бірегей ... ... ... ... ... ... ... ету үшін бұрынғы көрнекті ... ... ... ... ... М. ... С.
Бақырғани,         А. Жүгнеки, М. Дулати, Қ. Жалайыри, З. Бабыр және т.б.
мұраларын ... ... ... ... ... ... кездесетін
қолжазбалар, басылымдар мен кітаптарды табу, сатып алу және әзірлеуді
жалғастыру қажет, оның ... ... ... ... ата ... мен ... қалаларында), «Оғызнама» (Парижде), «Бабыр наме»,
«Махаббат наме» ... ... ... ... ... қаласында)
және т.б. қазақ халқының мәдени мұрасында тарихи маңызы бар кітаптар бар.
Көне қолжазбаларды, кітаптарды өзге ... ... ... ету ... ... ... сирек басылымдарын табу және
сатып алу жөніндегі, сондай-ақ кітаптар мен көне қолжазбаларды ... ... ... ... ... ... ... құру.
Әл-Фараби.
Қасиетті қазақ даласы талай ұлы ғұламаларды ... алып ... ... ... ояу, көзі ... ... ... бүкіл шығыс араб-
парсы мәдениетін меңгеріп, өз шығармаларын ... ... ... жаза біліп,
кейінгі ұрпақтарына мұра етіп қалдыра білді. Олардың ішінде аты ... да аз ... ... бірі — ... ... ұлы ... ... әл- Фараби.
Әл- Фараби түрік тайпасының дәулетті бір ортасынан ... ... ... ... оның ... аты жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. Әл- Фараби
870 жылы Сыр бойындағы Арыс өзені Сырға ... ... ... Фараб
қаласында дүниеге келді. Фарабидің то-лық аты-жөні ... ... ... ибн ... ибн ... Әл- ... яғни ... Ұзлағ, арғы атасы
Тархан. Туған жері қазақтың ежелгі қаласы Отырарды ... ... ... ... осыдан барып ол Әбунасыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр
атанған. Бұл қаланың орны қазіргі ... ... ... ... Сол ... өмір ... ... нұсқаларына
карағанда, Отырар қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен ... ... аса ірі ... ... ... ... ... әрі энциклопедияшы ғалым Әбу насыр Әл-Фараби мұсылман шығысында
Аристотельден ... ... ... ... ... ... Ол ... Халеб қалаларында болды. ... ... ... ... туралы неоплатондық іліммен ұштастыру болып
табылады. Оның ... ... ... ... ешкім күмән
келтірмейді. Негізінен идеалист бола тұрып, Әл-Фараби ... де ... ... ол ең ... дүниенің бар екенін және ... ... ... болатынын мойындаған, адамның жанын денемен
байланысты қараған. Нақ осы себептен де ... дін ... ... ... деп те ... ... Әл-Фараби көзқарасы бойынша
материалдық элементтерден құралатын ... ... ... ... ... Оның математика, музыка, астрономия және т.б. ... бар. ... ... ... ... ... ... "Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат" және
т.б. Қазақ топырагынан ... ... ... әл- Фараби, Исхақ әл-
Отрари, Исмаил әл-Шаухари, Жемал әл-Түркістани, ... ... ... және ... жазған еңбектердің белгілі бір мәдени
негізде дүниеге келуі әбден табиғи нәрсе. Осынау санлақтардың ... ... ... алып тұлға ретінде көзге ... ... ... енді ... антика дәстүрімен байланыстылығынан, осының
арқасында оның ... ... ... ... ... ... айтатын болсақ, әл- Фараби жастайынан ақ ұлы ... ерте ... ... ... да ... ... нұсқасынан танысқаны жөнінде бізде деректер бар.
Білімге, ізденуге деген құштарлықтың жетелеуімен ол, жас ... ... ... бәрі кісіге әрі ғажап, әрі таңсық көрінетін
кезде саяхат ... сол ... ... ... ... орталықтары:
Хорасанда, Бағдадта, Дамаскіде (Шам), Алеппада, Каирда (Мысыр) болған. Өз
өмірінің көп жылдарын ол, араб ... ... және ... ... ... ... Мұнда ол өз білімін әбден тиянақты меңгеріп,
толықтырады, көрнекті ғалымдармен ... ... ... ... ... ... және асқан байсалдылығы арқасында көп
ұзамай олардың арасында үлкен аброй-беделге ие болды. ... ... ... ... оны жек ... ... ... әсіресе, олар Әл-
Фарабидің бүкіл ойының негізгі мәніне қарсы шыққан, өйткені, оның дүниеге
көзқарасы шынайы ... ... ... адам ... о ... ... мезгейтін еді. Ақыр сонында әл- Фараби лажсыздан Бағдадтан кетеді.
Өзінің "Фусул ... ... ... ... ... деген
соңғы шығармасында ол: "Адам ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын мемлекеттен
кетіп, ғылыми өркен жайған елде ... ... ... Әл- Фараби
александриялық (мысырлық) ... яғни бір ... ... неосторианшыл христиандар тұратын Хоранға келіп қоныс тебеді.
Өмірінің соңғы жылдарын Алеппо мен Дамаскіде өткізеді, ... ол ... ... ... ... Сейд ... Хамданиге аса кадірлі
болды. Әл- Фараби 950 жылы 80 жасында кайтыс болды.
Біздің заманға әл-Фарабидің тек негізгі шығармалары ғана ... ... ... ... ... жұртшылыққа танымал болып, философиялық және
ғылыми ойдың одан кейінгі дамуына тигізген ... ... ... ... атауға ие болған сол заманға тән белгілері
оның шығармаларымен ... бір ... өз ... ... ... көне замандағы дәстүрдің және "Бірінші Ұстаз" деп шығыста
аталып кеткен Аристотельдің ... ... ... әсері,
неоплатонизмнің неосторионшылдықтың әсері және ... ... ... ... айқын көрінеді. Әл-Фарабидің Аристотельге бас ... Сол ... ол ... ... ең ... мен ... ... ала бермейтіні де даусыз. Бірақ біз үшін ерекше бағалы жағы
сол — ол ... ... ... ... ғана ... ... ... мәселені қарама - қарсы қоюына белгілі дәрежеде
көңіл бөледі, сыртқы дүние мен ... ... ... ... ... ... ... ірге тасы болып табылатынын ... ... ... ізін ... ... мен ... ... бойынша үлкен жетістіктерге жетеді. Мәселен, Фараби шығармаларының
санын неміс ғалымы Ш. Штейщнейдер 117 еңбек ... ... ... А. ... ал ... ... Б. ... 200 трактат деп көрсетеді.  
Әл-Фараби философия саласы бойынша грек ... ... ... ... ... ... және екінші "Аналитика", "Топикасы" мен 4 ... ... ... Ол ... күні ... дейін де мәні — ... жоқ. ... ... ... пен ... ғылымы мен ежелгі
мәдениетін таныстыруда зор роль атқарды.
Сондықтан да XI ... өмір ... ... ізін қуушы атақты Ибн-Сина
(980—1037) тек Әбу Насыр түсіндірмелері аркылы ғана ... ... ... ... ... ... үлестіргені жайлы жазған екен.
Анығырақ айтсақ, ... ... сол ... ... араб ... үлгіргенді. Араб шығысында Аристотельдің кейбір құнды ойлары
бұрмаланып көрсетілді. ... көп  ... ... ұлы ... ойын түсіну қиын болды. Сондықтан да, көп тілдерді жетік
білген ұлы ғалым жерлесіміз ... ... араб ... жазуды үйғарды. Сөйтіп, ол ұлы ... ... ... ... өз ... ... ... біліп, өзінің бірінші
ұстазға деген ... ... ... ... ... іс ... ... Сондықтан да, шығыс философтары оны "Ал ... ... ... деп ... ... Аристотельдің философиясын дамыта отырып, өз тарапынан да
"Ғалымдардың шығуы", "Ғалымдар энциклопедиясы немесе тізбегі", ... ... қала ... ... ... ... ... аңсап үйрену үшін алдан ала не білу кажеттігі жайлы", "Ақылдың
мәні туралы", "Әлеуметтік-этникалық трактаттар", "Философиялық трактаттар",
т. б. көптеген философиялық ... ... ... ғылымның философиялық-
логикалық ірге тасын дұрыстап ... ... ... Ол музыка жайлы күрделі
зерттеулер жүргізді. ... ... тіл ... ... ... ... т. б. ... жайлы жазған еңбектерінің мәні ерекше зор.
Тарихқа неғұрлым терең үңілген сайын, біз жеке ұрпақтардың, ... ... ... мүлде оқшау дамиды деген ... ... ... ... ... ... жүзі ... дамуында із қалдырған
сол көрнекті қайраткерлер, шындығында, адамзат мөдениетінің бірлігін паш
етіп келеді. Әл- ... ... ... ... ... ... санатына
қосылады. Ол туған елінің мәдени байлығын, иранның, ... ... ... ... ... ... Дәл, сондықтан да, ол таяз
ұғымдар мен соқыр сенімдерден жоғары ... ... ... ... ... да икемді ете білді. Әл- Фараби өз заманындағы өнер-білімнің ең
асылын таңдап ала ... өз ... ... энциклопедиясын жасап берді.
Оның терең мағыналы пікір айтпаған, жете зер ... ... ... бірде-бір білім саласы жоқ деуге болады. 
 Араб шапқыншылығы Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... дем берді. Терең ішкі
қайшылықтар, еркін қауым мүшелерінен феодалдарға тәуелді адамдарға айналған
шаруалар ... және ... да ... ... ... ... ... феодалдық қатынастардың дамуын тоқтата алған жоқ. X
ғасыр мәдени өрлеу заманы болды. Бұл ... ... ... ... ... ... деп ... Осы өрлеуге ықпалын ... ... ... ... кең өріс ... ... ... ісінің жолға қойылғанын, жеке меншік және ... ... атап ... болады.   
 Егер Қазақстан, Орта Азия және Таяу Шығыс елдерін сипаттайтын әлеуметтік,
этникалық және мәдени процестердің барлық ... қиын ... ... ... сапарлары картасының суретін "жапсырсақ",
осының өзі IX—X ғасырлардағы мәдени байланыстардың мүмкін ... ... ... болар еді. Мүмкін, осының өзі, араб халифатының ішінде шетке
тарту әрекеттеріне және оның іс ... ... ... сол ... ... ... ... деп аталатын дүниенің ... ... ... ... орталықтарының біріне айналғанын көрсеткен
болар еді. Бұрынғы ... ... бір ... саяси маңызынан
айырылса да, мәдениет ошақтары ретінде ... ... ... ... Біз
егінші және мал ... ... ... және ... ... ... ... діндерді ұстайтын тайпалар мен
халықтардың қоян қолтық тығыз "өмір сүргенін" және т. б. ... ... ... орта ... ... ... ... төзімділікпен
қарағандығына қайран қаласың. Мұның бәрі сол замандағы Шығыста Екінші ұстаз
аталынып кеткен әл-Фарабидің философиялық көзқарастарынан көрінеді.      
Ұлы отырарлықтардың өмір ... ... көз ... ... ... ... ... оның өмірбаяны жөніндегі деректердің аздығы
ғалымды асыра дәріптеуге, болмаған ... оның ... ... ... ... өзі ... жат ... және оның есімін тануға зиянын
тигізеді. Сол сияқты әл-Фараби өмірі мен ... ... оны ... ... ... ... ... айналып
кеткен рыцарлық өмір элементтері есебінен әл-Фарабидің ... ... ... жат әрекет болып табылады және оның танымдық-эстетикалық
тұрғыдан берері аз ... ... ... сөз ... өз ... ... хақысы бар. Бірақ мұның өзі шындыққа жақын қоспа болуы керек,
дәл сол кезде ... ... ... да, сол ... ... ... ... тиіс. Ұлы адамдар жөніндегі мұндай шығармаларды дүние жүзілік әдебиет
берді. Бұл ... ... ... "Галилейін" атасақ та жетіп жатыр.
Мұндағы ғалым тағдыры философиялық ... ... ... ... ... ... ... заманмен әбден үндесіп жатады. ... ... ... келтірсек, Әуезовтың "Абайы" өз халқына зор әсер
еткен жеке адам туралы ... ... ... үлгісін көрсетеді. Зерттеу,
тағы да зерттеу — тарихи ... ... ... мен ... ... ... негіз, міне, осы. Фактілер ... ... ... ... ... ... құрамына қосылған түркі
тайпасынан шыққан және ол Шығыс ... ... ... ... ... болды дей аламыз. Әрине, әл- Фараби туған қаласының дәстүрлерінен
әлдеқайда кең көлемді дәстүрлерді бойына сіңірді. Әйтпейінше, оның ... жүзі ... ... ... еді. Оның ... ... ... жағынан араби тілдес деп аталатын мәдениеттің аймағы шеңберінде кең
өріс алды. Фарабидің қолжазбалары дүниежүзінің көп кітапханаларына ... және сол ... ... тұр. Сол ... ... ғалымдар
Фарабидің асыл мұраларын зерттеп, оқып үйренуде. Фарабидің көп шығармаларын
қазақ және орыс тілдерінде басып шығаруда жергілікті ... да, ... ... ... дамуына, соның ішінде, Шығыс, Орта Азия, ... ... ... ... ... ... әр ... және ұзақ уақытқа созылды. Барлық этникалык топтардың, соның ішінде,
түркі тектілер ... ... ... мәдени өміріне белсенді
түрде қатысуы әдеби тілді халықтық негізде дамыту ... ... ... Түркі тілінде Махмуд Қашқаридің және Жүсіп Баласағұнның
шығармаларынан тамаша ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Махмұд Қашқари.
Әл- Фарабиден басқа Отырар жері заманында атақты болған тағы екі ... ... ... ... жэне ... айналысты, ол Ал-
Хорезмимен бірге, бүгінде өзінің дәлдігімен таң ... ... ... Әбу Насырдың тағы бір жерлесі Исхак Әл-Фараби лингвистика
және географияны зерттеуімен айналысқан. Ертіс жағасында ... ... ... ... ... еді. Солардың ішінде “Диуани лугат-ат-тюрк”
(Түрік тілінің сөздігі) кітабының авторы лингвисть және географ Махмуду-ибн-
аль-Хусайн ибн Мухаммед Ал-Кашгаридің орны ... ... ... тудырмайды.
Махмуд Ыстык Көлдің жағасындағы Барысхан қаласында туылғанмен, өмірінің көп
бөлігін Кашгарда өткізеді. Осы жерде 1072-1074 ... ол өз ... ... ... ... ... жазу үшін ол түріктер отырған жерлердің
бәрін айналып шығады. Ол ... ... ... ... ... тікелей әңгімеден жазады, олардың
әндерін, мақал-мәтелдерін, ... мен ... ... “Диуани
лугат-ат-тюрк” – түрік халықтарының мәднеиеті, шаруашылығы, ... ... ... географиялық терминологиясы және көптеген
басқа да мәліметтер алуға болатын, ... бір ... ... біз ... Қазақстанның сол замандағы ғылым орталықтарының
бірі болғанын білеміз. Баласағұн мен Отрар, Дамаск мен Бағдаттай ... ... ... үшін ... маңызы өте зор болды. Өкінішке карай,
Қазақстан ғұламаларының еңбектері жинақталған атақты ... ... ... ... ... жоқ ... ... дейін жеткендерінің өзі
түріктілдестердің ішінде, ... ... ... дәлелдейді.
Махмұд Қашқари (11ғ.) автордың айтуынша ... ... ... ибн Әли
тұқымынан шыққан. Ол ел аралап түркілердің сөздерінің мағынасын, өлеңдерін,
жұмбақтарын, ертегілерін, әдет-ғұрыптарын жазып алады. Байқауларын жинақтап
"Диуани ... ... ... ... ... еңбек жазды. Бұл
еңбекті ежелгі орта ... ... ... өмірінің нағыз
энциклопедиясы девге болады. Махмуд Кашгари 1029 жылы ... 1101 ... ... Қараканит ақсүйектерінен шығып, тіпті династияның тіклей
ұрпағы бола тұра, түрлі себептермен қуғындауда жүргенде, түріктер ... ... ... Сол ... ... ... ... Багдатта
жүргенде, түрік халқының өмірін, оның менталитетін, салт-дәстүрін, орналасу
географиясын, ең алдымен ... ... ... ... жазу ... ... ... Кашгаридің атақты “Диуани лугат ат-түрік” кітабы шын мәнінде ... ... Онда ... ... ... ... ... қортындыланған. Кашгаридің “Диваны”
ХІ ғ-ғы түрік халықтарның әлемді тану ерекшеліктері ... ... мен ... құндылақтары қашап жазылған, алдынғы ... ... ...... мәдениетінің ескерткіші болып табылады.
Кітапта ертеде ... ... ... ... жаңа
идеология – ислам мен оның тармағы суфизм элементтері де кездеседі.
Жүсіп Баласагунның жас замандасы ретінде, оның ... мәні мен ... ... ықпалында, Кашгари тілдерді зерттеуде салыстыру
әдісін және ... ... келу ... енгізді, сөйтіп қазіргі түркология
ғылымының негізін салды. Кашагаридің жетекшісі Фарабтан шыққан исхак ... ... ... ... Оның ... аль-адаб фи байан лугат аль-
араб” (“Әдеби шығармалардың араб тіліндегі жинағы”) деген еңбегін Бируни де
пайдаланған. Бируни мен ... ... ... ... бірдей.
Махмудттың арабтық-филиологиялық білімімен қатар орта ғасырдағы мусылмандық
ғылымдардың бәрінен де білімі болды. Махмуд ... ... оның ... баға беру ... ... ... – деп жазады Махмуд – мен ... ... оны ... ... ... ... (әскери өлеңдермен) және прозалық үзінділермен өрнектедім. Мен
қиындарды ... ... ... ... бойы ... (Кітап оқушыларын) олардың (түріктердің) әдет-ғұрпымен ... ... ... оған ... ... өлеңдерін, бақытты және
бақытсыз күндері данышпандық әңгімелер айту үшін ... ... ... ал ол келесі айтушыға жеткізу үшін төгілте жаздым. Сонымен
(сөздермен) қатар аталған пәндерді және белгілі (жиі ... ... ... ... ... жоғары деңгейге көтерілді және айқын
басымдылыққа жетті”.
Аль-Муктадидің халифатына арналған “Түрік ... ... ... ... жылдары жазды. Бұл кітабында түріктілді фолклордың
негізгі жанырларын – дәстүрлі және ... ... ... ... ... мұралар және аңыздарды (Ескендр ... ... ... жерлеріне шабулы), 400-ден астам мақалдар,
мәтелдер мен ауызша әңгімелерді келтіреді.
Төменде Кашгаридің кітаптарынан ... ... оның ... ... ... ... ... асықтырады, адамның күшін сарқылтады, ерелердің әлемін
тарылтады… Оның (уақыттың) тәртібі солай, ол басқалардың (елдің) ... ... ... Егер ... ... ... ... тартса, таудың шыңын да
жарып жібереді”.
»Менін ұлым, мен саған мүрагерлікке ... ... ... ... ... ... жүр»
»Әлемнің түні мен күні жићанкездер сияқты. Олардың жолы кіммен қиылысса,
соның күшін алады.»
»Адамның заттары мен ... – оның ... ... ... ... ... асып кетпесін, асып кетсе ол су тасқыны сияқты иесін ... ... ... ... үшін талай ерлер қор болған. Дүйниені көріп олар (оны)
жемтікке үймелеген құзғындай бас салады. Олар дүйне жинап тығып ... деп ... ... ... да ... олар ... ды да ... Дүние үшін, құдайды ұмытып, (өзінің) балаларын, туыстарын шын
мәнінде тұншықтырады».
»Қайрымды бола ... тағы да ... ... ... болма».
Махмуд Кашқаридің «Диуаны» («Сөздік») – ерте кезеңдегі түрік диалектикасы,
диалектикалық ... ... мен ... және ... туралы үғым беретін бірден-бір ескерткіш. Орта Азияның, Шығыс
Түркістанның, ... ... ... ... мен ... шығарамалары бар. Араб филологиясының ... ... ... ... ... ... ... үшін бүгінгі күні де маңызын жойған жоқ
Жүсіп Баласағұн.
Түркі әдебиетінің көрнекті өкілдері Жүсіп Баласағұн мен Махмұд Қашқари.
Жүсып Баласағұн 1017 жылы ... ... жылы ... ... ... 6520 бет ... поэма жазды.Автор идеалды қоғамның нормаларын, ондағы
түрлі топтарға бөлінген адамдардың мінез-құлқын, ережелерін, билеушілер ... ... ... ... ережелерін сипаттайтын терең
мағыналы философиялық-дидактьикалық шығарма.
Ежелгі ... ... мен ... ... ІХ ... ... ... елдік құрған қарахан әулиетінің билігі ... ... ... ... ... ... Хас Қажыбтың “Құтты білік”
(“Құтадғу білік”), Махмұд Қашқаридың “Түрік тілінің сөздігі” (“Диуани лұғат
ат-түрік”), Ахмет Иүгнекидің ... ... ... ... ... ... түсіндірмесі-адамзат өркениетінің өлмес қазыналарының баға
жетпес асыл мұралары. Түркі ... ұлы да ... ... ... ... ... жазған Жүсіп Баласағұнның өмірі мен қызметі,
мақсаты, жас шамасы хақындағы там-тұмдаған ... ... ... ... ғана ... Хас ... 1015 жылдар шамасында Шудың бойында, Талас даласында
Баласағұн шәһарында дүниеге ... ... мен ... сол ... ... бас ... ретінде елдің батысы мен шығысындағы ірі
орталықтар, қос астана екендігі тарихтан белгілі. Ғұлама ... ... өмір ... ... ... ... пікір, болжамдар әртүрлі.
Зерттеушілер оны ... ... ... ... ... сүйене отырып есептеп шығарған. Түркияның ғалымы ... ... ақын ... аяқтағанда шамамен 54 жаста болған, демек, 1015-1016
жылдары туған деген болжам айтады. Ал сол ... ... бір ... ... Хас Қажыб дастанды жазуды елу жасында бастаған, соңда ... ... ... ... деп ... А.Ділашар ойшыл ақын 1068 жылы Қашқарға
аттанады, шығармасын сонда жазды деген де болжам білдіреді. ... ... ... ... ... ... Соған сүйенсе керек. Дегенмен, Баласағұнда бастап, қашқарда
аяқтаған деген Р.Р.Арат пікіріне ден ... жөн. ... ... ... ... ікі ерді төрт иүз ... Бітіиу түкәттім бұ сөз үлгүлә”(6495-
бәйіт), “Түкәл он сәкіз айда айдым бұ сөз, ... ... сөз ... ... сөзді үлгілеп 462 жылы жазып бітірдім”, “Он ... ... бұл ... ... ... ... сараладым, таңдадым”,-деп жазады.
Сөйтіп, Шу бойынан шыққан Жүсіп осынау әлеуметтік-ақиқаттық мәні терең,
қалың ... ... ... ... ... ... 54 ... жазып,
сол “Құтты білік” атты даналық дастаны ғұлама атын күллі Тұран еліне, Шығыс
әлеміне танытты. Батыс пен Шығысты тең ... ... бұл ... ... он
ғасырдай мерзім өткенде өз атамекеніне қайта оралғандай болды, 1986 ... ... ... ана ... ... рет ... түрде жарық көрді.
Пекинде қазақ тіліндегі осы нұсқасы бірнеше мәрте басылып шықты. Сол ... ... Орта ... ... елі аумағын мекендеген халықтардың
мәдени даму биіктерінің куәсі болған ... ... ... күні ... ... аса ... өміршең.
Жүсіп Баласағұн ХІ ғасырдың аса көрнекті ақыны, есімі бүкіл Шығыс елдеріне
мәлім болған, данышпан ... ... ... ... ... ... Ол философия, табиғаттану, математика, астрономия, тарих, араб-
парсы, тіл білімі т.б. ғылым салаларын жетік меңгерген ғұлама ... ... ... ... ... ... ... сол замандағы ресми әдебиет
тілі болып саналған араб ... ... ... ... ... ... энциклопедиялық еңбегі еді. Сондықтан да кез ... ... ... ... ... бірінші дәрежелі жұлдыздар тізіміне енетін, яғни
ешқашан мәнін жоймайтын, жалпыға ортақ мәдени игіліктер тізіміне ... ... ... ... ... Олай болса, “Мың бір ... ... ... ... ... ... ... үлгілерімен
қатар “Құтадғу білікті” де өз мойнына мәдени эстетикалық байлық жинақтаған
қазына деп айта аламыз. Сонымен ... ... ... көне ... сана сезімі өрлеуінің белгісі болған маңызы зор ескерткіш. Біртұтас
үлкен тілдік отбасының өкілдері Жүсіп ... ... ... ... Бұл ... қазақтарды, қырғыздарды, ұйғырларды, түркмендерді,
әзірбайжандар мен түріктерді атауға болады. Мәдени, саяси және ... ... ... ... ... ... ... байланысты ұсақ-түйек детальдарды қазбаламай, ... ... ... ... ... қырғыз және қазақ
халықтарына жақынырақ екені білінеді. “Манас” пен “Құтадғу білік” ... ... бар. ... ... философиялық, шамандық,
исламдық—үш сарын бар. Ол бірдей поэтикалық дәстүрден парсы-тәжік (Рудаки,
Фирдауси) және ... ... және ... ... нәр ... ... Баласағұн поэмасындағы “Шығыс ... ... әрі ... ... әрі эмоционалді айқын өмір
философиясына назар аударды. Жеке халықтың тілі мен ... ... ... ... ... ... диалог жүріп
жатқан үлкен тарихи уақыттан тыс түсінуге болмайды. Мәдениетінің ... өзі де ... ... уақытқа ғана сияды емес пе?
Үлкен уақыт дегеніміз—шексіз-шетсіз аяқталмайтын диалог, бұл ... ... ... ... бірге мұнда өз уақытында интенсивті
толығырақ ғұмыр кешу ... бар. ... ... деңгейіндегі жекелеген
мәденеттердің ғасырлар мен мыңжылдықтардағы ... ... ... ... ... көшу ... ... Орта Азия
Халықтары әдебиетіне іштей және ... әсер ... ... ... ... ... “Орта Азия халықтарының мәдениеті, оның ... де орта ... иран және ... ... ... өз ... жалпы әлемдік әдебиет атаулының шыңы болып санаған бай
әдебиетімен тарихи тұрғыдан ... ... өз ... бұл ... және ... үнді ... тығыз байланыста болған”,—деп жазды.
“Құтадғу біліктің” Европа әлеміне әйгілі болуы ... ... ... Пургшталь есімімен тікелей байланысты. Ол 1796 жылы Стамбул
қаласында аталмыш қолжазбаны қолға ... Вена ... ... ... ... алғаш рет неміс, тілінде жарыққа шығарған белгілі
шығыстанушыГ.Вамбери 1891-1910 жылдары дастанның түпнұсқасымен қоса, ... ... ... ... ... ... ғана поэма шын
мәнінде ғылыми тұрғыдан зерттеле бастады. Дастанның үзінділерін тұңғыш рет
орыс тіліне ... ... 1971 жылы ... ... болу ... атпен дастанның еркін аудармасын жасады. 1971 жылы К.Керимов “Құтадғу
білікті” өзбек тіліне аударды. Ал дастанды 1986 жылы ... ... ... ... Үш ... ... ... Наманган) текстерін сын
елегінен өткізіп, елеулі еңбек еткен ... 1947 жылы ... ... бір ізге ... ... жасап шықты. “Құтадғу біліктің” толық
текстін “Рахатқа жетелейтін ілім” деген ... 1983 жылы орыс ... ... Дастанның академиялық деңгейдегі басылымы академик
А.К.Кононовтың ... ... ... ... мақалалары С.Н.Иванов
редакциясымен бірігіп жарық көрді. 1970 жылы Ленинград қаласында “Қтадғу
білікке” арнайы ... ІV ... ... ... ... түрде жан-жақты терең ... ... ... ... ... ... ... Баласағұн творчествосы бойынша
біршама көлемді зерттеушілер бар. Алайда, ойшыл ақын шығармасына арналған
ғылыми ізденістердің негізінен тарихи—философиялық ... ... ... ... тарихи және мәдениет тарихы жағынан
маңызы аса зор болғандықтан оны зерттеудің ауқымы мен ... ... ... ... ... ... шын мәнінде ескерілмей келгені белгілі.
А.Н.Кононов “Құтадғу білікті” философиялық шығарма деп ... ... ... негіздері зерттеуді дәл түсіндіруді қажет
етеді”,—деп ескертеді. ... ... ... ... ... жеке ... ... Жүсіп Баласағұнның рухани байлығын
толық таныта алмайды. Оның ойшыл суреткер ретіндегі жалпы ... баға беру ... ... ... ... ... ... ішінде философиялық тұрғыдан оқып тану өз ... ... ... ... ішкі ... кілтіп табуға, оның
тереңде жатқан ... ... ... ... ... мен ... ... тигізеді. “Құтадғу білікті” тарихи-мәдени талдау обьектісіне
айналдыру дамудың орта ғасырлық кезеңіндегі ... ... ... ... көркемдік дәстүрінің одан әрі тиянақты зеттелуіне жол
ашады.
Ж.Баласағұн “Құтты ... ... ... ... принциптерін, қоғамдық-саяси мәні бар түрлі ... ... ... ... экономикалық, мәдениет т.б. мәселелерді
өз дәуірінің талап-тілектері ... ... өзін ... ... ... Тұтастай алғанда Баласағұн еңбегі жалпы философиялық мәселелерді
алға тартқан және ... ... ... ... ... зерттеген.
Ғылымның сан саласын меңгеруге, жан-жақтылықты, жалпы әлемдік көзқарастарды
қамти білуге талпыну ... өмір ... ... ... болмысына тән
болатын.
Қорытынды.
Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде туылып, бүкіл әлемге танымал болған әл-Фараби,
Махмұд Қашқари, ... ... ... ... мен ... орны өте ... ғылыми мұрасы Шығыс пен Батыстың ғылымы мен мәдениетінің
дамуына, оның ішінде ибн-Сина, ибн-Туфайл, ибн-Рушд, Омар ... ... ... да ... ... ... ... зор әсерін
тигізді. Сол сияқты әл-Фарабидің еңбектері басқа оқымыстыларға, оның ішінде
әл-Хорезмиге, әйгілі астроном және ... ... ... ... тілші
Махмұд Қашқаридің еңбектеріне үлгі болған. Өзі ... ... әрі ... ... ... ... Жанақ ибн Хақан әл-Қимақи еңбектеріне
ықпалын тигізген. Ғылымдар ... ... ... математика
ғылымдарына зор көңіл бөлген. Оның ... ... ... ... ... геодезия мен архитектураның
математикалық негіздері жөнінде бірқатар іргелі зерттеулер бар. ... ... ... ... Аристотель немесе екінші ұстаз ретінде ... Ол ... өте көп рет ... өз ... еш уақытта
ұмытпаған.
Жүсіп Баласағұн “Құтадғу білік” деген 6520 ... ... ... ... ... ол ... ... нормаларын, ондағы түрлі топтарға
бөлінген адамдардың мінез-құлқын, ережелерін, билеушілер мен ... ... ... ережелерін сипаттайтын терең мағыналы
философиялық-дидактикалық шығарма. Осы еңбекте ол ел басқарған ... ... ... “Құтадғу білік” поэманың идеялық өзегінде
ислам белгілі орын алады. Алайда, оның ... ... ... ... ... жөніндегі біздің көзқарасымыздың
тұжырымдылығы мен нақтылығы оның ... ... ... мен әл-Фараби философиясы дәрежесіне көтерілгенін атап айтуымен
сипатталады.
Махмұд Қашқари түріктердің тілі мен ауыз әдебиетіне ... ... ... түрік тайпаларының қоныс жерлерін аралап сапар шеккен. ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарын
жазып алады. Байқауларын жинақтап “Диуани лұғат-ат-түрік”(“Түркі сөздерінің
жинағы”) деген еңбек жазды. Бұл еңбекті ежелгі орта ... ... ... ... ... ретінде танымал. Оның еңбектері
арқасында біз орта ғасырлардағы Қазақстан ... ... ... ... ғасырларда жазылып, қазір түркі халқының бәріне ортақ болып табылатын
осындай классикалық қымбат қазыналар күні бүгінге дейін бізде түгел, толық
жарық көре ... жүр. ... ... ... бұл ... атқарып
жүрген істері бізге үлгі боларлық. Олар басқаны былай қойғанның өзінде, тек
Махмұд Қашқаридың аталған “Диуанын” алпысыншы жылдардың басында-ақ ... етіп ... ... Жүсіп Баласағұнның дастанын да осы ... ... ... ... ... Мәскеуде де Баласағұнның аталған
дастаны белгілі аудармашы С.Иванов ... ... ... қашан. Онда
бұл шығармаға жоғары баға беріген. Поэма орыс ... ... ... ... ... қойылған. Иә, маңызы мен ... ... ... мәнінде түркі халықтарының мақтанышы ... көне ... ... ... ... ... ... оқу орындары студентеріне арналған оқу құралы. Алматы.
"Білім" – 1994. К.Тәжікова. 34-37-беттер.
2. Дала ... – 2001. ... ... ... ... ... ойшылдары – ІХ-ХІІғғ – 1995. Алматы. 60-62-беттер.
4. Қазақ даланың ... – 1995. ... ... ... ... ... ... философиясы – 1996. Аманжол Қасабеков, Жақыпбек Алтаев. Алматы. 91-
95-беттер.
6. Қазақстан тарихы – 2003. Чапай Мусин. Алматы. 58-59-беттер.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет
Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті (Тарих. Теория. Практика)45 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қиын оқушыларды этнопедагогика құралдары арқылы адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық негіздері24 бет
Әбу Насыр Әл-Фарабинің өмірі мен шығармашылығы19 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь