Банк ссудаларын беру және қайтару тәртiбi


Кіріспе
1. Коммерциялық банктермен берiлетiн ссудалардың теориялық негіздері
Банктiк ссуданың экономикалық мазмұны.
Банкте ссуда беру процессiн ұйымдастыру
Банктiк ссуда алушының несиелiк қабiлеттiгiн бағалау.
2. берген ссудаларға талдау
2.1 ЕДБ.дiң ссудалық портфелiне талдау жүргiзү
2.2 ҚР ЕДБ ЕДБ.дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiн талдау
3.ЕДБ.ң несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою жолдары.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Негiзiнен бүгiнгi таңда несие халық шаруашылығының негiзгi фактры болып табылады. Несие қосымша ресурстар түрiнде кәсiпорындар мен ұйымдарға меншiк капитал шеңберiнен шығуға мүмкiндiк берiп,жаңа күш қуат бередi,өндiрiстiң өркендеуiне экономикалық алғы шарттар жасайды. Сондықтан да ссудалардың берiлуi мен қайтарылуы процесiн дұрыс, заңды ұйымдастыру осы факторларға тiкелей әсер етедi. Сол себептен Қазақстан банктерiнде шетел тәжiрибесiн ескере отырып,қарыз алушыға берiлген ссуданың берiлуi мен қайтару тәртiбiн қатаң сақтау өте маңызды.
Несиелерді берудің маңызды алғы шарттарының бірі болып несиелік қабілеттілік табылады. Потенциалды және нақты қарыз алушыларды негізгі қарыз сомасын және ол бойынша пайыздарды толық және уақытылы төлеу мүмкіндігі жағынан бағалау, олардың қаржылық жағдайын талдау мәселесі банк қызметіндегі ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Кез-келген несиелік келісім-шарт жасау алдында банк қызметкерлері ссуданы алуға өтініш жасаған тұлғаның несиелік қабілетін бағалау жұмысын орындайды. Талдау қаншалықты толық және дәл жүргізілгеніне байланысты несиелеудің сәтті жүргізілетіні анық.. Банктердің өтімділігі және табыстылығы клиенттердің қаржылық жағдайына тәуелді болып келеді. Сондықтан банктер несиелік операцияларының табыстылығын қамтамасыз ету үшін қарыз алушылардың несиелік қабілетін егжей-тегжейлі бағалауды жүзеге асыруға тиіс. .
Бітіру жұмысының мақсаты – шетелдік және отандық тәжірибеге сүйене отырып ссуданың берiлуiн және оның қайтарылу тәртiьiн қатаң сақтаудың маңыздылығын зерттеп,ол процестерде болатын кемшiлiктер мен артықшылықтарды көрсете бiлу. Сол арқылы ұсыныстар беру Қарыз алушылардың несиелік қабілетін бағалаудың маңызын көрсету, сондай-ақ шетелде кеңінен қолданылатын несиелік қабілетті бағалау әдістерін зерттеп, Қазақстанда оларды жетілдіру жолдарын іздестіру.
Осы мақсатқа жетуде бітіру жұмысының алдында мынадай міндеттер тұр:
 Банктiк ссудалардың экономикалық мазмұнын қарастыру ;
 Банктiк ссуда беру процесiн ұйымдастыру қағидаларын, әдiстерiн қарстыру
 Банктiк ссуда алушының несиелiк қабiлеттiлiгiн бағалау ;
 ЕДБ-дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiн талдау ;

ЕДБ-ң несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою жолдарын қарастырып ұсыныстар жасау.
Бітіру жұмысының зерттеу объектісі – ЕДБ-банктердiң несиелеу қызметi жатады.
Зерттеу жұмысының құқықтық, теориялық және әдістемелік негізі. Бұл жұмысты жазу барасында ҚР заңдаылықтары мен нормативтiк актiлерi,ҚР жарлықтары мен Үкiмет қаулылары.Ұлттық Банктiң статистикалық бюлетендегi және Ұлттық Банктiң 2003 жыл 2004 жылғы жылдық есебiндегi мәлiмет,белгiлi экономистер мен бiлiктi мамандардың жазған ғылыми еңбектерi мен баспасөзде жарияланған мақалалары пайдаланылды.
Бітіру жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен және қорытындыдан, қосымшалардан тұрады. Бірінші бөлімінде Банктiк ссуданың экономикалық негiздерi, ссуда беру процессiн ұйымдастыру, ссуда алушының несиелiк қабiлеттiгiн бағалауқарастырылған.
қарыз алушылардың несиелік қабілетін бағалаудың теориялық негіздері, яғни несиелік қабілеттілік ұғымы, несиелік қабілеттілікті талдау шарттары және көрсеткіштері қарастырылды. Екінші бөлімінде ҚР екінші деңгейлі банктерінің ссудалық портфелiне талдау жүргiзiлiп оны жетiлдiру жолдары қарастырылған және де ЕДБ-дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiне талдау жасалынған
. Ал үшінші бөлімінде несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою жолдары қарастырылған.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Экономика және бизнес факультеті
Қаржы кафедрасы

БІТІРУ ЖҰМЫСЫ

Тақырыбы: Банк ссудаларын беру және қайтару тәртiбi

Қаржы және несие мамандығы Банк ісі мамандануының 4-ші курс күндізгі
оқу бөлімінің студенті

Сын-пікір беруші:

______________

Ғылыми жетекші:

Қорғауға жіберілді: кафедра меңгерушісі –
э.ғ.к., доцент Ермекбаева Б.Ж. ______________
Хаттама №____қаулымен ____ ____________ 2005 ж.

Алматы, 2005 ж.

Банк ссудаларын беру және қайтару тәртiбi
Мазмұны
Кіріспе

1. Коммерциялық банктермен берiлетiн ссудалардың теориялық негіздері
Банктiк ссуданың экономикалық мазмұны.

Банкте ссуда беру процессiн ұйымдастыру
Банктiк ссуда алушының несиелiк қабiлеттiгiн бағалау.
2. берген ссудаларға талдау
2.1 ЕДБ-дiң ссудалық портфелiне талдау жүргiзү
2. ҚР ЕДБ ЕДБ-дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiн талдау
3.ЕДБ-ң несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою жолдары.
Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Негiзiнен бүгiнгi таңда несие халық
шаруашылығының негiзгi фактры болып табылады. Несие қосымша ресурстар
түрiнде кәсiпорындар мен ұйымдарға меншiк капитал шеңберiнен шығуға
мүмкiндiк берiп,жаңа күш қуат бередi,өндiрiстiң өркендеуiне экономикалық
алғы шарттар жасайды. Сондықтан да ссудалардың берiлуi мен қайтарылуы
процесiн дұрыс, заңды ұйымдастыру осы факторларға тiкелей әсер етедi. Сол
себептен Қазақстан банктерiнде шетел тәжiрибесiн ескере отырып,қарыз
алушыға берiлген ссуданың берiлуi мен қайтару тәртiбiн қатаң сақтау өте
маңызды.
Несиелерді берудің маңызды алғы шарттарының бірі болып несиелік
қабілеттілік табылады. Потенциалды және нақты қарыз алушыларды негізгі
қарыз сомасын және ол бойынша пайыздарды толық және уақытылы төлеу
мүмкіндігі жағынан бағалау, олардың қаржылық жағдайын талдау мәселесі банк
қызметіндегі ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Кез-келген несиелік
келісім-шарт жасау алдында банк қызметкерлері ссуданы алуға өтініш жасаған
тұлғаның несиелік қабілетін бағалау жұмысын орындайды. Талдау қаншалықты
толық және дәл жүргізілгеніне байланысты несиелеудің сәтті жүргізілетіні
анық.. Банктердің өтімділігі және табыстылығы клиенттердің қаржылық
жағдайына тәуелді болып келеді. Сондықтан банктер несиелік операцияларының
табыстылығын қамтамасыз ету үшін қарыз алушылардың несиелік қабілетін егжей-
тегжейлі бағалауды жүзеге асыруға тиіс. .
Бітіру жұмысының мақсаты – шетелдік және отандық тәжірибеге сүйене
отырып ссуданың берiлуiн және оның қайтарылу тәртiьiн қатаң сақтаудың
маңыздылығын зерттеп,ол процестерде болатын кемшiлiктер мен артықшылықтарды
көрсете бiлу. Сол арқылы ұсыныстар беру Қарыз алушылардың несиелік
қабілетін бағалаудың маңызын көрсету, сондай-ақ шетелде кеңінен
қолданылатын несиелік қабілетті бағалау әдістерін зерттеп, Қазақстанда
оларды жетілдіру жолдарын іздестіру.
Осы мақсатқа жетуде бітіру жұмысының алдында мынадай міндеттер тұр:
➢ Банктiк ссудалардың экономикалық мазмұнын қарастыру ;
➢ Банктiк ссуда беру процесiн ұйымдастыру қағидаларын, әдiстерiн
қарстыру
➢ Банктiк ссуда алушының несиелiк қабiлеттiлiгiн бағалау ;
➢ ЕДБ-дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiн талдау ;

ЕДБ-ң несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою
жолдарын қарастырып ұсыныстар жасау.
Бітіру жұмысының зерттеу объектісі – ЕДБ-банктердiң несиелеу қызметi
жатады.
Зерттеу жұмысының құқықтық, теориялық және әдістемелік негізі. Бұл
жұмысты жазу барасында ҚР заңдаылықтары мен нормативтiк актiлерi,ҚР
жарлықтары мен Үкiмет қаулылары.Ұлттық Банктiң статистикалық бюлетендегi
және Ұлттық Банктiң 2003 жыл 2004 жылғы жылдық есебiндегi мәлiмет,белгiлi
экономистер мен бiлiктi мамандардың жазған ғылыми еңбектерi мен баспасөзде
жарияланған мақалалары пайдаланылды.
Бітіру жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен және
қорытындыдан, қосымшалардан тұрады. Бірінші бөлімінде Банктiк ссуданың
экономикалық негiздерi,
ссуда беру процессiн ұйымдастыру, ссуда алушының несиелiк қабiлеттiгiн
бағалауқарастырылған.
қарыз алушылардың несиелік қабілетін бағалаудың теориялық негіздері, яғни
несиелік қабілеттілік ұғымы, несиелік қабілеттілікті талдау шарттары және
көрсеткіштері қарастырылды. Екінші бөлімінде ҚР екінші деңгейлі банктерінің
ссудалық портфелiне талдау жүргiзiлiп оны жетiлдiру жолдары қарастырылған
және де ЕДБ-дiң заңды тұлғаларға ссуда беру тәжiрибесiне талдау
жасалынған
. Ал үшінші бөлімінде несие жүйесiнде болатын кемшiлiктер және оларды жою
жолдары қарастырылған.

1.Коммерциялық банк ссудаларының теориялық негіздері
1. Банктiк ссуданың экономикалық мазмұны.

Заңды тұлғаларды несиелеу қандай-да бір шаруашылық субьектілердің
қажеттіліктерін алуға мүмкіндік беретін ақшалай ресурстарды белгілі-бір
қағидалар мен шарттарға сәйкес беру болып табылады.
Кәсіпорындарды және басқа да ұйымдарды өндірістік және әлеуметтік
қажеттіліктеріне байланысты банктік несиені беру несиелеу қағидаларын қатаң
сақтау негізінде жүзеге асырылады.
Ссуданың берілу процесі – бұл қоғамдағы экономикалық өзара байланыстарды
алып жатқан күрделі құбылыстарды білдіреді. Сондықтан да, ссуданың
экономикалық категория ретіндегі мәнін тереңдей ұғыну несиелеудің негізгі
қағидаларын анықтап білмейінше жеткіліксіз болып саналады. Ссуданы берудi
ұйымдастыру негізі мынадай қағидаларға сүйенеді:
• несиенің мақсаттылығы;
• несиенің мерзімділігі немесе қайтарымдылығы;
• несиенің ақылылығы;
• несиенің қамтамасыз етілуі;
• несиенің сыйақылылығы;
Ссуданы берудегi соңғы қағида шетелдік банктік тәжірибеде бірінші класты
қарыз алушылар үшін жиі қолданылады. Мұндай жағдайда ссуда сыйақы ретінде
ешқандай да қамтамасыз етілмеген түрде беріледі.
Ссуданың мақсаттылығы ссуданы берудiң басты қағидасы ретінде, ссуданың
қандай мақсатқа сұралып отырғандығын сипаттайды.
Мерзімділік – бұл белгілі экономикалық категория ретіндегі мәніне
негізделетін ссуданың ерекше бір белгісі. Бұл қағида ссуда берушінің қарыз
алушыға берген қаражатының белгілі бір уақыт өткен соң қайтарылуға
тиістігімен қорытындалады. Осыдан барып ссуданың қайтарымдылық қағидасы
туындайды.
Ссуданың қайтарымдылық қағидасы оны экономикалық категория ретінде,
басқадай тауарлы-ақшалай қатынастардың экономикалық категорияларынан
ажыратады. Себебі, қайтарылмайтын ссуда болмайды.
Ссуданың мерзімділігі – ссуданың тек қана қайтарылып қоймай, яғни оның
қатаң белгіленген мерзімде қайтарылуға тиістігін көздейді. Несиенің
мерзімділігі ссуданың берілу жағдайын сипаттайтын басты көрсеткіш. Ол
негізінен банк пен клиент арасында жасалатын ссудалық келісім-шарт
құжатында көрсетіледі. Егер де келісілген уақыт өтіп кетіп, ссуда
қайтарылмаса, ол уақыты өткен ссудалардың қатарына жатқызылады. Уақыты өтіп
кеткен ссудалар көрсеткіші қаншалықты төмен болса, соғұрлым банк қызметі
тұрақты және оның зиян шегу ықтималдығы біршама төмен болып келеді.
Ссуданың ақылылығы – бұл қарыз берушінің қарыз алушыға берілетін қаражатын
қайтару барысында бастапқы сомадан өсіп қайтарылатындығын білдіреді. Іс
жүзінде ақылылық – бұл ссуданы пайдаланғаны үшін төленетін пайыз түрінде
беріледі. Қарыз алушының ссуданы пайдаланғаны үшін төлейтін пайызын
ссуданың бағасы деп атайды.
Қазіргі банктердің ссуда үшін пайыз мөлшерін белгілеудегі ескеретін басты
факторларына мыналарды жатқызуға болады:
• орталық банктің коммерциялық банктерге беретін ссудалар бойынша
белгіленетін пайыздың базалық мөлшері;
• банкаралық ссудалар бойынша орташа пайыз мөлшері;
• өз клиенттеріне депозиттік шоттар бойынша төлейтін орташа пайыз
мөлшері;
• банктің ссудалық ресурстарының құрылымы;
• ссудаға деген сұраныс;
• ссуданың сұралатын мерзімі мен түрі;
• еліміздегі ақша айналысының тұрақтылығы.
Ссуда берудiң келесі бір қағидасы – берілетін ссудалардың материалдық
жағынын қамтамасыз етілуі. Бұл қағиданың пайда болуы ссуданың экономикалық
категория ретінде шығуымен бірге келеді.
1980-ші жылдардың аяғына дейін КСРО-да ссуданың материалдық жағынан
қамтамасыз етілуі тек қана тауарлы-материалдық бағалылықтарымен жүзеге
асырылып келді. Ал, бүгінгі күнгі ссуданың қамтамасыз етілу формасы
ретінде: кепіл, кепілдеме, сақтандыру міндеттемелері, тапсырма қолданылуда.
Кепілге берілетін ссуда – бұл қарыз алушының активтерімен қамтамасыз
етілген несие болып табылады. Бірақ, кепілге берілген активтер қарыз
алушының иелігінде қалып, оның пайдалануында болады 2. 54-57 бет.
Қазіргі кезде банк өзінің 1-ші класты қарыз алушыларына қамтамасыз
етілмеген, яғни сенім немесе бланктік ссудаларды береді.
Жалпы алғанда, ссудалаудың мәнін мынадай 3 элемент арқылы ашуға болады:
1. субъект;
2. объект;
3. қамтамасыздандыру.
Осы үш элемент ссудалық операциялардың, оның тиімділігінің түсінігін
анықтайды. Банктің ссудалаудағы қызметі осылардың бірін-бірі толықтыруының
негізінде алға жылжиды. Ал, оларды біріктірмей, керісінше, ажыратсақ, бұл
банк ссудасының қайтарылмауына, барлық жүйенің құлдырауына әкеледі.
Ссудалаудың субъектісі әрекет қабілеттілігі бар, ссудалық мәмілелерді
жасауға материалдық немесе басқа кепілдігі бар заңды немесе жеке тұлғалар
болып табылады. Оларды келесідей сыныптауға болады:
• мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар;
• кооперативтер;
• акционерлік қоғамдар;
• жеке еңбекпен шұғылданатын азаматтар, жалға берушілер;
• банктер;
• билік органдарын, біріккен кәсіпорындар, халықаралық бірлестіктер мен
ұйымдарды қоса алғанда басқа шаруашылықтар.
Субъектілер бойынша несиелерді бөлу ссудалау жүйесінде тағы бір сыныптама
түсінігін тудырады – ссуда түрлері бойынша бөлу. Ол экономикалық және
ұйымдастырушылық қатынаста белгілі-бір нақты ссуда мәмілесіне тән жиынтық
белгілерін көрсетеді. Ссудалық мәміленің экономикалық белгілері – бұл
несиенің өзінің белгілері, олар бірегей болады. Ұйымдастырушылық белгілер
әрбір жеке жағдайларда әр түрлі болуы мүмкін. Осы салалық бағытталушылыққа
қарай өнеркәсіптік, сауда, банкаралық несиелерді бөлуге болады. АҚШ-та
ссудаларды сыныптаған кезде ауыл шаруашылық несиелерді бөледі 3. 221-222
бет.
Заңды тұлғаларға берілетін несие түрлері мыналар: лизингтік, ломбардтық,
овердрафт, овернайт, контокорренттік, факторингтік, форфейтингтік,
онкольдық, бланктік және т.б. Әрқайсысына түсінік беретін болсақ, лизингтік
несие өндіріске керекті құралдарды сатып алушыларға берілетін несие.
Ломбардтық несие – құнды заттарды, бағалы қағаздарды кепілге ала отырып
берілетін несие.
Овердрафт – банктің қысқа мерзімді өтімділігін қамтамасыз етуге арналған
бір күндік несие.
Овернайт – бір түнге берілетін несие түрі.
Контокоррентік – несиелік желі арқылы активті-пассивті шот бойынша
берілетін несие.
Факторингтік – жабдықтаушының дебиторлық қарызын ала отырып берілетін
несие. Ол қысқа мерзімге, 180 күнге дейін беріледі.
Форфейтингтік – экспортерға импортердің төлеуге тисті төлем талабын сатып
алуын білдіреді. Бұл тек халықаралық қатынаста вексель және чекті
пайдаланып жүзеге асырылады.
Онкольдық – банктің 1-ші класты клиенттеріне талап етуге дейін берілетін
несие.
Бланктік немесе сенім несиесі – қамтамасыздандырусыз берілетін несие
түрі.
Несиелеу объектісіне келетін болсақ, бұл – несиенің пайдалану заты, яғни
несиенің іске асырылу аясы деп түсінуге болады.
Қазақстанның банктік тәжірибесінде қысқа мерзімді несиелеу объектісіне
Экономиканы қысқа мерзімді несиелеу Ережесіне сәйкес, банк несиесі
есебінен құралатын өндірістік айналым қорлары мен айналыс қорларының бір
бөлігі жатады. Несиелеу объектісі материалды құндылықтар, өндіріс және
айналыс шығындары түрінде, сол сияқты, егер несие материалдық жағынан
қамтамасыз етілмеген жағдайда, банк алдындағы шаруашылық ұйымның
міндеттемесі ретінде де болады. Материалды қамтамасыз етілген несиелеу
обьектісіне өндірістік шикізат қорлары, негізгі және көмекші материалдары,
жанармай, ыдыстар, сатып алынатын жартылай өнімдер, азықтар және басқа да
материалды құндылықтардың маусымдық жинағы және өнеркәсіптегі дайын
өнімдердің және сауда ұйымдарындағы тауарлардың маусымдық қорлары жатады.
Мұндай қорларды жасау өндіріспен және өнімдерді сату процесімен тығыз
байланысты.
Несиелеу объектісі, сондай-ақ, экспортты және импортты тауарлар мен
қызметтермен жабдықтау, экономикалық қызметке байланысты шығындар,
кәсіпкерлік қызметпен айналысатын заңды тұлғалардың сатып алатын
шикізаттары, материалдары, құралдары және басқа да мүліктері, ломбардтық
операциялар, шаруашылық субъектілердің кірістері мен шығыстары арасындағы
алшақтық жатады.
Ұзақ мерзімді несиелеу объектілеріне жататындар мынадай түрлерге
бөлінеді:
• өндіріс объектілерінің құрылысы;
• өндіріс объектілерін қайта құру, техникалық жағынан қайта қаруландыру,
кеңейту;
• техникалар, құрал-жабдықтар және көлік құралдарын сатып алу;
• жаңа өнім шығаруды ұйымдастыру;
• өндірістік емес маңызы бар объектілерді салу 4. 164-165 бет.
Мына объектілер несиелеуге қабылданбайды:
- дайын өнімнің нормативтен асып кеткен қалдығы. Мұнда көліктік
қиындықтарға т.б. байланысты өнімді жабдықтауды кешіктіру негізінде
қалып қойған маусымдық себептер есепке алынбайды;
- сатылуы қамтамасыз етілмеген дайын өнім қалдығы;
- маусымдық қалдықтарды қоспағанда аяқталмаған өндірістің нормативтен
асып кеткен қалдығы;
- 1 жылдан астам қозғалыссыз сақталып жатқан, өндіріс қажеттілігінен
тыс тауарлы-материалды құндылықтар;
- артық қажет емес, қиын өткізілетін және қолданылмайтын тауарлы-
материалды құндылықтар;
- сақталу шарты олардың бүлінбейтіндігін қамтамасыз етпейтін тауарлы-
материалды құндылықтар;
- несиелік келісім-шартта қарастырылған мерзімнен астам уақытта жолда
болған материалды құндылықтар;
- белгіленген мерзімде өңделмеген, өткен жылдардың егінінен өндірілген
ауыл шаруашылық шикізаттарының қалдығы.
Ссудаларды қарыз алушыларға беру, әдетте, бұрын берілген ссудалар бойынша
мерзімі өтіп кеткен қарызының шартында жүзеге асырылады. Жеке жағдайларда,
егер қарыз алушылар ұзақ мерзім бойына қарызы болмаса және ол жақын уақытта
өтелетін болса, ссудалар банк басшыларының шешімімен берілуі мүмкін.
Несиелік қатынастарды ұйымдастыру сұрақтары төмен рентабельділігі бар,
тұрақсыз қаржылық жағдайдағы қарыз алушылармен ерекше егжей-тегжейлі
қарастырылуы керек. Мұндай қарыз алушыларға ссуда беру тек қана оның
қайтарылуына гарант алған жағдайда жоғары тұрған буындардың немесе билік
органдарының негізделген ұсынысы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Ол белгілі-
бір аймақтың әлеуметтік және экономикалық қажеттіліктерін
қанағаттандыру қажеттілігінен туындауы мүмкін 5. 126-127 бет.
Несиелеуді экономикалық-ұйымдастырушылық қатынастарының белгілі-бір
қабаты, яғни несиелік қатынастардың жоғарғы буыны несиелік механизм болып
табылады. Мұндағы буын ретінде несиенің объективті сипатын және несиелік
қатынастарды ұйымдастыруға байланысты шаруашылық субъектілердің қызметінің
өзара іс-әрекеті түсіндіріледі.
Демек, несиелік механизмге несиенің мазмұны және өзіндік ерекшеліктерін
сипаттайтын қатынастар және олардың пайда болу әдістері, тәсілдері және
формалары жатады. Соңғылары несиелік қатынастардың мәніне жатпағанымен де,
олар несиелік тәжірибені сипаттайтын процеске жақын немесе оның үстінде
қалыптасады.
Несиелік механизм банктік қызметке байланысты заңдармен, банктердің
дербес несиелік саясаттарымен және экономиканың тиімділігін арттыру
міндеттерімен анықталады 4. 162бет.
Жалпы алғанда, жоғарыда айтылып кеткен несиелеу элементтерін (субъект,
объект, қамтамасыздандыру) бір-бірінен ажыратуға болмайды. Егер субъект
ретіндегі фирманың жоғары беделі болып, қамтамасыздандырусыз несие сұраса
немесе бұрын банктен ссуда алмаған фирма жақсы кепіл бере отырып несие
сұраса банк екі жағдайда қандай шешімге келеді? Банк үшін бір элементтің
ғана бар болуы жеткілікті ме, сол элемент қана абсолютті мәнде болып,
қалғандары тек теориялық мәнде жүруі дұрыс па?
Осындай сұрақтардың шеңберінде несиелеу жүйесінің тағы бір элементі
туындайды – бұл сенім. Ол несие түсінігінің өзінен пайда болады: латын
тілінен аударғанда credo сенемін дегенді білдіреді. Несиелеуде екі жақ
– несие беруші мен қарыз алушы қатысатыны белгілі. Олардың арасында
ссудаланатын құн қозғалысы жүреді.
Қазіргі несиелеу жүйесінде шаруашылық ұйымдардың меншікті және зайымдық
қаражаттар арасындағы шекті қатынасты белгілеуде мемлекет тарапынан қандай-
да бір әмір жүргізу жоқ. Шаруашылық ұйымдардың қызметтерінің коммерциялық
негізі, экономикалық тұрғыда олардың меншікті қаражаттарын зайымдық
қаражаттар үшін толық материалдық жауапкершілікте болуын жүктейді. Мұнда
зайымдық қаражаттар ретінде тек қана банктік несие емес, сол сияқты ақшалай
және тауарлай формасындағы шаруашылықаралық несие қарастырылады.
Кәсіпорындарға кімнің қаражатын және қанша көлемде зайымға алу туралы
өздері анықтауға құқық берілген, ал оларды пайдалану шарты келісім-шартта
анықталады.
Шаруашылық айналысындағы меншікті қаражаттар мөлшері бүгінгі күні
берілуге жататын несие мөлшеріне, сондай-ақ несиелік қабілетін анықтау
барысындағы клиенттің кластық дәрежесін сипаттайтын көрсеткіштерге әсер
етеді.
Қазіргі несиелеу жүйесі банктің ресурсына негізделеді. Бүгінгі жағдайдың
бұрынғы әрекет еткен жүйеден айырмашылығы – ол уақытта несиелік мекемелер
өздеріне жоғарыдан берілген несиелік ресурстармен ғана жұмыс жасаған
болатын. Шынында да төменгі банктермен жинақталатын барлық ресурстар
КСРО Мемлекеттік банкі Басқармасында орталықтандырылған
түрде жинақталып, қайтадан сол орындарға несиелеу лимиті түрінде қайта
беріліп отырған. Сондай несиелеу шегінде сол немесе басқа аймақтың
клиенттерін несиелеген. Банк бөлімшелерінің ол уақыттарда қаражат
жинақтауға деген ешқандай да мүдделері болмаған және олардың активтері
пассивтерінен тәуелсіз болған. Қазіргі несиелеу жүйесі басқа негізде
құрылған, яғни берілетін несиелердің көлемі толығымен банктердің тартылған
қаражаттарына байланысты. Бұл берілетін несиелердің ауқымының, сонымен
қатар несиелік мекемеде қалыптасқан пайда мөлшерін көрсетеді.
Қазіргі несиелік механизм коммерциялық сипатқа ие. Осыған байланысты
сауда мотивтері, үнемдеу мотивтері ерекше маңызды болып келеді. Мұндай
жағдайда несиелеудің тек кәсіпорынның қосымша қаражатқа деген қажеттілігін
қанағаттандыру ғана маңызды емес, сонымен қатар несиелік мекеменің
рентабельділігін арттыру үшін де несиелеудің маңызы зор. Дәл осы тұста
коммерцияның арзанға сатып алып, қымбатқа сату принципі орын алады. Бұл,
әрине, клиенттердің несиелері мен депозиттеріне, сол сияқты банкаралық
несиеге де тиісті.
Қазіргі несиелеу жүйесінің басты ерекшелігі банктердің меншікті және
тартылған ресурстарына ғана байланысты емес, сол сияқты клиенттерді
несиелеуді жүзеге асыратын коммерциялық банктер үшін Орталық банк бекітетін
нормаларға және пруденциалдық нормативтерге байланысты келеді. Мысалға,
Қ.Р. Ұлттық банкі орталық резервтерге міндетті төлемдер аудару нормасын
белгілейді. Сол сияқты, басқа да нормативтер, оның ішінде коммерциялық
банкте құрылатын ең төменгі ақшалай резервтер түрінде, ең ірі несиелер
көлеміне шектеу, банк балансының өтімділігінің параметрлері сияқты банктің
міндеттемелерін өтімді қаражаттар резервімен салыстыра өлшеу арқылы
белгіленетін формалардағы нормативтері де бар.
Қазіргі несиелеу жүйесінің маңызды бір белгісі оның келісім-шартқа
негізделуі болып табылады. Өткен несиелеу жүйесінде клиент пен бенк
арасында қарыз алу барысында жасалатын келісім-шарттың экономикалық маңызы
төмен болғандықтан да, оны формалдық сипатта болды деп айтуға болады.
Кейіннен коммерциялық ынталандыру туындағаннан кейін ғана банк пен қарыз
алушы арасында несиелік шартқа отырып, ол шарт несие берушінің де, қарыз
алушының да жауапкершілігін нығайта түсті.
Қалыптасып отырған қазіргі несиелеу жүйесінің келесі маңызды ерекшелігі –
бұл несиелеудің объектіден субъектіні несиелеуге өтуі. Бұрынғы несиелеу
жүйесі объектіні несиелеуге ғана негізделгені бізге белгілі. Тауарлы-
материалдық құндылықтар қоры және өндірістік шығындардың болуы несиені
алуға құқық берді де, ссуданың қайтарылу барысына терең талдау
жүргізілмеді, клиент үшін жоспардың орындалуы ссуданың қайтарылуына
автоматты түрде кепіл болады.
Жаңа несиелеу жүйесі дәтүрлі және өзіндік ерекше принциптерге
негізделеді, оның ішінде мерзімділік және қамтамасыз етілу қағидалары, сол
сияқты несиенің ақылылық сипаты да ескеріледі. Сонымен қатар олардың
бірқатарының мазмұны түбірімен өзгерген. Бұдан бірнеше жылдар
бұрын
жақсы және жаман жұмыс жасайтын кәсіпорындар категориялары өмір сүріп,
несиелеуде дифференциалданған режим қолданылған. Кәсіпорынды бағалау
негізіне олардың жоспарлы көрсеткіштерін орындау дәрежелері жатқызылды.
Бүгінгі таңдағы қалыптасқан жүйе несиенің уақытында қайтармау тәуекелін
төмендетіп, клиенттің несиелік қабілетін ескереді. Сондай-ақ, коммерциялық
банк қарыз алушыны төлем қабілетінсіз деп жариялай отырып, оны қайта
ұйымдастыру және тарату туралы сұрақты қоюға құқылы.
Несиенің қамтамасыз етілу принциптеріне де байланысты өзгерістер болды.
Тәжірибе көрсеткендей, ссудалардың тауарлы-материалдық құндылықтар
қалдығымен қамтамасыз етілуі олардың уақтылы қайтарылуына кепіл болмады.
Сондықтан да қамтамасыз етілмеген ссудаларды бұрынғы тәжірибеде
қалыптасуына байланысты түсіну банк тарапынан жіберілмеуге тиіс. Қайтару
тұрғысынан алғанда, толық кепілдігі жоқ ссудалар ғана біршама сенімді
несиелер болып табылады.
Қазіргі несиелеу жүйесінің келесі бір ерекшелігіне банк несиелерін жоғары
дәрежеде кепілдендіру формаларына өту жатады. Несиенің қайтарылуын
қамтамасыз ету тұрғысынан алғанда әлемдік тәжірибедегідей біршама сенімді
формаларға сенім құқы, кепілдеме және кепіл-хат, жалпы алғанда сақтандыру
жүйелері жатады. Осындай формаларды қамтитын несиелік механизм банкке
өзінің тәуелсіздігін нығайту, сонымен қатар несиелік тәуекелді төмендету
мүмкіндігін береді.
Жалпы, кәсіпорындарды несиелеудің өзгерген жүйесі біршама дәрежеде
нарықтық қатынастарға сай келетін үлгі ретінде оларды бағалауға мүмкіндік
жасайды 4. 153-155бет.
1.2Банкте ссуда беру процессiн ұйымдастыру

Íåñèåëåó ìåõàíèçìií êååñ ýêîíîìèñòåði æàëïû íåñèåëiê ìåõàíèçìíi
“òåõíèêàëûº ºàáàòû” ðåòiíäå á¼ëiï ºàðàñòûðàäû.
Íåñèåëåó ìåõàíèçìi – íåñèåíi áåðiëó æ¸íå ºàéòàðûëó ¸äiñ-ò¸ñiëäåðií
æ¸íå íåñèåëåó ïðîöåñií, ñîíäàé-ຠíåñèåíi ºîç¹àëûñûíà áàºûëàóäû ºàìòèòûí
íåñèåëiê ìåõàíèçìíi º½ðàìäàñ á¼ëiãi.
Áàñºàøà àéòºàíäà, íåñèåëåó ìåõàíèçìi á½ë íåñèåíi ïàéäàëàíó ìåõàíèçìií
áiëäiðåäi. Íåñèåëåó ìåõàíèçìi - á½ë íåñèåíi ¹ûëûìè ò½ð¹ûäà òàíó ìåõàíèçìií
ñèïàòòàéäû. Á½ë ìåõàíèçì ïðàêòèêàäà íàºòû ¸ðåêåò åòåòií, ¼çiíi
ñóáúåêòèâòiê ñèïàòû áàð ìåõàíèçì. Íåñèåëåó ìåõàíèçìi ¼çiíi ì¸íi æà¹ûíàí
íåñèåëiê ïðîöåññ òåõíîëîãèÿñûí áåéíåëåéäi.
Íåñèåëåó ïðîöåñi ìûíàäàé êåçåäåðäi ºàìòèäû:
• íåñèåãå äåãåí ¼òiíiøòi ºàðàó;
• íåñèåëiê ºàáiëåòií òàëäàó;
• íåñèåëiê êåëiñiì-øàðò æàñàñó;
• íåñèå áåðó;
• íåñèåëiê ì¸ìiëåíi îðûíäàëóûíà áàºûëàó æàñàó.
I êåçå. Áàíêêå êåëiï ò¾ñêåí íåñèåãå äåãåí ¼òiíiøòi ºàðàó.
Êåç êåëãåí íåñèåëiê îïåðàöèÿëàð îñûäàí áàñòàëàäû. ̽íäàé º½æàòòàðäà
ºàðûç àëóøû ìåí ñ½ðàëàòûí íåñèå òóðàëû íåãiçãi ì¸ëiìåòòåð: ìàºñàòû,
ì¼ëøåði, ò¾ði, ìåðçiìi, ì¾ìêií áîëàð ºàìòàìàñûç åòó ì¾ëêi ê¼ðñåòiëåäi.
Áàíêòi ºîÿòûí òàëàïòàðûíà áàéëàíûñòû ¼òiíiøêå ºîñûìøà, ÿ¹íè íåñèåëiê
îïåðàöèÿëàð ñèïàòûíà áàéëàíûñòû º½æàòòàð áåðiëåäi. Êëèåíòòåðäi ¸ð ò¾ðëi
òîïòàðû ¾øií ¸ð ò¾ðëi º½æàòòàð ïàêåòi ¸çiðëåíói ì¾ìêií. Ìûñàë ðåòiíäåãi
º½æàòòàð ïàêåòiíi º½ðàìûíà æàòàòûíäàð:
1) º½ðûëòàéøûëûº º½æàòòàðäû, æàð¹ûíû, æàë¹à àëó øàðòòàðûíû,
òiðêåëãåí êó¸ëiêòåðiíi íåìåñå ïàòåíòòåðiíi; íîòàðèàëäû ò¾ðäå
êó¸ëàíäûðûë¹àí æåðäi ïàéäàëàíó º½ºû¹ûí êó¸ëàíäûðàòûí º½æàòòàð;
àçàìàòòàðäû ò¼ë º½æàòòàðû æ¸íå êëèåíòòi íåñèå àëó¹à º½ºû¹ûí
ðàñòàéòûí áàñºà äà º½æàòòàðäû ê¼øiðìåëåði;
2) ñî¹û åêi æûëäûº ºàðûç àëóøûíû áàëàíñû æ¸íå î¹àí ºîñûìøà áåòòåð;
3) íåñèåëåíåòií øàðàëàðäû ðåíòàáåëüäiê äåãåéií æ¸íå îíû ºàéòàðûëó
ìåðçiìií ñèïàòòàéòûí òåõíèêàëûº - ýêîíîìèêàëûº åñåái;
4) íåñèåëåíåòií ì¸ìiëåëåðäi ðàñòàéòûí êåëiñiì-øàðòòàð ê¼øiðìåëåði
(ìàòåðèàëäûº º½íäûëûºòàðäû æàáäûºòàó¹à æ¸íå ñàòó¹à àðíàë¹àí
øàðòòàð, òàóàðëû-ìàòåðèàëäûº º½íäûëûºòàð øîòûíû ê¼øiðìåëåði æ¸íå
ò.ñ.ñ),
5) áàñºà áàíêòåðäåí àë¹àí íåñèåëåð òóðàëû ì¸ëiìåòòåð (øîòòàð áîéûíøà
ê¼øiðìå);
6) ºàìòàìàñûç åòó ìàºñàòûíäà êåïiëãå áåðiëãåí ì¾ëiêêå ºàðûç àëóøûíû
ìåíøiê º½ºû¹ûí ðàñòàéòûí º½æàòòàð;
7) íåñèåíi ºàéòàðó¹à áàéëàíûñòû ìiíäåòòåìåíi êó¸ëàíäûðàòûí º½æàòòàð;
8) ºûçìåòií æààäàí áàñòà¹àí, ÿ¹íè ºàðæûëûº åñåïòåð æ¸íå áàñºà äà
º½æàòòàðû æîº ê¸ñiïîðûííû áèçíåñ æîñïàðû.
²àæåò æà¹äàéëàðäà áàíê ºàðûç àëóøûäàí íåñèåíi ºàéòàðóûí ºàìòàìàñûç
åòåòií áàñºà äà º½æàòòàð ìåí ì¸ëiìåòòåðäi òàëàï åòå àëàäû. Ñîíûìåí ºàòàð,
áàíêïåí ò½ðàºòû íåñèåëiê ºàòûíàñòà áîëàòûí ºàðûç àëóøûëàð ¾øií êåéáið
º½æàòòàð òiçiìi ºûñºàðóû ì¾ìêií. ²àðûç àëóøû áàíêêå íåñèå àëó¹à ¼òiíiø
æàñà¹àí óàºûòòà, áàíê íåñèåëåóäåãi îíû ì¾ìêiíäiãií àëäûí àëà áà¹àëàó ¾øií
åñåï êàðòî÷êåñií òîëòûðóû ì¾ìêií. Îíäà: ôèðìàíû æåòåêøiñi ìåí ºàðûç
àëóøûíû àòû-æ¼íi; ºûçìåòi æ¸íå ìåíøiê ò¾ði; êëèåíòòi çàäû ìåêåí-æàéû;
à¹ûìäûº æ¸íå âàëþòàëûº øîò àøºàí áàíêòi àòû æ¸íå ðåêâèçèòòàðû; íåãiçãi
º½ðûëòàéøûëàðû; îë ñ½ðàéòûí íåñèåíi ìàºñàòû, ñîìàñû æ¸íå ìåðçiìi; ñî¹û
åñåïòiê ê¾íãå áåðiëãåí áàëàíñ º½ðûëûìû æ¸íå áàñºà äà ê¼ðñåòêiøòåð.
Òàïñûðûë¹àí º½æàòòàðäû îºûï ¾éðåíó áàðûñûíäà áàíê ºàðûç àëóøûíû àë¹àí
ññóäàñûí ºàéòàðó ºàáiëåòií áà¹àëàóäû øåøiì ºàáûëäàó ¾øií àñà ìàûçû áàð.
Áà¹àëàó òåõíèêàëûº-ýêîíîìèêàëûº åñåï íåãiçiíäå æàñàëàäû.
II êåçå. ²àðûç àëóøûíû íåñèåëiê ºàáiëåòií òàëäàó êåçåi.
²àðûç àëóøûíû íåñèåëiê ºàáiëåòi – ºàðûç àëóøûíû àë¹àí ññóäàñû áîéûíøà
ºàðûçäû óàºòûëû æ¸íå òîëûº ê¼ëåìäå ºàéòàðó ºàáiëåòií áà¹àëàóìåí
ñèïàòòàëàäû. Íåñèåíi ºàéòàðà àëìàó ò¸óåêåëi ê¼ïòåãåí ôàêòîðëàðäû ¸ñåðiíåí
áîëóû ì¾ìêií, ñîíäûºòàí äà, áàíê êëèåíòêå íåñèå áåðóãå øåøiì ºàáûëäàóäàí
á½ðûí îíû íåñèåëiê ºàáiëåòií òàëäàéäû. Á½ë ê¼ðñåòêiø áàíêòi ¼òiìäiëiãiíå
ûºïàë åòåäi.
²àðûç àëóøûíû íåñèåëiê ºàáiëåòiíå òàëäàó æàñàó áàðûñûíäà ìûíàäàé
ôàêòîðëàð åñåïêå àëûíàäû:
1) Ññóäà¹à ºàòûñòû ºàáiëåòòiãi. ²àðûç àëóøû¹à ññóäàíû áåðå îòûðûï,
ºàðûç àëóøûíû àòûíàí øû¹àòûí ò½ë¹àíû º½ºûºòûº ºóàòûí àíûºòàéòûí
Æàð¹ûñû æ¸íå í½ñºàóûìåí òàíûñó¹à òèiñ;
2) ²àðûç àëóøûíû iñêåðëiê áåäåëi. Íåñèåëiê ì¸ìiëåãå òèiñòi áåäåëi
äåï ºàðûç àëóøûíû ºàðûçäû ºàéòàðó¹à äàéûíäû¹ûí ¹àíà ò¾ñiíáåéäi,
ñîíäàé-ຠêåëiñiì-øàðòºà áàéëàíûñòû áàðëûº ìiíäåòòåìåëåðäi
îðûíäàóû ò¾ñiíäiðiëåäi.
3) Òàáûñ àëó ºàáiëåòi. Áàíê ºàðûç àëóøûíû ññóäàíû ºàéòàðó¹à
æåòêiëiêòi ºàðàæàòòû òàáó ºàáiëåòiíå áà¹à áåðói ºàæåò.
²àðûç àëóøûíû òàáûñ àëó ºàáiëåòií àíûºòàó áàðûñûíäà ñàòó ê¼ëåìiíå,
áà¹à øû¹ûíäàðûíà, øû¹ûñòàð¹à ¸ñåð åòåòií ôàêòîðëàð åñåïêå àëûíàäû. Á½ë
ôàêòîðëàð¹à: ºàðûç àëóøû ê¸ñiïîðûííû îðíàëàñºàí æåði, îíû òàóàðëàðû ìåí
ºûçìåòòåðiíi ñàïàñû, øèêiçàò º½íû, ºûçìåòêåðëåðiíi áiëiêòiëiãi æàòàäû.
Íåñèåëåóäåãi øåòåëäiê ò¸æiðèáåäå á½ë ôàêòîðëàð¹à ºîñà æàðíàìàëàó
òèiìäiëiãi, á¸ñåêå ñèÿºòû ôàêòîðëàð åñêåðiëåäi.
III êåçå. Íåñèåëiê æ¸íå êåïië òóðàëû êåëiñiì-øàðò æàñàñó. ²àçiðãi
íåñèåëåóäi áàñòû åðåêøåëiãi áîéûíøà áàíê ºàðûç àëóøûíû íåñèåëiê ºàáiëåòií
òåêñåðiï áîë¹àííàí êåéií, íåñèåëiê øàðò æàñàñó ¾øií íåñèåëåó ñóáúåêòiñiìåí
ºàòûíàñºà ò¾ñåäi. Íåñèåëåóãå áàéëàíûñòû áàðëûº ñ½ðàºòàðäà áàíê ïåí ºàðûç
àëóøû êåëiñiì-øàðò íåãiçiíäå øåøåäi.
Íåñèåëiê êåëiñiì-øàðò åêi æàºòû ¼çàðà ìiíäåòòåìåëåðií æ¸íå
æàóàïêåðøiëiêòåðií àíûºòàéäû. Îíäà ìûíàëàð ê¼ðñåòiëåäi:
- íåñèåëåó ìàºñàòû æ¸íå îáúåêòiñi;
- íåñèåíi ì¼ëøåði;
- ññóäàíû áåðó ìåðçiìi æ¸íå ºàéòàðó øàðòòàðû;
- íåñèåíi ºàìòàìàñûç åòó ôîðìàñû;
- íåñèå ¾øií ò¼ëåíåòií ñûéàºû ì¼ëøåðëåìåñi;
- íåñèåíi ºîç¹àëûñûí æ¸íå êëèåíòòi ºàðæûëûº æà¹äàéûí áàºûëàó ¾øií
ºàðûç àëóøûíû áåðåòií º½æàòòàðûíû òiçiìi;
- íåñèåëåó ïðîöåñiíäåãi áàíêòi áàºûëàó ºûçìåòi
Íåñèåëiê êåëiñiì-øàðòòû ìàçì½íûí êåëiñóøi æàºòàðäû ¼çäåði àíûºòàéäû.
Íåñèåëiê ºàòûíàñòàðäû ½éûìäàñòûðó ò¸æiðèáåñiíäå êåïië òóðàëû êåëiñiì-
øàðòòû îðûíû åðåêøå. Êåïië òóðàëû øàðò êåïië çàòûíà áàéëàíûñòû
àæûðàòûëàäû.
Êåïië çàòûíà: çàòòàð, áà¹àëû ºà¹àçäàð, áàñºà äà ì¾ëiêòåð æ¸íå ì¾ëiêòiê
º½ºûºòàð æàòàäû.
Ìàòåðèàëäûº-çàòòûº ìàçì½íûíà ºàðàé êåïië çàòòàðû ìûíàäàé òîïòàð¹à
á¼ëiíåäi:
1. Êëèåíòòi ì¾ëiêòåðiíi êåïiëi:
• òàóàðëû-ìàòåðèàëäûº º½íäûëûºòàð êåïiëi:
à) øèêiçàòòàð, ìàòåðèàëäàð, æàðòûëàé ¼íiìäåð êåïiëi;
¸) òàóàðëàð æ¸íå äàéûí ¼íiìäåð êåïiëi;
á) âàëþòàëûº áà¹àëûëàð (íàºòû âàëþòàëàð), àëòûííàí æàñàë¹àí á½éûìäàð
êåïiëi;
â) áàñºà äà òàóàðëû-ìàòåðèàëäûº º½íäûëûºòàð êåïiëi;
• áà¹àëû ºà¹àçäàð (âåêñåëüäåð) êåïiëi;
• ñîë áàíêòåãi äåïîçèòòåð êåïiëi;
• æûëæûìàéòûí ì¾ëiê êåïiëi (èïîòåêà).
2. ̾ëiêòiê º½ºûºòàð êåïiëi:
• æàëãåðëiê º½ºûº êåïiëi;
• àâòîðëûº º½ºûº êåïiëi;
• æåðãå º½ºûº êåïiëi.
Êåïië òóðàëû êåëiñiì-øàðòòà ìûíàäàé ì¸ñåëåëåð ºàðàñòûðûëàäû:
• Êåëiñiì-øàðò æàñàñóøû òàðàïòàð òóðàëû ì¸ëiìåòòåð;
• Êåëiñiì-øàðò çàòû;
• Êåïië áåðóøiíi º½ºûºòàðû ìåí ìiíäåòòåði;
• Êåïië ½ñòàóøûíû º½ºûºòàðû ìåí ìiíäåòòåði;
• Òàëàï åòó º½ºûºòàðû;
• Êåïiëãå ºîé¹àí ì¾ëiêòi ºàéòà ð¸ñiìäåó, áàñºà ì¾ëiê åñåáiíåí;
• Êåïiëãå ºîé¹àí ì¾ëiêòi áóçûëóûíà áàéëàíûñòû ò¸óåêåë æà¹äàéëàðû ìåí êåïië
çàòûí àóûñòûðó;
• Òàðàïòàðäû æàóàïêåðøiëiêòåði;
• Åðåêøå øàðòòàð;
• Äàóëàðäû øåøó;
• Áàñºà øàðòòàð.
• Êåïië òóðàëû êåëiñiì-øàðò æàñàñóøûëàðäû çàäû ìåêåí-æàéû ìåí ¼çãå äå
ì¸ëiìåòòåði.
IV êåçå. Íåñèå áåðó êåçåi. Á½ë êåçå à¹ûìäûº øîò àøó, ññóäàíû áåðóäi
º½æàòòàó ò¸ðòiáií (ºîñûìøà º½æàòòàð òîëòûðûëóû ì¾ìêií), ññóäàíû áåðó
ò¸ñiëií àíûºòàéòûí íåñèåëåóäi ½éûìäàñòûðó æ¸íå òåõíèêàëûº øàðòòàðûí
ºàìòèäû.
Íåñèåíi ê¼ëåìiíå áàéëàíûñòû ¸ð ò¾ðëi áåðiëó ò¸ñiëäåði áîëàäû.
Áiðiíøiñi – íåñèå êëèåíòòi øîòûíà òîëû¹ûìåí àóäàðûëûï, ºàæåò áîë¹àí
æà¹äàéëàðäà æ½ìñàëûíàäû. Åêiíøiñi – íåñèå àëó¹à º½ºû¹û ºîñûìøà ºàðàæàòòàð¹à
äåãåí ºàæåòòiëiêòi òóûíäàóûíà áàéëàíûñòû áiðòiíäåï iñêå àñàäû. øiíøi -
áåëãiëi áið ñîìàíû àëó¹à êëèåíòòi º½ºû¹û áîëà îòûðûï, îë îíû àëóäàí áàñ
òàðòàäû (ìûñàë¹à, àðòûº ñûéàºû ò¼ëåãiñi êåëìåéäi).
Íåñèåíi ì¼ëøåði îíû áåðó áàðûñûíäà íåñèåëåó åðåæåëåðiíå ñ¸éêåñ
àíûºòàëàäû.
V êåçå. Íåñèåíi ºàéòàðó æ¸íå î¹àí ñûéàºû ò¼ëåóiíå áàºûëàó æàñàó –
íåñèåëiê îïåðàöèÿíû ìàûçäû êåçåi. Ññóäàëàð áîéûíøà ºàðûçäû ºàéòàðó
ò¸ñiëi áàíê ºàðàæàòòàðûíû ïàéäàëàíó ½çàºòû¹ûíà æ¸íå îëàðäû ò¼ëåì
àéíàëûìûí º½ðàóäà¹û ðîëiíå áàéëàíûñòû.
Íåñèåíi áåðiëói ñèÿºòû íåñèåíi ºàéòàðóäû áiðåãåé æàñàë¹àí ¾ëãiñi
æîº.
Iñ æ¾çiíäå ññóäàíû ºàéòàðóäû ò¼ìåíäåãiäåé ê¼ïòåãåí âàðèàíòòàðû
áîëàäû:
1) ìåðçiìäi ìiíäåòòåìåëåð íåãiçiíäå ýïèçîäòûº ºàéòàðó;
2) ìåíøiêòi ºàðàæàòòàðäû æèíàºòàëóûíû æ¸íå íåñèåãå äåãåí åñåï àéûðûñó
øîòûíà ºàæåòòiëiêòi àçàþ øàìàñûíà ºàðàé ºàéòàðó;
3) àëäûí àëà áåëãiëåíãåí ñîìà íåãiçiíäå æ¾éåëi ò¾ðäå ºàéòàðó;
4) ò¾ñêåí ò¾ñiìäi áiðäåí ññóäàëûº ºàðûçäû æàáó¹à åñåïòåó;
5) íåñèåíi ºàéòàðûëó ìåðçiìií ñîçó;
6) ìåðçiìi ¼òêåí ºàðûçäû “Ìåðçiìi ¼òêåí íåñèåëåð” øîòûíà àóäàðó;
7) áàíê ðåçåðâi åñåáiíåí ìåðçiìi ¼òêåí ññóäàëàðäû øåãåðó.
Ññóäàëûº ºàðûçäû ºàéòàðó òóðàëû ºàðàñòûðûë¹àí âàðèàíòòàð á½ë ïðîöåñòi
ìûíàäàé áåëãiëåðiíå áàéëàíûñòû æiêòåéäi:
²àéòàðóûíà ºàðàé:
1) íåñèåíi òîëûº ºàéòàðó;
2) íåñèåíi æàðòûëàé ºàéòàðó.
²àéòàðó æèiëiãiíå ºàðàé:
1) íåñèåíi áiðäåí ºàéòàðó;
2) íåñèåíi á¼ëiï-á¼ëiï ºàéòàðó.
²àéòàðóäû æ¾çåãå àñûðûëó óàºûòûíà ºàðàé:
1) íåñèåíi æ¾éåëi ò¾ðäå ºàéòàðó;
2) íåñèåíi ýïèçîäòûº ºàéòàðó.
²àéòàðó ìåðçiìäåðiíå ºàðàé:
1) íåñèåíi ìåðçiìäi ºàéòàðó;
2) íåñèåíi óàºûòûí ñîçûï ºàéòàðó;
3) íåñèåíi ìåðçiìií ¼òêiçiï áàðûï ºàéòàðó;
4) íåñèåíi ìåðçiìiíåí á½ðûí ºàéòàðó.
²àéòàðó ê¼çäåðiíå ºàðàé:
1) êëèåíòòi ìåíøiêòi ºàðàæàòòàðû;
2) æàà íåñèåíi ïàéäàëàíó;
3) êåïië áåðóøiíi øîòûíàí øåãåðó;
4) áàñºà ê¸ñiïîðûí øîòûíàí ò¾ñêåí ºàðàæàòòàð;
5) áþäæåòòiê ò¾ñiì æ¸íå ò.á.
Íåñèåíi ºàéòàðûëóûí àðíàéû º½æàò àðºûëû æàñàó¹à äà, æàñàìàó¹à äà
áîëàäû. Íåñèåíi ºàéòàðûëóûí íåãiçäåéòií º½æàòòàð¹à: êëèåíòòi æàçáàøà
¾êiìi, áàíêòi ¼çiíi ¾êiìi, ñîòòû á½éðûºòàðû æàòàäû. Êëèåíòòi ¼çiíi
øîòûíàí àºøàëàé ºàðàæàòòàðäû øåãåðó òóðàëû áåðãåí ¾êiìi æàçáàøà äà æ¸íå
àóûçøà äà áîëàäû. Íåñèåíi ºàéòàðûëóû ºà¹àçñûç, ÿ¹íè áàéëàíûñ êàíàëäàðû
àðºûëû äà æ¾çåãå àñûðûëàäû.
Ññóäàíû ºàéòàðûëóûíà áàºûëàó æàñàó ¾øií áàíêòå ññóäàëàð áîéûíøà
ìåðçiìäi ìiíäåòòåìåëåðäi êàðòîòåêàñûí æ¾ðãiçåäi. Áàíê ºûçìåòêåðëåði
ê¾íäåëiêòi ºàéòàðûëàòûí ìåðçiìi æåòêåí ññóäàëàðäû ºàðàé îòûðûï, ºàðûç
àëóøûíû åñåï àéûðûñó øîòûíàí ºàðàæàòòàðäû øåãåðóãå ¾êiì-îðäåðií áåðåäi.
Æàðòûëàé ºàéòàðó¹à áàéëàíûñòû ò¼ëåìäåð óàºûòû æåòêåí êåçäå ìåðçiìäi
ìiíäåòòåìåíi êåëåñi áåòiíå òèiñòi áåëãiëåðií æàñàéäû. Åãåð äå ºàðûç
àëóøûíû à¹ûìäûº øîòû áàñºà áàíêòå àøûë¹àí áîëñà, ññóäà áîéûíøà ºàðûçäû
æ¸íå ñûéàºûíû ºàéòàðó ºàðûç àëóøûíû ò¼ëåì òàïñûðìàñû íåãiçiíäå
æ¾ðãiçiëåäi. Æåêåëåãåí æà¹äàéëàðäà, ºàðûç àëóøûíû óàºûòøà ºàðæûëûº
ºèûíäûºòàð¹à êåçiãóiíå áàéëàíûñòû áàíê ºàéòàðó ìåðçiìií êåéiíãå ºàëäûðó¹à
ð½ºñàò åòói ì¾ìêií, áiðຠá½ë ºàðûç æî¹àð¹û ñûéàºûìåí º½æàòòàëàäû.
Ñûéàºû ì¼ëøåði îíû ò¼ëåó ìåðçiìi æ¸íå ò¸ðòiái, ñîíäàé-ຠîëàðäû
içäåñòiðó ìåõàíèçìi íåñèåëiê êåëiñiì-øàðòòà àíûºòàëàäû. Ñûéàºû àé ñàéûí,
òîºñàí ñàéûí æ¸íå ò.á. åñåïòåëói æ¸íå ºàéòàðó êåñòåñiíå ñ¸éêåñ içäåñòiðiëói
ì¾ìêií.
Ïàéûçäû åñåïòåó áàðûñûíäà øàðòòû ò¾ðäå àéäà¹û ê¾íäåð ñàíû – 30, àë
æûëäà¹û – 360 ê¾íìåí àëûíàäû.
Áàíê íåñèåëiê êåëiñiì-øàðòòû îðûíäàëóûíà, ºàðûç àëóøûíû àë¹àí
íåñèåíi ïàéäàëàíóûíà æ¸íå îíû òîëûº ºàéòàðóûíà áàºûëàó æàñàéäû. Îñû
ìàºñàòòà ºàðûç àëóøûíû øàðóàøûëûº ºûçìåòiíå, îíû ºàðæûëûº æà¹äàéûíà
òàëäàó æàñàï, ºàæåò áîë¹àí æà¹äàéëàðäà, îðíûíäà àºøàëàé æ¸íå åñåï àéûðûñó
º½æàòòàðûí, áóõãàëòåðëiê æàçóëàðäû, åñåïòiê ìàòåðèàëäàðäû òåêñåðåäi. Îñû
æåðäå ºàðûç àëóøûäàí àë¹àí áàðëûº ºàðæû àºïàðàòòàð ò¾ðëåði ìåí áàñºà äà
àºïàðàòòàð, ñîíäàé-ຠáàñºà äà ê¼çäåð ïàéäàëàíûëàäû. °ðáið áàíêòi ¼çiíi
êëèåíòòi íåñèåëiê iñií æ¾ðãiçó æ¾éåñi áîëàäû.
Íåñèåëiê êåëiñiì-øàðòºà áàéëàíûñòû ¼ç ìiíäåòòåìåëåðií îðûíäàìà¹àí ºàðûç
àëóøûëàð¹à ºàòûñòû, áàíê: ºàðûç àëóøû¹à ¸ði ºàðàé íåñèåëåóäi òîºòàòó òóðàëû
åñêåðòó æàñàó¹à; íåñèåëiê øàðòûíäà ºàðàñòûðûë¹àíäàé, áåðóäi òîºòàòó¹à º½ºû
áàð. ²àðûç àëóøû íåñèåëiê êåëiñiìíi øàðòòàðûí æ¾éåëi ò¾ðäå îðûíäàìà¹àí
æà¹äàéäà áàíê íåñèåíi ìåðçiìiíåí á½ðûí ºàéòàðóäû òàëàï åòóãå º½ºûëû.
Íåñèåëåó ïðîöåñiíå æàñàëàòûí áàºûëàó áàíêòi íåñèåëiê ïîðòôåëií
ìåðçiìäi ò¾ðäå òåêñåðiï îòûðóìåí äå òîëûºòûðûëàäû. ´éòêåíi, áàíêòi
íåñèåëiê ïîðòôåëi îíû òàáûñ ê¼çi æ¸íå íåñèåëiê îïåðàöèÿëàðäû æ¾ðãiçó
áàðûñûíäà¹û ò¸óåêåë ê¼çi áîëûï òàáûëàäû.
1.3Банктiк ссуда алушының несиелiк қабiлеттiгiн бағалау.

Банктер қарыз алушы және алынатын несие туралы мәліметтер жинағаннан
кейін қарыз алушылардың несие және төлем қабілеттерін сипаттайтын
көрсеткіштерді анықтайды. Қарыз алушылардың жеке немесе заңды тұлға
болғандығына байланысты олардың несие және төлем қабілеттері де әртүрлі
анықталады.
Жеке тұлға болып табылатын клиенттің төлем және несие қабілетін
бағалау үшін отандың тәжірибеде мынадай көрсеткіштер қолданылады: [12]
1) Ай сайынғы төленетін негізгі қарыз сомасын анықтау, яғни қарыз
алушының ай сайын несие бойынша пайызды қоспағанда төлеуге
тиісті сомасы. Бұл коэффициент келесідей формуламен есептеледі:
Берілетін несие сомасы
Ат = ----------------------------------- ---
Берілген мерзімі

2) Ай сайынғы төленетін пайыз сомасы. Бұл жерде ай сайын несие
бойынша пайыздың төленуге тиісті сомасы анықталады. Бұл келесі
формулаға сәйкес есептеледі:
Берілетін несие сомасы * %
А% = ----------------------------------- --
Берілген несие мерзімі

3) Ай сайынғы несие бойынша төлемдер мен пайыздар мөлшері.
Келесідей анықталады:

А = Ат + А%

4) Нақты несие қабілеттілік коэффициенті, яғни қарыз алушының
өтеуге мүмкіндігі бар соманы көрсетеді. Басқаша айтқанда, тек
осы сома шегінде банк клиентіне несие бере алады. Ол мына
формуламен есептеледі:
Ат + А%
Нақты несие қаб.коэф. = -------------------------
Таза табыс
Сондай-ақ, жеке тұлғаның төлем қабілетін есептеудің тағы бір түрін
келтіруге болады, бұл банктің несиеге бере алатын максималды соманы
көрсетеді. Ол келесідей есептеледі:

Тқ = Таза табыс * % * несиенің мерзімі

Заңды тұлға болып табылатын қарыз алушылардың несие қабілетін анықтауда
басқа көрсеткіштер пайдаланады. Қарыз алушының несие қабілетін бағалайтын
негізгі көрсеткіштерге жатады:
□ Ағымдағы өтімділік коэффициенті
□ Жалпы өтеу коэффициенті
□ Меншікті айналым қаражаттарымен қамтамасыздану
көрсеткіші. [13]
ҚР ҰБ несие қабілетті бағалауда банктерге келесідей қосымша
көрсеткіштерді анықтауды ұсынады. Олар үш топқа бөлінеді: [16]
1) Қаржылық тұрақтылық коэффициенттері жоғарыда аталғандармен
бірге:
➢ Қаржылық тұтқа коэффициенті
➢ Жалпы айналым қаражаттарының ішіндегі меншікті
қаражаттардың үлесі
2) Кәсіпорынның рентабельділік көрсеткіштері, соның ішінде:
➢ Сату рентабельдігі
➢ Кәсіпорынның рентабельдігі
➢ Меншікті капитал рентабельдігі
3) Айналымдылық көрсеткіштері, соның ішінде:
➢ Сатудан түскен 1 күндік орташа түсім
➢ Айналым қаражаттарының айналымдылық мерзімі (күнмен)
➢ Дебиторлық қарыз айналымының мерзімі (күнмен)
➢ Кредиторлық қарыз айналымының мерзімі (күнмен)
Енді осы аталған көрсеткіштерді сипаттауға келейік. Ең алдымен
қаржылық тұрақтылық коэффициенттеріне тоқталамыз.
Ағымдағы өтімділік коэффициенті қарыз алушы кәсіпорының айналым
қаражаттарының бір бөлігін сату арқылы өзінің қысқа мерзімді
міндеттемелерін орындауын көрсетеді.

Ағымдағы өтімділік коэффициенті = (ақшалай қаражаттар + қысқа мерзімді
қаржылық жұмсалымдар + дебиторлық қарыз) қысқа мерзімді міндеттемелер
Бұл коэффициенттің мәні 0,75-тен кем болмауы керек.
Екінші көрсеткіш – жалпы өтеу коэффициенті. Бұл көрсеткіш қарыз алушы
кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелерін орындау үшін қажетті өтімді
қаражаттардың жеткіліктілігін көрсетеді.

Жалпы өтеу коэффициенті = (ақшалай қаражаттар + қысқа мерзімді
қаржылық жұмсалымдар + дебиторлық қарыз+ запастар, қосалқы бөлшектер)
қысқа мерзімді міндеттемелер

Бұл коэффициенттің мәні 1-ден кем болмау керек.
Қаржылық тұтқа коэффиценті 1 теңгеге шаққандағы меншікті қаражат
үлесіне келетін тартылған қаражаттардың көлемін сипаттайды.

Тартылған қаражаттар
Қаржы тұтқасы = -------------------------------
Меншікті қаражаттар

Бұл коэффициенттің мәні 1-ден артық болмау керек.
Меншікті айналым қаражаттарының шамасы меншікті қаражат көзерінен
құралатын айналым қаражаттарының шамасын білдіреді. Мұны келесідей
анықтауға болады:

Меншікті айналым қаражаттарының шамасы = меншікті капитал + ұзақ
мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді активтер

Жалпы айналым қаражаттарының ішіндегі меншікті қаражаттардың үлесі
айналым қаражаттардағы меншікті қаражаттар қандай бөлігін құрайтынын
көрсетеді.

Жалпы айналым қаражаттарының ішіндегі меншікті қаражаттардың үлесі =
(меншікті капитал + ұзақ мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді активтер)
ағымдағы активтер * 100%

Енді рентабельділік көрсеткіштерін сипаттайық. Корпорацияның сауда
рентабельдігін талдау оның тиімділігін көрсететін көрсеткіштердің бірі. Бұл
коэффицент өткізілген өнімнің бірлігіне қанша пайда табылғанын көрсетіп,
кәсіпорынның коммерциялық маржасы деп аталады.

Өнімді сатудан алған пайда
Сауда рентабельдігі = ----------------------------------- -----
Алынған кіріс

Кәсіпорынның рентабельдігі кәсіпорының қызмет етуінің табыстылығын
көрсетеді. Ол сатудан түскен кірістің мүліктердің жалпы жылдық құныныдағы
алатын бөлігін білдіреді. Ол келесі жолмен анықталады.

Сатудан түскен кіріс
Кәсіпорының жалпы рентабельдігі = ----------------------------------- ---
Мүліктердің жылдық орташа құны

Кәсіпорынның өндірістік қызметінің тиімділігін бағалау процесінде
инвестицияланған капитал ретінде кәсіпорынның барлық активтері алынады,
себебі олардың жалпы шамасы кәсіпорынның барлық қарыздарын ескереді.
Меншікті капитал рентабельдігі – кәсіпорынның меншігіндегі мүлкінің
тиімді пайдалануын сипаттайтын ең маңызды көрсеткіштердің бірі. Осы
көрсеткіштің негізінде активтердің иесі оларды орналастыру орынын таңдауы
мүмкін. Есептеу кезінде операциялық табыс емес, ал корпорация иелерінің
арасында қандай да бір жолмен бөлінетін таза соңғы табыс қолданылады.
Меншікті капитал рентабельдігі таза табыстың меншікті капиталдың орташа
жылдық құнына қатынасы бойынша есептелінеді:

Таза табыс
Меншікті капитал рентабельдігі = ----------------------------------- ----
---
ӨК орташа жылдық құны

Келесі коэффициент – сатудан түскен бір күдік орташа түсім. Ол
кәсіпорының күделікті жұмысының нәтижелігін білдіреді. Оны келесідей жолмен
анықтауға болады:

Жалпы сатудан түскен түсім
Сатудан түскен 1 күндік орташа түсім = ----------------------------------
----
Мерзім ұзақтығы

Айналым қаражаттарының айналымдылық мерзімі айналым қаражаттарының
қалдығының қанша уақытта толық айналым жасайтынын көрсетеді. Оны келесі
формуламен анықтауға болады:

ОҚ * МҰ
Ам = ---------------------
СК

Мұндағы, Ам – айналым қаражаттарының айналымдылық мерзімі;
ОҚ – орташа қалдық;
МҰ – мерзім ұзақтығы;
СК – сатудан түскен түсім.
Дебиторлық қарыз айналымының мерзімі қарыз алушының несие және төлем
қабілетін анықтауда кеңінен қоладнылады. Оны былай анықтауға болады:

Мерзім ұзақтығы
Дебиторлық қарыз айналымының мерзімі = -------------------------------
Дебиторлық қарыз сомасы

Сондай-ақ кредиторлық қарыз айналымының мерзімі де анықталады. Оны
мынадай жолмен анықтауға болады:
Мерзім ұзақтығы
Кредиторлық қарыз айналымының мерзімі = -------------------------------

Кредиторлық қарыз сомасы

Осы аталған көрсеткіштер негізінде қарыз алушылардың классы
анықталады. Қарыз алушының классын анықтау көрсеткіштердің шекті мәні мен
олардың рейтингтері арқылы жүзеге асырылады. Әдетте, негізгі
коэффициенттердің шамасына байланысты қарыз алушылар үш классқа бөлінеді.
Бұл үшін банктер қолданатын көрсеткіштердің деңгеій әр әдістеме бойынша
бірдей емес. Қарыз алушыларды шартты түрде класстаға бөлу Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкінің ұсынысы бойынша келесі негізгі
көрсеткіштерге негізделіп жүргізілуі мүмкін:
4-кесте
Қарыз алушының несиелік қабілетінің негізгі көрсеткіштер*і
Көрсеткіш Экономикалық мазмұны Есептеу алгоритмі
Өтімділік Қарыз алушының қарызды тез өтімді активтер
коэффициенті төлеу үшін шаруашылық Кө =
(Кө) айналымнан жедел түрде ------------------------------
ақша қаражаттарын алу ----
мүмкіндігін сипаттайды. қысқа мерзімді қарыз
Қаншалықты коэффициенттің сомасы
мәні жоғары балса,
соншалықты қарыз алушы
сенімді болады.
Өтеу Қарыз алушының өзінің Тез өтімді
коэффициенті қарыздарын өтеу үшін активтер +
(Көтеу) барлық түрлі өтімді активтер
қаражаттарының Көтеу =
жеткіліктілігін ------------------------------
сипаттайды. Қаншалықты --
коэффициенттің мәні жоғарыҚысқа мерзімді
болса, қарыз алушы міндеттемелер
соншалықты үлкен соманы сомасы
ала алады.
Меншікті айналымҚарыз алушының меншікті Пассивтің 1-бөлімі -
капиталымен қаражаттарының мөлшерін (Активтің 1-бөлімі +
қамтамасыздану сипаттайды. Айналым Зияндар)
көрсеткіші (Кмк)капиталында меншікті Кмк =
қаражаттар үлесі ------------------------------
қаншалықты жоғары болса, ---- Активтің 2-бөлімі +
банк позициясы жағынан Активтің 3-бөлімі
қарыз алушы соншалықты
сенімді болады.

*Көзі: Банковское делоПод ред. д.э.н. Г.С.Сейткасимова. – Алматы:
Қаржы-Қаражат, 1998.

Орта шама деңгейіндегі коэффициенттер мен көрсеткіштер қарыз алушыны
ІІ-классқа, ортадан жоғары деңгейдегі көрсеткіштер – І-классқа, ал ортадан
төмендер – ІІІ-классқа жатқызуға негіз болады.
Қарыз алушылардың қай салада қызмет ететініне байланысты осы аталған
негізгі коэффициентер деңгейіне сәйкес қарыз алушылардың кластары ерекше
болады. Себебі әр салады қызмет ететін кәсіпорындардың коэффициентерінің
деңгейі сәйкес келмейді, мысалы сауда кәсіпорындарында айналым қаражаттары
көп болса, ауыр өнеркәсіп саласында қызмет етені кәсіпорындарда керісінше
негізгі құралдардың шамасы әлде қайда жоғары болады. Негізгі
коэффициентердің салалық деңгейін анықтауды 5-кестеден көруге болады.
5-кесте
Қарыз алушының классын анықтау үшін коэффициенттердің салалық деңгейі*
  Өтімділік Өтеу коэффициенті Меншікті айналым
коэффициенті қаражаттарымен
қамтамасыздану
көрсеткіші
І классІІ ІІІ І классІІ ІІІ І классІІ ІІІ
класскласс класскласс класскласс
Ауыл шаруашылығы 1,2 1,0 -1,0 2,0 1,5 -1,5 0,3 0,2 -0,2
жоғары 1,2 төменжоғары 2,0 төменжоғары 0,3 төмен
Сауда 1,2 1,0 -1,0 1,2 1,0 -1,0 0,5 0,2 -0,2
жоғары 1,2 төменжоғары 1,2 төменжоғары 0,5 төмен
Көлік және жол 1,5 1,0 -1,0 2,0 1,5 -1,5 0,7 0,5 -0,5
шаруашылығы жоғары 1,5 төменжоғары 2,0 төменжоғары 0,7 төмен
Құрылыс 1,5 1,0 -1,0 2,0 1,5 -1,5 0,7 0,5 -0,5
жоғары 1,5 төменжоғары 2,0 төменжоғары 0,7 төмен
Байланыс 1,5 1,0 -1,0 2,0 1,5 -1,5 0,7 0,5 -0,5
жоғары 1,5 төменжоғары 2,0 төменжоғары 0,7 төмен
Материалды-техника1,2 1,0 -1,0 1,2 1,0 -1,0 0,4 0,2 -0,2
лық жоғары 1,2 төменжоғары 1,2 төменжоғары 0,4 төмен
қамтамасыздандыру

*Көзі: Г.С. Сейткасимов Банковское дело, 1998.

Қарыз алушыны бағалау жалпы бір көрсеткішке – қарыз алушының
рейтингісіне жинақталуы мүмкін. Рейтинг немесе жүйеде көрсеткіштің
маңыздылығы банк қызметкерлерімен әр қарыз алушы үшін жеке банктің
саясатына, клиенттің ерекшеліктеріне, оның өтімділігіне, ссудалық нарықтағы
жағдайына байланысты анықталады.
Несие қабілетіліктің жалпы бағалануы баллдар есебінде іске асады. Бұл
баллдарды әр көрсеткіштің рейтингін несие қабілетінің классына көбейту
арқылы анықтауға болады. І класс 100 – 150 баллдарда, ІІ класс – 151 – 250
балдарда, ІІІ класс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Банк ссудаларын беру және қайтару тәртiбi туралы
Несие беру және қайтару есебі
Несие беру, қайтару және пайыздарды есептеу есебі
Банк қызметінің құрылу және тоқтатылу тәртібі
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктерді ашу және тәртібі. Банк қызметінлегі тәуекелділік
Коммерциялық банктерде тұтыну несиелерін беру тәртібі
Банк кассасынан қолма-қол ақшаларды қабылдау және беру есебі
Банк және банк қызметі ұғымдары
Банк және банк жүйесіне сипаттамма
Банк жүйесі және банк операциялары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь