«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы

АЛҒЫ СӨЗ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Ұйымдастыру әдістемелік нұсқалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті:
зерттелуі және әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6

1 . тарау. Қазақтың баспана түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

ІІ . тарау. Қазақ халқының қолөнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 42

ІІІ . тарау. Қазақтың дәстүрлі киімі және
зергерлік әшекей бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69


ІҮ . тарау. Қазақтың ұлттық тағамдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... . 79

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83

Реферат тақырыптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 84

Тест сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 85

Тест жауаптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 98
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті» пәні ҚР Білім және ғылым министрлігі 07.08.2004 ж. № 671 бұйрығымен бекітілген және іске қосылған ҚР жалпыға бірдей міндетті Мемлекеттік білім беру стандарты бойынша жоғарғы оқу орнында оқытылады. Бұл оқу құралы 050208 - археология және этнология мамандығы бойынша жоғарғы оқу оры тарих факультеттерінің студенттері мен оқытушыларына арналған. Оқу құралы кредиттік оқу технологиясының бағдарламасына сай жасалып, онда студенттердің тарихи мәдени және дүниетанымдық ойлауын қалыптастыратын мәселелерге назар аударылды.
Дәрістер мен семинар сабақтары барысында қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениетінің барлық бірдей мәселелерін, оның салаларын толықтай қамтып қарастыру мүмкін емес. Көптеген мәселелер, соның ішінде дәстүрлі мәдениеттің белгілері саналған киім кешектер, ыдыс аяқтар, жасау жиһаздар мен тоқыма және киіз бұйымдар және оларға қатысты наным сенімдер мен салт-дәстүрлер студенттерге өзіндік жұмыс ретінде беріліп отырады. Осындай өзіндік жұмыс кездерінде, сондай-ақ басқа да таңдаулы курс пәндерін, атап айтқанда «материалдық мәдениет және тұрмыс тарихы», «қазақтың сәндік қолданбалы өнері» сияқты пәндерді жүргізуде бұл оқу құралы оқытушылар мен студенттерге едәуір көмек береді. Автор Қазақстан Республикасы жоғарғы оқу орны жүйесіндегі реформалар мен жаңару үрдістерін және соған байланысты талаптарын ескере отырып, қазіргі заманғы оқытудың жаңа технологиясын бейнеледі. Сондықтан да бұл студенттердің осы пәнді меңгеруіне септігін тигізеді. Оқу құралында материалдық мәдениеттің кейбір белгілерінің ел арасында ұмытылып, оны бүгінгі және болашақ ұрпақты таныстыруда үлкен орын алатындығы айтылады.
ЖОО-ның тарих факультеттерінде «Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті» пәні міндетті компоненттер пәндер қатарында оқытылады. Пәнді оқу барысында қазіргі ұғымдық-категориялық аппаратпен таныса алады, қазақтардың мәдениеті мен тұрмысындағы мәселелер бойынша жан-жақты және логикалық-жүйелі бағыт-бағдар алады.
Оқу құралы кредиттік оқу технологиясына сай «Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті» жалпыға бірдей мемлекеттік білім стандарты негізінде жасалған. Жоғарғы кәсіби білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарының талаптарына сәйкес болғандықтан Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жанындағы Республикалық оқу-әдістемелік кеңесінің гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдар мамандықтары Секциясының сараптамасына ұсынылған.
Оқу құралына әдістемелік нұсқаулар, бақылау сұрақтары, студенттің өзіндік жұмыс тақырыптары және рефераттар тақырыптары енгізілді. Студенттердің білімін жеке тексеру барысында және өз бетімен дайындалу мақсатында тестік тапсырмалар берілді.
Негізгі әдебиеттер:

1. Арғынбаев Х.А. Қазақтың ер-тұрман жабдықтары //Казахстан в ХҮ – ХҮІІІ веках (вопросы социально-политической истории) Алматы, 1969.
2. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1987.
3. Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы, 1996.
4. Қазақ халқының ұлттық киімдері. (Құрастырушылар: Хинаят Б., Сужикова А.). Алматы, 2007.
5. Тохтабаева Ш.Ж. Қазақтың зергерлік әшекей бұйымдары. Алматы, 1992.

Қосымша әдебиеттер:

1. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. Алматы, 1995.
2. Джанибеков У.Д. Культура казахского ремесла. Алма-Ата, 1982.
3. Жолдасбаев С. Жетісу тарихы (ХҮІ-ХҮІІІ ғғ.): Тарихи және палеоэтнологиялық зерттеу. Алматы, 1996.
4. Захарова И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда (ХІХ – начало ХХ века). Алма-Ата, 1964.
5. Қатран Д. Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті (тарихи - этнологиялық зертеу). Алматы, 2002.
6. Казахи: историко-этнографическое исследование. Алматы, 1996.
7. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранства. Алма-Ата, 1964.
8. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. – Т. 1-3. – Алма-Ата, 1986-1988.
9. Муканов М.С. Казахская юрта. Алматы, 1981.
10. Өмірбекова М.Ш. Қазақтың ою-өрнектері. Энциклопедия. Алматы, 2003.
11. Шоқпарұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы, 2007.
        
        АЛҒЫ СӨЗ
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті» пәні ҚР ... және ... ... ж. № 671 ... бекітілген және іске қосылған
ҚР жалпыға бірдей міндетті Мемлекеттік білім беру стандарты бойынша жоғарғы
оқу орнында оқытылады. Бұл оқу ... 050208 - ... және ... ... жоғарғы оқу оры тарих факультеттерінің студенттері мен
оқытушыларына арналған. Оқу құралы ... оқу ... сай ... онда ... ... ... ... ойлауын қалыптастыратын мәселелерге назар аударылды.
Дәрістер мен семинар сабақтары барысында ... ... ... барлық бірдей ... оның ... ... ... ... ... Көптеген мәселелер, соның ішінде
дәстүрлі мәдениеттің белгілері саналған киім кешектер, ыдыс аяқтар, ... мен ... және киіз ... және ... қатысты наным сенімдер
мен салт-дәстүрлер ... ... ... ... ... отырады.
Осындай өзіндік жұмыс кездерінде, сондай-ақ ... да ... ... атап айтқанда «материалдық мәдениет және тұрмыс ... ... ... ... сияқты пәндерді жүргізуде бұл оқу құралы
оқытушылар мен ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы жоғарғы оқу орны жүйесіндегі реформалар мен жаңару үрдістерін
және соған байланысты ... ... ... ... ... ... ... бейнеледі. Сондықтан да бұл студенттердің осы пәнді
меңгеруіне септігін тигізеді. Оқу құралында материалдық ... ... ел ... ... оны ... және ... ... үлкен орын алатындығы айтылады.
ЖОО-ның тарих факультеттерінде «Қазақтың дәстүрлі материалдық
мәдениеті» пәні ... ... ... ... ... Пәнді оқу
барысында қазіргі ұғымдық-категориялық аппаратпен таныса алады, қазақтардың
мәдениеті мен тұрмысындағы мәселелер бойынша жан-жақты және ... ... ... ... ... оқу ... сай «Қазақтың дәстүрлі
материалдық мәдениеті» жалпыға бірдей мемлекеттік білім стандарты негізінде
жасалған. Жоғарғы кәсіби ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес болғандықтан Әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінің жанындағы ... ... ... және ... ... ... Секциясының
сараптамасына ұсынылған.
Оқу құралына әдістемелік нұсқаулар, бақылау ... ... ... ... және ... ... енгізілді.
Студенттердің білімін жеке тексеру барысында және өз бетімен дайындалу
мақсатында тестік тапсырмалар берілді.
ҰЙЫМДАСТЫРУ - ... ... ... мақсаты. Халқымыздың аса бай тарихи және мәдени мұрасы,
оның ою-өрнегі, озат ісмерлігі, ... ... ... ... ... ... ... туындылар. Олардың бастауы
ежелгі сақ, ғұн үйсіндер дәуірінен бастау алып өміршең дәстүрге ... да ... ... ... ... оның негізгі және
маңызды элементтерін, олардың топтарын бүгінгі және болашақ ұрпаққа паш
ететін іргелі ... ... орын ... ... тарихының құрамдас
бөлігі. Бұл пәнді оқу тарихшы, археолог және этнограф ... үшін ... ... орын ... ... оқу ... ... мамандар
материалдық мәдениеттің негізгі белгілерін, атап айтқанда, ағаш ... оның ... ... өнер ... (үй ... ... ... еңбек құралдарының түрлерін), сүйек және
мүйіз ұқсату өнері мен оның ... ... ... ... қыр-сыры мен одан жасалған бұйымдарды (торсық, көнек, саба, мес,
томаға т.б.) ... оқып ... ... бұл ... оқу ... ... ... баспананың түрлері, оның жасау – жабдықтары,
киіз және тоқыма бұйымдары және оларға қолданылатын ою-өрнектердің ... ... мәні де ... ... ... ... ... пәнді оқу барысында тыс қалмайды. Осы аталған ... ... ... ... ... мен наным-сенімдер жүйесі және
кәделер де анықталып отырады. Себебі мамандар ... ... ... да болмасын ұлттық ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа таныстыруда белсенділік көрсете алады.
Пәнді оқыту міндеттері.
- материалдық мәдениет туралы ғылыми зерттеулермен танысу;
- ағаштан жасалған қолөнер бұйымдарымен танысу, оның ... ... ... ... және ... теріден жасалған тұрмыстық бұйымдардың қыр-
сырымен танысу;
- металл ұқсатудың ... ... және оның ... ... ... ат ... бөліктерімен танысу;
- қазақтың зергерлік әшекей бұйымдары мен ... ... ... ... ... аталған материалдық мәдениеттің негізгі жиынтықтарын музей
қорларынан және ел арасынан көзбен ... ... ... ... және шектес пәндер: ... ... ... қазақ халқының этнографиясы, әлем халықтарының
этнографиясы, қазақ этногенезі және этникалық тарихы, этнология теориясы
Студенттің білімі: қазақ ... ... ... ... ... ... территориялық ерекшеліктерін меңгереді; қазақ
материалдық мәдениеті дамуының эволюциясын және оның әлемдік ... ... ... меңгереді; дәстүрлі ... ... ... ... ... ... байланысын
айқындайды; қазақ этномәдениетіндегі, соның ... ... ... ... алады.
Студенттің біліктілігі:
- қазақтың дәстүрлі ... ... тән ... ... ... арқылы топтайды;
- қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениетіне тән наным сенімдердің
құпия сырларымен таныса алады;
- ... ... ... ... ... жан ... жүйелі бағыт бағдар ала алады;
- қазіргі ұғымдық категориялық аппаратпен танысады.
Материалдық мәдениеттің ... ... қай ... ... ... өмір ... дәстүрлі материалдық мәдениеті көшпелі және жартылай көшпелі
өмір салтына байланысты ... ... ... ... ... ой-дүниетанымын білдіреді. ... ... ... бай ... ... мен жергілікті салт-
дәстүрі, эстетикалық талғамы мен әсемдік ерекшеліктері бой ... ... ... ... ... ... де байланысты.
Археологиялық зерттеулерге қарағанда қазақ жеріндегі тұрақ жайлардың
пайда болу ... қола және ... ... кезеңіндегі өмір сүрген ру
тайпалардан бері белгілі.
Қазақстан территориясындағы ... ... киім ... ... ... ... элементтер де бүгінгі күнде өз үйлесімін
табуда
ҚАЗАҚТЫҢ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... жалғасқан өте бай мәдениет және өнер
туындылары көшпелі өмір салтына сай қалыптасты. ... ... ... ... ... өмір болмысының мәйегі, сан ғасырлық нәтижесі.
Көшпелі өркениеттің өркен ... ... ... құбылыс.
Қазақтардың материалдық мәдениеті көшпелі және жартылай ... ... ... ... ерекшеліктерді сақтап қалды. Осы орайда қазақ
халқының материалдық мәдениеті де ... ... ... ... ... ... дамуында, халқымыздың
бай тарихи дәстүрі мен жергілікті салт-дәстүрі, эстетикалық талғамы ... ... бой ... ... ... ... қоғамымыздың әлеуметтік-экономикалық жай-күйімен де байланысты.
Халқымыздың аса бай тарихи және ... ... оның ... озат
ісмерлігі, қолтума өнерінің қайталанбас туындылары, киім-кешегі ұлттық
мақтанышымызды білдіретін туындылар. ... ... ... сақ, ... ... ... алып өміршең дәстүрге айналды. Сондықтан да
«материалдық ... және ... ... оның ... және маңызды
элементтерін, олардың топтарын бүгінгі және болашақ ұрпаққа паш ... ... ... орын ... ... ... ... бөлігі.
Бұл пәнді оқу тарихшы, археолог және этнограф мамандар үшін іргелі пәндер
қатарынан орын ... ... оқу ... ... ... мәдениеттің негізгі белгілерін, атап айтқанда, ағаш ұқсату
өнерін, оның ... ... өнер ... (үй ... ... ... еңбек құралдарының түрлерін), сүйек және
мүйіз ұқсату өнері мен оның басты-басты ... ... ... ... мен одан ... ... ... көнек, саба, мес,
томаға т.б.) жан-жақты оқып меңгереді. Сондай-ақ бұл пәнді оқу барысында
қазақтың дәстүрлі ... ... ... оның ...... және тоқыма бұйымдары және оларға қолданылатын ою-өрнектердің қыр-сыры
мен символикалық мәні де қарастырылады. Қазақтың дәстүрлі тағамдар ... ... оқу ... тыс ... Осы аталған материалдық мәдениеттің
компоненттерінде, оларға қатысты атаулар мен наным-сенімдер жүйесі ... де ... ... ... мамандар пәнді меңгеру барысында
қандай да болмасын ... ... ... ... мен
ескерткіштерді кейінгі ұрпаққа таныстыруда белсенділік көрсете алады.
Қазақ даласын аралаған жиһанкездер мен ... ... ... ... ... мен еңбектерінде ағаштан жасалған
бұйымдар мен ... ... ... туралы құнды ... Ол ... ... ... ... ... Ү ғ.) белгілі
болды. Ол «Тұрғындар ағаштың астында өмір ... Қыс ... ағаш үй ... қымталып жабылып, жаз кезінде төбесі ашық ... - ... өз ... ... ... ең ... баспананың бірі – киіз үй, сондай-ақ
күйме сияқты түрлерді орта ғасырлық саяхатшылар: Ахмед ибн ... ... ... де ... ибн Батута, ибн Рузбихан т.б. авторлар зерттеуінен
де байқаймыз. Жалпы материалдық мәдениет түрлерін зерттеу ісі ... ерте ... ... ұзақ ... бойы ... жұмыстары белгілі бір
қолөнер түрлерін, олардың ... ... ... ... ... ақыл-ой парасатының деңгейін де ашып көрсеткен. Қазақтың
дәстүрлі материалдық мәдениетінің даму тарихы, ... оның ... ... және орта ... ... және жартылай көшпелілердің
сан қырлы мәдениетін түсінуде ееркше. Ол ... ... ... талғамында көрінс табады.
ХҮІ ғ. ортасында Ф. Ибн Рузбихан «Бұл елдің кейбір ағаштары өте
қатты ... ... ... ... ... бар төрт ... мықты
арбалар жасайды», - десе, неміс саяхатшысы Адам Олеарий өз еңбегінде ХҮІІ
ғ. қазақтарда ... арба ... ... ғ. ... еңбектерде: П.И.Рычков, П.С.Паллас, И.Г.Георги т.б.
қазақтардың мәдениет мен тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... Ал ... ХҮІІІ ғ. екінші жартысында ... ... ... ... салт-дәстүрі, наным-сенімі туралы, ең
бастысы ағаштан киіз ... ... ер ... және ... ... ... ХІХ ғ. А.И.Левшин, И.Соловцов, Р.Карутц т.б.
еңбектерінде де материалдық мәдениетке ... ... сөз ... ... ХІХ ... ... ... қатарлы зиялылар
аталған Ш.Уәлиханов және оның ағасы Мақы ... ағаш ... ... ... Мұса ... ... онан ... кезеңдегі
Ә.Бөкейхановтың да осы кәсіпке жақындау болғанын да айту керек. ... ... ... ашық ... ... және ... мәдениеттің ірі бір
бастауы ретінде Ш.Уәлиханов жазбаларынан да байқаймыз.
1960 ... ... әлем ... ... ... өткен тарихын,
әдет-ғұрпы мен салт дәстүрін, материалдық мәдениетіне ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ежелгі ... ... ... ... ... ... ... де
бірқатар этнографтар болды. Олардың қатарында Х.Арғынбаев, ... ... ... жұмысын тікелей археологиялық және этнографиялық
сипатта ... ... ... сондай-ақ 70 – 80 жылдары қазақтың
тұрмыс тіршілігінің жай-күйін ... ... ... ... әрі ... ... ғалым Ө.Жәнібеков сынды тұлғалар
болды. Бұл атақты ғалымдардың дәстүрлі мәдениеттің ... ... ең ... биік ... қатарынан саналады. Бұл еңбектерде киіз
үй заттық мәдениет тұрғысынан қарастырылған. ... ... юрта и ее ... деп ... еңбегінде киіз үйдің
сүйегінің барлық атаулары мен оның жасау-жабдығына түгелдей тоқталған (Алма-
Ата, 1964). ... ... 90 ... «казахское народное прикладное
искусство» деп аталтын 3 томдық ... ... ең ... киіз ... ... ... ... материалдық мәдениетін білдіретін белгілер
түгелдей қамтылды. М.Мұқановтың 1981 жылы шыққан ... ... ... ... Киіз ... қаңқасы, оның атаулары, құрылуы, барлық
жасау жабдығы, оның ішкі ... ... ақ ішкі ... киіз,
тоқыма, кестелеу өнерінің туындылары мен ағаш және ... ... ... ... ... бүгінде киіз үйдің сувенир ретінде
де үлкен сұранысқа ие болып отырғандығын, сонымен ... киіз ... яғни шығу ... де жан ... сөз ... Ең бастысы зерттеу
еңбегінің соңында киіз ... ... мен ... ... ... ... ... кеткен өте құнды еңбек.
Материалдық мәдениет түрлерінің қалыптасуы, олардың тарихи ... ... және ... ... ... еңбектер де оқулық
мазмұнын аша түседі. Олардың қатарында Ә.Хасеновтің және ... ... ... ... ... халқының қолөнері» деп талатын еңбегінде киіз
үйдің сүйегі, оның жасау жабдығы мен түрлеріне тоқтала отырып, ағаш ұқсату,
темір, тері ... мен ... және ... ... қыр сыры ... ... ақ ... өңделген қолөнер бұйымдарының әрқайсысына
тоқталып өткен.
Ө.Жәнібековтің киіз үй мен ... ... ... ... ... бірге
олардың ішкі жасау-жабдықтарына тоқталып өткен көлемді еңбектері тарихшы
этнографтар және мәдениеттанушылар үшін ... бір ... ... ... ... ... деп аталтын еңбектер.
90-жылдары шыға бастаған еңбектерден де киіз үйге ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектер де баршылық. Бұл еңбек киіз үйді ... ... ... десек артық айтпағандық болар еді. Оның ... «Мир ... ... ... сондай ақ соңғы
жылдары қазақтың ағаш ою ... ... оның ... ... ... ... еңбектер де қорғалды. Оның қатарында С.Бикеновтің «Қазақтың
ағаш ою өнері» деп аталатын кандидаттық диссертациясын атауға болады.
Материалдық ... ... ... ... ... ... соңғы
жылдары Қазақстан Республикасы Ұлтық Ғылым Академиясының Тарих ... ... ... ... ... ... ... Олардың қатарында «Қазақтың ... мен салт ... ... және ... ... 2001) және ... ... мен әдет-ғұрыптары: біртұтастығы және ерекшелігі» (Алматы, 2005)
деп аталатын еңбектердегі жекеленген ғылыми мақалалар ... ... ... ... бұл ... ... өңірдің салт-дәстүрлеріндегі
ерекшеліктері мысалға алынып салыстырулар негізіне қарастырылды.
Бұл оқу ... осы ... ... ... ... деректер мен арнаулы
ғылыми зерттеулер негізінде жүйеге келтіріліп жазылды.
Бақылау сұрақтары:
1. ... ... ... ... ... ... ... қандай еңбектерден байқаймыз?
2. ХҮІІІ-ХІХ ғғ. материалдық мәдениетке қатысты жазылған еңбектерге
сипаттама беріңіз?
3. ХХ ... ... ... ... және ... ... қазақ зиялыларын білесіз?
4. Әйелдер қолөнеріне не жатады?
5. Ерлер қолөнеріне не жатады?
Студенттің өзіндік жұмыс тақырыптары:
1. Қазақ ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттелуі
3. Материалдық мәдениеттің зерттеу әдістері
4. Қолөнер бұйымдарының топталуы
І – ТАРАУ
ҚАЗАҚТЫҢ БАСПАНА ТҮРЛЕРІ
Тұрақты баспана түрлері. Халқымыздың өмірінде елді ... ... ... орны ерекше. Қазақтар ондай қыстауларда тұрақ жайлар
салып, қыс айларында өмір ... ... ... ... ... ... жайлардың
пайда болу тарихы қола және темір дәуірінің кезеңіндегі өмір ... ... бері ... ... ... ғылыми зерттеулер барысында
атап өткен. Әдетте, тұрақты жайлардың салынуы адамның өмір сүруіне де, мал
жайылуға да, ... ... де ... ... ... ... ... тұрғын үй салуда құрылысшылар деп танылған қарапайым
адамдардың өз ... ... ... Олар климаттық – географиялық жер
ыңғайына қарай ... үй ... ... ... ... ... – ағаш ... қабығы, аң сүйектері, тері-терсек пен шөп-
шалам сияқты материалдар болды.
Қазақ даласындағы тұрақты мекен жайлар мен ... ... ... әрі ... ... ... ашып көрсеткен көрнекті
этнограф ғалым Ө.Жәнібеков болды. Сондай-ақ Жетісу өңіріндегі ... ... ... тарихи және палеоэтнологиялық тұрғыда ғылыми сипаттама жазған
ірі көлемді еңбек С.Жолдасбаевтың зерттеуі болды. Ғалымдардың зерттеуінше
біздерге белгілі ... осы ... ... ... ... ... ... жеркепе. Жерге қадалған сырықтардың басын қосып буып,
қаңқасы сүйір ... ... ... ... қабығымен, аң терілерімен
жабылған құрылыс түрі қос ... Ал енді бірі ... ... қазып,
ортасына төбедегі түтін шығатын тесіктің ернеуін шабақтауға орайластыра ... ... ... ... тіреуіш ашаларға ағаш
бұтақтарын тастап, ... ... ... кіріп-шығатын ойығы бар
құрылыс кепе болды. Бұл ... ... ... ... Ал ... ... болған жеркепе түрі - жерді шаршылап
қазып, алынған ... ... ... ... ... ... кесе көлденең белағаш ... екі ... ... ... тастап, үстіне топырақ салып, лаймен сылайтын, түтін шығатын
ойығы, кіріп-шығатын есігі болған. Оңтүстік ... ... ... ... халқында да үйдің мұндай түрін жер төле деп атаса,
өзбек халқының құрамына енген қыпшақтарда жерүйлерді «жер ... деп ... ... ХҮІ ғ. ...... ... қазып, топырағын босатқаннан кейін, үстіне су
құйып, қидаланған малдың қылымен, қой жүнімен, ... иін ... ... ... қазылған шаршының жиегіне бірінің үстіне бірін
қатар қатар етіп жұмбаздап ұрып, ... ... ... біткен соң, шұңқырды төмен қарай тағы да ... ... ... ... ... ... ... онан әрі көтереді. Күн
түсетін жақтан жалғыз терезе, есік ... ... ... мен ... ... ... теңелген кезде, іші-сыртын
лаймен сылап,төбесін мығым етіп қамыспен, шөппен жабады да, лаймен ...... ... ... ... ... ... Мұны Сыр
бойы диқандары жаз айларында егістік ... ... ... ... ... ағаш ... ... көк жантақпен жабылатын
да жел ұшырып кетпес үшін үстіне әр ... қам ... және ... ... ... тасталатын.
Қақыраны төрт қабырғалы етіп кіре берісімен қоса тайланған шөптен,
қамыстан, шарбақтан, балшықтан ... ... ... ... ... келтіріліп, оттық арқылы жылытылады. Бұл тұрғын жай түрі Оңтүстік
Қазақстанда кең тараған. Әдетте ола ... ... Ал ... ... ... ... «күрке» деп, оған жас төлдерді қамайтын болған. Ал
Амударияның төменгі ағысын ... ... ... ... ... ... сыртын сылаған үйлерін «какра» деп атаған. Ал ... ... ... ... ... кепе» деп ... ... тән ... ... ең көне ... бірі –
шошала. Оның сыртқы көрінісі дөңгелек болып, қаңқасын жоғары қарай сүйір
етіп жасалған. Оны ... ... ... ... ... қам ... ... Ақмола, Атбасар, Құсмұрын, Жетікөл ... ... ... ... ... ... бес ... болып, ағаштан қиыстырылып,
шаңырағы – түндікпен, ал кіріп-шығатын ойығы – киіз ... ... ... ... ... салыстыра айтсақ, киіз үй
түріне ұқсас шошалалар қола дәуірінен белгілі болған. ... ... ... жер бетінен тастан қаланған және жерден жартылай
қазылғандары да кездеседі. ... ... ... мұны ... деп атайды.
Оңтүстік Қазақстан және Жетісу аумағында тұрғын үй қора-қопсыдан аулақ
салынып, әрі асхана міндетін ... ... ... ажырасатын екі
бөлмелі тұрғын үй салынған. Мұның бір бөлмесі ... ... ... ... ... ... арналды. Мұндай үй нұсқасы «қоржын үй»,
Жетісуда «тоқал там» деп аталды. ... ... ... ... ... ... ... Қоржын үй тұрғызу әдәсі қарапайым. Ол үшін ауладағы
егістіктің, бақшаның, жауын-шашынның суы ... ... ... ... алынатын да, оны кетпенмен тегістеп, сабан, түйеқарын, кепкен жантақ
сияқты ... ... ... ... ... ... ... кейін шөп-
шалаңды сыпырып алып, үстіне су құйып, кілкіндісін ағызып, ... тағы ... ... ... тұяғымен таптауды ағаш тоқпақпен ұрып, нығыздап қатар
жүогізген. Жер ... ... ... кейін қабырға тұрғызылатын шаршыға
дуалдың егінмен ... ор ... оған ... ... етіп қамыс төсеп, соның
үстіне ғана үйдің қаңқасын тұрғызған. Оны ... ала ... ... үш ... суға ... ... ... араластырып, илеуін қандырған
балшықтан құйылған қам кесектен қалап, сабан қосылған лаймен ... ... ... ... ... ... астықтың түр-түрін бөлек ... қақ, ... ... жеміс, ірімшік, құрт, диірменге
тартылған ұн қоятын орындары, уақытша ет ... ... ... ... ... ... аталуы – екі ... ... ... ... ... дем ... ... болмаса, жарық түсіретін
терезе атаулының болмағандығынан.
Әдетте, үйдің терезе-есігі, бастырмасы күншуақ жағынан ... ... ... ... ара ... дуал ... жылытылатындықтан, үйдің
итарқасында түтін тартатын мұржалары мен бөлмелердің ауасын тазалайтын дем
тартқыш түтіктері ... ... ... үй ... масахана құрылып жатуға арналған
сәкі, құрт жаятын және жеміс кептіретін сөресі ... ... ... ... үй ... қажетті құрылыстар болатын.
Қоржын үй түрлері Сыр бойында, Талас Шу алқабында, ... ... ... ... ...... үйге ... немесе осы үйдің баламасы. Бұл
этнографиялық ... ... ... деген атаумен белгілі тұрғын үй
нұсқасы. Бұл қамкесектен соғылады. Қамыспен жабылып, төбесі ... ... ... болғандықтан «тоқалтам» деп аталды. Ауласында бірнеше
егіс танабы, жоңышқалық, диқаншылық пен мал ұстауды ... ... ... ... тағы бір ... оның төбе жабындысының шеті тақтаймен
көмкеріліп, ағаш кеспектерін үйдің бұғатына ... ... ... ... ... де ... деп аталатын тұрғын үй далалық қыстаулардың ең көп тараған
түрі. Ол шатыры бола ... ... ... ... жабылатын,
көбіне қамкесектен тұрғызылып, қабырғасы лаймен сыланатын немесе сырты
күйген қышпен қапталатын «ауыз үй», ... үй», ... үй», ... ... ... ... ... үлгісі. Қыстау тұрғындары жатақ бөлмеге
немесе қонақ бөлмеге кіру үшін ... ... ... ... төл ... ... ... тап болып, содан кейін бойы аласа,
терезелері тар, табалдырығы биік боөлмелерге, оның ... ең ... ... ... қазан оттығымен жылытылатын «жатақ үйге», онана әрі өз
алдына от ... ... ... ... шымнан және тақта тастан соғылған. Кейде күйген кірпештен ... ... ... ... ... ... ... шығыңқы бағаналар үйдің іргетасы болмайтындығынан ... ... ... үшін ... ... ... үйдің пішіні Қазалы,
Перовск, Маңғыстау, Торғай облысы өңірлерінде кездесті.
Шарбақ үй – Кенді ... ... ... ... ... қалыптасқан,
қаңқасы бұтақтармен шарбақталған тұрғын үйдің көне ... Ол ... іші ... ... ... құламасы бас жағын буған
қамыспен, неше түрлі ... ... ... Ортасына от
жағылатындықтан төбесіндегі түтін тартатын ойықтан ... ... ... Бұл кейінгі кезге дейін қазіргі тұрғын ... ... ... ... ... келген.
Дүкен – ағаштан қиыстырылған, бес қабырғалы шатырлы үйдің нұсқасы. Бес
қабырғалы болып келетіні тұрақты мекен жай салуда үйреншікті түрдің – ... ... ... түзу қабырғалы қаңқаға ... ... ... құламасы бес қырлы болғандықтан дем шығатын ойыға
қақпақпен жабылып, тіреуішпен ашылатын бес ... ... ... ... бұл қазір тұрмыста жоқ.
Қыстық – шатырлы ағаш үйдің шаршысы созылыңқылау ... ... ... қаланған үйдің түрі. Кіре ... үйді ... ... тамақ әзірлейтін оттығы болған. Бұл үйдің түрі Шығыс
Қазақстанға ... ғғ. ... ... ... ... үй сүйектері және оның атаулары. Киіз – үй ... ... ... ... ерте ... орын ... ... өркениетінің
басты атрибуты. Киіз үй Еуразия далаларында жартылай көшпелі және отырықшы
халықтар арасына кеңінен тараған. Сондықтан да киіз ... ... ... ... мән беріп тоқталайық.
Киіз үй жасау ағаш ұқсату өнерінің ішіндегі аса іскерлік пен ... ... ... ... ... ететін бірден бір өнер
туындысы. Әдетте киіз үй ... ... ... ... ... ... Киіз үй ... мен уықтары өзен жағасында өсетін әр ... ... Оған ... тал, көк тал, қара тал, боз тал, құба тал ... ... ... Тал, халық тәжірибиесі бойынша, киіз үй сүйегін
жасауға ең қолайлы ағаш түрі деп ... ... жиі ... ... ... кереге мен уыққа жарайтындарын таңдап алаып, екіншіден
өңдеуге өте қолайлы және одан бабымен кептіріліп ... уық ... ... және ... ... Сән ... ... ауқатты байлар, төрелер мен
билер ... киіз үй ... ... қайыңнан жасатады. Әдетте,
қайыңнан ... ... ... ... ... ... оның ... де
салмақты және өте берік болады. Қайыңнан жасалған кереге уықтарды мұқият
өңдеген соң, оны боямайды. Себебі, ағаштың ... ... ... ... ... аса ... рең ... тұрады.
Киіз үй сүйегіне жарайтын ағашты, көбіне үйшілердің өздері таңдап
алады. Ол үшін ерте ... ... ... жыл бойы ... ... қолданады. Киіз үй сүйегіне арналып жасалатын ағаштың ұзындығы мен
жуандығы ... уық ... ... ... ... ал ... ... мән беріле бермейді. Шаңырақ үшін ... ... ... және ... болуы қажет. Кейде мұндай ағаштар тым жуан болса, оларды
кесіп, ұзыннан жарып, шабады. Үй ағашын ... ... ... ... ... ... ... жаңа кесілген жас тал мен қайыңның ... көп ... ... ... ... ... ағашты
көлеңкеге жиып қойса, ол жуырмаңда кеппей, қабық ... құрт ... ... ... шіриді. Сондықтан, кесілген ағашты жылдам аршып, бас ... ... ... ... бір бөлек, уыққа арналған
әлдіректерін бір бөлек 20-30 ағаштан бір-бір бума жасап, ... ... ... ... ... ... бумаларды әдетте, сыдырылған тал
қабығының өзімен де ... Үй ... ... ... ... тасу ... ... екіншеден, көлеңкеге жиналған көп бумалардың бәрін ... ... үшін ... ... ... аударыстырып, астын үстіне,
ортасындағысын шетіне шығарып қозғап отырады. Ал, барлық бумаларды ... жел ... ... ... ... ... ағаш тез қурап,
жарылып кетпеу үшін оларға су бүркетіндей етіп бумалап ... тым ... ... ... ... үй ... ... «Қақасал кепкен ағаш», -
деп жоғары бағалаған.
Үйшілер үшін қажетті құралдар: тез, сықаурын, жоңғы, қуыс ... тесе ... ... қол ара, ою пышақ, үскі сияқты құралдар және кереге, ... ... ... әр ... қарапайым қалыптар мен кепкен ағашты
жібітуге арналған әр ... ... ... мен ... ... жібітуге
арналған қоз, мор, обын аталған ыстық пештер болуы керек. ... ... ... ... үйшілер мен шеберлер өздері ақ жасап алады.
Тез – үйшінің ең ... ... ... ... сүйегі ауыр, тығыз және
жарыла қоймайтын мықты қарағаш, қайың және жиде ағаштарының (ұзындығы 80-
100 см) жуан ... ... Тез ... үшін ... ... өскен екі мықты бұтағы бар тұсын таңдайды. Себебі бір ... ... екі ... сүйірлеу ұштарымен жерге кіре тездің бір басындағы екі
аяғының ... ... Ал ... ... ... ... ... мықтап
орнатылған арнайы аша ағашқа жатқызады. Жерге бұлайша орнатылған тез оның
үстінен ... күш ... де, ... ... болады және үйшінің жұмыс
істеуіне жағдай ... ... ағаш ... жөні ... ... айыр ... жатқызады. Қайткен күнде де үйші іске кіріскенде ... нық ... ... ... Үйші тез басқанда ылғи түрегеп
тұрып істейтіндіктен, оның биіктігі 1 метр ... ... ... ... ... ... дәл ортасына ені бір қарыс, тереңдігі ... ... ... ... ... екі ... оң және сол
жағынан арнайы жасалатын тік тесіктерге кертпек ... сәл ... екі ... ... орнатылады. Қисық ағашты түзетуде немесе
түзетілген ағашқа иін жасап мүсіндеуде осы қазықшалардың ... ... ... ... ... ...... түрде әбден кепкен, жуандығы білектей, ұзындығы
1,5 метр шамасындағы ... ... ... бір жақ ... басын «алақан», үйшінің жамбасына дәл келетін орта тұсын «жамбастық»,
ал, жіңішке «тұтқалық» деп ... ... ... ағаш ... оны ... түзететін немесе түзу ағашты көңілдегідей етіп ию ... оған ... ... тездің қарапайым көрінісі осындай. «Қисық ағаш жатпайды тез
қасында» деген халық ... киіз үй ... ... қарапайым қазақ
тезінің орны бөлек екенін аңғартқандай.
Кепкен үй ағашын ... ... ... үшін, оларды от қызуына қақатап,
балқытып алу керек, ол үшін үй ... ... ... ... ... сияқты пештерге салады.
Мор – деп аталатын пеш тақыр жерге ... 3,5 м., ... ... 30 – 40 см. етіп екі ... мен ... ... немесе
тастан қалайды. Бір басынан 2,5 м. мойын шығарады. Осы ... үй ... ... ... ... от ... Ал ... деп аталатын пеш жерден
қазылып, ол үшін ұзындығы 3,5 метр, тереңдігі мен көлденеңі 40-50 сантиметр
ор қазады. Ордың ... 3-4 ... ... шабақ ағаштар орнатып, үстінен
үй ағаштарын, ұзыннан ұзақ сұлатып жатқызып, шыммен ... ... ... бір ... от ... ... жағынан түтін шығады. Бұл пештерге үй
ағаштарын салып жібіту ісін үйшілер өздерінше «мор ... ... ... деп ... ... жағылған оттың қозына жібіту сияқты да қарапайым әдістің
бар екенін айта кетейік. Оны үйшілер өздерінше «қоз салу» деп ... ... үшін ... ... түйе ... ... ... от жағады да,
күлін жинамай орнынында қалдырады. Ертеңіне сол күлдің үстіне тағы ... әлі кебе ... ... ... тезек қалап, бықсытып қояды да от
астындағы ыстық күлге алдын ала су ... үй ... ... ... соң бір-бірлеп суырып алып, тезге салып өңдей бастайды. Дымдау ... ... ... алдында оның күймей, буланып жылдам жібуіне жағдай
туғызады. ... ... ... да ... Ол үшін ... ... көп ... құм үйеді, оны біраз жаймалап, үстіне қи жағады. Құм әбден қызған
уақытта жоғарыда ... үй ... ... жібітетін қоз болып
шыға келеді.
Жоңғы – үй ... ... ... ... ... ... екі сүйем, ені екі елідей темірден соғады. Екі ... ... бар, ... ... ... Мұның түзу жонғы, қуыс немесе ойыс жонғы,
тісті немесе ыру ... деп ... үш түрі ... Түзу ... өткір
жүзі түзу болады. Үй ағашын алғашқы өңдеу кезінде және керегенің ... ... ... ... жону үшін ... Қуыс ... ... ағашқа жұмыр бейне беру үшін жонады, тісті жонғының жүзі ... ... ... оны ... басы мен уық ... ыру сызықтар
жүргізу үшін қолданады. Мұны сызғы деп те атайды. Түзу ... ... ... тіс ... ... оны екі бірдей процесті орындауға
қолданады.
Үскі – кереге желісінің көк өткізетін ... және уық ... бау ... ... тесу үшін ... ... ... Ел арасында
үскінің бірнеше түрі болған. Соның ішінде ең көп тарағаны – араларын 20-25
сантиметр етіп жерге ... екі ... бас ... ... қарама
қарсы тесіктері болатын, оған темір үскі орнатылатын түрі. ... ағаш ... өн ... ұсақ ... ... ... Ол
кертпектер үскінің нық және жылдам айналыуына себебін тигізеді. ... ... ұзын ... бау осы ағаш білікшеден 2-3 рет шалынып
алынады да, оның екі ... бір кісі екі ... ... тартып отырады,
сонда үскі зыр қөағып оңды солды айналады. Ал, үйші айналып тұрған үскіге
кереге шыбықтарын тосып, оның ... ала ... көк ... ... тесіп шығады.
Үскінің екінші түрі қазықсыз жасалады. Сырты бұжырланған қысқа ... бір ... үскі ... екінші жағына қысқа темір ұзын етіп
соғылады. Оның төрт қырланған орта ... ... ұзақ екі ... ... ... жоғары жағы кіндік, төменгі үшкір жағы үскі ретінде
пайдаланылады.
Үскілердің жоғарғы жағынан ... ... ... екі ... ... ... тесікке кіндік кигізіледі де, ырғақ үстіне шалқасынан
сұлата жатқызған кереге сағаналарының көк ... ... ... қарай тесіп шығады. Үскінің бұл түрлері де қайыс бау арқылы екінші
бір кісінің күшімен жұмысқа қосылады.
Ырғақ – ... ... ... біркелкілігін сақтау үшін арнайы
жасалатын қалып. Ырғақ ... үшін ... ... ... шамалас
жарыстырыла қойылған екі сырғауылдың ... ... ... 1
метрдей төрт ағаш шыбықтар қырынан ... Бұл ... ... мен ... ... кереге сағаналарының мүсініне
байланысты болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... олардың біркелкілігінің немесе сәл ... өзі ... ... ... ... ... кемшілікті
жөндеуіне мүмкіндік береді. Керегенің әр қанатын көктеп болған уақытта да
оны осы ... ... ... оның ... ... ... ... керек, мұның өзі киіз үй сүйегінің орнықты, әрі берік ... ... ... ... ... ... үш қазық арқылы жасалады. Ол үшін
алғашқы уықты ... ... ... соң ... ... оның иінінде) оны
тақыр жерге қырынан жатқызады да, уық алақанының ... иін ... ... және уық ... ... биіктігі бір метрдей түзу жэонылған
үш ... ... ... ал ... ... жасалған уықтарды ретімен
бірінің үстіне екіншісін қырынан қыстыра береді. ... ... ... ... ... ... сол қалпында қатып, кейін су
тисе де, жазылмайтын күйге түседі. Уық иіні көбіректеу жасалатындықтан, ... ... ... ... балқып тұрған уық иіні жазылып кетеді.
Керегеге арналған ... ... үш ... тұратын уық қалпы болсын
үйші жұмысының өнімділігін арттыруға себін тигізеді. ... ... ... сағаналарының мүсініне де көзі қанығып әбден дағдыланған тәжірибиелі
үйші жасап жатқан бұйымның белгілі үлгі деңгейіне дөп ... ау деп ... уық ... салғанда, көбіне қателеседі. ... ... ... ... ... ... ... жөндеп, станаоктар
еңбек өнімділігін, ... ... ... үй ... бөлшектерінің
біркелкілігін, формасының беріктігін қамтамасыз етеді.
Үйші жұмысқа кіріспес бұрын неше қанат үйдің сүйегін ... ... орай ... ... ... ... ыңғайлайды.
Жұмыс орнын, құрал саймандарын жөнге келтіру олардың басты мақсаты.
Киіз үй ... ең ... және ұзақ ... ... ... ... Үйші ең ... кереге сағаналарын дайындауға кіріседі. Ол ... ала ... ... немесе мор мен обынға, керегеге арналған
ағаштардың он ... ... ... ... ... ... ... қозға
салар алдында суға малып алса, ол тез ... ағаш ... ... ... ... ... ... біртіндеп алып өңдеуге кіріседі. Ең алдымен
ағаштың қисық жерлерін тезге салып, түзетіп алады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... оның қисық жерін тездің
кертпегіндегі қазықшаның тұсына апарып ұстайды да, оны сықаурын ... ... ... ... оң ... ... ... сабы жағын
жамбасқа салып, бір босатқан уақытта ... ... ... ... қозғап отырады. Оның ұзына бойындағы олпы-солпысын түзететіп
шығады да, бас ... шапа ... ... ... ұзындықтарын біркелкі
етеді. Одан соң ағаштың жуан басынның екі жағын түзу ... ... ... ыру сызықтарын жүргізеді. Кереге сағаналарының қалған ұзына
бойын түгелдей қуыс не ойыс ... ... ... ... ... ... соң ... салу арқылы кереге сағаналарына арнайы мүсін ... ... ... мөлшерде иіндер жасайды. Осының нәтижесінде ... басы сәл ... ... ... тұсы ішке ... ... ... шығыңқы келеді. Ал, бір жағы біртіндеп ішке тартып, төменгі ұшы тіп
тік болуы қажет. Кереге сағанасын тігінен қойғанда оның басы мен ... ... ұшы бір түзу ... ... ... ... өзі киіз үй сүйегінің
орнықты және берік, әсіресе киіз үйдің салмағына ... ... ... шарты. Кереге сағанасының осылайша мүсінделуі бүкіл қанатының әдемі
болуына айтарлықтай әсерін тигізеді.
Мүсінделген кереге ... ... ... ... үстіне
қатарлап қоя береді. Шалқасынан қатар жатқан кереге ... ... және ... ... ... бірдей және біркелкі болуы
қажет. Мұндай біркелкілік болмаса, ... ... ... ... де ... үйдің ең көп тараған түрі – алты ... үй. Алты ... ... – алты ... үй деген мағынаны білдіреді. Сонда ... ... оның ... ... ... ... ... қарай кереге
бастарының саны, кереге басына қарай уық саны әр ... ... ... ... ... көздерінің үлкен кішілігіне қарай тор көз кереге
(жұдырық сыярлықтай болады) және жел көз ... (қос ... ... ... болып екіге бөлінеді. Олай болса тор көз және жел көз ... ... ... ... ... оған қарай уық саны да әр түрлі ... ... және ... ... тор көзді 12 қанат үйде – 180 бас, ... үйде – 130 бас, 6 ... үйде – 90 бас, 5 ... үйде – 60 бас болады.
Тор көзді керегенің біреуінде, яғни қанатта 15-16 бас, 6 ... ... ... 15, ... ... 16 басты болып келеді, яғни үйдің
қанат саны қанша өскенімен, оның ... 15, ... 16 ... ... Ал, жел көзді керегенің біреуінде 12-13 бастан болады, ал ... 12, ... ... 13 ... ... ... болу ... қанаттарды
бір-бірімен қосқан, яки үйді тіккен уақытта екі керегенің бір-бір ьасы
бірігіп, бір бас ... ... да, ... ... керегелердің әрқайсысының
басы тор көзді керегеде 15-тен, жел көздіде 12-ден шығады. Бұл ... ... тағы бір ... – киіз үй ... ... саны 6-дан ... ... керегелері әрдайым тор көзденіп жасалады, ал жел көз ... ... ... ... ... ... болады. Ол дауыл, құйын кездерінде
үй сүйегіне сырттан түсетін күш те ... ... өз ... ... түсетін табиғи күштердің тегеурініне үлкен үйлердің сүйегі төтеп
беретіндей орнықты, әлді болуы ... Тор ... ... ... сүйегінің
жасалуы күрделі, бағасы да қымбатқа түсетіндіктен, оларды кезінде ауқатты
адамдар ғана жасатты. Ал, жел көзді ... ... ... жеңіл, жасалуы
оңай, бағасы да арзанға түсетіндіктен, орта шаруалар ... ... ... ... ... Алты ... киіз үйдің бір тор көз керегесіне
жұмсалатын сағаналардың үлкенді-кішісін ... ... ... саны ... ... Оның ең ұзын ірісінің саны 18 болса, қалғандары сағанақ
атанады да, ... ... ... қысқара береді. Оның жалпы саны 24-ке
жетеді. Кереге ерісінің ұзындығы 2 метр ... ... ең ... ... ең ... 30 ... ... болады.
Жасалып жатқан киіз үй сүйегінің керегелеріне ... ... ... ... мүсінделіп, ырулар жүргізіліп болған соң,
олардың барлығына да көк өткізетін көздер тесіп шығу ... ... ... ... ... ... керегенің тор көз не жел көз ... ... ... басы ... ... ... қанатында
жоғарыдан төмен қарай сонша көз бар, ал әрбір кереге ерісінің соншама ... ... ... 15 ... ... әр ерісіне 15 тесік жасалу
керек. Шын мәнісінде, оның 13-і тесіледі де, ... ... ... ... ... деп атайды. Көк тесіктері ... азат ... мәні ... ... ... ... де бар. Азат қалдырмай
керегенің барлық ... ... ... ... ... ... Олай ... бір қанатының екі деңгейінен азат қалдыру арқылы оңай
жиылып-жазылуын қамтамасыз етеді, әрі жинауға да ... ... ... ... 15 ... ... тең ... қажет. Бұл
жағдай кереге көздерінің біркелкілігін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... қарай 5 тесік жасалып, 6-сы тесілмейді, одан әрі 3 тесік
жасалып, 10-сы тесілмейді, одан әрі керегенің етегіне дейін тағы 5 ... ... Кей ... 18 ... тор көз ... ... 15 тесік
жасалып, 4 азат қалдыратын жағдай да кездеседі. Мұндай жағдайда әрбір үш
тесіктен соң бір азат ... ... ... көз санының өсуіне
байланысты азат саны да артады. Азат ... жиі ... ... ... ... Азат ... бір үй сүйегінің барлық
қанаттарныда бірдей болуы қажет.
Кереге сағаналарының көк өткізетін көздері ... ... ... соң ғана оның ... ... бастайды. Ол үшін ең алдымен,
көктелетін кереге астына ... ... ... ... ... ... кереге сағналарын орын-орнына қояды. Содан кейін кереге көктеу ... ... ... ең ұзын ... екі ... етіп қиғаштап
орналастырады да, ұзынды қысқалы сағанақтар ... екі ... ... ... ... ... қанатқа дәл қиысатындай болып
көктеледі. Әдетте керегенің бір ерісінен ұзынды ... екі ... ... ... үшін түйе ... алдын ала тілініп дайындалған
жалпақ, ұзын ... су ... ... ... ... бір ұшын ... мүйіз
ине көзінен өткізіп, екінші жағынан кішкене тесік жасап, одан ине ... ... ... оның ... ... ... ... болады. Түбі
түйінделген ұзын таспаны екі қабатталған кереге сағаналарының тесіктерінен
төменнен жоғары қарай ... ... ... ... түбінен қайта
өткізеді де, қиып алады. Мұндай көк тозып үзілмесе, өз бетімен ... ... ... ... ... ... жуыр маңда
тозбайды. Бір үй сүйегіне қажетті кереге қанаттарының бәрін ... ... оның ... ... жасауға кіріседі.
Кереге сағаналарының көгі мен уық алақандары тесіліп ... ... ... ... ... ... ... немесе шыны сынықтарымен мұқият
өңделіп, көбінесе, жосамен боялады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... көк түсті май бояулармен боятады, содан
олар сырлы үй атанады. Тек ... ... киіз үй ... ... соң ... ... бірнеше рет қайтара сіңдіріп жағады. Содан
барып өте ұнамды қайың ағашының өзіндік табиғи түсін сақтайды. Мәселен, ... ... ... ... ... арнайы әкесі жасатқан 10 қанат
киіз үй сүйегінің боялмағандығы, мұқият өңделгендігі, керегелерінің өте
әдемі мүсінделгендігі ... 1865 жылы ... ... кейін Шыңғыс
аулында болып, осы киіз үйде жатқан генерал А.К.Гейнс тамаша киіз ... ... еш ... ... жазады. Осы А.К.Гейнс көрген Шоқан
үйінің қайыңнан жасалғандығын Ә.Х.Марғұлан еңбектерінен де байқаймыз.
Ал сән салтанат қуған, әсіресе ... ... ... байланыста
болған қазақ әкімдері мен ірі байлары кейде сырлы үйлерді місе ... ... ... уық алақаны мен қаламдарын күмістетіп, сүйектетіп те
әшекейлетін болған. Мәселен, ХІХ ... ... ... адай ... Талпақов Қаражігіт деген бай киіз ... ... таза ... ... және ... ... әшекейлермен мейлінше ... ... ... ... ... ... әр ... жіберген киіз үй сүйектерін айтулы шеберлерге жасатып отырған.
Сыр, ... ... ... ... түрлендіре безендірген. Осындай
қымбат үйлерді ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ханы ... ... сыйға тартқан. Сондай ақ ХІХ ғасырдың екінші жартысында Зайсан
қазақтары І Николайдың баласы Николайға сыйлаған үй де ... өнер ... ... ... ... ... мен шаңырақ арасын біріктіріп, киіз үйдің төбесін шығарып
тұратын иінді ұзын ағаштарды уық деп ... Бір үй ... ... ... кереге бастарының жалпы санына тең болады. Олай болса уықтарының саны
да, әрқайсысының ұзындығы да, ... де киіз ... ... яғни ... керегенің тор көз не жел көзділігіне тікелей байланысты болады.
Әдетте, киіз ... ... алты уық ... ... кереге
бастарының санына 6 маңдайша ұяларын қосып, жалпы уық санын есептеп шығару
қиынға ... Орта ... 6 ... ... ... ұзындығы 12-13 қарыстай
болады. Әрине, әр жағдайда, әсіресе шаңырақ көлеміне қарай уықтың ұзындығы
жоғарыда көрсетілген мөлшерден кейде ... ... ... ... мүмкін.
Қанат саны өскен сайын уықтың ұзындығы да арта ... ... 8 ... уықтары 15-16 қарысқа дейін барады. Үй төбесі конус тәрізді шошақтау
болады.
Уықтың ұзына бойын ... ... ... алақаны – кереге басына
байланып бекітілетін жалпақтау түбі; иіні алақанға ... ... ... - ... ... дейінгі оқтығы; қаламы – шаңырақ тесігіне еніп
тұратын уықтың төрт ... ұшы. ... ... ... түзу ... ыру
жүргізеді. Уық түбін шапашотпен доғалдап шауып, үскімен уық бау өткізетін
тесік жасайды. Уықтың қарын ойыс ... ... ... Уық ... ... дәл ... ... біртіндеп жіңішкере береді. Уықтың мұндай
конструкциясы, үйшілердің айтуынша, тегін қалыптаспаған. Біріншіден, уықтың
жеңілдеу болуына әсерін тигізсе; екіншіден, шаңырақ ... де онша ... оған ... ... тесіктер саусақ сыятындай ғана
болып жасалатындықтан, уық ... ... ... ... ... ... құрылған кереге бастарынан киіз үй аумағының 1/3-дей көлемде
болатын, дөңгелек шаңыраққа қарай жарыса ұмтылатын ... ... ... ... ... алшақтау болады да, уық қаламдары сұғынатын
шаңырақ ұяларының арасы 2,5 – 3 сантиметрден ... Олай ... ... ... те, ... ... де ... жоғары қарай
біртіндеп жіңішкере беріп, ... ... ... ... ... аңғартады. Мұның өзі халық шеберлерінің ғасырлар бойы эстетикалық
талғамы дамуының нәтижесі; ... ... ... оның алақанымен
тең болса, олар шаңырақ шеңберіне сыймайды, ал уық иіні ... ... ... түсетін салмаққа шыдамайды. Сондықтан, уықтардың ... ... әлді ... ... жоғары қарай жеңілденіп, жіңішкеруі заңды
қажеттіліктен туған өнер үлгісі. Уықтың ең жоғарғы жіңішке ұшынан оның ... төрт ... ... ... Уық ... төрт қырлы болуы
мен түбінен ұшына қарай жіңішкере беруі уықтың аунамауына, ... ... ... оның нық сұғынып, орналасуына қолайлы жағдай
туғызады. Төрт қырлы уық қаламын шапашот және түзу ... ... теп ... шығарады, оның біркелкілігіне мұқият көңіл бөледі.
Уық ағаш керегеге арналған ағаштан гөрі ... ... ... ... басу үшін оны да қозға салып, жібітіп алады, содан кейін тезге салып
түзетеді. Одан соң ... ... ... ... не ... қырып мұқият өңдейді. Уық иінін тезге басып иеді де, ... ... ... ... ... қалып қазықтар арасына қыстыра
береді. Мұндай қалыптың болуы үйшінің уық біркелкілігін ... ... ... ... ... ... жаңа ... уық иінінің қатпай
жатып жазылыңқырап кетуіне мүмкіндік бермейді.
Уық ... ішкі ... ... ... ... басы ... ою
өрнектер жүргізуді уық ағашы көтермейді, ... ... ... ... сырланып немесе күміс, сүйек әшекейлермен әшекейленеді.
Әбден жасалып ... ... ... ... бас ... ... көлеңке жерге қояды, олар үй сүйегі түгел біткенше тұрады.
Шаңырақ – киіз үйдің ... ... ... ... ... ... немесе 2-3 бөлек қайың кесіндісінен, кей жерлерде ... да ... ... ... ... та алдын ала дайындап, сыртқы
қабығын сыдырып, көлеңкеде кептіреді. ... ... ... ... ... екі не үш бөлек кесінділерден де жымын білдірмей дөп дөңгелек етіп ... ... ... ... 7-8 ... болатындықтан, оны
сындырмай дұрыс шеңбер етіп ию де ... ... ... ... ... тым қарапайым қалыптарына салып, шаңырақ шеңберін, яғни тоғынын
мінсіз етіп ... Ел ... ең жиі ... шаңырақтың диаметрі 1-
1,8 метрдей, кейде 2 метрге жететін шаңырақтар болады. Диаметрі белгілі
болған ... ... ... ұзындығын табу қиын емес. Әдетте
шаңырақ тоғынының ұзындығы оның диаметрінен 3 есе ... ... ... тоғынының ұзындығы 3 – 5 метр шамасында болады. Шаңырақ ағашын
шаппа ... ... ... ... ... ... жонғымен мұқият
тегістеп болған соң, оны құрым киізге орап, ... ... ... ... 10
шақты тәуліктен соң шаңырақ ағашы өз бойына жеткілікті ылғал тартып үлгерді
ау дегенде оны қазып алады. Осыдан ... ... ... су ... сіңген
кезде дайын тұрған қозға көмеді. Ыстық қозда бие сауым уақыт ... ... ... жібіген шаңырақ ағашын кірпіштен не ағаштан арнайы
жасалатын қалыпқа салып иеді. Жасалатын ... ... сай етіп ... дөңгелентіп кірпіш қалап қатырып қояды. Немемсе жуандығы жеңді
білектей ағаш ... ... бір ... ... ... арқылы
біріктіріп, оның шет – шетін арамен дөңгелентіп, шаңырақ диаметріне дәлдеп
кеседі де, шаңырақ қалпы ретінде пайдаланады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... болуы үйші жұмысын жеңілдетеді. ... ... екі ... ... ісі де осы қалыпқа кигізіп қойып
жасағанда оңай ... ... екі не үш ... ағаштан құрастырғанда кейде оның
әрқайсысына белгілі мөлшерде иін жасау үшін ... ... де ... ... саны киіз үй ... уық пен ... басының
санына байланысты жасалады. Оны тоғынның төменгі жиегімен жоғары ... ... ... ... Бұл тесіктер уық қаламдарының нық және бөгетсіз
сұғынуна сай өте ... ... ... ... ... және ... көз тесілетін жерлерін алдын ала белгілеп ... ... ... соң оны ... қашаумен төрт қырлап кеңітіп шығады. ... ... ... ... үшін ... етіп ... ... «көзеу» деп аталатын аспапты отқа күйдіріп ... Бұл ... ... ... ... ... түндікті төмен түсіріп алмас үшін оған
күлдіреуіш орнатады. Шаңырақ шеңберінің диаметрімен бірге ... ... ... ... дәл ортасынан кесе өтетін шыбықтарды күлдіреуіш
деп атайды. Күлдіреуіштің әр ... 3-тен 8-ге ... ... ... ... ... қарғаша, немемсе бақалақ деп ... ағаш ... ... ... ағаш саны әр ... тобында
екіден не төрттен жасалады. Кейде оларды күлдіреуіш шыбықтарының төменгі
жағынан әрқайсысына шегемен жапсыра ... ... ... ...... келе ... өнер.
Оңтүстік Қазақстанда шаңырақ күлдіреуішін жасалу тәсіліне ... ... деп ... ... ... ... ... қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады, 5-6 имектеу күлдіреуіштер
оны шаңырақ шеңберімен ... ... ... ... ... көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя ... ... ... ... ... ... түрін жасау оңай. Бірақ
көркемдік және беріктік жағынан дәстүрлі күлдіреуіш түрінен ... ... ... ... ... ... ... жасалмайды,
ол тек жосалаумен шектеледі. Ал, сән ... ... ... да ... ... ... ... немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ... ... ... ... саяз ... жүргізу арқылы әр
түрлі ... ... ... негізінен, геометриялық,
символдық, өсімдік және ... ... ... ... ... ... құралдың негізгісі үшкір пышақ сияқтанып
темірден соғылатын арнайы ... қобы деп ... ... сырлау, оюлау және күмістеу, сондай ақ ... ... ... ... және ... ... сән
қуған ауқаттылар ұстанған.
Киіз үйге ... ... ағаш ... екі ... есіктен,
маңдайшадан, екі босағадан және табалдырықтан тұрады. Осы есік бөлшектері
бөлек – бөлек жасалады. ... ... ... ... жасалған тесіктері
арқылы үйлесе бірігіп, біртұтас «сықырлауық» есік болып шыға келеді.
Сықырлауық есік ... ... ... ... көші-
қонның кезінде жинауға қолайлы. Киіз үй есігінің биіктігі ... ... ... яғни орта ... 170-175 ... ал ені 120-
122 сантиметр шамасында болады. Маңдайшаның ені 10-12 ... ... мен ... ... ... ... бұтақсыз қайыңнан шабылады.
Маңдайшаның енділеу келетін себебі – оның ... ... уық ... ... 6 тесік қашалады, кейде маңдайшаның үстінен уықтың алақаны
сыйып тұратындай тереңдігі 3-4 ... ... ... ... ... ... табалдырықтың үстіңгі жағының екі бастарынан
қос босағаның ... ... ... түзу ... екі ұя ... Ал,
екі ашпалы есіктердің топсасы есебінде оларды босаға жағынан, жоғарғы ... ... ... мен ... ... жасалған дөңгелек
ұяларға кіріп тұратын «сықырлауық» атты ... ... ... ... ... ... ұяларына кіріп тұрады. Ол есікті ашып жапқанда
сықырлаған дыбыс шығарады. Киіз ... екі ... ... ... ... ашпалы есіктері әр түрлі әдістермен ... ... әр ... ... қайың не терек ағаштарының жалпақ тақтайларынан
жасалса, енді бірде ... ... ... ... ... Киіз үй ... мен маңдайша, босағаларының ішіне қарайтын
беттеріне ою-өрнектер ойылып, түрлі түсті ... ... ... Кейде бәсекелес төрелер мен байлар киіз үй есіктерінің ішкі
жағын түгелдей әр түрлі өрнекті сүйек, күміс ... және ... ... ... де сәндейтін болған. Әдетте маңдайша мен босағалардың сртқы
беттері, ... екі жағы да ... ... әшекейлермен
безендірілмейді. Есесіне ашпалы есіктердің сыртқа қарайтын беттеріне ою-
өрнектер ... ... ... ... ... ашпалы
есіктердің ішкі және сыртқы беттеріне жүргізілетін ою-өрнектер екі түрлі
болады. Ішкі бетіндегі оюлар күрделі ... ... ... киіз үй ... әр ашпасын ұзынды қысқалы тақтайлардан
түзу бұрышты рама ... ... ... ... ... не
сопақтау 2-3 табақшалар орнатады немесе есік ашпасының үстіңгі жағының 1/3
бөлігіне тақтай табақша ... ... ... бірнеше таяныштар
тігінен орнатылады. Ал, басқа табақшаларға ою-өрнек ... үш ... ... ... ... ... түрлі түсті бояулармен көркемдейді, кейде
осы айтылған өрнектеу дістері қатар жүргізідліп әсемделеді.
Киіз үй ... ішкі ... ... сан ... ... ... тәсілі сирек кездеседі. Есік беттеріндегі ою-өрнектің өзі
бедерленіп ойылады, оның түрі біршама тереңдікке дейін ... ... ... ... ... ... оймыштың әр өрнегі нәзік болады,
бірімен бірі ... ... Есік ... ою-өрнектер негізі
өсімдік, символдық және ... ... біте ... ... деуге болады. Бедерлі ою-өрнекті қашау арқылы орындау тәжірибиелі
шеберлердің ғана қолынан келетін іс болған. Олар өз ... өте ... ... ... өте ... ... көздейді.
Қарапайым халық киіз үй есіктерін ешбір ою-өрнексіз ақ жасата береді.
Тіпті кейбіреулердің ашпалы ағаш ... де ... Оның ... ... «ит ... атанатын ағаш шарбақтармен күн көрген. Оның есесіне
әр үйдің есігінің сыртынан жабылатын киіз есіктері болады.
Көшпелі елдің ... ... ... жорық немесе көші-қон
кезінде уақытша тігілетін баспананың негізгі түрі – қос. Оның ... киіз үй ... ... ... Қос ... ... ұзындығы 3
метрдей 30-35 уық пен диаметрі 1 ... ... ... ғана ... ... ... шаңырақтың киіз үй шаңырағының кішілігі ... ... ... Ал, қос ... ... ... болады. Олар көбінесе
қарағай мен шырша ағаштарынан жасалады. Бұл ағаштар оқтай түзу және ... өте ... ... Қос ... ... 3 ... түп ... 5 сантиметр шамасында болатын қарағай кесіндісі жарай береді.
Мұндай сырықтардың бетін шауып, қабығын ... ... ... төрт ... ... қосқа арналған әлді уық шағады. Осындай 30-35 ... ... ... ... ... ... конус тәрізді
қостың қаңқасы қалыптасады. Мұндай қостаға ағаш есік салынбайды. Сыртынан
жабылатын киіз есік ... ... киіз ... екі үзік пен ... ғана тұрады. Өзі жеңіл, әрі жылы, жиюы мен тігуі де оңай ... ... ... ... пайдаланған.
Киіз үйдің ішкі жасау жабдықтары. Киіз үй сүйегінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... бірі –
адалбақан. Адалбақанды үйшілер ағаштан, ал ұсталар темірден жасаған. Кейде
ағаштан жасалған ... ... ... ... әр түрлі
әшекейлермен безендірген. Оның металдан жасалатын ... ... ... ... ұста ... ... ... ағаштан
жасалатын негізгі бөлігінің ішкі беттеріне ою ... ... Кей ... ... ... ... ... ағашынан немесе
қызыл қайыңнан жасайтын үйшілер оның ... ... ... ... ... ... ойып алады. Содан кейін ағаш бетін мұқият өңдеп, бірнеше қайтара
өсімдік майын сіңдіре жағады. Сөйтіп, ... ... ... енгізіп қояды.
Мұның өзі табиғи түсті беріп өте ұнамды болады. Ауқатты адамдар ... ... ... ... ... ... ... темірден салғызады.
Адалбақанның ұзындығы киіз үйдің іргесіне ... ... ... ... ... болу ... Тігінен сүйеп қоятын адалбақан бір
жағына аунап ктепес үшін, оның бас жағы екі айыр ... ... Бір ... ... ... сүйеледі. Әдетте, адалбақанның түп ... ... оның ... ... көміп қояды.
Адалбақан – киім, ертеректе қару-жарақ ілу үшін қолданылған.
Қазақтағы үйшілер ... көне ... ... өмір ... қалыптасып, ғасырлар бойы даму, жақсару процесінің нәтижесінде
шынайы халықтық өнер дәрежесіне ... ... ... ХІХ ... ... мен ХХ ... ... нағыз үй кәсібіне айналды. Э.А.Масановтың
зерттеулеріне қарағанда, ХІХ ... ... ... ... немесе
қалалар төңірегіндегі ел арасында, әсіресе ағашы мол ... киіз ... ... өзін – ... «уықшы», «шаңырақшы» деп бөлген.
Киіз үйдің үлкен кішілігін санына қарай ... Киіз ... ... ... ... он екі, он сегіз, отыз қанатқа дейін жететін түрлері
болған. Ауқатты қазақтардың киіз үйі 8 ... ... 30 ... ... ... және өте бай ... ... безендіріліп, әшекейленген.
Киіз үй керегесінің басы 70-80-нен 360-қа дейін ... Киіз үйді ... ... ақ орда, алтын орда, алтын үзік деп те атаған. Ал ... тән ... алты ... ақ боз үй, ... үй, қара ... ... итарқа, жолым үй, көтерме туырлықты, қалмақы үй, жаба салма, жаппа
деп те атаған. Ең ... киіз үй 30 ... ... ... киіз үйі ... ... тұромыстық, шаруашылық жағдайына
байланысты негізінен үш түрге бөлінген: 1) жаздыгүні тұруға арналған, ... жиын ... ... қадірлі қонақты күтіп алатын киіз үй, 3) жорық
кезінде тігілетін киіз үй. ... ... ... ... ... ... ... арналған киіз үйдің де түрлері болған.
Жолаушылар мен жорықшылардың ... ... ... қос, ... ... тігілетін үй), жорық үй деп атаған. Сондай ақ ... ... ...... ... ... қалқа, тошала сияқты киіз үйлер
тектес үйшіктер мен ... де ... ... ... ... сияқты үйлерді
көбіне, жаугершілікте, майдан шебінде далаға, жауын-шашыннан қорғану үшін
тіккен.
Туырлық үй – ... ... бар ... малды жайып бағатын
кеңістікке байланысты болғандықтан маусымдық жайылымның сонау ерте заманнан
қалыптасқаны белгілі. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... кезде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... келетін баспананың түрі.
Туырлық үй негізінен төрт қанатты, уықтары кіші гірім шаңыраққа ... қана ... ... ... жол ... ... Бай малын
бағатын тақыр кедейлер мұндай қоныс кезінде екі керегенің басын қабыстыра,
жалғыз туырлықпен жаба салатын немесе үш ... ... ... ... ... ... ғана қымталған үй түрі.
Қара үй немесе қараша үй – ақ үйдің ... ... ... ... ретінде пайдаланған. Ақ үймен салыстырғанда көлемі кішілеу, ... уығы ... әрі ... ... бойы ... болып келеді.
Көбіне қоңыр киізбен жабылатындықтан қараүй немесе қарашаүй деп атайды.
Отау – ел арасында, ... ... ... ... үш ... болып келетін, кішігірім шаңырағы болғандықтан алты қанат ақ ... түрі деп ... ... Ал, шын ... ... ұрын
барған үміті алда күйеу жігітке, жаңадан от ... ... ... ... ... ... ... құрылғысының кеудесі
көтеріңкі, күмбезі сымбатты болуына ерекше мән берген. Отау ... ... ... ... – табалдырығы да, ішкі жиһаздары, бау-шуы, ... ... ... ... ... да ... ... жасалатын
болған. Ақ босағаның белгісі ретінде жабынының мейлінше ақ ... ел ... ... ... отау үйге
ерекше сән беріп тұратын болған.
Молшылық пен сәттіліктің белгісі болып есептелген, ... ... ... ... (сүйегі) құрастырылып
ажыратылатын киіз жабынды киіз үй үлгісі – ақ боз үй немесе ақ үй ... ... 135-140 ... 15 басты алты керегеден , күмбезін құрайтын
ұзындығы 240-250 сантиметр ... 80-90 ... ... ... ... жететін шаңырақтан, босаға, маңдайша және ... қос ... ағаш ... ... ... ... екі ... түндікпен жабылады. Жылжымалы тұрғын ... ... және ... ... нұсқасы болып табылады. Ақ боз үй ... ... – ақ ... алу үшін бор ... ... ақ боз ... байланысты аталады.
Ақ боз үйдің өзімен қатар ... ...... үй деп
аталған. Ол асхана ретінде пайдаланылған. Ақ боз ... ... ... төрт қанатты, уығы қысқа, тікелеу болғандықтан, бойы аласалау
болып келеді. Көбінесе, ... ... ... қара үй ... үй деп ... киіз ... ... саналатын, құрастырылып ажыратылатын киіз
жабынды тұрғын жайдың аса сыйымды түрін орда деп ... Бұл ел ... ... ... үшін көпшіліктің қатысуымен салтанатты, рәсімді ... ... ... мен ... ... ... келіссөздер
жүргізуге, шартқа қол қоюға ыңғайластырылған 12, ... одан да көп ... ... ... ... 130-140 ... метрдей келген, керегесінің
биіктігі 240-250 сантиметрден, ... ... 310-320 ... диаметрі 200-220 сантиметрден кем түспейтін құрылғы. Жабынына
кәдімгі ақ үйдегідей өңдеуге оңай көнетіндіктен тығыздығы ... ... ... ақбоз қойдың күзем жүні жаратылады.
Хан ордасын дарбазалы қақапасының екі ... жер ... ... ... ... баспалдақтары бар мұнаралар бой түзейтін қорған
ішіне тігетін ... ... ... салу үшін ең плдымен арнайы үйілген
май топырақтың басын біріктіре түсу үшін үстіне оқтын ... су ... ... таптатып, ағаш тқпақтармен нығырлап негіз жасайтын болған. ... ғана ... сор ... үшін қопа ... төселген іргеге қалыңдығы
екі-екі жарым ... етіп қам ... ... ... (тісті) қорғанның
өзін тұрғызатын болған. Орданың бір жағына хан шатыры, аса құрметті қонақ
түсетін үй, ... ... ... алты ... ақ үйі, оның асхана іспетті
қосалқысы, бәйбішесінің үйі, ... ... т.б. ... ... хан ... ... ішінде саялы бақ, су тартатын
шығыры, ... ... да ... ... ... ... ... күйме арбасы қойылған, атқосшылары, аспаздары, күтушілері үнемі
хан айналасында болатын ақын, жыршы, ... ... ... ... әйелдерінің де өз ауылдары болған. ... ... ... ... ... ... ... алты шақырым жерде ... ... ... ... ... ордасының осындай болғаны
белгілі.
Қорғандағы дарбазалы қақпаның ... ... ... ... әрі-бері жүріп тұратын, найза, айбалта ұстап, садақ,
мылтық асынған төлеңгіттерден күзет қойылады екен. Хан ... әр ... биік ... басында, үйінді төбелерде қажет болғанда сақтық
белгі беретін күзет орындары болғаны белгілі. Сондықтан да хан ... ... ... ... гөрі ... аулақ жүруге тура келетін
өктем күштің құдіреті ретінде ... ... ... қисыны белгілі бір деңгейде алты ... ... ... ... ... ... тапқан ұқыптылығының
арқасында ағашты, ... ... әр ... ... былғарыны,
киізді, иірілген жіпті кәдеге жаратуда мүлтіксіздікке ... ... ... мен елшілікке жүргендер де ұлылығы мен
байлығы жағынан оның корольдер мен императорлардың сарайларыннан кем түсе
қоймайтынына ... ... ... ... ... ... ... сезімтал
талғамына сәйкес дамып, ою-өрнектің және оның ... ...... ... ... ... желісімен, тіптен киелі, ғұрыптық
белгілермен қойындаса, ұрпақтан ұрпаққа алмасып ... ... ... ... ... ... тіке сызықты сарындарға
негізделген өрнектердің кездесе беретіні де міне осыдан.
Ішкі жиһаздарының байлығын былай ... ... ... ... ... жолағы ақ қойдың жүнінен иірілген жіптен тоқылатын кілем
басқұрдан (оны ақбасқұр деп те атайды), кереге мен уықтың ... ... ... ... ... ... атты өрнектерінің әуеніне
құрылатын термебасқұрдан, ... ... ... ... ілінетін
шаңырақбау, уықбау, желбау салпыншақтарынан, шаңыраққоршау, туырлық, үзік
жолақтарынан, ... ... ... ... ... ... орма шиден,
шекпеленген ағаш ... ... және ... ... ... түрлі түсті тастармен толықтырылатын ою-өрнектерден
Ордадағы адам қиялына сия ... ... ... ... ... ... үзіктерінің етегіне оюлы ... құр ... ... ... ... ақ ... ... қарай айқастыра байланатына оның көшпелі қауым ... ... ... ... ... тағы бір ... құрылымдық жағынан мейілінше жетілдірілгені аса ... ... ... ... онда ... атаулының болмайтынынан да көрінеді. Керісінше, дауыл соққан кезде
тепе-теңдік сақтау және салмақты ортаға ... түсу ... ... ... ... киіз үйде екі жағынан ғана) бекітілетін де, кереге-
уыққа қыстыра салынатын желбау жолақтарын жерге сүйрете ... ... ... ... ... үшін ... ... екі жағынан арқанмен
бастыратын болған.
Қазақта бұрын киіз үйлерді ... ... ... әжетіне
жарататын дәстүр де болғанға ұқсайды. Жетісу жеріндегі ... ... ... ... ... Әділбекұлынан жазушы Эрнест Төреханов
жазып ... ... ... ... ... ... жайылымдарда кіші-
гірім құрылғыдан тұратын төрт киіз үйді тіркестіре тігіп, монша ... ... деп ... бірінші үйде шешінеді екен де, «қауыз» деген
атпен белгілі екінші үйде ... «тас ... ... ... үйде
қыздырынады екен. Төртінші үй «бүйрек» - ... ... ... ... ... ... ... өмірге бейімделген жылыту жүйесі болған.
Осындай моншада шомылғанын Кеген ауданының тұрғыны Қасымбек Қашқынбайұлы да
айтып берген. ... ... да осы ... ... болған шығар.
Дәстүрлі өнер мен тереңге меңзейтін тамырлардан нәр ... ... киіз ... ... жайдың осы бір үлгісі бүгінде
жоқ десек те болады.
Киіз үй – ... ... ... ... ... келе жатқан заттық,
тұрмыстық мәдениет жемісі. Ол қазақтардың материалдық мәдениет мұрасының
бірегейі ... ... Киіз үй ... өз ... жоғалтпаған ауылдық
жерлерде қолайлы жазғы баспана ретінде әлі де пайдаланып келеді.
Құрастырылып ажыратылатын тұрғын жайдың көне ... ... ... ... киіз үйі ... ... осы ... дейін көшпелі
халықтардың бірде-біреуі асып түсе ... ... ... ... түрі ... ... Моңғолдың гэрімен ... ... ... төменгі жағы иіңкі болатындығынан күмбезі
көтеріңкі, келбеті сымбатты болып келеді.
Ә.Марғұланның ... ... ... киіз үйі ... ... ... ... ... ... ... нұсқаларының негізгі элементтерін бойына сіңірген ... ... ... ... түрі ... ... ішкі ... жабдықтары. Киіз үй қазақпен көршілес Орта Азия
халықтарында да кездеседі. Олардың киіз ... ... ... ішінара кездесетін, бұрын көшпелі, жартылай көшпелі өмір кешкен
қырғыз, түрікпен, қарақалпақ елдерінің ... ... ... ... ... ... бойы ... құрылғыны түбегейлі өзгерістерге
түсіре алмағандықтан, ... ... тән ... ... ... тән киіз ... ішкі ... орналастыру тәртібі ұрпақтан
ұрпаққа алмасып ... ... ... мәлім. Қалыптасқан
тәртіп бойынша, киіз үйге кіре ... сол жақ ... ... ... ... ... ... Одан әрірек киім ілінетін адалбақан,
жас жұбайларға арнап шымылдық ұсталған төсек ағаш (төсағаш) ... ... ... қойылатын әбдірелердің, қаршындардың
(жүкқап) үстіне екі-үш қатар етіп көрпе-төсек жиналатын болған.
Үйдің оң жақ ... ... келе ... салт бойынша бос
қалдырылатын. Онда қарттар жайғасатын. Отбасында біреу қайтыс болса, арнайы
үй тігу ... ... ... өлікті де сол жаққа қойып, оң ... ... ұсақ ... дәм ... ... , ... қоятын
асадал (шкаф), қымыз ашытатын саба, керегеге ... ... ... тағы ... ... да осы оң жақ ... ... орналасатын.
Киіз үйдің ортасында үш аяқты темір ошаққа қазан асылып, от жағылатын
болған. Сондықтан төрге төселген текеметтің, кілемнің үстіне айнала ... ... ... ... Жаз ... әсіресе аса қадірлі
қонақ күтетін сәтте, үйдің ортасына жайылған алаша, кілем, ... жозы ... ... ... ... қонақтардың жайғасып
отыруына ыңғайластырылған төсеніш ретінде әр жерден ішіне жүн, қыл ... ... ... ... ... ... тысталған жержастықтар
тасталатын. Дәм жозыға жайылған дастархан ... ... ... ... ... оттық, жатақ, қонақ бөлмелерінің
жасауы киіз үұйдікіне ... ... ... ... ... ... Мысалға алсақ, жүк (көрпе – төсек) екі-үш қатар етіліп,
төрге ... ... ... ... тұскиіз, алаша бөлмелердің
есік-терезе ойықтары жоқ, көбіне теріскей жағына тұтылатын. Дастархан,
сүлгі, шашық, ... ... ... ... ... ... төбеге
бекітілген аспаға қаттап жайылатын. Ыдыс-аяқ асадалға, үйдің ... ... ... қойылатын.
Еденге тақтай төсеуге мүмкіндік бола бермейтіндіктен, шетін қышпен
қаластырып, ортасына кесек сынықтарымен ... ... ... ... етіп сылап сәкі, жатақ, қонақ бөлмелерінің үштен ... ... ... ... ... ... ши, киіз төселіп, көрпешелер салынатын
да, ортаға қойылатын жозы ... ... ... Жер ... ... салғанда құсжастықты (көпшікті) биіктету үшін ... ... үшін жеке ... ... ... оларға арнайы орын
белгіленетін. Әдетте, ол ... сол жақ ... ... төменірек
орналасады.
Үйдің терезелеріне жұқа, селдір бәтестен, есіктеріне барқыттан,
бедерлі жібектен тігілген перделер ... ... ... ...... асадал, төсек ағаш, адалбақандар, ыдыс-аяқтар киіз
үйдікіндей ... тән ... ... ішкі ... жергілікті елдің күнкөрісіне,
тұрмысына байланысты ... ... ... ... барлық аймақтарында бірегей қалыптасқан құбылыс.
Қазақстанды тарихи – этнографиялық тұрғыдан зерттеген зерттеушілер
қазақ үйінің ... ... ең ... ... ... төрдің қақ
ортасына бір-бірімен теке тіресе екі-үш, тіпті төрт қатар етіп ... ... ... назар аударған. Ескі түсінік бойынша, дала жұртына
байлық пен молшылықтың бірден-бір белгісі ... ... ... ... ... нақышына келтіре, реттеп жинауға ерекше мән берілген.
Мұндай ... ... аса бір ... үйлесімді істі көргенде қазақтың
«Қыздың жинаған жүгіндей екен» деп таңданатыны ... келе ... ... ... да ... реті бар. ... мен Сыр ... ол үшін ең ... ... ... бір ... ... әр ... ... толықтырылған шекпемен темір
нақыштармен әшекейленген жүкаяқтарға мейлінше бірегей әсемделген, ... ... ... ... да, үстіне жүк жиналатын болған. Ал
тікелей киіз үйдің ... ... ... үй ... киім ... ... ... қыларқанмен мәнерлеп буған тең, ... ... ... астына арнайы жайылатын, шеті малдың қылынан түрлі ... ... ... ... ... ... етіп басылған жұқа текемет
бүктесіні, жібектен, масатыдан, қырмызыдан, сәтеннен тігілген көрпелер, ақ
жібекпен, ... ... екі ... ... ... бір ... жиналатын да онсыз да бау-шумен безендірілген, тұскиіз, кілем
ілінген үй ішін ... ... ... ... үшін ... елдің жағдайында жүктің астына
жүкаяқ қою міндетті болмаған. ... неше ... ... ... үстіне әбдіре, қаршын қойылатын да, көрпе төсек
жиналатын. Әбдіре сандықтардың ою бастырылған ақ киізбен ... ... ... ... беріп, адамның жан дүниесін баурап алатындықтан,
мәңгілік есте ... ... ... жеке жеке тоқталсақ:
Қазақтың киіз үйінің өзіндік қалыптасқан қолөнер туындылары көптеп
саналды. Олардың ... ... ... төлтума мәдениетін,
ұлттық болмыс бітімімізді, сондай-ақ айшықты белгілерді ... ... үй ... ... ... болмасын өзінің эстетикалық ... ою ... ... ... таң ... Енді осы киіз
үй ішінде орын алатын қолөнер бұйымдары, киіз үй ... ... ... Осылардың бірқатарына тоқталып өтсек:
ХІХ ғ.екінші жартысы мен ХХ ғ.басында қазақтар арсында кең ... ... ... бірі – ... ... Ол ... «кереует» деп
те аталды.
Ағаш төсек-жатып тынығуға арналған жай лы жиһаз. Ел арасында “төсек
ағаш “, “ төс ағаш ”, “ ... ал ... ... ... ... ... ”, ... төсек ”, “сүйектелген төсек ”, ... деп ... ... ... екі басы ... ... жалпақ
арқалығымен бірге бөлек дайындалып, төрт аяғы сүйек, күміс, әр ... ... ... ... ... ... ... қоңыр бояулармен өте
әсем көркемделетін екі бетімен тұтасады. Қақ ағаштың түзу тақтайларынан
қүрастырлады. Оған ... те ... көне ... бірі екі басы тым ... және ... төрт аяғы ішке ... ... ні тік болады. Ал енді бірі ... тым ... алты ... ... ... ... ... үшінші түрі –
Омбы және Павлодар төңірегінде кездесетін бір жақ басы тым ... ... ... ... ... кушетка тәрізденген төсектер; төртінші
түрі тіп-тік төрт аяғы және екі басы ... ... ... бірге сәл
ғана шалқақтанып барып жоғарғы жағы ... ... енді бір түрі – ... ... жасалып, сәл ғана шалқақ орналасатын төсектер. Төсекағаштың
алтыншы түрі – төрт аяқты, үсті жазық екі ... бір ... ғана ... ... бар төсек ағаш. Жетінші түрі – орыс үлгісімен жасалған
төсек ағаштар.
Қазақстанның батыс өңірінде қазақ ... ... ... Құс жастықтың астынан төсейтін жастық ағаштарды, көбіне
қыздарына ... ... ... де ... ... ... ... сүйеншінің ішкі жағын оюлап, сырлап көркемдейді.
Жүкаяқ-қажетті үй жиһаздарының ... ... ... кйіз
үйде болсын, жер үйде болсын іргеде үйіліп жататын жүк атаулыныңбәрі аласа
жүкаяқтарға жиналады. Жүкаяқ ылғи ағаштан жасалады. Оның ... - ... ... ... ... болады. Жүкаяқтың бет
жағы көркемделеді. Бірде оның бетіне әр ... ... ... ойыстырылып,
күміс бүркеншікті шегелермен шегеленеді, оюда ойылады ... ... де ... ... ... түрлі уақ-түйек бұйымдар сақтау үшін үлкенді-кішілі қол
сандық, әбдіре және жағлан пайдаланған.
Жағлан-сандықтың көне ... Бұл ... ... сияқты үлкен
емес. Оның ұзындығы-60-70см, ені мен биіктігі-30-35см. шамасында. Жағланның
негізгі жұқа тақтайлардан құрастырылып, ... ... ... ... тек бет жағы ғана әр ... ... көркемделеді.
Жағлан бетінің дәл ортасынан дөңгелек, екі ... ... ... ... ... ... ... Төрт бұрышындағы
дөңгелек жұлдыз тәрізденіп бастырылған өрнектің ортасыда ... ... – үй ... Ол киім ілетін бұтақшалы бақан. ... ... ... де ... жасалып, алтын, күміс жалатылды. Әдетте,
адалбақан киіз үйдің ерлер ... орын ... киім ... Ол ... ... таза ... болып есептелді. Содан болу керек, бойжеткен
қыздардың бойтұмары, сүйген жігітінің хаттары да осы ... ... Ал ... – киіз үйде ... ... үшін қоршалған өреше шидің бір
басын сүйейтін ашалы қада. Жоғарғы басы уыққа тіреліп, оның ... ... ыдыс ... арнайы бұтақшалары болды.
Асадал – халқымыздың күнделікті ... үй ... ... ... ... – «ас ... сөзінен шыққан. Сондықтан да ас-суды,
ыдыс-аяқтарды салу үшін ағаштан жасалып, ою-өрнек ойылып, кейде ... ... ... шкаф ... жасалған тұрмыстық бұйым.
Кебеже – азық-түлік сақтауға пайдаланған. Қазақ халқы ежелден азық-
түлік сақтау үшін кебежені ... әрі ол кең ... ...... ... да ... бұйымның бірі. Сондықтан да ағаш ұсталары, оны
тапсырыссыз-ақ жасап, сата білген. Орта ... ... ...... биіктігі – 40-50, ал ені 40-45 см. көлемінде жасалған. Кебеженің төрт
қабырғасы, тұбі мен ... төрт ... ... ... біріктіріледі.
Мұның тек бет жағын ғана әсемдейді, ал ... беті мен екі ... ... ... бояулармен бояп қойған. Кебеженің бетін түгелдей ойып жасайды,
кейде оны боялмаған түрі де кездеседі.
Қазақтың ... ... үй ... атап айтқанда, тұс киіз,
төсек жапқыш, үзік бауларды, киім ... ... ... ... ... аяқ ... қол орамалдар мен ер-тұрмандарды, жалпы
тұрмысқа қажетті заттарды безендіру үшін кестелеу кең орын алды. ... ... мен ... өңірі мен етегін, белдемше сияқты киім бөліктерін
де кестеледі.
Кестелі бұйымдардың ішінде ең көрнектісі – тұскиіз. Ол үйге ... ... ... ... ... ... үй ... әл-ауқаты мен
дәрежесін білдірді. Ол қыз ... ... ... өзі тіккен бұйымның бірі
болды. Сондай өнер ... ... ... ... түрлерінің бірі
жасалу технологиясына қарай былғары ... ... ... ерекше. Бұл тұскиіз түрлері тек республика жұртшылығын ғана емес,
әлем жұртшылығын да таңқалдырып ... ең озық ... ... ... ... ... келе жатқан (Қазақстан ... ... ... ... ... қарақаспен
көмкеріліп, оның ішіне гүл ... ... ... өмір ... ... пен ... нышаны саналатын күн бейнесі
әдіптеледі. Сондықтан, тұскиіз жиһаз ретінде практикалық ... ... ... ... құт-берекесін білдіретін, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отыратын
киелі де, асыл ... ... ... қыз ... ... ... болып саналды. Мәселен, жас
жұбайлар отауында ол тек сәнді бағалы ... ғана ... ... ... ... ... де болды.
Кестелерді алтындап, күмістеп тігу сән-салтанат бұйымдарына тән. Бұл
үшін көбінесе барқыт, пүліш, ... ... ... ... ... үшін ... ... және күміс жіптер болған. Алтын және күміс
жіппен тігу түркі халықтарының бәріне тән. ... ... ... айыр
қалпақ, белбеу, шалбар, қамзол, сәукеле үшін әдемілік пен әсемдік және
эстетикалық талғам үшін ... ... ... тігілетін (жіпті санап отырып кеғстелеу) және
еркін ... ... ... санамай-ақ еркін тігу) кестелеу ... ... ... өмір ... сабақтасып жатқан шынайы
шаруашылықтың арқауы болды. Кестелеу өнерімен ... – ошақ ... ... өз ... ... десек те артық емес. Ол бір
жағынан жас қыздарды ісмерлікке тәрбиелеуде де басты назарға алынып, шешесі
қыздарына ... ... ... ... ... ... ... да өз
жасауына берілетін тұрмыстық бұйым түрлерін, киім кешектерін де ... ... ... ... бойынша, келін болып түскеннен кейін
«беташар» ... дәл бет ... ... ... ... ... ине
беретін болған. Ол өз әулетінің ісмерлікпен ... ... ... да сол ... ... білдірді.
Қазақтың кілем тоқу өнері сәндік қолөнер туындыларының бірінен
саналатын күні ... ... өз ... ... ... ... Көшпелі
тұрмыстың әдет-ғұрпы мен наным сеніміне сай қалыптасқан бұл ... ... сан ... ... мен ... ... үй тұрмысында ұзақ тұтынылуы, оның беріктігіне, төзімділігіне
байланысты. Қазақ халқы кілемді баршылықтың, байлықтың белгісі деп білген
Қазақ ... тоқу ... ... оның ... ... түрде
сызықша – «сумен» ажыратылатын қорған-қорғаушы мағынасын білдірсе,
кілемнің ұзына бойы ... ... ... өзіндік түр сипатын
аша түседі. Мұндай түрлерді Сарыарқада «түр», Сыр бойында «күмбез», «төбе»,
Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... «ою» деп ... кілемдерінің мағынасы өте терең. Оған дәстүрлі киіз кілемдер
мен кілем түрлері: түкті кілем, ... ... ... ... ... ... жатады. Тоқыма өнеріндегі осы бұйым түрлері қазақ әйелдерінің ... ... ... ... ... қазақ отбасынан көргендері туралы: «ешқандай да
қазақ әйелі бос отырмайды. Олар өз ... ... ... ... алып жіп ... жүн сабап, оны түтеді», - деп қазақ әйелдерінің
еңбекқорлығын жазды.
Қазақтар арасында ең көп тараған кілем ... бірі – ... ... ... ... деп те ... ... түкті кілемдері көлеміне қарай 4 – 5
ромбы ... ... және ... ... бойы ... тік бұрышты,
шаршы кейде сатылы болып келетін айшықтардан тұрады. Түкті ... ... осы ... тоқу ... кең тараған Қызылорда және Оңтүстік
Қазақстан өңірлерінде көп кездеседі. Сондай-ақ ілмек немесе ... де ... ... өз ... ... отырады. Кереге көз
өрнектер де өте әдемілікпен ... ... ... ... ... ... мен ... бейнелерін салуға тыйым салған. Сондықтан
мұндай көріністер сирек кездесіп отырды. Түкті кілем жиектері жалпақтығы 5-
7 см-дей ... ... үш ... ... ... ... тұрды.
Түкті кілемдер түсі немесе реңкі әдетте қоңыр қызыл немесе ... ... ... ... ... ... ... орналастырылған әртүрлі
сипаттағы ромб немесе шоқ гүлдер қоңыр, сары, қара, қызыл, жасыл түстермен
үйлесіп, ... ашып ... ... да ... ... ... ... қонымды әсер ала аламыз.
Түкті кілем көп еңбекті, ұзақ уақытты қажет ететін тоқыма өнері. Ол
жергілікті халықтың отырықшы және ... ... ... де байланысты.
Тоқыма өнерінің бұл түрінің қалыптасуына көршілес шығыс елдеріндегі өнердің
де әсері болды. Себебі, мұндай кілем түрлері ... ... ... ... алған. Қалы кілем деген тіркестегі «қалы» парсының «ғалы», яғни кілем
деген сөзінен шыққан. Ал парсыша қазіргі палас іспетті төсеніштерді ... ... ... ... ... өзіндік этномәдени ерекшелігі ... ... ... ... адам қалы кілем ұсынып, кешірім сұраса,
қадірлі, сыйлы ... қалы ... ... ... Сондықтан да
қазақтар арасында өзіндік жоғары бағалы, құнды зат ретінде күні бүгінге
дейін өз маңызын ... ... ... ... ... ... тұрмыстық
бұйымдарды да тоқыды. Олардың қатарында қоржын, керме, ... ... ... ... ... ... түкті етіп тоқыды. ... ... аясы кең ... ... түр түсі мен ... жағынан кілемге
ұқсас. Қоржын – балаларды сүндетке ... ... ... ... ... баланың сый-сияпат жинауы үшін қолданылса, ол әріректе киіз
үй төрінде ... ... ... ... орын ... ... мен ... үйдің сол жақ бөлігінде ілінді. Ол ұсақ түйек ... мен ... үшін де ... ... тұрмыстық бұйымдар Қазақстанның оңтүстік
өңіріінде көп кездеседі. Ал солтүстік өңірлерде, мұны оюлап жапсыру әдісін
қолдана отырып киізден жасайды.
Басқұрлар киіз ... ... ... ... ... байлау үшін,
сондай-ақ үйдің іші сыртын безендіру үшін ... ... ... ... ... Олар ақ ... ... басқұр болып бөлінеді.
Ал дайындалу әдісіне қарай түкті және тақыр болып бөлінеді. Жартылай түкті
басқұрлар да ... Оны ... деп ... Ал түксіз, яғни тақыр
болып өрнектелген басқұрларды өткерме деп атайды.
Қазақтар арасында ең көп ... және ең ... ... түрі – ... ақ ... Оның негізі таза, әрі ... ... ақ ... ... ... тұрмыс салтына сай орайластырылып жасалған
киіз үй жабдығының бір бөлігі.
Басқұрларда ою-өрнектіің геометриялық түрлері: ... ... ... ... ... мен ... әлемі де тыс қалмайды.
Тақыр кілемнің ең көп тараған түрі – ... ... ... ... ... безендірілген композицияны «араби» деп атаған. Жіңішке және
жалпақ өрнекті белдеулерді алмастырып отыру арабы ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Бұл кілемнің
түрін Қазақстанның Оңтүстік өңірлерімен қатар ... ... ... да кең ... ие ... ... ... торғай түрі,
алтыауыл, адай кілем, найман нұсқа, арабы, тақыр кілем, тазкілем ... ... ... бар. Ол ... еткен ортасына, сондай-ақ рулық
белгілеріне қарай сипат ... тұсы ... ... ... ... безендірілген
кілемдерді шаршы кілем деп те атайды. Орталық бөлігіне алмастырылып келетін
белдеулерді және олардың ... әр ... ... ... әдіптеу
техникасында орындалатын сатылы өрнектерді тақта кілем деп те ... ... ... қошқар мүйіз, құс тұмсық, бота көз, ... ... осы ... ... мен ... Орта Азия ... ... кең тараған
өсімдік тәрізді оюлар бейнеленеді.
Қазақстанның оңтүстігінде түкті және тақыр кілемдерді тоқу кең тараса,
олардың негізгі ... ... ал ... ... ... деп ... Мұны бойлай күлгін түсті «су өрнегі» ... бұл ... ... ... тас ... ... қуалай жүргізген
қаланы елестетеді. Кейде ортаңғы гүл күмбездердің орны түлкі ... ... мен ... көріністерімен де алмастырылып отырды.
Бүгінде түкті және тақыр кілем тоқу өнерінде Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... әлем жұртшылығының
назарын аударуда. Ол өте ... ... ... ... ... таң қалдырып, экспорт мәселесінде маңызды орын алуда.
Тоқыма бұйымдарының ... ... ... кең ... ... түрі – ... ... тоқу терме, кежім теру және орама ... ... ... Оның ... сол жіптерді айқастыра өру
барысында жасалады. Мұндай өрнекті белдеулер алашаның ... ... ... Әдетте, алашаның жиегі ... ... ... ... және көк ... ... ... Қызыл түспен қою қоңыр
немесе қызыл түспен жасыл, сары түстерді үйлестіру жиі ... ... ... ... ... сызықтардан құралып қайталанып отыратын
қосарлы ірімдер мен ромбылардан тұрады.
Кежім теру үлгісі Батыс және Оңтүстік Қазақстан өңірлеріне тән. ... керу ... ... арқау жіп өрнекке деп арналған төменгі
түрлі-түсті ... ... ... алып ... ал ... емес ... астында қалдырады. Олардың өрнектері әртүрлі болады.
Орама терме үлгісіндегі белдеулер өрнегі де өте ... ... Бір ... ... арқалық матаға өру процесінде өрнекті ашып
көрсету үшін негізгі тінге қатарластырыла қосымша жіп ... ... ... ... безендіріліп бұйсмның бетіне әр беріп тұрады, ал
теріс жағы біркелкі түс болып тегіс болып өріледі.
Көшпелі тұрмыс салтына сай ... киіз ... ... ... ... жарғақтар, төсеніш бөстектер, тулақтар мен мал жүні ... ... ... ... ...... ... оюлап жасалынған төсеніш. Ол ұрпақтан
ұрпаққа ... келе ... өнер ... ... - ... ... ... Сыру, тігу, немесе төсеніш ретінде сырғыта салу сияқты ... ... ... түсті киізден ойып, өрнек салып, шымқай ақ киізден
бетіне ақ, қызыл, сары маталардан ою бастырып ... ... ... ... ... үлгілері дайындалып қояды.
Сырмақтың жасалу әдісіне, ою-өрнегіне және көлеміне қарай өзіндік
атаулары бар. ... көш ... төр ... ... сырмақ, төсек сырмақ,
төсеніш сырмақ, бітпес ... тұс ... деп ... түрлері.
Көш сырмақ – көшіп-қонғанда жүк артқан көлікке, түйеге ... ... үшін ... Бұл аса ... ... бірі. Мұны қазақтар ерекше
қастерлеп, салтанатты мерекелерде пайдалануға тырысқан.
Төр сырмақ – төрге ... ... ... ... ... ... ... қонақ үшін киіз үй төріне төсеген. Ол үшін де
сәнді сырмақтарының бірі таңдалып алынған.
Орталы сырмақ – шағын етіп ... ... ... Оның ... ... ...... етіп сырылған, жатқанда жерден сыз өтпес үшін
төсектің үстіне төселетін сырмақ.
Төсеніш сырмақ – ... ақ және қара ... ... ... ... ең ... сырмақ. Оны ұзақ жылдар бойы пайдалануға болады.
Бітпес сырмақ - өте күрделі, әрі сәнді сырмақ. Оны жасау ұзақ ... ... Оны ... ... ол өте бағалы бұйым болып есептелген.
Тұс сырмақ – ... ... ... ... күрделі сырмақтар
қатарынан орын алады.
Қандай сырмақ болмасын, оны дайындау ... ... ... ... дейін өз маңызын жоғалтпай ... ... ... бірі – киіз ... ... киіз басу ... Қазақстан
территориясының барлық аудандарында дерлік кздеседі. Киіз басу ... ... кең ...... ... басуға көбіне қойдың күзем
жүні мен қозы жүнін пайдаланады. Ғасырлар бойы ... ... ... бұйымдардың бірқатарын киізден жасап келген қазақ халқы текемет
басу технологиясын әбден меңгерген.
Текемет бетіне түсірілетін геометриялық өрнек ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстарында,
Омбы, Тюмень жерінде «екі көзді» деп, Қазақстанның Оңтүстік және ... ... деп ... ... «су ... ... ... да
геометриялық өрнекті құрайды.
Қазақтың тұрмыс тіршілігі мал шаруашылығымен ... ... ... арасында текемет бетіне түр салуда қошқар мүйіз, қос
мүйіз, сыңар мүйіз, қырық мүйіз, сынық мүйіз, ... ... ... мүйіз,
түйе табан, омыртқа, от құйрық, құсқанат, жарқанат, қарға тұяқ сияқты
өрнектер де ... ... ... ... сай ... киізден тұрмыстық бұйымдар
да жасалды. Олар: кесеқап, шәйнек қап, тұтқыш, ... ... ... бұл ... ... ... да киіз үй ішінің жасау-жабдығын
әрлеп тұрды. Дегенмен де, бұл аталған бұйымдар ... ... ... ... ... оны ... көзі деп ата-бабасынан ұрпаққа жалғасып
келе жатқан мұра ретінде көздің қарашығындай сақтауда. Ал ... ... ... бүгінде музей экспозицияларында ғана кездеседі.
Киіз үйге қатысты наным – сенімдер. Қазақи салт санада қолөнердің қай
түріне болмасын, оған ... ... ... ... ... бір желі анық ... Бұл туралы біз этнограф ғалым
Ш.Тохтабаеваның еңбектерінен байқаймыз. ... ... ... ... ... ... саласында білгірлік танытып, өз ортасының
эстетикалық, ... ... ... ... тиісті. Демек,
қолданбалы өнер шығармалары синкретикалық сипатта болып, олар ... ... ... салт пен ... қызметтер мен қатар
этноаймақтық белгілерді білдірді. Қазақ қолөнеріндегі ою өрнек ... атап ... ... геометриялық, зооморфтық, өсімдік, заттық
тұрмыстық және ... ... ... ... ежелгі
мифологиямен, замана ағымымен тотемдік, анимистік және ... ... ... Мұндай құбылыстар киіз үй сүйегі мен оның
жасау жабдығынан да байқалып, қорғаушы немесе оңды ... үшін ... ие ... болды.
Табиғат аясында онымен қоян қолтық өмір сүрген қазақтар ... мен ... ... ... ... ... ошақ отын тұтата білген. Үй шаруасындағы әйелдердің айтуынша, киіз
үй күмбезінің саңлауынан шашыраған ... ... ... ... ... жұлдыздарды елестетсе, шаңырақ күмбезін сәндеп, сәт сайын құбылып
тұратын ою-өрнекті мата жолақтары Құс жолын көз ... ... ... ... ілінген түкті кілемдер үй ішіне жайқалған дала гүлдерінің
жұпар иісін жеткізгендей.
Жас жұбайлар үшін жаңа киіз үйді ... ... ... гүл
біткендей жолы болғыш әйелдер шақырылып, жұмыс аяқталғаннан кейін оларға
сыйлық жоралғы тартылатын болған. ... ... ... ... бауы бар ... ... ... айрықша сый арнаған.
Киіз үйдегі кеңістік – қазақ дүниетанымының тоғысқан жері. Осында адам
дүниеге келеді, үйленеді және соңғы сапарға ... Яғни ... ... ... ... ... ... Киіз үй – ғаламның моделі.
Бүкіл ... мен адам ... ... ... ... ... киіз үй ... ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй
рухтардан қорғайтын киелі орын. Қазақ ... ... ... ... ... қазақ ұғымында қасиетті саналған. Шаңырақ – күннің символы. Әдетте,
шаңырақ көтеріп жатқанда ешкім сөйлемейтін болған. ... ұл іс ... ... ... ... Қазақта «жеті уық шаншылғанша жетесіз
сөйлейді», - деген сөз осының дәлелі. Шаңыраңтың төрт ... - ... ... ... ... ... деп ұққан. Ертеде шаңыраққа
үрлеген қарын байлап қоятын болған. Ол бақ ... ... ... ... астында ошақ орналасқан. Ошақ адамның оты. Шаңырақтың
үстінде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды деп түсінген.
Киіз үйдің есігі ... ... ... Бұл – ... сәулесі үйге
бірінші болып енсін дегенді білдіреді. Есікке қарама қарсы бет – төр ... ... адам ... ... ... Төрдегі адамның отыру мәнерінде
де ерекшелік байқалған. Мәселен, Моңғолия ... ... егер ... ... ... ... жоқ деп ... Керісінше, әкесі тірі адам
малдас құрмайтын ... ... ... осындай таңбалық мәні болды.
Әдетте, төрдегі адам төрелік айтады деп сенген. Төрге ақ және қара ... ... Оның ... төр – ақ пен ... ара ... ... ... Төрде отырып билік айтқандар мемлекет ... ... Мұны ... – Енисей жазбасындағы «төр» сөзінің мемлекет
мағынасында қолданылғанынан байқауға болады. Қазақта: «Еділ үйдің – ... ...... ... – ұлы ... ... сөз бар. ... халқымыздың қасиетті жерін киелі киіз ... ... ... ... Ақ ... Көк орда, Алтын
Орда дегендердің өзі ... киіз ... ... ... Ал ... Ақ Орда осы ... заңды жалғасы, халықтық мәдениеттің
бүгінгі күнге жалғасуы.
Әдетте, төрге қонақ ретінде қыз ... ... «Қыз бала – ... ұл бала ... үй ... деп ... – қазақ халқының тұрмысында маңызды орын ... ... ... ... болмасын төр өзінің маңызын жоғалтпай қатаң сақталып
келген. Қуанышты мерекелер ... т.б.), ... ... ... ас, т.б.) және ... ... төр қашанда тұрақты ұғым. Себебі төр
сырт қараған елге отырған ... ... жағы ғана ... ... ... алар орнын, яғни бет-беделін анықтайтын орын. Бұл жерде ... ... ... ... ... емес, қазақ халқының
күнделікті тұрмысындағы төрдің маңызына тоқталмақпыз. Төр ... ... ... ... құрметтеліп келе жатыр. Ол қашанда сыйлы қонақ, қарт
кісілер шығатын ... ... ... қазақтарының арасында төрдің
дәстүрлі қырлары өте ... ... Бұл ... бір жағынан кешегі көшпелі
қазақ өміріндегі төр жөнінде біршама деректер береді. Моңғолия қазақтары
әлі күнге ... ... ... ... байланысты) тіршілік
кешіп келе жатқан этникалық топт. Сондықтан бұл халықтың ... киіз ... ... Біз ... осы киіз үйге сай ... тәртібінен
қараймыз. Моңғолия қазақтарының тұрмыс тіршілігіндегі төрдің қызметін үш
түрге бөлуге болады: 1) күнделікті, 2) жиын – ... 3) ... ... келгенде деп бөлінеді.
Күнделікті күйбең тірлікте төрді ақсақал қария немесе ... иесі ... ... киіз ... қақ төрі ... ... ... Ақсақалдар аздық етсе, жас ... ... ... ... ... Бұл ... алыстан бір сыйлы қонақ келсе ... ... ... ... ... ғана ... ... қонақтарға
ақсақалдардың қатарынан орын ұсынылады. Ал қалыпты ауылдың той-томалағы
болса дәстүр сол қалпында сақталынады.
Ақсақалдардан кейін ... ... ... киіз ... сол жағын
(төрден қарағанда) ала кимешекті апалар мен әжелер, олардың ... ... ... ... одан ... ... қыз ... жайғасады. Киіз
үйдің оң жағы ерлердікі екендігі қалыпты жағдай. Яғни төрдегі ақсақалдардан
бастап босағадағы жігіт желеңге дейін ... Бұл бір үй ... ... егер ... киіз үй ... ... өздері бөлек отырады. Ортада
қалған шағын бос орын қызмет көрсеттеін міндетті атқарады (шай құю, ... ... құю ... Кіре ... ... ... бос орын «аалңқай»
есіктің сыртына дейін қызықтаушы ... ... ... ... ... ... ... немесе жолаушы адамдар келген жағдайда төр ... ... ... ... қонақтармен қатар үй иесі, ер жеткен
балалары, сондай-ақ маңайында көрші отырған ... орын ... ... бала
– шаға киіз үйдің оң жағынада орта тұстан жеке дастархан жайып отырады.
Бұл «ет» ... ... ... ... ... ... екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға. Сол жақ
босағаға кебеже, саба, мес, күбі сияқты ... ... ... ... ... келген дүниені ғалымдар «құт» категориясымен ... ... ... ... ... іркіт, қымыз, шұбат сияқты ас
сусындар құйылған. Демек, сол жақ ... - ... ... яғни ... саналған. Айта кету керек, дәл осындай түсінік әлемнің басқа
елдерінде де бар. Ал ... ... ... да әйел символы ретінде бағалаған.
«Аяғын көріп асын іш, анасын көріп қызын ал» деген мақалдағы ... ... үшін де ... енген. Сол босағадан кірген дүние сыртқа шықпайды,
ол ... ... ... ... мұны ... ... - қатындыкі», - деп бір
ақ қайырған.
Ал оң босаға – ерлер жағы, яғни еркек ... ... ... ... оң жақ ... ер ... ат ... бүркіт сияқты ерлердің
шаруашылығына қатысты бұйымдар түрлері қойылған. Қатты жауын шашын кезінде
де ... жас ... оң ... кіргізетін болған. Оң жақ – аралық меже.
Босаға ... ... ... оң ... ... ... ... «биязы болсын» деп
ақсарбастың терісін төсейді. Босағаны пәк ... ... ... аралық
межеден өтіп, жанұялық өмірін бастайды. ... соң ... ... ... ... ... ... адамды да қазақ ақ киізге жатқызып, оң жақтан
шығарады. Демек, оң жақ бір ... ... ... ... сатыға
немесе бір әлеммен екінші әлемге өткізетін көпір іспетті саналған. Олай
болса, «керегең кең ... екі ... тең ... ... тілектің кейінгі
жолдарында әке шешең аман болсын деген ниет жатыр.
Шаңырақ көтергенде бақанның екінші ұшы ... ... яғни ... ... ошақ ... Ошақ орналасып, оған ... ... ... ... ... бос ... жаман ырымға саналған. Құт деген
түсінікті сарқа құйып алатын символдың басы осы қазан. Оның ... ... ... ... ... тайқазанды атауға болады. Қазақ
қазанды қатын баламен қатарластырып атайтын ... ... ... ... ... ғұрып бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді.
Қазанды татулықтың белгісі ретінде де ... ... ... ... ... ұшы ... қазан құйылған» деген аңыз осыны
меңзегендей. Олай болса қазанды ... ... ... де ... ... оң жақ бөлігінде, яғни ерлер жағында орын алатын қасиетті
бұйымның бірі – адалбақан. Ол ... ... ... ... әйел ... Бақан - әлемді тіреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөлі бұдан да
жоғары. Төсек ... сол жақа ... ерлі ... ... өсе ... бір табан жақындаса, адалбақанға екі табан жақындайды. Адалбақан әлем
ағашының символы. Әлем ... әлем ...... ... самұрық құс қонатын, арғы әлем мен бергі әлемді жалғастырған
ғажайып ағаш. Адалбақанға ... адам – ... ... ... ... ... ... сыр беріп, жаны күйзелгенде «Төрімнен көрім
жақын» деп қиналатыны да бар.
Ертедегі түсінік бойынша әлем үш ... ... ...... ... адамдар белбеуді басына байласа, жердегілер бөлінген, ал
төмендегілер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендегі ... ... ... ие. ... ... шалажансар туылып, өліп қалған малдың
төлін табалдырықтың астына көметін ... ... де ... ... ... ... шығу себебі осыдан қалса керек.
Оталмаған мылтық пен қақапанды домдау үшін ... ... ... таза ұстайтын әйел адамға аттатын болған. Себеп арғы әлем мен бергі
әлемнің арасындағы қаскөй ... ... пен ... ... ... ... туындаған.
Көптеген киіз үйлердің, сондай ақ бүгінде отырған баспаналарында да
құрметті орынды «атаның көзі», ... ... деп атау ... ... ... ... әр ... әшекей бұйымдар ілініп, ... ... ие деп ... ... ... адамдардың, батырлар мен
ұзақ жасаушылардың заттары айрықша сиқырлы күшке ие деп саналды. Қолданылып
келген ... ... ... салу ... ... жоралғылар орын алған.
Айталық, киіз үйдің оң жақ бөлігіне ілінетін ... жын ... ... ... ... ақ пышақты, үй ішінің тіршілік арқауы саналатын қазанды,
бесікті (балалардың ... ... ... ... (ұйқының бұзылмауы
үшін), төсек пен оның шымылдығын (жас жұбайлардың бақытты ... ... ... бас ... (бас ... үшін), тұмарды (өмірді ... ер ... айыл мен ... ... ауып ... ... ... адамдарға
беруге болмайтын. Бас киімдерді, ер-тоқымдарды ағайындық белгі үшін ... ... ... ... сенімінде киіз үймен астасып жатқан тағы бір ұрпақ
аралық ... бар. ... ... ... әйел жатқан киіз үйге бүкіл
ауыл әйелдері жиналып, біреуі қолынан демеп, енді ... ... ... ... ... көрсеткен.
Толғақ қысқан кезде олар шаңыраққа ... ... одан ... арқөан керіп әйелді екі қолтығымен асылтқыза сүйенткізеді. Екі әйел
екі жақтан бел тарту ... ... ... ... ... де ... берілу сипатында да киіз үйдің
алар орны ерекше. Мәселен, ас берудің өзі үй ... ... Ел ... жан-жақтан келген қонақтарды қарсы алу, күту, ас беретін елдің
елдігіне үлкен сын болған. Асты айтарлықтай етіп ... әр ру ... ... қосады. Қонақтарға тііглген үйлер ошақтан кемінде 50-100 метр
қашықтықта, кейде одан да алыс ... ... ... ... ... ... жайылады; шақырылған адамдардың бәрі осы ... ... Кіші жүз ... ... ... дейтін адамының Қаракөл
басында өткізілген ... 140 үй, 200 кісі ... ... ... тігілген. ХІХ
ғасырдың 90 – жылдарында ... ... ... ... ... ... ... арасында берілген Кәрібайдың асында қонақтар үшін тігілген ақ
үйлердің саны 200-ге ... ал ... мен ... ... шатыры
тігілген. Бұлардан бөлек жер ошақ басынан бірнеше үйлер қатар тігіліп,
әрбір үйге бір молдадан ... ... ... ... Қорысбайдың
асына 500 үй тігілген. Сонда қарап отырсақ, қайтыс ... ... ... ұрпақтары мен дос жарандары үй тігуде алдына жан салмаған. Әрине ... ... ... ... ... ... ету де сол ... негізгі міндеті болған.
Әдетте, асқа арналып тігілген үйге ... де ... ... ... Әр руды ... ... сыйлы адамдар ең әуелі асқа тігілген
ауылдан ерекше ... ... ... сеп жүгі ... ... ... ... марқұмның қаралы үйіне келген бетінде марқұмды жоқтау дәстүрін
атқаруға тиіс. әдетте ... ... бұл үшін ас ... ... ... ... келіп тоқтайды да, сонан кейін аттың басын киіз үйге қарай
қоя беріп, «Ой бауырым», «Хан ием», «Мырзам» т.б. ... ... ... күйі аттарынан қарғып-қарғып түсіп, қысқа ғаан бата ... ... ... ... құрмет көрсетуі керек. Сонан кейін барып
марқұмның үй ... ... ... ... етеді. Бұл дәстүрлік ырым
жораның тәртібі бойынша қонақтар қаралы үйге кірерде ... киіз ... ... ... киім ... ... ... басқа да
ұстаған заттарына қолдарын тигізіп, сипап өтеді де тәу ... ... ... мұсылманша бата қайырып, бет сипайды. ... ... ... кейін «азасына салғанымыз», «азасына қосқаным» деп марқұмның
үй ішіне өздерімен алып ... ... ... ... ... /63/.
Қарғыстың ең ауыры да киіз үйге байланысты болған. Мәселен,
«шаңырағың шарт ... ... ... күлдіреуішің күрт сынып артыңа
қадалсын» деген жолдан ұрпағың көбеймесін, азып ... ... ... Ал Моңғолия қазақтарының арасында тағы бір мынадай ... ... ... Ол «көк ... ... ... ... деген. Мұның
мағынасы үйіңнің айналасын жайқалған шөп бассын, оны таптайтын үйіңде адам
қалмасын, балаларың, үрім-бұтағың ... ... сөз. ... ... деп ... ... киіз үйге қатысты наным сенімдер, киіз үйдің
тек заттай мәдениет рөлін ғана атқаратындығын емес, ... ... ... ... мәйегі екендігін білдіреді. Әдетте, киіз үйге қатысты
наным сенімдер практикалық қолданыста да бүгінгі өмір ... ... ... ... ... ... ... түрлері
2. Тұрақты баспана түрлеріне қатысты ғылыми еңбектер
3. Қақыра қандай там үлгісі
4. Киіз үй сүйектері және оның ... Киіз үйге ... ... ... ... ... ... өзіндік жұмыс тақырыптары:
1. Киіз үйге қатысты наным сенімдер
2. Қазақтың тұрақты баспана түрлері
3. Киіз үй оның ... ... ... баспан түрлерінің жергілікті ерекшеліктері
5. ХҮ - ХҮІІІ ғғ. ... ... ...... ... ... дәстүрлі ағаш ою өнері. Қазақтың ағаш ою өнерінің ... ... оның ... ... ... және орта ғасырлық
көшпелі және жартылай көшпелілердің сан қырлы мәдениетін түсінуде ееркше.
Ол халқымыздың шаруашылық-мәдени, ... ... ... ... ... ... ... мен саяхатшылардың, әскерилер мен
шығыстанушы зерттеушілердің жазбалары мен еңбектерінде ... ... мен ... ... ... ... құнды мәліметтерді
кездестіреміз. Ол туралы алғаш Геродот жазбасында (б.з.д. Ү ғ.) ... Ол ... ... ... өмір ... Қыс ... ағаш үй ... қымталып жабылып, жаз кезінде төбесі ашық ... - ... өз ... ұқсату өнерінідегі ең басты баспананың бірі – киіз үй, ... ... ... орта ... саяхатшылар: Ахмед ибн Фадлан, әл-
Якуби, Гильом де Рубрук, ибн ... ибн ... т.б. ... ... ... ғ. ... Ф. Ибн ... «Бұл елдің кейбір ағаштары өте қатты
болады, олардан үлкен шеберлікпен күркесі бар төрт доңғалақты мықты ... - ... ... ... Адам ... өз ... ХҮІІ ғ.
Қазақтарда күйме арба болғандығын айтады.
ХҮІІІ ғ. ... ... ... ... ... ... мәдениет мен тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... Ал ... ... ғ. Екінш жартысында қазақ
ауылында болып, олардың қолөнері, салт-дәстүрі, наным-сенімі туралы, ... ... киіз ... ... ер тоқым және ыдыс-аяқтардың
жасалатындығын жазып қалдырды. ХІХ ғ. М.Красовский, А.И.Левшин, И.Соловцов,
Р.Краутц т.б. еңбектерінде де ағаш ... сөз ... ... ХІХ ... ... ... ... зиялылар
аталған Ш.Уәлиханов және оның ағасы Мақы Уәлихановтың ағаш бұйымдарды ... ... Мұса ... ... онан ... ... да осы ... жақындау болғанын да айту керек.
Қазақтың дәстүрлі ағаш ... және ою ... ... ... басатлады. Қола дәуіріне жататын (б.з.д. ІІ мыңжылдық) Бөрібас
сайы (Орталық ... Орал сай ... ... ... ... ... қыстақтарында да аағштан қиылған тұрғын үйдің қаңқалары табылған.
Ал сақ-сармат дәуірінде жер бетіне ағаштан салынған ежелгі сәулет ... ... ... Үғ. Жататын Бесшатыр қорымында да көптеген
қорғандардан ағаш бұйымдар табылды. Мысалы, Бесшатыр, Пазырық, ... ... ... ағаш ... ... ... сыртына
жануарлар бейнесі бейнеленді .
Ағаш ою және ұқсату өнері Қазақстанның барлық ... ... ... ... ... Ағаш ... бай өлке ... табылатын
Оңтүстік, Шығыс, Солтүстік аймақтарда кеңінен қолданыс тапты. Оңтүстік-
Шығыс өңірде ... ұл ... ... күн ... - ... ... сақталған.
Ағаштан бұйымдар жасау үшін, ең алдымен ... ... ... ... Ол ... ... қажетсіз бұтақтардан тазалайды да, ойық жерлері
болса бітеп тастайды. Содан соң ... ... ... ... мақтамен
немесе жүнмен жағады. Қолмен ағаш әрлеу көп еңбек сіңіруді қажет етеді.
Әдетте, ... ... ... ... ... ... ... аранлған
лакты күйдірілген ыстық май мен пісте ағашы ... ... Ағаш ... ... ультрамин және киновар бояулары, ал
желімдеу үшін осы бояуларға жұмыртқаның ағын қоюланғанша араластырады.
Ағаштан жасалған бұйымдар ... ... әрі ... ... ... ыңғайлы болды. Ағаштан тұрмыстық ... ... ... «ағаш ұстасы» айналысты. Олар ... ... ... беттеріне ою ойып, өрнек салып әсемдеді. Мысалы, ожау
сияқты ... ... тік ... ... ... үшкілденіп жатық салынды.
Өсімдік тектес көп шиырлы өрнектер ... ... ... ... сыртқы сызықтары ғана қалыңырақ ойылды.
ХІХ ғ.екінші жартысы мен ХХ ғ.басында қазақтар ... кең ... ... жиһаздардың бірі – төсек ағаш. Ол «төсағаш», «кереует» деп
те аталды.
Ағаш төсек-жатып тынығуға арналған жайлы жиһаз. Ел ... ... “, “ төс ағаш ”, “ ... ал ... ... ерекшеліктеріне
қарай сырлы “төсек ”, “күмістелген төсек ”, “сүйектелген төсек ”, ... деп ... ... ... екі басы ... ... ... бірге бөлек дайындалып, төрт аяғы ... ... әр ... ... былғары, қызғылт, күрең, сары, жасыл, қоңыр бояулармен өте
әсем көркемделетін екі бетімен тұтасады. Қақ ... түзу ... Оған ... те ... көне ... бірі екі басы тым ... және жайдақ
болады, төрт аяғы ішке қарай кіріңкі ні тік болады. Ал енді бірі ... тым ... алты ... ... аяқты төсек ағаштар, үшінші түрі –
Омбы және Павлодар төңірегінде кездесетін бір жақ басы тым ... ... ... ... болмайтын кушетка тәрізденген төсектер; төртінші
түрі тіп-тік төрт аяғы және екі басы ... ... ... бірге сәл
ғана шалқақтанып барып жоғарғы жағы имектеу келсе, енді бір түрі – бастары
түзу ағаштан ... сәл ғана ... ... ... ... түрі – төрт аяқты, үсті жазық екі басында бір ... ғана ... ... бар төсек ағаш. Жетінші түрі – орыс үлгісімен жасалған
төсек ағаштар.
Қазақстанның батыс ... ... ... ... ... Құс ... астынан төсейтін жастық ағаштарды, ... ... ... ... де ... Сондықтан олардың сыртын
түгелдей, сүйеншінің ішкі жағын ... ... ... үй ... ... ... бірдей, кйіз
үйде болсын, жер үйде болсын іргеде үйіліп жататын жүк атаулыныңбәрі аласа
жүкаяқтарға жиналады. Жүкаяқ ылғи ... ... ... ... шамасында болады. Жүкаяқтың бет жағы
көркемделеді. Бірде оның ... әр ... ... ... ... ... ... шегеленеді, оюда ойылады немесе түрлі-түсті
бояулармен де өрнектклетін түрлеріде болған.
Әр түрлі ... ... ... үшін ... ... ... және ... пайдаланған.
Жағлан-сандықтың көне түрі. Бұл әбдіре сандық ... ... Оның ... ені мен ... ... ... жұқа тақтайлардан құрастырылып, сырты түгелдей қалың былғарымен
қапталады, тек бет жағы ғана әр ... ... ... ... дәл ... дөңгелек, екі шетінен жапырақ
тәрізді дөңес көздер көксауыр былғарыдан ... Төрт ... ... тәрізденіп бастырылған өрнектің ... ... ... – үй ... Ол киім ілетін бұтақшалы бақан. Адалбақан
ағаштан, кейде темірден де ... ... ... ... ... ... киіз үйдің ерлер бөлігінде орын алып, киім ілінді. Ол ... ... таза ... ... есептелді. Содан болу керек, бойжеткен
қыздардың ... ... ... ... да осы ... ... Ал ... – киіз үйде ас-су сақтау үшін қоршалған өреше шидің ... ... ... ... Жоғарғы басы уыққа тіреліп, оның бойына ... ыдыс ... ... бұтақшалары болды.
Асадал – халқымыздың күнделікті тұрмысындағы үй ... ... ... мағынасы – «ас адал» сөзінен шыққан. Сондықтан да ас-суды,
ыдыс-аяқтарды салу үшін ағаштан жасалып, ою-өрнек ойылып, кейде ... ... ... шкаф ... ... ... бұйым.
Кебеже – азық-түлік сақтауға пайдаланған. Қазақ халқы ежелден азық-
түлік ... үшін ... ... әрі ол кең тараған. Кебеже – кімге
де болса да қажетті бұйымның ... ... да ағаш ... ... жасап, сата білген. Орта есеппен кебеженің ұзындығы – ... ... – 40-50, ал ені 40-45 см. ... ... ... төрт
қабырғасы, тұбі мен қақпағы төрт қырлы төртқазық арқылы біріктіріледі.
Мұның тек бет жағын ғана ... ал ... беті мен екі ... ... ... ... бояп ... Кебеженің бетін түгелдей ойып жасайды,
кейде оны боялмаған түрі де кездеседі.
Қымыз үшін арнайы ағаш ... да ... Олар ... ... ... ... ... піспек т.б. болды.
Тегене - үлкен дөңгелек, шұңғыл ... ... ... осы ... Оның ... 10-15 л.-ге ... болады. Ол құйылғын қымызды
сапырып отыруға ыңғайлы. Әдетте, тегенелердің іші-сырты мұқият өңделіп,
сыртына ... ... ... тегенелердің қақпағы ағаштан жасалып,
күміс әшекейлермен көркемделеді.
Тегенеге құйылған қымызды ... ... құю үшін ағаш ... Ол ... ожау деп те ... ... ... сапыратын
ожаудың екі түрі кең тарады: оның бірі – ұзын ... ағаш ... ... ... ... күмістеп, оюлап безендірді. Кейбіріне ілгек
салынып, енді бірінің басына аттың басы ... Ал ... ... ... ... ... Қазақстан өңірлерінде кездеседі. Ожаулардың қай
түрі болмасын олар мұқият өңделіп, сырт пішіні әркелкі жасалды.
Жайпақ табақтар – ағаш шеберлері ... ет ... ... ... ... та шабылады. Бұл ыдыс-аяқтарды жасауға арнайы қайың
кесінділері мен ... ... ... ... кептіреді. Содан кейін
тұзды суға қайнатып алып, тағы да көлеңкеде дегдітіп алып, асықпай ... ... ... ... ... ... суға ... арқылы
пісіріліп жасалған ыдыстар ыстық-суыққа төзімді және оңайлықпен жарылмайды.
Кесеқап – кесе сынып қалмауы үшін ағаштан ... ... ... ... ... ... ... – ағаштан жасалып, әр түрлі әшекейленген бұйым. Бұл кір ... ...... ... ішуге арналған ыдыс. Оны қайыңнан, қызыл
қайыңнан да ойып жасайды.
Шаруашылыққа қатысты ... да ... ... ... болды.
Олар: сірге, мұрындық, тағанақ, ыңыршақ және балар ері – ашамай т.б.
Сірге – бұзаудың, құлынның, ботаның тұмсығына енелерін еміп ... ... ... ... ... төлдерді еенсімен бірге өріске
жіберуге де ... ... ... ... де ел ... ... жияр» рәсімі
болған. Бұл үшін күзге қарай шөп буыны қатқан кезде бие ағытылып, бұзаудан
сірге алынар шақта жайылған дастарқан ... ... ... деп ... ... ортасы ауа бұзаудың танауына сірге салып, ... ... ... ... ... да, ... да ... жайылып семіруі үшін пайдалы.
Күзде ауыл балалары семіз бұзауға шалма тастап, ... ... ... ... оны ... айналдырған. Бұл күнге арнайы ... ... күн бойы ... ... жияр» қымызы ішіліп, үлкен адамдар
мал бастың амандығына бата беріп, тілектер айтқан. Тілек бата ... ... ... ен салынып, сол малға мұрагер болар ұрпаққа бәсіре
тай да ...... ... екі ... арасындағы мұрын шеміршегін
тесіп, көлденең өткізіп қоятын жіңішке таяқша. Оны қатты ағаштан, көбінесе
тобылғыдан жасайды. Мұрындыққа бұйда ... сол ... ... ... ... ... Мұрындық салынған мал біраздан соң салт ... ... де ... тез ...... жүк ... ... зат. Жүкті бір жағына ... үшін ... ... ... бұрап, ілмегіне екінші арқанды іліп
отырып айқастырып байлайды. Бір түйеге артқан жүкке 4-6, ... 8 – ... ... Ол тиелген жүктің көптігіне де байланысты.
Ыңыршақ - өгіздің үстіне жүк тиегенде салады. Оны өгізге ер-тоқым
орнына ... да ... ... ... ... ...... шеберлері ұл балаға арнап ашамай ер жасаған. Әдетте,
ұл ... 3-4 ... ... атқа ... үйреткен. Ашамай ер аса күрделі
болмаған. Ердің алдыңғы қасы мен артқы қасы екі ... биік етіп ... екі ... ... ... ... ерге отырғызғанда сол тесіктен таяқша
өткізіп, ат үстіндегі баланы мықтап ұстатып, аяғын үзеңгі қапқа кигізеді.
Қазақтың сүйек және мүйіз ... ... ... ... ... туралы жан жақты этнографиялық мәліметтер
бізге Д.Шоқпарұлының «Қазақтың қолданбалы өнері» және ... ... деп ... ... ... ... ... қазақтың материалдық
мәдениетіндегі жалпы сүйектің этнографиялық мәні туралы ... ... ... ... ... ... ұқсату өнерін
айтпас бұрын, ең алдымен ... ... және ... ... шығу ... ... берген жөн. Сүйекті – зат деп білсек, ол адам мен хайуанаттар денесінің
қаңқасы. Тіліміздегі «сай-сүйек», ... ... ... ... ... ... ... салу, халқымыздың ертеден келе жатқан
көркем өнерінің бір ... ... ойып ... ... ... ... ... ағаш бұйымдардың бетін, аттың ер-тұрманын, әбзелдерін,
сондай-ақ музыкалық аспаптардың бетін безендірді
Қазақта сүйекті ... ... ... ерте ... ... бақи ... ... шеккен адамның мәйітін туған
жеріне, кіндік қаны ... ... ... ... жөн көрген.
Жаугершілікте қаза болған жаунгерлердің сүйегін «қорлайды» деп жат жерде
қалдырмай, мәйітін сілтіге ... ... ... ажыраған сүйекті тері
қапқа салып, киізбен орап, туған жердің топырағына әкеліп қоятын ... ... ... ... ... ... әкеле алмаса, бір саусағының
сүйегін алып келген. Алмас – Нұрманұлы Алматов Арғынбай ... ... ... жеткізгенін былай жырлайды:
«… Сүйегін артып ердің күзде келдік,
Тар кезең, етін сылып, киізге ... ... сап, ... ... ... ... тозақ … »
Сол сияқты бұрынғы қариялар жөн сұрасқанда бір – ... ... - деп ... ... ... ... кейінгі ұрпақ суысып кетпесін деп, бір –
бірімен қыз алысып, қыз ... ... Оны ... ... деп ... ... адамның мәйітін жер – бесікке тапсырар алдында жаназасын
шығармай тұрып, тазалап жуындырады. Осы рәсімді «арулау» деп ... ... тірі ... ... ... біте ... ... жолдас – жобалары,
құрбы – құрдастары атқарады. Осыны «сүйекке ... деп ... – кім ... оғаш қылығымен көзге түсіп, жұртын ұятқа қалдырса,
ондайды «сүйекке таңба салды» дейді.
Тұғырынан таймаған, қайратты, ширақ ... ... асыл ... ... ... наным, сенімдерден «Жауға қойыңды қалдырсаң да
сойыңды ... «Су ... ... ... «Сөз ... ... ... өтеді» деген сөз мәйегі – мәтелдер де туған.
Қазақ үрдісінде өлшем бірлігі ретінде адамның өз сүйегі алынған:
1. Бой – кісі ... ... - ... ... өз бойына тең;
3. Құшақ – периметрі кісі бойына тең шеңбер;
4. Жарты құшақ ... – кісі ... 2:1 – тең ... Адым – ... ... ... Жарты адым – бойдың 4:1 – не тең өлшем;
7. Қолтық – қолдың басы мен қолтықтың аралығы;
8. Шынтақ – қолдың басы мен ... ... ... ...... ... ұшы мен ... бірінші буынының
арасындағы қашықтық;
10. Кере қарыс – бас ... ұшы мен ... ... ... ара ... ... - бас бармақ пен төртінші саусақты кергендегі ара қашықтық;
12. Сүйем – бас ... ұшы мен сұқ ... ұшын ... ... ... сүйем – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан
бүгіп, кергендегі ара қашықтық;
14. Елі – бір ... ... бір ... тең, екі саусақ – екі
елі, үш саусақ – үш елі, төрт ... – төрт ... ... ... ... елі – төрт ... пен ... біріктіре
ұстағандағы қалындық
16. Тұтам – жұмыр затты тұтамдап қысып ұстағандағы қалыңдық
17. Табан – ... ... мен бас ... ... ... – ұсақ ... басбармақ пен сұқ саусақтың арасына қысып
алғандағы сиымдылық ... ... – қос ... ... біріктіре қобылай ұстағандағы
сиымдылық өлшемі
20. Уыс – қолдың ... ... ... ... ... өлшемдері: Кісі бойы, белуар, тізе, тобық
Мал тұрқымен өлшенетін өлшемдер: Ат құлағы, ат бауыры, аттың тізесі,
ат шашасы, ат ... ... ... да ... ... бойы, найза бойы, құрық
бойы, қамшы сабы, таяқ тастам т.б. ... ... ... ... ұқсату өнерінің тамыры өте тереңде
жатыр. Оның дамуы тас дәуірінен басталады. Көне дәуірде сүйек және ... ... ... Темір өндірісінің дамуына байланысты сүйек
бұйымдары ... ... ... ауыл ... ... бұйымдар жезден, қоладан, темірден жасалды. Осы орайда сүйек және
мүйіз бұйымдарының ... аясы ... ... ... және ... ... сүйектеу өнері дамыды.
Еліміздің кейбір шеберлері мал мен аңның ... ... ... құс пен балықтың да сүйегін өңдеп, одан неше ... гүл, ... ... ... ... ... өте ұсақ ... өрнекті суреттер
салып жүр. Сондай-ақ малдың, аңның ірі сүйектерін бұрандалап, ... ... өте ... ... ... де жасалады. Ал сүйектен
жасалған қобдишаларды ... ... ... ... айна ... пен
тоғызқұмалақ тақталары т.б. заттарды өте жиі ... ... ... ... ... ... күміс қақтау сияқты жұмыстар өте
нәзік болумен қатар аса шеберлікті ... ... ... ... ... ағаштан көшіп-қонуға ыңғайлы кебеже, жүк аяқ, кереует, ... ... ... ... сияқты заттар жасаумен қатар, малдың бүкіл
сүмесін де (тұлабойы және одан шығатын өнімдері) қажетке ... ... ... сүтін, майын, тамаққа терісімен жүнін ... ... ... ... ... ... мен мүйізін зергерлік өнеріне
негізгі материал ретінде пайдаланады. Сүйекті ... ұрып ... және ... ... ... ... мен ... Ысқыш тобыршық, шөміш сап, ұршық
бас, шүмек, қағаз кескіш, қармақты біз сияқты заттар сүйектен ... ... жас ... ... ... оюға, өрнектеуге өте қолайлы.
Семіз малдың сүйегі май сіңген сарғыштау, кесуге де, ақ сары ... ... ... де ... ... жас ... ... кеуіп шатынамайды, өңі де
бұзылмайды, ұзақ сақталады.
Сүйек ұқсатушы зергерлер, әсіресе түйе мен жылқы сүйегін ... ... ... ... қара кемік болмайды және олар ұзақ сақталған
сайын сарғыш тартып түр ажарлана түседі. Ол ... ... ... ... ... ... сиыр сүйегі де жарайды.
Сүйекті ағартып немесе сарғылт мөлдір ... етіп ... ... ... ... ету үшін оны ... ыстық қоламтаға көміп
кептіреді, ал сарғылт түске ... үшін май ... ... ... ... ұқсатушы шеберлер жылан тіл пышқы, әр түрлі түрпілі егеулер
шапашот, асыл ыңғыру, қайқы ... ... ... ... ... ... қолданады. Бұлармен іс істеу үстінде ең бір шартты ... ... әр ... да бір қалыпты салмақпен ... ... және ... ... ... алып, мұхият қарап отыру. Сүйек ісіне арналған
аспаптар әр ... ... және асыл ... ... ... ... ... аздап ыстық су құйып отырса сүйек шытынамайды.
Дегенмен де, бүгінде қолданыстан шығып қалған ... ... ... ... ... ...... зергерлер көріктің көмейіне көмір салуға,
ыстық шоқты көсіп алуға, күл шығаруға арнайы ... ... ... ... қож ... ... қазбай деп те атайды. Металл қаңылтырдан
жасалса, ол ... деп ... ... ... қалақты диірменнің
шанағындағы ұнды қапқа салу үшін қолданған. Қожыны әзірлеу үшін ... ... бойы ... ... қыр сүйекті шауып тастап, іліп қою
үшін бас ... ... ... ... ... бал ашқан. Сондай-апқ ірі қараның, жылқының жауырыны
әріп жауға арналған тақта ролін де атқарған.
Аттарақ. Жылқы малын ... ... ... оны ... ... ... да назар аударды. Бапкерлер бәйгеге қосар сәйгүлігіне жабу жауып,
ащы терін алған соң суытып ... ... ... тұз ... ... сор ... ... қалады. Осы сорды үгіп түсіру үшін ... ... ... ... Оны ... деп ... ... жасау үшін жіліншік сүйекті қақ жарып, ағаштың аша ... ... ... бедерлеп егеумен тіс, жүз салады. Тарақ жүзінің
тереңдігі пышақ сыртындай, яғни 3-5 ммдей ... ... ... шаш ... та ... пышақ та саптаған,
түрлі бұйымның саптарын ... ... ... ... азу ... ... жоғары бағаланған. Қазақта «пышағыңның жүзі қайдан ... ... сабы ... ... - ... сөз бар. ... деп піл сүйегін
атаған.
Ескек - теңіз, көл ... ... ... үшін ... бір ... ірі қараның қос жауырынан жасалған. Ол үшін үстіңгі қырын алып ... ... ... бір ... жеңіл, қатты ағаштың екі басына шығыршық
арқылы ... ...... ... ... атайды. Ол инемен қап, қанар
қаптардың аузын ... ... ... ... жаңадан шығып келе жатқан
өркенін де сояу, сүйрік деп ... ... ... ... ... ине -
сояу сол қамыс сүйрігіне ... ... ... ... ... «тырнақтары сояудай» деген сөз тіркестері осыдан қалса ... - ... ... тілгенде оны біркелкі етіп сыдыру үшін
қатты ағаштан немесе мүйізден ... ... ... Мұны ... ... жасаған.
Тоқубіз – қойдың, ешкінің кәрі жілігінің құрығынан әзірленеді. Кейде
оны кәрі жіліктің «шыбығы», «қамшысы» деп ... ... ... ... осы жанама сүйекті таза мүжіп, қырнап тазалап алған соң үшкір
жағын егеумен егеп, ілдіргі жасайды. ... ... ... ... қолғап,
шұлық, шәлі, мойынорағыш т.б. киім кешек тоқыған.
Батырғы – ірі ... ... ... жара ... ... бір сүйем,
бір ұшын сүйір, әрі қайқылау етіп егелген бұйым. Онымен былғары, торсық,
көнек сияқты заттарға батырып ... ... – ірі ... жіліншік сүйегін жарып, ... ... ... ... ... ... ... Содан кейін екінші ұшын тілшік қалдыра
инелік жасаған. Одан балықшылар ау тоқыған
Шүмек – ... ... асық ... ... бұйым. Ол үшін
жіліктің асық орналасқан басын ... ... ... ... егеп
жұмырлап алады. Содан кейін екінші басын жіліктің жуандайтын ... ... ... еегп, тазалап, біраз уақыт майға ... ...... басын ағаштан әзірлеген Иірілетін жіптің ыңғайына
қарай оны кейде тастан да жасаған. Сол сияқты ірі қараның ортан ... ... ... ... ... басын кесіп алып, ұршыққа бас әзірлеген.
Зымырауық – қойдың ортан жілігінің жамбас ұясына кіретін жұмыр ... ... ... ... ... ... тесікке емен, тобылғы
сияқты қатты ағаштың төменгі жағын үшкірлеп енгізіп, тегіс ... ... ... ол көп ... дейін тоқтамай айналып тұрады.
Зырылдауық – қойдың бақайшық ... ... ... ... ... Ол үшін ... қырнап тазалап ортасынан екі жерден тесіп,
оған жіп өткізеді. Содан соң сол жіптен ұстап, бір ... ... ... Оны ... ... босатып жібергенде бау ырғағымен әрі-бері айналып
зырылдаған дыбыс ... ... ... сүйектер де дойбы тасы ролін ... ... жай тас ... ... би ролін жүрген.
Жебе, сүңгі – жаугершілік заманда металдың орнына сүйектен жебе ... ... ... ... ... ... қозының жауырынын да
бекіткен. Содан ол қозы жауырын ...... ... ... екі ... ... шаңғы. Киізден
басылған аяқ киімге таңып алып, мұз үстіне сырғанауға болады. ... ... ... ... арамен тіліп, екі басын қайқайта егейді. Оның
алды артынан тесіп, алдыңғы тесіктен ұзындығы бір құлаштай ... ... ... деп ... Ал ... тесіктен кішкентай ғана ... ... Оны ... деп ... – ұзын ... құстардың жіліншігінен құсбегілер бүркіттің
аузына су құятын ... ... ... және оған ... ... мен наным сенімдер.
Қазақ мал сүйегін өте қатты қастерлеген. Көшкенде де сүйек-саяқты
қалдырмай ... ... ... ... аңдардың сүйегі мен мүйізінен әр түрлі сәнді әшекей
бұйымдар ... ... ... ... сүйек бұйымдар осы уақытқа
дейін өзінің архаикалық ерекше нанымдық мәнін жоғалтпай ... ... ... ... жүйесінде мал мен жануарлардың жекеленген сүйек
бөліктері қорғау, желеп-жебеу күштеріне ие. ... ... ... бас ... мүйізі, тырнағы, тұяғы, сирағы, жауырыны, қары
жілігі, мойын омыртқасы, тарамысы қолданылды. ... ... ... де тағылды.
Қазақ мал сүйегін өте қатты қастерлеген. ... де ... ... ... ... еті мен ... ... дәстүрлі қағидалар негізі олардың
табиғи құнарлығын ескеруден шыққан. Мал еті мен жіліктерін үлестіру үрдісі
адамдардың әлеуметтік ... жас және ... ... ... ... Осыған
орай қалыптасқан ұстанымдар, жора-жосындар дәстүрлі қоғамдағы қатынастардың
ұдайылығын қамтамасыз ететін бітімінің құрамдас бөлігі. Ырым ... ... ... ... адамдарына тартылуы немесе керісінше бір
мүшенің берілуіне тыйым салынуы дәстүрлі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қою ... егінді сырт көзден
сақтау ниетінен туындаған. Бас сүйекті жерге тастамай, мал-жан баспасын ... ... : ... төбесіне, жартастың үстіне, ағаштың бұтағына
ілетін. Орталық Қазақстанда асқа ... ... ... ... қою, ... ... қу басты қадаға шошайтып қарақшы
етіп тігу кездеседі. Әйгілі жүйрік, бәйге, ... ... ... ... биік таулардың, шыңдардың басына киізге тігіп, шиге ... ... Мұны ... ... ... деп атайды. Қазақта кейде қу
басты арнайы жеке сөзбен «толағай» деп атайды.
Бақсылар есі ... ... ... ... ... қу ... Ол үшін қу басты қазанға салып қайнатады да, ... шиге ... ... ... ... ... суға орамалды малып ... ... ... ... шашады. Бұл бойынша, жылқының басы қазандағы ... ... атқа ... суды ... ауру ... ... ... жын
атқа қызығып мініп, науқасты тастап кетеді.
Әдетте, бас ... ... ... ... Бас тартылмас бұрын
«бастың жолын ашу» рәсімі орын ... ... Бала ... келгенде және жаңа отау тігілген соң,
сойылған қойдың мойнын бітеу мүжіп, ... ... ілу мен ... «мойны берік болу, мойны қатаю, беку» сияқты ... ... ... Ал отау иесі мойынды бітеу мүжіген соң,
шаңырақтан ... ... ... ... түзу ... ... ... берік болсын деген ырымнан туындады.
Тобық. Тобыққа тіс ... ... мүжу ... ... ... ... соң, ... келін қандай болады», - деп жүк ... ... ... ... ... ... сарбаз жорыққа шыққанда
«қорғайды», - деген ... алып ... ... ... тобықтың қонақ
табағына түспеуін қадағалау – үй ... ... Егер ... қонақ табағына
кетіп қалса, қалай болғанда да оны қайтарып алуды мақсат еткен. Себебі,
тобық мал мен ... құты деп ... ... Қары ... үй адамдары өздері мүжіген соң, ... мал аман ... ... ... ... пәле-жаладан сақтайды,
- деп қары жілік сүйегінің арасындағы тесігінен ши өткізіп, ... ... ... етіп іліп ... Қары ... қонаққа, бөтен жат адамға емес,
керісінше «ағайын мінемейді», - деп ауыл – үй адамдарының табағына салады.
«Қанына тартпағанның қары ... - деуі де оның ... ... ... ... ... білдіреді.
Қары жілікті қазақтар ердің алдыңғы қасына іліп, жылқы мен ... ... ... Ал ... ... тілді саналған буряттар мен
түрікмендерде қары жілікті бөтен адамға берген. ... де ... да ... қорғау, сақтау қасиеті болған. Қары жілік атауының мағынасы бөтен,
жат ұғымын білдірді.
Мал ... де әр ... ... ... ... асық, тобық
сияқты түрлері кең тарады.
Мүйізден жасалған бұйымдар. Сүйек өңдеумен қатар жүретін мүйіз ... ... өте ... ... Оның ... тас ... ... Көне
дәуірде сүйек және мүйіз бұйымдары кеңінен ... ... ... байланысты сүйек бұйымдары ығысып, ... ... ... ... ... ... ... қоладан, темірден жасалды.
Осы орайда сүйек және мүйіз бұйымдарының қолданыс аясы тарылғанымен, сүйек
өңдеу және ... ... ... ... ... ... сүйек бұйымдар және мүйіздер осы уақытқа дейін өзінің
архаикалық ... ... ... ... ... ... келіп жеткен
наным-сенімдер жүйесінде мал мен жануарлардың жекеленген сүйек бөліктері
қорғау, желеп-жебеу ... ие. ... ... ... ... ... ... тұяғы, сирағы, жауырыны, қары жілігі, мойын
омыртқасы, ... ... ... ... ... ретінде де
тағылды.
Әдетте, бөкендердің мүйізінен қару-жарақ түрлерін, олардың саптарын
жасағандығы туралы ... ... ... ... қанжар, сапы
сияқты қару түрлерінің, пышақ және ... ... ... ... қой ... ... ... құрал шақша ретінде пайдаланылды. Оны да
өзіндік эстетикалық ... ... ... ... ... ... тері ... қолөнері. Қазақта мал терісін ... ... келе ... ... ... пайдалану мақсатына қарай таңдау, өңдеу
тәсілдері де уақыт ағымымен өзгеріп, жетіліп ... ... тон тігу ... қозы ... ... тігу үшін түйе мен бұзау, құлан терілері алынған.
Ал ірі қара терілерінен бас киім, аяқ ... ... ... ...
үзеңгілері, сондай-ақ саба, сүйретпе (қымыз құятын тері қап), қауға, тері
шелек, көнек, мес, торсық жасалды.
Кезінде ұсталық ... өзін ... ... деп ... ... осы ірі ... бас терісінен жасаған.
Терінің өңделуі үлккен маңызға ие болды. Себебі, ол дұрыс өңделмесе,
пайдалану барысында тез ... тез ... ... ... Сол ... ... ... осы жұмысқа бейімделген кісілер өңдеп отырды. Мысалы, жылқы
терісін өңдеумен айналысатын адамды – ... ... тері ...
сағыршы, қамшы өрушіні – қамшыгер, құрым тері ... – ысшы ... қозы ... ... үшін ең ... оны ... ... жайып, жүнін
пышақпен қырып тазалайды. Содан кейін тазаланған теріге ашыған айран немесе
езілген құрт жағып ... ... ... Ол ... осы ... ... 4-5 рет қайталайды. Содан соң ... ... ... әбден
жұмсартқаннан кейін пайдаланады.
Қозы, лақ терілерін өңдеудің тағы да бір тәсілі бар. ... ... ... 2-3 күн суда, сосын ұн, тұз, ащы айран араластырылған ыдыста
ұстайды. Жібіген соң оны тазалап, ... де, әрі ... ... уқалап,
керекті сапасына жеткізеді. Жылқы, сиыр, түйе терілерін ... үшін ... ... ... да 7 күн ащы айранда ұстайды. Айранға су, тұз,
ұн қосады. Кепкеннен соң ... ... ... етікті құрым теріден тігеді. Ол үшін ірі қараның не ... суға ... ... ... Тері ... ... ... сіңіріп болғанша
тұздықта тұрады. Кепкесін оны 5-7 ... ... ... да ұзақ уақыт
бойына қапыптасқан тәсілі, технологиясы болған. Өйткені, ондай амал ... ... ... түсе ... ... Тері ... шеберлер оны
құпия ұстаған.
Теріні ыстау үшін алдымен оған арнап тереңдігі 1 аршын, диаметрі 3-4
аршын етіп шұңқыр қазған. ... ... ... ... ... таяқ
қойылып, оған терілер ілінген. Осылайша шұңқыр беті терімен тегіс жабылып,
пештен труба арқылы астынан түтін жіберген. Бұл түтету ... ... ... ... ... Әрине ыстағаннан соң тері қатып қалады. Сондықтан оны
қайта жұмсарту керек.
Тері өңдеудің соңғы кезеңі – оның ... Оны ... ... суға ... Тері суда ... ... оны ... бастырып, жайып
тастайды. Кепкеннен соң тағы да қолмен илеп, ... ... ... ... ... ... ... жібіткен соң 3 – 4 күн бояу ... ... ... алып ... ... ... қолданысына төзімді
болған кейбір ыдыстар, тұрмыс заттары, үй жиһаздары теріден ... ... ... Үй ... мен әр түрлі аң терілерін өңдеу ... ... орын ... Үй жануарларының өңделген терілерінен саба
(қымыз құятын тері қап), қауға (су таситын және су ... ... ... ... ... ... ... т.б. жасалды. Қозы, лақ терілерінен де су,
сусын құятын ыдыс, торсық ... ... ... ... ... терілер қолданылды, теріні бояу үшін
жаңа өңделген жұмсақ теріні маймен әбден сылап, ашыған айранға салады.
Торсықтар мен ... ... ... ... ... әр ... келтіріліп жасалды. Торсық түрлерінің шимай торсық, ... ... ... мүйіз торсық деген атаулары болды.
Мүйіз торсық аталу себебі, оның екі иіні қошқар мүйіз оюы ... ... ... ... жол ... ... кезінде сусындар алып
жүруге, күн ыстықта сусынды ... ... күн ... жылы қалпын сақтап
тұру үшін тиімді болды. Торсықтар ою-өрнектермен безендірілді. ... ... ... үшін жаңа ... ... теріні оюланған қалыптың үстіне
жайып, ауыр таспен бастырып тастайды. Тері әбден кебемін дегенше ою ... тері де ... ... үшін жасалатын кесеқаптың да теріден жасалған түрлері
болды. Ол тері бетіне бедерлер түсіріліп, өру әдістерімен ...... ... бетіне бедер түсірілген бие сауатын шелектің
түрі.
Жылқы терісінен, түйенің ... ... ... құю үшін ... ... мес ... тұрмыстық бұйымдар жасалды. Бірақ мес ... ... ... ... ... әдеп ... тек сабадан
құйылатын әдет болған.
Терімен қапталған үй ... бірі – ... ... Бұл ... ... ... түрі. Ол үшін теріге бедерлер түсіріліп, ою-
өрнектер ойылып, бағалы тастар мен шыны тастар орнатылып, киіз үй ... ... ... ... ... – кісе белдіктің бір бөлігі.
Қазақтың ер-тұрман жабдықтары. Ежелден көшіп-қонып мал баққан ... үшін ... ... түрі – салт ат ... оның ... ... ... алатын орны өзгеше болды. Халық ... ... ... оқиғаларға сай мұның да өзінше даму, өзгеру ... ... ... ... ... ... ... де аңғартады.
Ер-тұрман жабдықтарын зерттеудің ғылыми маңызын тек өнер ... ғана ... көне ... бері ... халық өмірінің заңды
қажетттілігіне сай ... ... ... ... ... ... ... мен оны күнделікті өмірде пайдалану ... ... ... ... ... ... де ... байланысты. Сондықтан бұл жайларды этнографиялық
тұрғыда жан-жақты зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... қазақ этнографа Х.Арғынбаев зерттеген. Ол ... ... А.К. ... ... ... Т.1. Спб., 1898.
С.321.; В.Потто. Из путевых заметок по степи. Военный сборник. Т.118. ... 1877. С.172.; ... И.Я. ... ... ... во ... ... Кокчетавский уезд Акмолинской области. //Запаиски ... РГО. ... ... 1897. С.71.; ... ... ... ... уезда «Землеведение». Кн.3. 1894. С.53. Бұл ... ... ... жалпылама пікірлер айтып, көбіне қазақ
ершілерінің өнеріне таңданумен ғана ... Ал бұл ... ... ... ... жағынан оқшауланған жұмыстар қатарына Қазақстан
этнографтарының еңбектерін жатқызамыз. Олар: Э.А.Масанов Из истории ремесла
казахов. //СЭ. ... ... ... ... ... колхозников Юго-Восточного Казахстана //ТИИАЭ АНКазССР. Т.3.1986.
С.182-183.; В.В.Востров Некоторые изделия казахских ... ... АН ... Т.12. 1961. С.163-165 еңбектері. Бұлардың әрқайсысында
Қазақстанның жеке аймақтарында кездесетін ер қосу ісінің әр түрлі ... Ол ... ... – қазақ ері, екіншісінде – шошақ бас
ер, үшіншісінде – құранды ердің қосылу әдістері, төртіншісінде – қазақ ... ... ... ... бар қазақ семьясы өз бетімен салт жүруге жараған
барлық балаларына түгелдей ... ... Ал ... ... баласы
туысымен-ақ атақты ершілер қосқан тамаша ер, сәнді тұрмандарын дайындауға
қамданатын. Сондықтан қазақ даласының қай ... ... ер қосу ісі ... алып, ершілер өнері жоғары бағаланды.
Қалаға жақын жердегі ершілер әдетте ер-тұрмандарын өз ... ... да ... базарға шығарып сататын болса, қаладан жырақ жатқан
көшпелі халывқтың арасында ершілер өз ... де, кісі ... де ... ... ... сәнді етіп жасау тек ағаш ісімен ... ... ... темір сияқты заттады ... ... ... қолынан келеді.
Ешбір әшекейсіз, тек ағаштан ғана ер қосу ісімен айналысқан ершілер
көбіне өз ... ... ... ... Ал, ер ... ... ер қосу ісі түрлі жағдайларға байланысты ... ... ер қосу ... қоса ... басқа жабдықтарын түгелдей жасай
білуіне және ... ... ... өнерін толық меңгергендігіне
байланысты ... ... ... ... ... көп уақытты керек етеді.
Оған керекті заттарды ер жасатушының өзі тауып ... сән ... ... ... ... өз үйінде жатқызып, басқа ... ... ... ... ... ... ердің құны бір бойдақ (қой) деп бағаланды, ал басқа
жабдықтарын күмістеп жасау уақытына ершінің еңбегіне ... ... ... ... ... өнер салып жасаған ер-тұрманға сіңірілетін
еңбек қазақ даласында өз деңгейінде бағаланбаған.
Ер-тұрман жасаушылардың құрал-саймандарырын негізінен з ... ... ... соқа ... ғана ... қосу үшін ара, ... шот, жүзді
шот, қуысқұлақ, үскі, ыңғыру, пышақ, түрпің, қашау, балға, тістеуік сияқты
құралдар пайдаланса, оның жұмсарту ... ... үшін ... біз, ... ... бетіне өрнек түсіру үшін темір талшықтары мен өрнекті ағаш
қалыпты да пайдаланады. Ал ердің темір және күміс ... ... ... ... мен ... саймандарын да толық пайдаланған.
Жалпы ер-тұрман жасауға ағаш, темір, жез, алтын, күміс, түрлі асыл
тастар мен ... ... ... былғары, қайыс, көн, шұға, барқыт, ... ... ... бояу және тоз ... заттар жұмсалады.
Ерлер түрлерінің ерекшелігінде «қазақ ері», «шошақ бас ер», ... ... ... ер», ... ... ер», ... бас ер», «қан бас ер» ... қалыптасқан. Бұның ішінде қазақтар ... кең ... ... ... ... – «қазақ ері».
Қазақ ері қайың ағашының бес ... ... яғни екі қас, ... және орта ағаш деп аталатын бөлшектер жеке жеке ... ... орта ... мен екі қапталына қайыңның бұтақсыз түзу
кесінділері, ал екі қасына жуандау қайыңның екі ... ... ... ... тұстары қолданылады. Қазақстанның орталық және солтүстік
облыстарындағы арғын тайпаларының ершілері ... ... жуан ... ... де шабатын. Бұл үшін де бірнеше ... ... ... кептіретін немесе шірімеген қайың түптері кездессе, оны
топырағынан арылтып, арамен кескілеп, қас шығатын ... ... ... ... жел ... ... кейін дайындалған кесінділердің барлығын
да балтамен не салмақтылау шотпен жеңілдетіп алып, тағы да ... ... ... ... шабылып, тек өңдеу жұмысы қалған уақытта бір
қазан тұзды суға бие сауым ... ... да, ... ... ... тұзды суға қайнаған ағаш күнге қанша қураса да ешқашан
жарылмайды және қаңсымайды. ... ... ... өңделіп дайын болған
соң оларды ер қосуң үшін арнайы жасалған қалыпқа ... ... да, ... мен ... ... жерлерін қуысқұлақпен тесіп шегелейді.
Шегені әдетте, қаңылтырдан немесе жезден түтікше ... ... ... бір ... ... ... ... жағынан балғамен асықпай
епппен ұрса болды, қаңылтыр не жез ... ... ... ... қас ... мықтап кептеледі.Ал пайда болған екі ... ... ... ... ... орта ... әр уақытта
таспамен жан-жағынан көктеліп орналасады. Кейде қазақ ерлерінің ... ... ... ... көктеліп орналасады. Кейде
қазақ ерлерінің ... ... ... ... көктеу арқылы
біріктіреді. Осылайша қосылған ... ... ... ... қарай
түрпімен, пышақпен тегістеліп, шыны сынықтары мен қырып өңдейді. ... ... ... ... ... ... жергілікті
өзгешеліктердің байқалмайтындығы анықталды. Бірақ, ... ... ... мен ... ... ... ... бар. Бұл
ерекшеліктер ең алдымен ердің қай жыныс өкіліне ... және ... ... ... жалпы кескіні мен әшекейлеу ісінде ... ... ... болатын.
Қазақ ері тараған Қазақстанның қай облысында ... ... ... өзінің үлкендігімен де, әдемілігімен де көзге түсетін. Әйел
ерінің сүйегі ауыр, ... мол ... ... ... 1886 ... ... ... бойынша көрме ұйымдастырушы комитеттің пікірінше, ХІХ ғ. ... ... ... әйел ... өте ... кездескен.
Алматы, Қарағанды, Қостанай музейлеріндегі кейбір әйел ерлері мен 50-
60 жж. Ел ... ... ... ... әйел ... ... - өнерін, ал жасатушылар – қаржыларын аямайтын. ... ... ... күміс, асыл тас, сүйек, мүйіз, былғары, ... ... ... ... ... Бұл ... ... ердің сыртын
түгелдей жауып тұратындықтан оның ағашын өңдеуге көп ... ... ... сыртқы пішінінде алдыңғы қасы өте биік, артқы қасы көлемді келеді.
Әйел ерлерінің өте кең және жайлы болатындығы туралы 1877 ж. ... ... ... ... ... жазған.
Әдетте, әйел еріне керекті жабдықтардың (тоқым, үзеңгі, құйысқан,
өмілдірік, жүген және айыл, тартпалары) бәрі бір ғана ... ... ... ісі ... ... ... мол ... алды арты түгелдей бетіне күміс жабылған темір ... таза ... ... ... оған ... ... жүргізілетін.
Әйел ерін әшекейлеудің кең тараған түрі ажурлы өрнек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... ойып
тастап, қалған жеріне күміс шабылады. Мұндай әшекейлердің астынан түсті
былғары (көксауыр), шұға немесе ... ... олар ... ... ... тұратын.
Ер әшекейлерін алтындау тәсілдері күмәістеуден гөрі ... Ол ... ... ... ... ... не құю ... арқылы пайдаланса,
алтындау тәсілі тек жалату арқылы орындалады. Соның бірі алтындалған әйел
ерінің бір түрі ... ... ... ... сақтаулы. Бұл ер
барлық жабдықтарымен қоса Нәби Кәрібаев деген ершінің ... ... ... ... өте ... ... сырты түгелдей ажурланып ойылған темір
пластинкалармен жабылған да, ... ... ... ... ... ... ... күміс шауып, оның үстіне үшкір біз және ... ... әр ... гүл ... ... жүргізген. Бұдан соң
кей пластинкалардың бетіне алтын жалатып, ердің маңдайына қызыл ... ... ... ... үсті мен ... жиектеріндегі күмістелген
темірде қазақ тілінде араб әрпімен жазылған сөздер бар.
Қастың үстіңгі жиегінде:
Қажекем бұйырған соң істеп бер деп, ... Нәби ... ұста ... неше ... бұтақ гүлден,
20 қыркүйек, 1938 ж.
делінсе, оның төменгі жиегіне:
Мұбарақ құттты болсын Қожағаңа,
Көрген жан ... етіп ... ... байқап білер
Көзі ашық, көңілі зерек милы адамға
Н.Кәрібаев, - деп жазылған.
Бұл ердің қазақ арасында ең озық үлгісі ... ... ... ... ... ... мен жасаушының арасындағы қарым-қатынас та
шын ниетпен ... ... ... әйел ... ... ... ортақ, яғни
жоғары баяндалған әр аймақтың сан түрлі ерлерінің ... ... ... ... ... де бар. ... ердің маңдайына бірден үш
көз орнату ісі жатады. Мұндай көздерді үлкенді кішілі асыл тастар (ақық пен
маржан) мен ... ... ... ... асыл тас ... ... күміс те орнататын. Кейде ердің бет алдына қойылатын тастың
саны 20-30 – ға ... ... ... ... музейде сақталған бір ғана
әйел ерінің өзінде 31 көз орнатылған. Әдетте, асыл ... көз ... ... ... ... ... желеп жебеуші деген
ниетпен пайдаланған.
Еркектерге арналған ... ... ... жұқа және ... болып
қосылады да, өте жеңіл келеді. Көп ... ... ... ... де, оның ағаш ... көп көңіл бөліп, әбден өңдейді. Солтүстік
өңірлерде ерді қайыңның безінен шабатын ершілер ... ... ... ... ... ... безінен қосылған ерді таза алиффен
бірнеше қайтара майласа, теңбілденіп өте ... ... да, ... ... етпейді. Мұндай жағдайда екі қас пен екі қапталдың айнала шеттерінен
көмкеру тәріздендіріп жиек шығарады да, оны қара ... ... сән ... дала ... мен ... арнап қосылған еркек
ерлерінің әшекейлері әйел ... кем ... ... ... ... және ... заттары да жиі қолданылатын. Мұндай заттырды
алдын-ала дайындап, бетіне әртүрлі өрнектер жүогізіп, көбіне ... ... ойып ... Сүйек әшекейлері орналасқан ерлер әдетте қара бояумен
боялса, мүйізбен безендірілген ерлер сол ... ... ... ... ... боялатын. Мұндай ерлер өте сыпайылығымен және әдемілігімен
көз тартады.
Қазақ ... ... ... ... бас ... ... ... айырмашылығы атауынан белгілі. Бұл ер Жамбал облысының оңтүстік
шығысы мен Алматы облысының оңтүстігінде мекендеген қазақтар арасында ... бас ерді 4-5 ... ... ... ... емен ... ... ағаш
кесінділерінен шауып қосады. Ол үшін ең алдымен ... ... ... қасына ағаштың екі айыр бұтасын жинаса, екі қапталы мен артқы
қасына жуан ағаш ... ... ... орта ... көбінесе екі
қапталдың ортасынан шауып отырады. Бұл ерді сәндеу мақсаты, оның алдыңғы
қасының ... ... ... және жез ... ... металмен
көмкереді, ал қалақ тәрізденген ... ... ... ... ... әртүрлі шағын әшекейлер орналасқан. Тіпті бұлар болмаған
күнде шылбыр ... ... ... ... ... ердің үстіне
былғарыдан не киізден көпшік шегеленетін де, ердің алды арты ... ... ... ... ерекше түрі Алматы облысы ... ... Оны ... ... Е.Қасымбеков соққан. Ол 5 бөлек ағаштан
қосылып сырты көнмен қапталған.
Сондай-ақ Жамбыл және Алматы ... ... ерді бір ... кесіндісінен тұтас шауып шығады. Мұндай тәсіл қырғыз ершілерінің
технологиясынан да кездеседі. Бұл үшін ... ... ... ... күн суға ... ... де ... балтамен біраз нобайлап
шауып алған соң әр түрлі шоттармен асықпай өңдейді. Әдетте, ... ерді ... ... ... ... ... ағаш ылғи суда жатады. Себебі,
күннің көзінде қалса, ағаш тез кеуіп, жарылғыш ... ... ... ... ... ... ... соң ерді бір қазан тұзды суға ... ... ... ... ... ... 2-3 күн бойы самалға қойып дегдітеді де,
түйе көнімен қаптап тастайды. Мұндай тұтас шабылған ердің ... ... түйе ... ... ... ... ... шабылған ердің
артықшылығы, онда қас, қаптал және орта ... ... ... ... ... ... пен ... материал үнемделеді. Көзі қанығып,
қолы жатыққан ершілер мұндай ерді тез ... да ... жете ... ... береді.
Құранды ер. Қазақстанның оңтүстік өңірінде кең тараған ердің түрі –
құранды ер. Мұндай ерлер Қарағанды облысының шығыс ... ... ... Алматы облысының оңтүстік өңірлерінде кездеседі.
Құранды ердің ерекшелігі, оны 18-20 бөлек ағаш ... ... ... ... ... ерді 22-32 ... ағаштан құрастырған. Ол туралы
ХІХ ғ. аяғында Н.Габбин жазды.
Құранды ердің мұндай көп бөлшектерден ... ... ... ... ... ... ... ерлерінің сыртқы кейпінің біркелкілігін
көздегендіктен болса, екіншіден, құранды ердің кейбір ... ... ... ... ағаштан шауып шығару өте ... ... ... ... ... ... ағаш кесіндісінің шабылуының да ... ... ... Ал ер бөлшектерін кішігірім ағаш кесінділерінен
құрайтын болса, қолда бар ағаш кесінділерінің қандайы болсын қажетіне ... ... ... ... табылуы да оңай. Бұл жағдай ағаш аз өсетін
Шымкент, Қызылорда және Жамбыл облыстарындағы ершілердің ... ... ... ... ... ... ерге ... жиде, тал
сияқты әрі жұмсақ, әрі мықты ... ... ... ... ... ... ... жақсы желімденеді.
Құранды ер бөлшектерінің өзіне тән атаулары болды. Мысалы, Оңтүстік
Қазақстан ... Шаян ... ... ... ... көптеген
бөлшектерінің тек өздеріне ғана тән аттары бар. ... ... өзі ... ... ... ... болып есептелетін оқпан екі бөлек ағаштан
құралады да, қастың оң жақ және сол жақ беті деп ... ... ... ... екі ... біріктіріп тұратын тұтас ағашты «желкебасар»
десе, алдыңғы қастың бүркіт қабақтанған екі ауыр ... ... ... Артқы
қасты көбіне «керсен» дейді. Оның ортасы бір бөлек шабылады да, екі шетіне
«қанат» деп ... ... ... желімденеді. Екі қасты
қапталдарымен ұштастыру үшін ердің екі ... ... ... ... Ал ердің үстін жауып тұратын бөлшегін «орта» немесе «белағаш»
дейді. Алдыңғы қастың екі бетінің түбінен қаптал басының ... ... ... ... ... ... қас пен қапталдың екі аралығынан
«тіреуіштер» қойылады. Қоспа мен кепіл ағаш және ... ... ... ... ... сүйегі әбден кепкеннен кейін оған түгелдей тарамыс
талшықтары араластырылған желімді 3 ... ... Ер ... ... ... ... талшықтарын қолмен жағады. Алғаш желім қабатын
жүргізгенде тарамыс талшықтары ағаш ... ... ... Ал ... да осы ... ... да, тарамыс талшықтарының үш ... ... ер ... ... ... ердің сүйегі өте жеңіл, сыртқы формасы тым сыпайы, атқа ... да ... ... ... ... Қазақстанның барлық аймағында бұл
ердің түрің кездеседі. Ап құранды ер жасамайтын аудандарда, оны «әйел ... ... ... ... ... ... бұл ерді ... «қоқан ері»
деп те атайды. Себебі, қазақтың құранды ері мен өзбек ерінің ... ... ... ер ... ... ... бойын мекендеген халықтар арасында
тараған. Қазақстанда «құранды ер», ... ... ... ... ... бір бірімен ұқсас.
Маңғыстау түбегінде тұратын адайлар мен Ембі бойында мекендеген Кіші
жүз рулары ... кең ... ер – ... ер». Мұны кейде «шошақ бас
қазақ ері» деп те ... ер ... өте ... және ... ... жөке ағашынан
жасалады. Кейде қайың ағашы пайдаланылады. Қозықұйрық ер 6-7 ... ... ... ерде орта ағаш болмайды, оның орнына көн не қайыс
тартылады.Ердің ... ... ... ... ... келеді. Алдыңғы қасы
алдына қарай еңкіштеу болып орналасады. Қозықұйрық ... ... ... ... ... көн ... тарамыс талшықтарын немесе кендір
шүйкесін желімге араластырып жағатын бұл ... ... ... деп
атайды.
Торғай, Ырғыз бойында және Көкшетау өңірлерінде мекендеген қазақтар
арасында ХІХ ғасырдың соңында «үйрекбас ер» деп ... ер кең ... ... ... ... үзеңгі бау, қанжыға және құйысқан
тағатын ... ... ... бау ... ... ... ... не одан бір елідей ғана кейін қапталдан қашаумен тесіледі. Ал
құйысқан байланатын бүлдірге мен ... ... ... ... артқы
алақанынан қуысқұлақпен тесіледі. Тек қана беті сүйек, күміс әшекейлермен
безендірілген ерлерде кейде құйысқан тағу үшін ... ... ... ... не ... әдемі айылбас орнатылады.
Ер-тұрман құрамына ерден басқа тоқым, желдік, терлік, үзеңгі, айыл,
құйысқан, өмілдірік, жүген, ... ... ... тұсау, шідер сияқты
бұйымдар да қосылады. Мұны жалпы атпен «ер тоқым» деп ... ... де ... ... ... ... киіз ... айнала
жиегін шұғка және барқыт сияқты маталармен көмкеріп, тоқымның ... ... ... де жабатын.
Тоқымның көлемі де, пішілу кескіні де әртүрлі болады. Әйел ... көн ... ... ... ... ... көп ... ететін.
Жалаң тоқым өте жұқа болады, оның астынан терлік, үстінен желдік
салынады. Терлік киізден не ... ... Оның саны ... ... мен ... болу ... ... ерге тағу үшін қалың қайыстан не былғарыдан екі қабатап
айылбасты үзеңгі бау жасайды. ... ... ... ... ғана ... Ер тоқым құрамына кіретін айылдар бірнеше жіптен не ... ... ... ... «құр ... ... ... өнері. Кестелеу өнері – қазақтың ертеден келе
жатқан сәндік қолөнерінің бірі. Кесте мата, тері, киіз ... ... әр ... ... ... ... жіптермен, зер жіптермен әр
түрлі ою-өрнек салу арқылы тігіледі. Кестенің алғашқы үлгілері ... 5 ... және ... ... ... ... ... Бұл
қорғандардан тұскиіз, киім-кешектер: шекпен, қамзол, желең т.б. табылды.
Сондықтан да кесте тігу қазақ халқына өте ертеден ... Сақ, ғұн, ... ... ... ... ... тіккен.
Кесте ине, біз және кесте машинелерімен тігіледі. Кестелеу өнері үшін
жүн және жібек жіпті, зерді, өзен ... шыны ... мен ... ... түрлі асыл тастарды да пайдаланған. Кестенің кең тараған түрлері:
біз кесте, тамбурлы кесте, шалыс кесте т.б.
Біз кесте ... ... төрт ... ... ... ... керілген
матаның бетіне түсірілген ою-өрнек бойынша қармақты бізбен өрмектеліп шалып
кестелейді.
Шым кесте – тігілетін ... ашық ... ... ... ашық орынды
өте аз қалдырып, тұтас кестелейді.
Аралық кесте – ... әр жері ... ... ... кесте тұскиіз, сандыққап, шапан, орамалға, жастық жапқыштарға,
сәукеле т.б. ... ... ... ... ... матаға да төгіліп
қондырылады.
Аралық кесте тақия, балақ, киімдердің өңіріне, жағасына, ... ... ... ... дәстүрлі қолөнерінде үй жиһаздарын, атап айтқанда, тұс киіз,
төсек жапқыш, үзік бауларды, киім ... ... ... ... ... аяқ ... қол ... мен ер-тұрмандарды, жалпы
тұрмысқа қажетті заттарды ... үшін ... кең орын ... ... ... мен ... ... мен етегін, белдемше сияқты киім бөліктерін
де кестеледі.
Кестелі бұйымдардың ішінде ең ...... Ол үйге ... ... ... ... болумен бірге үй иелерінің әл-ауқаты ... ... Ол қыз ... енген, қыздың өзі тіккен бұйымның бірі
болды. Сондай өнер туындысының сирек ... ... ... ... ... ... ... тұскиіздер, маржандалған тұскиіздердің
маңызы ерекше. Бұл тұскиіз түрлері тек ... ... ғана ... ... да ... ... ең озық туындылар. Мәселен, әлем
жұртшылығының назарын аударып келе ... ... ... ... ... ... ... қарақаспен
көмкеріліп, оның ішіне гүл ... ... ... өмір ... ... пен ... ... саналатын күн бейнесі
әдіптеледі. Сондықтан, тұскиіз жиһаз ... ... ... ... ... ... құт-берекесін білдіретін, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отыратын
киелі де, асыл ... ... ... қыз ... ... ... болып саналды. Мәселен, ... ... ол тек ... бағалы бұйым ғана емес, сонымен ... ... ... де ... ... ... тігу сән-салтанат бұйымдарына тән. Бұл
үшін көбінесе барқыт, пүліш, атлас ... ... ... ... үшін ... алтын және күміс жіптер болған. Алтын және ... тігу ... ... бәріне тән. Мұндай жіптермен шапан, айыр
қалпақ, ... ... ... ... үшін әдемілік пен әсемдік және
эстетикалық талғам үшін пайдаланылды.
Әдетте, кестелеу ... ... ... ... отырып кеғстелеу) және
еркін (сурет ... ... ... ... ... кестелеу болып
бөлінеді.
Кестелеу өнері көшпелі өмір салтымен сабақтасып жатқан ... ... ... ... ... ... – ошақ қасы
айналасындағы әйелдер өз уақыттарын өткізді десек те артық ... Ол ... жас ... ... ... де ... ... алынып, шешесі
қыздарына үйретіп отырды. Бойжеткен қыздар тұрмысқа шығар алдында да өз
жасауына берілетін тұрмыстық бұйым ... киім ... де ... ... ... ... ... келін болып түскеннен кейін
«беташар» рәсімінде, дәл бет ... ... ... ... ... ... ... Ол өз әулетінің ісмерлікпен айналысқандығын білдіре отырып,
жарының да сол өнерге баулитындығын білдірді.
Бойжеткен қыздар өз ... ... ... ... ... болған.
Кестелеу өнерінде қазақ қыздарының ұқыптылығы мен ... мен ... ... ... Аты ... ... ... да,
тапқыр аналардың ісі кейінгі ұрпаққа үлгі болып ауыз ... ... орын ... ... тоқу ... Қазақтың кілем тоқу өнері сәндік қолөнер
туындыларының ... ... күні ... ... өз ... жоғалтпаған
мәдени дәстүр. Көшпелі ... ... мен ... ... ... бұл қолөнер туындысында халқымыздың сан ғасырлық тәжірибиесі
мен ой-дүниетанымы жатыр.
Кілемді үй тұрмысында ұзақ тұтынылуы, оның беріктігіне, ... ... ... кілемді баршылықтың, байлықтың белгісі деп білген
Қазақ кілем тоқу өнеріндегі ерекшелік, оның ... ... ...... ажыратылатын қорған-қорғаушы мағынасын білдірсе,
кілемнің ұзына бойы орналастырылған табақшалар кілемнің өзіндік түр ... ... ... ... ... «түр», Сыр бойында «күмбез», «төбе»,
Оңтүстік Қазақстанда «табақ», «жұлдыз», Жетісуда «ою» деп атаған.
Қазақ кілемдерінің мағынасы өте терең. Оған ... киіз ... ... ... ... ... тақыр кілем, арабы кілем, алаша тоқу
түрлері ... ... ... осы ... ... ... ... нәзік
қолынан шыққан туындылар.
Неміс ғалымы Р.Карутц қазақ отбасынан көргендері ... ... ... ... бос ... Олар өз ... ... салысымен қолына
ұршық алып жіп иіреді, жүн сабап, оны ... - деп ... ... ... ... ең көп ... ... түрінің бірі – түкті кілем. Ол
қалы кілем деп те аталады. Қазақтың түкті кілемдері көлеміне қарай 4 – ... ... ... және ... ... бойы ... тік бұрышты,
шаршы кейде сатылы болып келетін ... ... ... ... ... осы кілем тоқу өнері кең тараған Қызылорда және ... ... көп ... ... ілмек немесе омыртқа
өрнектер де ... ... өз ... ... ... ... көз
өрнектер де өте әдемілікпен безендірілді. Әдетте, қазақ ... ... ... мен ... бейнелерін салуға тыйым салған. Сондықтан
мұндай көріністер сирек кездесіп отырды. Түкті кілем жиектері жалпақтығы 5-
7 ... ... ... үш ... ... ... ... тұрды.
Түкті кілемдер түсі немесе реңкі әдетте қоңыр қызыл ... ... ... ... ... болып келді. Оларға орналастырылған әртүрлі
сипаттағы ромб ... шоқ ... ... ... ... ... жасыл түстермен
үйлесіп, бірін-бірі ашып тұрды. Сондықтан да ... ... ... ... қонымды әсер ала аламыз.
Түкті кілем көп еңбекті, ұзақ уақытты қажет ететін тоқыма өнері. Ол
жергілікті халықтың ... және ... ... ... де ... ... бұл түрінің қалыптасуына көршілес шығыс елдеріндегі өнердің
де әсері болды. Себебі, мұндай кілем түрлері Иран, ... ... ... ... Қалы кілем деген тіркестегі «қалы» парсының «ғалы», яғни ... ... ... Ал ... ... палас іспетті төсеніштерді «кілем»
деп атайды.
Қалы кілемнің жергілікті жерлерде өзіндік этномәдени ерекшелігі де
болды. ... ... ... адам қалы кілем ұсынып, кешірім сұраса,
қадірлі, сыйлы қонағына қалы кілемді ... ... ... ... ... ... ... бағалы, құнды зат ретінде күні бүгінге
дейін өз маңызын ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыстық
бұйымдарды да тоқыды. Олардың ... ... ... ... тәрізді
бұйымдар болды. Кейбір басқұр түрлерін түкті етіп тоқыды. ... ... аясы кең ... ... түр түсі мен ... жағынан кілемге
ұқсас. Қоржын – балаларды сүндетке отырғызғанда сүндет тойда нағашылары
атаған жылқыға баланың сый-сияпат ... үшін ... ол ... киіз
үй төрінде ілініп қасиетті бұйым ретінде орын алды. Кермелер мен аяққаптар
киіз үйдің сол жақ бөлігінде ілінді. Ол ұсақ ... ... мен ... үшін де пайдаланылды. Мұндай тұрмыстық бұйымдар Қазақстанның оңтүстік
өңіріінде көп кездеседі. Ал солтүстік өңірлерде, мұны оюлап жапсыру ... ... ... ... киіз ... ... қапталған керегелерін тартып байлау үшін,
сондай-ақ үйдің іші сыртын безендіру үшін қолданылады. ... ... ... келеді. Олар ақ басқұр, қызыл басқұр болып бөлінеді.
Ал дайындалу әдісіне қарай түкті және ... ... ... Жартылай түкті
басқұрлар да кездеседі. Оны төңкерме деп атайды. Ал түксіз, яғни тақыр
болып ... ... ... деп ... ... ең көп тараған және ең ұнамды басқұр түрі – жартылай
түкті ақ ... Оның ... ... әрі ... ... ақ ... Басқұрлар көшпелі тұрмыс салтына сай орайластырылып жасалған
киіз үй жабдығының бір ... ... ... ... ромб, үшбұрыш түрлері
жиі кездесседі. Жан-жануарлар мен өсімдіктер әлемі де тыс қалмайды.
Тақыр кілемнің ең көп тараған түрі – ... ... ... ... ... безендірілген композицияны «араби» деп атаған. Жіңішке және
жалпақ өрнекті белдеулерді алмастырып отыру ... ... ... ... ... ... салтымен тығыз байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Сарыарқа
аймақьтарында да кең қолданысқа ие болды. Тақыр кілемнің торғай ... адай ... ... ... арабы, тақр кілем, тазкілем деп
аталатын ... ... бар. Ол ... еткен ортасына, сондай-ақ рулық
белгілеріне қарай ... ... тұсы ... ... ... ... безендірілген
кілемдерді шаршы кілем деп те атайды. Орталық бөлігіне алмастырылып келетін
белдеулерді және олардың ортасына әр ... ... ... ... ... ... өрнектерді тақта кілем деп те атайбереді.
Әдетте, мұндай кілемдерге ... ... құс ... бота көз, ... ... осы ... оюлар мен басқа Орта Азия халықтары арасында кең тараған
өсімдік тәрізді оюлар бейнеленеді.
Қазақстанның оңтүстігінде түкті және ... ... тоқу кең ... негізгі өрнектері «күмбез», ал жиектеріндегі текшелі ... деп ... Мұны ... ... түсті «су өрнегі» жүргізілген.
Аталған бұл өрнектер зәулім күмбезді, тас қамалды, қорғаны қуалай жүргізген
қаланы елестетеді. Кейде ... гүл ... орны ... ... бүркіт,
жан-жануарлар мен табиғат көріністерімен де алмастырылып отырды.
Бүгінде түкті және тақыр кілем тоқу ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарларда саналып, әлем жұртшылығының
назарын аударуда. Ол өте әсемдігімен, эстетикалық талғаммен ... ... таң ... ... ... ... орын ... бұйымдарының ішінде республика аумағына кең тараған тұрмыстық
бұйымның түрі – алашалар. Алаша тоқу терме, кежім теру және ... ... ... ... Оның ... сол ... ... өру
барысында жасалады. Мұндай ... ... ... ... бойына
жүргізіліп отырады. Әдетте, ... ... ... ... ... ... және көк түстер басым ... ... ... қою қоңыр
немесе қызыл түспен жасыл, сары ... ... жиі ... ... ... ... сынық сызықтардан құралып қайталанып отыратын
қосарлы ірімдер мен ромбылардан тұрады.
Кежім теру үлгісі Батыс және ... ... ... тән. ... керу ... ... арқау жіп өрнекке деп арналған ... ... ... ... алып шығады, ал қажет емес ... ... ... ... ... әртүрлі болады.
Орама терме үлгісіндегі белдеулер өрнегі де өте ... ... Бір ... ... арқалық матаға өру процесінде өрнекті ... үшін ... ... ... қосымша жіп салынады. Мұндай
жағдайда өрнекті жіптер безендіріліп бұйсмның бетіне әр ... ... ... жағы ... түс ... ... болып өріледі.
Қазақтың киіз басу өнері. Қазақ қолөнеріндегі әйелдер еңбегін қажет
ететін озық туындының бірі – киіз басу ... Киіз басу ... ... бірі – жүн. Киіз басу, ... ою салу ісі ... ... ... Негізінен, киіз басуға көбіне қойдың күзем жүні мен
қозы жүні ... ... ... ... жүн – ... ... ... болғанда қырқылатын жүнді атаса, күзем жүн – ... ... ... ... ... жүннің қырқылуы оның теріден
тұтас көтеріле бастаған кезіне сай ... ... ... қой ... ... өсе ... ... жүнді көтеріп, біріншіден қырқын ... ... мал ... зақымданудан сақтайды, оның тағы бір
тиімділігі, ысырапқа жол бермейді. Күзем жүнді ... ... ауа ... отырып, қара суыққа ұрындырмай, қойды бірнеше рет тоғытып, жүні
кепкеннен ... ... Қозы жүні қозы ... ... ... қырқылған жүн.
Бұл жүн сапасы жағынан өте жоғары . Талшықтары нәзік, әрі ұйыспай, күзем
жүнге ұқсас ... жүн ... ... ... ... оның талшықтары ұзын, әрі
ұйысып қол байлайды.
Кілем тоқу үшін де, киіз басу үшін де пайдаланылатын жүнді ... ... ... үшін ... жүн сабалады. Жүн сабау үшін ұзындығы
1 м-ден аса ... таяқ ... ... ... ... ... ... ол күн көзінде жатуы тиіс. Жүн сабағанда, оның шуашы, иісі, ... ... ... ... ... жүн ... болған соң басылатын
киіздің көлеміне қарай ши жайылып, оның үстіне жүнді шабақтайды. ... – ши ... ... ... су ... ... қайта сабау процесі.
Одан соң ыстық су құйып, шиді орап, ... ... ... ... екі
жаққа әрі-бері домалатады. Ол себілген ыстық ... ... ... ... ... Шидің сыртына жүннің қылшықтары шыққанда шиді жазып,
киізді бөлек алады да, ... ... ... ... ... басады. Оны
білектеу деп атайды. Содан кейін тұйықтап, екі шетін ішіне қарата орап
бүктейді де ... ... ... киіз ... ... ... Оны ... дейміз. Бұдан соң оны қайта білектеп күн көзіне жайып ... басу күні ... ... өз ... ... келе жатқан дәстүрлі
қолөнер үлгілерінің бірі. Бұл өнер адамзат өмірінде сонау көне ... ... Оны ... ... ... ... ... Алтай
жеріндегі Пазырық қорғанынан (б.з.б. ІҮ ғ.) күймелі арбамен бірге тамаша
киіз үлгісі табылды. Ол ... ... ... ... ... тау ... аулау
көрінісі бейнеленген.
Тарихи деректерге қарағанда адамдар қола дәуірінде тас үйлерін ... ... ... өмір ... көшкен тұста киіздің алғашқы нұсқаларын
дүниеге әкелген көрінеді. ... ... ... ... ... ... кесек киіз, текемет, киіз тоқым сияқты киіз ... ... ... ... ретінде енуі ежелден басталған.
Көшпелі тұрмыс салтына сай қалыптасқан киіз бұйымдар: сырмақтар ... ... ... ... бөстектер, тулақтар мен мал жүні ... ... ... ... ...... сырылып, оюлап жасалынған төсеніш. Ол ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер туындысы. «Сырмақ» - ... ... ... ... ... ... төсеніш ретінде сырғыта салу сияқты ұғымдардың
мағынасы. ... ... ... ... ... өрнек салып, шымқай ақ киізден
бетіне ақ, қызыл, сары ... ою ... ... ... ... үшін
алдымен ою-өрнек үлгілері дайындалып қояды.
Сырмақтың жасалу әдісіне, ою-өрнегіне және көлеміне қарай өзіндік
атаулары бар. Олар: көш ... төр ... ... ... ... ... ... бітпес сырмақ, тұс сырмақ деп аталатын түрлері.
Көш сырмақ – көшіп-қонғанда жүк ... ... ... немесе арбаға
сән үшін жабады. Бұл аса ... ... ... Мұны ... ... салтанатты мерекелерде пайдалануға тырысқан.
Төр сырмақ – төрге төселетін сырмақ. Қазақ халқының ... ... ... ... үшін киіз үй ... ... Ол үшін де
сәнді сырмақтарының бірі таңдалып алынған.
Орталы ...... етіп ... төсеніш сырмақ. Оның орны
ауыспалы болған.
Төсек сырмақ – қалың етіп сырылған, жатқанда жерден сыз ... ... ... ... сырмақ.
Төсеніш сырмақ – көбіне ақ және қара қойдың боялмаған табиғи жүнінен
жасалған ең ... ... Оны ұзақ ... бойы ... ... ... - өте ... әрі сәнді сырмақ. Оны жасау ұзақ уақытты
қажет еткен. Оны қабырғаға ілген, ол өте бағалы бұйым ... ... ...... ілітін сырмақ. Әдемі, күрделі сырмақтар
қатарынан орын алады.
Қандай сырмақ болмасын, оны дайындау шебердің талғамына байланысты.
Күні бүгінге ... өз ... ... ... ... қолөнер
үлгілерінің бірі – киіз ... ... киіз басу ... ... ... аудандарында дерлік кздеседі. Киіз басу өнерінде
халық арасында кең тарағаны – текемет. Текемет басуға ... ... ... мен қозы ... ... Ғасырлар бойы көшпелі өмірге ыңғайлы
тұрмыстық бұйымдардың бірқатарын киізден жасап келген қазақ халқы ... ... ... ... ... түсірілетін геометриялық өрнек тобына ... ... ... ... «айшық», Солтүстік Қазақстан облыстарында,
Омбы, Тюмень жерінде «екі көзді» деп, ... ... және ... ... деп атайды. «Ирек», «су шынжыр», «қолтықша» оюлары да
геометриялық өрнекті құрайды.
Қазақтың тұрмыс тіршілігі мал ... ... ... ... ... текемет бетіне түр салуда қошқар мүйіз, қос
мүйіз, сыңар мүйіз, қырық ... ... ... ... ... ... мүйіз,
түйе табан, омыртқа, от құйрық, құсқанат, жарқанат, қарға тұяқ ... де ... ... ... салтына сай орайластырылып киізден тұрмыстық бұйымдар
да жасалды. Олар: кесеқап, шәйнек қап, тұтқыш, тоқым сияқты бұйымдар.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ұлттық рухта көрсететін бірден-бір үлгі ою-өрнек.
Бүгінде қолөнер шеберлері өздерінің туындыларында ... ... ... атауына, шығу тарихына мән бере отырып, оны ұлттық нақышта
бейнелейді. Ою-өрнек ... ... ... шежіресі, адам жанына
ләззат сыйлайтын, эстетикалық танымы бар өнер.
Қазақтың ою-өрнегінің өзіне тән даму жолы бар. Оның ... ... ... ... ... ... өнерінен байқаймыз.
Алғашқы ою-өрнек үлгілері сонау Андронов дәуіріне жататын археологиялық
ескерткіштерден, онан ... сақ, ғұн, ... ... ... көреміз.
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған құмыралардың біразы
геометриялық ою-өрнекпен, яғни ирек ... ... ... геометриялық ою-өрнектердің магиялық және символдық
мәні бар деп ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... және геометриялық өрнектердің түрлі нұсқаларын
бейнелеген.
Қола дәуірінде аң аулаумен шұғылданған көшпелілер аң, ... ... ... ... Көшпелілердің басты құдайы қошқар ... ... да ... қолданылатын барлық заттарда
қошқардың шынайы бейнесі немесе пішінделген түрі ... ... - ... пен молшылықтың нышаны болды. Андронов, сақ мәдениеті
дәуіріндегі бұйымдарда бейнеленген жуан, жіңішке ... ... ... ... ... ... символы. Мұндай сызықтарды түнде
аспаннан жұлдыздар ағып түскенде ... ... ... ... ... жарық сәуле аспанда жіңішке сызық қалдырады. Ал найзағай ойнағанда
пайда болатын толқынды сызық бейнесімен көшпелілер киіз ... ... ... ... бір-біріне жалғасқан «шетоюлардың» символдық
мәні күннің шығысы мен батысы дегенді білдірді. Қазақта торсықтың ... бар. ... ... ... алып ... ең қажетті бұйымдарының
бірі. Сондықтан да торсық бетіне бедерленген ою-өрнектер жолаушыға қатысты
күн ашық болсын, от ... ... әр ... суға толсын деген тілектен
туындады.
«Аң стилі» өнері сақ, ғұн, ... ... ... ... ... Олар өз ... ... балғарыға, тастарға салды.
ҮІ- ХІІІ ғғ. Алтайдан Батысқа дейінгі мәдени ескерткіштерден бетін
шығысқа қаратып, кесек ... ... ... бейнеленбеген балбал
тасмүсіндер көптеп жасалды. Балбал ... ... ... ... ... ... тамдар, күмбездер көп қойылды. Оның дамуы
ХҮІІІ-ХІХ ғасырдан бүгінгі күнге ... ... ... ғасырлық ислам өркениетінің дамуы қолөнер бұйымдарында аңдардың,
жануарлардың, құстардың және адамдардың ... ... ... ... екі ... ... кездесті. Олар ою-өрнектің геометриялық
түрі «гирих» және ... ... ... деп ... ... ... «ислимий» өрнегі ұйғыр, өзбек халықтарының қолөнер туындыларында
кездеседі. Әдетте, күмбездер мен мазарлардың ... ... ... ... ... ... Кәрімнің сүрелері олардың ... ... ... ... Мал шаруашылығына қатысты ағаштан жасалған еңбек құралдар, атауы,
қолданылуы
2. Ағаштан жасалған үй ... ... ... ... ... ұқсату өнері және сүйектен жасалған бұйымдар
4. Тері ұқсату әдісі және тұрмыстық бұйымдар
5. Ер-тұрман жабдықтары
Студенттің өзіндік жұмыс ... ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктері
3. Сүйекке қатысты атау және наным сенімдер, олардың этнографиялық
мәні
4. Тоқыма бұйымдар және киізден жасалған тұрмыстық ... ... ... ...... ... КИІМІ ЖӘНЕ ЗЕРГЕРЛІК ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАР
Зергерлік әшекей бұйымдар және ... ... ... халықтық
зергерлік өнері ұлттық мәдениет тарихынан ерекше орын алады. Өнердің бұл
түрінің түп төркіні мыңдаған жыл әріде ... ... мен ... ... ... ... мыс, қалайы, алтын, тағы
басқа асыл және ... ... бай кен ... ... ... ... қолға алынғандығын айғақтайды. ... ... ... ... қолтаңбалар ежелгі өнердің көркемдік деңгейінің биік
болғанын байқатады. Қола дәуірі кезеңіндегі зергерлік бүйымдар формасының
монументтіліпмен, көркемдік ... ... ал Есік ... ... қорғандарынан табылған скифтерге тән аңдарды бейнелеу
стиліндегі алтын бүйымдар, «Қарғалы қазынасына» ... ... ... ... ... көлі төңірегіндегі обадан табылған
ғұндар кезеңіне ... ... ... және одан ... ... ... ... да көркем бүйымдар зергерлік өнерінің шын
мәніндегі қайталанбас асыл ... ... ... ... ... ежелгі дәстүрлердің сабақтастығы мен көрші
халықтар мәдениетінің өзара ықпалы арқылы қалыптасқан. Үй ... ... ... басқа түрлеріне қарағанда, зергерлік өнердің
өзіндік жасалу ерекшелігіне тән кәсіптік ... бар. ... ... ... ... ... өз өнерінің қыр-сырын ... ... ... ... ... ќ±рамдас бµлігі болѓан зергерлік
єшекей б±йымдары єлем халыќтарындаѓы сияќты эстетикалыќ, сєн-салтанаттыќ
ќызметі болумен ќатар наным-сенімдік жєне ... ... де ие ... ... ерлерге ќараѓанда єйелдердіњ орны тµмен саналса да,
сєнді ... ... мен ... ... ... Ол ... ... мен сєн-салтанатын, ... мен ... ... де ... ... µзі ±лттыќ болмысымыздаѓы дєст‰рлі этикетке
µз єсерін тигізді. Халыќ т‰сінігінде, “зергерлік ... мол ... ... ... ... ќасиеттері де мол болады”, - деп сенген.
Зергерлік єшекей б±йымдары µткенніњ кµзі, ата-бабаларымыздыњ асыл ... ... ... Ол ... ... єрі
ќайталанбас туындылары ретінде Х‡ІІІ-ХІХ жєне ХХ ѓасырдыњ ... ... ... ... ... болады.
Халық тұрмысында тұтыныстағы заттар – күміс, алтын, мыс және асыл
тастар айрықша мәнге ие ... ... ... ... ... ... ... Оны ағаш, сүйек, мата, былғары бұйымдарын сәндеп
жарқырата түсу үшін ... ... ... ... белең
алуын оның эстетикалық қасиеттерімен қатар, өміршеңдік сипатымен де
түсіндіруге ... ...... ... және оңды ... ... ие ... деп бағаланды. Органикалық және органикалық емес ... және ... ... ... мен ... ... да осы ... шеберлерінің өндірістік үрдісінде, әсіресе металл ... үлгі ... ... мен әдет ... аңғарылады. Белгілі бір
жерлерде металл өндірісінің ашылуына немесе басталуына, оның түрік – моңғол
халықтарының, соның ішінде ... ... ... мен ру
атауларына да байланысты аңыздары мен топонимикасында көрініс тапқан. Бұл
мәселеге қатысты Рашид ад дин ... ... ... қапшағайдан
(шатқалдан) тау бөктеріне көтеріліп, онда мол темір өндіріпті. Содан бері
жаңа ... ... ... ... балғамен ұрып қарсы алу дәстүрі
сақталған. Осы ... әр ... ... ... моңғол халықтарында да
ұшырасады.
Қазақтарда металмен (темірмен), өндірістік үрдіспен және қолөнері
кәсіпшілігімен ... ... ... ... сияқты топонимдер және
Көпұста, Ерші, Зергер, Бесұста сияқты рулардың атаулары да кездеседі.
Қазақтар мен Орта Азия ... ... ... ұста ... ... 40 ... дем ... мұсылмандық аңыздардың қаһарманы
Дәуіт пайғамбар болған. Осы есімге кәсіптің ... ... ... Оның рухы ... өзі ... ... шегіртке дәуіттен де көрініс тапты.
Адам µзініњ жаны таза, дені сау болуы ‰шін де ќажеттіліктен туындаѓан
наным-сенімдік, ѓ±рыптыќ мєні бар ... ... ... ... талисман аталѓан бойт±мар, ‰кіаяќтардыњ да киелілік ќасиеті ... ... ... ... де ... ... єшекей б±йымдарын
таѓушылар µзіме к‰ш ќуат беріп, пєле-жала, кµз тиюден, тіл с±ѓынан саќтайды
деп сенді. Т‰рлі ... мен ... ... зиян ... ... ... ... сєттілік тілейтін, жанѓа саулыќ, баќ береке беретін
ќолдаушы саналѓан б±л єшекей б±йымдары діни ... ... бірі ... ... ... ... б±йымы – т±мар. Ол
матадан, теріден, к‰містен ... ... ... жєне ... ... келетін єшекей б±йым. М±ныњ зергерлік єшекей б±йым аталуыныњ
мєні, ол к‰містен ќ±йылып, алтынмен жалату ... де ... ... ... ... Бойт±марды тек ќыз балалар мен ... ... ... де ... ... ... ... жєне терімен ќапталѓан
бойт±марлар кењ тарады. Єдетте, ... ... ... ... ... ... - деген ниетпен таѓып жіберетін болѓан.
Бойт±марды кµз ... ... тµрт ... мал мен ... ... шањыраќтыњ берекесін, ‰йдіњ ќ±тын келтіруші деген ... ... ілу ... де кењ ... ... ... іші ќуыс болып келеді. Оныњ ішіне ќ±ран
аяттары жазылѓан ... ... т±з, нан ... жєне ... жаѓылып салынѓан.
Ол µздерініњ сенімі бойынша кµз ... ... Ал ... ... арасында балаѓа кµз тимесін деген ниетпен сєбидіњ мањдайына к‰йе
жаѓу дєст‰рі кењ тараѓан.
Т±мар таѓу ... ... мен ... ... ‰шін бірден-бір
ќасиетті, діни сенімдегі єшекей деп т‰сіндірілді. Олар ‰шін ... ... кµп ... ... ... ... ниеттен туындап, µсіп-µну идеясымен
астасып жатты. Мєселен, ‰ш бµліктен т±ратын: ортањѓы бµлігі ‰ш б±рышты, ал
жоѓарѓы жєне ... ... ... ... ... ... бойт±марды
т‰рікмен єйелдері аяѓы ауыр болѓанда жењіл босану ‰шін ырымдап таќты.
Бойт±мар адалдыќ пен ... ... ... ... ... таќќан бойт±марын ата-анасы киіз ‰йдіњ оњ жаќ бµлігінде орын алѓан
адалбаќанѓа іліп ќоятын. Єдет ... оѓан ... ... ... ... ... Содан болу керек, жігіт µзініњ с‰йген ќалыњдыѓына бойт±марда
саќта, - деп хат жолдаѓан. Сол себептен де ол ... ... ... ... ... сыр ... рµлін де атќарды.
Діни ѓ±рыптыќ мєні бар єшекей б±йымдарыныњ таѓы бір т‰рі – ‰кіаяќ. Ол
‰кініњ ... ... ... ... ... ... шын ... ‰кініњ
тырнаѓы к‰міске енгізіліп жасалды. Єдетте ќ±стар (б‰ркіт, ‰кі) ... жєне ... ... ... діни магиялыќ ќасиеті бар деп
саналды. ‡кіаяќ немесе басќа да ... ... ... ... ... да µзіндік ќасиеті болды. Кейде жыланбастыњ µзін ѓана
мойынѓа таќты. Ол ±лу тас секілді іші ќуыс ... ... ... ... ... ... ±ќсас аќ тас. Ежелгі діни наным сенім бойынша, жыланды
“єулие”, ”єруаќ” деп сенген. Оны халыќ “±рпаѓымызды жын сайтандар ... ырыс – ... ... жол ... - деп сенді. Жыланбас,
‰кіаяќтар т‰ркі халыќтары арасында ... келе ... ... ... Ол ... т‰сінігінде єйелдерге тєн ѓ±рыптарѓа (бала кµтеру, бала туу
сияќты) кµмектесуші, ќамќоршы ... ... к‰ш ... баланды.
Мєселен, бесіктегі бала шошымас ‰шін бесікке ‰кіаяќ, жыланбас ... ... ... ... жєне ‰кі, ... ... ... (т±яѓын)
таѓып ќояды. М±ныњ µзі ескі діни сенімдер мен м±сылман діні негіздерініњ
бір-бірімен араласып ... ... ... ... ... ... аурудан саќтау, ол д‰ниеге келгеннен к‰ннен-аќ орын алады. Соныњ
бірі баланы ќырќынан шыѓарѓанша жєне онан ... ... да ... ... ... ... жєне ... бар ш‰њірек кµк кµзді
адамдардан ќорѓаѓан, ол ‰шін нєрестеніњ ќолына “кµзді білезік” аталѓан ... ... ... да таќќан жєне баланыњ бас киіміне ‰кі, кµз тигенде
т‰йреп алсын деп киімдеріне т‰йреуіш жєне кµзмоншаќ ... ... ... ж‰зіктер мен саќиналардыњ да магиялыќ
ќасиеті бар. Оны кішкентай ќыздардан бастап бойжеткендер мен єйелдер ... Оныњ ... ... єйел ... даярлаѓанда, “тамаќ адал болу
‰шін, оныњ ќолында к‰міс ... болу ... - ... ... ... ... сакральды сипаты, ќалыњдыќ пен к‰йеу жігіттіњ ... ... ... ... ... ... ... ќ±ру маќсатында
таѓылды. Адам ќолыныњ ... єрі адал ... оныњ ... шаш ... ... ... ... сондыќтан одан алдын
ала саќтанудыњ бегісі ретінде шашќа ... ... мен ... ... ... де саќтайтын мєні болды.
Єдетте, ќыз балалардыњ 3-4 жасынан бастап ќ±лаѓын тесу дєст‰рі бар.
Ол кењ тараѓан сенім ... егер ... ... ... ... онда о д‰ниеге барѓанда бєрібір инемен емес, жылан теседі ... ... ±заќ ... бала кµтермеген аналар босанѓаннан кейін тез
арада ќыз баланыњ ќ±лаѓын тесуге єрекеттеніп, оны ±заќ µмір ... ... ... Осыѓан ±ќсас ќазаќтар мен басќа сібір халыќтарыныњ арасында да
кµптен к‰ткен ±л д‰ниеге ... ол аман – есен ... ... ... тесу ... ... Сондай-аќ бала тоќтамай, немесе кµптен к‰ткен
±л бала д‰ниеге келсе, оны ќыз бала сияќты киіндіріп, ... да ... ... ... да орын ... ±л баланыњ ќ±лаѓына 5 жасќа дейін
сырѓа ... ... ... ... асыл ... ... сєн берумен
бірге “кµз” немесе “тас” деп ... ... ала кµз ... ... ... ... кењ ... бирюза ќуаныш пен кµтеріњкі
кµњіл к‰йдіњ ... ... пен ... ... ... ... ... єшекей б±йымдарына ќондырылды. Б±л тас М±хаммед
пайѓамбардыњ с‰йікті тасы деп ... ... да б±л тас ... ... ... ... ... кењ тарады. Ал коралл (маржан тастар)
±рпаќтыњ µсіп µнуініњ, кµп болуыныњ белгісі ... ... ... т‰рі
тек зергерлік єшекей б±йымдарына ѓана емес ±затылар ќыз жасауына берілетін
киім - кешегіне, арнайы жасалѓан ... т±с ... де ... ... ... ... таѓылды.
Аталѓан зергерлік єшекей б±йымдарыныњ барлыѓына дерлік ‰йлестірілген
ою-µрнектердіњ де ... ... мєні ... ... ... ... ... м‰йіз бітімді оюдыњ т‰рлеріндегі ќошќар м‰йіз, ... ќос ... ... ... ... ... пен ... болудыњ
символы саналса, ќ±с м±рын, ќ±с ќанаты тєрізді оюлар баќыт пен еркіндікті
білдірді. ... болу ... ќ±с ... ж‰зікті ќ±стай еріктімін деген
ниетпен бойжеткен ќыздар таќќан.
Зергерлік єшекей б±йымдары µзініњ ... ... ... ... ... синкреттік негізде бір-бірімен ... ... асыл ... ... ... ... ... шығуы адам еңбегінің
ерекшеліктеріне, қоғамдық ... пен ... ... ... Киім ... ... және ... құрамдас бөлігі болып
табылады. Бір жағынан бұл адамдардың еңбегімен ... және ... ... ... құндылықтар болса, екінші
жағынан – ол адамның келбетін эстетикалық жағынан өзгертетін қолданбалы ... ... ... оның этникалық тарихы мен экономикалық,
әлеуметтік және табиғи ортаның ерекшеліктерінен туындайтын көне дәстүрлері
бой ... ... ... ... ... онда ... ... өмір салты, өткендегі хал-ахуалы да суреттелді. Олар ... ... ... де ... топталып отырды. Қазақ
киімдерінің практикалық, эстетикалық, ғұрыптық және ... ... ... жас ... мен ... ... ... этноәсер етуші
белгілерді де ұстанды. Киімдердің мұндай қызметтері дәстүрлі ... ... де ... ... ... қарастырылды.
Ұлттық киім – бай тарихи мәдени мұра, оны ... ... ... ... ... ... хал ахуалынан кең көлемде
Жан-жақты хабардар етеді. Қазақ халқының киімі ... ... ... ... толы. Мұның басты себебі: қазақ халқының табиғат төсінде
өсіп, еркін ғұмыр ... ... ... ... ... көшпенділер киімдерін еске түсіреді.
ХХ ғасырдың 20-шы жылдары Ойыл мен Сағыз бойын мекендеген қазақтардың
киім кешегін палеоэтнологиялық ... ... ... ... ... оның ... кем дегенде бұдан екі мың жыл бұрын
белгілі болған киім ... ... ... жылдары Қазақ ССР Орталық музей қызметкерлері С.Омаров пен В.Кун
Алматы ... және ... ... Еңбекші қазақ ауданынан қазақтың
ұлттық киімдерін жинаған. Қазақстан ауретшісі Е.Клодт ... ... киім киіп ... ... бейнелерін суретке түсірген. Осы
саланы зерттеген Ә.Марғұлан, ... ... ... ... ... мен ... ... археологиялық олжалар баға
жетпес дерек көздері негізінде халықтардың жоғалған киім ... ... ... ... ... мен М.Жұмағалиев, Қ.Ахметжан,
Қ.Алтынбеков, Ә.Малаевтар қалпына келтірген киім ... ... ... киім ... ... мәліметке көз жеткіземіз.
Қазақ ұлттық киімдерінің тарихы Ұлы дала көшпенділерінің тарихымен
тығыз байланысты.
Әлемге белгілі «Алтын адам» ... Есік ... ... ... ... (тарихи зерттеулерде ол үйсін қоғамына тән делінген), сондай
ақ аң стиліндегі алтын, қоладан жасалған ... да ... ... ... ... ... теңдесі жоқ киімдер, баскиімдер және аяқ
киімдер үлгілері, әшекей заттардың ... реті ... ... қолөнері
мен киім үлгісінен сыр шертеді.
Сақтар мен ғұндардың киім үлгілерінен, олардың ... ... ... бөрік, теріден немесе қолдан тоқылған мауытыдан тігілген
қаусырмалы ... ... ... ... ... ... тері
шалбар және киіз етік болғанын байқауға болады. Әр түрлі аң ... ... ... ... ... сақтар мәдениетінен бізге
жеткен ең ірі ... ... ... ... ... ... тепе ... табылған б.з.д. І-ІІІ ғғ. ... ... ... ... ... ... ... сопақша
формамен жасалған кіреуке сауыттың ... ... тік ... ... ... ... көтеріліп кетпеуі үшін табанынан ұстап тұратын
балақ бауы бар тар ... ... ... халықтардың өнер
ескерткіштерінде кездесетіндігі «қазақтың ұлттық ... деп ... ... жан ... ... ... табиғи-климатттық жағдайға, көшпелі өмір салтына сай
орайластырылып жасалуы, жүріп тұруға ыңғайлылығы ұрпақтан ұрпаққа ... ... көп ... ...... ... сияқты бағалы материалдармен
бірге, теріден де тігілді.
Қазақ киімдері өзінің декоративті сәнді кескіндерімен ... ... ... пен оның түсі ... ... ... ... талғаммен тігілгендігі, оның этномәдени маңызын
арттыра түсті. Қазақ киімдерінің ... Орта ... ... ... түркі халықтарымен ұқсастықтары байқалғанымен, өзіндік ұлттық
нақыштар ерекшелігі басым.
Қазақ киімдері өзінің қолданылу ерекшеліктеріне ... ... ... ал жыл мезгілдеріне қарай қыстық, маусымдық және жаздық киімдер
болса, жас ... ... ... ... ... қалыңдық пен
күйеу жігіт, ересектер киімдері болып та бөлініп отырған.
Қазақтың сән салтанаттық киімдері мен күнделікті ... ... ... ... ... ... ... айырмашылық жоқ.
Салтанаттық киімнің бітімі сыпайы, тігісі жатық болып, зер жіппен әр түрлі
ою-өрнектер жүргізілсе, бас ... де осы әдіс ... ... ... ... ... Аяқ киімдері биік өкшелі, қайқы
тұмсықты болып, кестеленген ... де ... ... ақ ... ... күміс, алтын жалатып, қапсырма түрлері мен түймелері
де өте әсемделіп, ... ... да көз ... ... ... болса қарапайым материалдардан әзірленіп, жұмысқа,
жүріп-тұруға ыңғайлы етіп тігіледі. Мәселен, олар қолда бар мата, ... шыт, ... ... терісі мен қолдан ұқсатылған терілерді, көн,
былғары сияқты тері түрлерін пайдаланып қажеттеріне жаратады. Ал ... ... ... ... ... ... ... кездемелері мен
кәмшат, сусар, бұлғын, құндыз терілері пайдаланылған.
Күнделікті киюге ... бас ... бірі – ... ... арасында
тақияның бірнеше түрі кездеседі. Оның кең тарағандарының бірі – конус
түрінде болып ... етек жағы ... ... Оның етек жағы дөңгелектеніп
өрнектелген. Тағы бір түрінде төбеге қарай үшкілденіп қиыстырылған жағы ... ... Енді бір ... киіз ... формасы түрінде етек
жағы биік болып, төбесі төрт қиықтан құрасытырлған. Әдетте тақия бетіндегі
ою-өрнекті әр ... ... ... зер ... ... отырған.
Тақияның жоғарғы ұшына шашақ жіп тағылған түрін кішкентай ... ... ... киюге арналған аяқ киімнің бірі – мәсі. Ол қазақ халқыынң
ежелгі аяқ киімдерінің бірі. Бұл ең көне аяқ киім ... ... ... ... ие. Бұл аяққа өте жайлы, тері-былғарыдан тігіліп,
сыртынан ... ... ... киеді. Әдетте, галош мәсінің таза, әрі
тозбауын қамтамасыз етеді.
Мәсіні жақсылап ... өте жұқа етіп иін ... ешкі ... Ешкі ... тігілген мәсі киюге қолайлы, әрі жеңіл, әрі жылу
сақтайды. ... ... ... мәсі ... ... емес, аяқты
қыспайды. Ішінара мәсінің өрнектелген түрлері де кездесіп, оны сән ... ... ... Мәсінің бір ерекшелігі, оны жас ерекшелігіне
қарамай ... ... үшін ерте ... көктемге дейін киетін болған.
Киім кию үлгісінде де, оны киюшілердің жас ерекшеліктері мен қандай
әлеуметтік ортадан шыққандары аңғарылып тұрды.
Балалар ... Бала ... ... ол ... ... онда ... бақ-дәулет, бақыт келді, - деп сол кезде «көйлегінде туған» ... ... ... ... алып ... бақыт үшін сандықта
сақтаған. Бұл әдет Сібірдегі ... ... ... кездеседі. Ал
баланы тұзды суға шомылдырып, денесі жара ... үшін және ... әрі ... ... ниетпен қойдың жабағы жүніне аунатып алатын салт ... ... ең ... ... ... бірі – ... ... сисадан не жұқа бәтестен жеңі мен бойын тұтас ... ... ... да, ... ... екі ... ... тепшіп жас баланың нәзік
етіне тігістің батпауы үшін дайындалатын. Иткөйлектің етегін бүкпеу әдеті
... ... ... ... ұзақ ... тілеген ырымнан туындады. Әдетте,
иткөйлекті баланы қырқынан ... ... ... соң оны ... ... ауыл ... ... иттің басына іліп жіберетін болған. Бұл
баланы қауіп ... ... және ... ит ... ... бірден-бір
жолы деп білген. Ал кейбір өңірлерде, иткөйлектегі тәтті дәмдерді балалар
бөліп алғаннан ... ол ... үш ... бойтұмарлар жасап
мойындарына іліп жүретін болған.
Ең алғашқы қырқын шашты домалақтап, оны көз тимесін ... ... ... ... қоятын болған. Сондай-ақ бесікке әр түрлі ... ... – үкі аяқ, ... бас ... ... іліп қоятын
болған. Баланың өмірін сақтау үшін, оның киімдеріне де әр ... ... ... ... үш ... ... ... қапталған Құран аяттары
жазылған бойтұмар, үкі қауырсындары мен тұяғы, сердолик және ақық сияқты
асыл тастары бар ... мен ... ... ... ... ... тақты. Мұндай қасиетті бұйымдар сыртқы тіл-көздің энергиясын
қабылдайтын ... ... ... деп ... ... 1 ... 3 ... балалардың киімінде ерекшелік болмады. Олар аязды күндері тізеден
жоғары болатын көн мәсіні байпақпен (тері шұлық) ... ... бала ... ... ... ... ... ұл дүниеге
келсе, оны сырт көзден, тіл ... ... үшін ... ... киіндіретін
болған. Тувалықтарда мұндай жағдайда, ұл балаға 5 ... ... ... ... болған. Сондай-ақ ұлды болғысы келген жағдайда, сол жанұядағы қыз
балаларды 12-15 жасқа дейін ұл бала сияқты киіндіріп, оған ... ... ... ... ... қыз балаға әшекей бұйым ретінде 3-5 жасынан
сырға ... ... ұл ... 5-7 ... ... отырғызған.
Қыз балалар әшекей бұйымдарының бәрін бірдей тағынған. Қыз ... ... етек ... ... ... қос етек ... ... камзол
киіп, беліне металл шынылармен ... ... ... ... ... Ал ... ... жерлерінде етек-жеңіне екі-үш қатар
бүктесін болған, оны өздерінше қос етек деп ... ... ... ... белі бүрілген, оның сыртынан қамзол киетін болған. Ал
оңтүстікте мұндай көйлектің ... ... ... тақия қыз дәуреннің белгісі саналып, ол аса ... ... ... түсі ... бешпентке немесе камзолға
сәйкестендіріп тігілді. Оның ... де ... ... де ... ... күміс
паршамен оюланған. Қазақ ұғымындағы «үкідей үлбіреген» немесе «тотыдай
таранған» деген сөз тіркестері де тақия да ... ... ... ... қос ... етіп өріп, бас киімсіз жүрсе, керісінше ... соң, ... ... ... ... тырысқан.
Қасаба – бойжеткен қыздар мен тұрмыстағы жас келіншектердің киетін
сәнді бас киімдерінің ... ... мұны ... ... орнына да киген.
Ол тақия түрінде болғанымен желке жағы ұзын ... ... ... тұтас
тігіледі. Бұл алтын немесе күміс паршамен және зер жіптермен әдіптелген.
Бас ... ... әр ... інжу-маржан, перуза тастарды тізіп, дөңгелек
табақшалар бекітілген әткеншектерілген. Қасабаның оң ... ... ... ... ... ... күміс қоңыраушалардан ... ... Бұл ... ... ... қыздың жүйкесін жұбатады деген
түсініктен туындаған. Кейде оның төбесіне үкі қадалып, ол қасабаға ... ...... киімінің негізгі атрибуты саналды.
Кимешек - әйелдердің негізгі бас ... ... бұл бас ... кию
рәсімі де ауыл арасында ерекше аталып өткен. Ол бойынша жаңа ... аяғы ауыр ... ... ... сәукеле киюді ерсі
санап, ауыл әйелдерін шақыртып, оның ішіндегі құрметтті саналғаны кимешек
кигізу рәсімін ... Ол үшін ... ... сый-сияпат алған.
Кимешек екі бөліктен тұрған. Оның ...... ... оның сыртындағы шұлауышы. Бұл екеуі де ақ сұрыптан, ... ... ... ... ... ... әйел кеудесін,
иығын, жон арқасын жауып тұратын ... Оның ... ... ... жағы
кестеленді. Бұл бас киім шаршысының, пішімінің үлгісіне қарай шұлауыш,
сұлама, күндік, орама деген ... ... ... ... ... ... ... бөлігін күндік деп атаған.
Қыс кезінде әйел көбіне арасына түйе жүн салып ... ... ... ... ... ... бастырылған, тысымен бірге ... ... ... ... ... ... орамал тартқан.
Ерлер киімі әйелдікіне қарағанда біркелкі болып, көйлек-дамбал, шапан,
түйе жүн ... ... ... ... жерге киген. Жігіттер киімі
әсемдігімен көз тартса, егде тартқан еркектердің киімі барынша мол, әрі ... ... ... ... ... тысталған пұшпақ ішік қазақтар
арасында жоғары бағаланды. Сәнді ішіктердің қаусырмасы мен шалғайы кәмшат
немесе ... ... ... ... қой жүні ... мен шошақ
тымақпен ерекшеленді.
Жас бозбаланы сипаттайтын белгіні Абай ... ... Қара ... ... ... үстінде тиін ішіктің сыртынан киілген, жағасы
қайырма қара барқыт қаптал ... аса ұзын жең ... Кең ... ұзын ... ... ... ... киген. Тобықты тымағы Қарқаралыныкіндей төрт
сай емес, алты сай ... ... ... ... ... ... ... Бұл анық
бозбаланың белгісі. Ерлер киімінің негізгі бөлігі – кісе белдік. ... ... ... ... ... ... ... оқшантайлары бар,
мығым бекітілген қыны бар ... ... ... ... ... ... – төрт үшкілден төрт қырлы күмбез сияқты ... ... ... ... ... ... ... тысталған бас киім түрі. Ол аң
терілерінің атымен құндыз бөрік, сусар бөрік, елтірі бөрік, түлкі ... ... ... ерлерге және әйелдерге арналған түрлері бар.
Орталық және Батыс Қазақстанда бай шонжарлар сәндік үшін аласа ... ... ... зермен кестеленген шымқай күрең немесе ... , ... ... ... ... ... киген. Ол жергілікті
жерде айыр қалпақ, мұрақ, сәукеле қалпақ деп аталған.
Малшылар жазда басына шұғадан немесе ... ... ... ... бұрышты етіп пішілген алдында күнқағары бар жалбағай, далбай, күләпара
деп ... бас киім ... ... ... ... сулық – кебенек немесе кебентай
киген. Бұл ... ... ... ... ... ... басқан
ақсұр, кейде қоңыр немесе қара төсемдерден құрастырып тіккен. Кебенекті
киім сыртынан киетін болғандықтанкүләпара ... ... ... жағалы, әрі
мол және ұзын етіп, шалбарымен бірге пішетін болған. Сулықты атқа отыруға
ыңғайлы болу үшін артын ... етіп ... ... – ат ... малшыны
қар мен жаңбырдан, үскірік ... жел ... ... ... ... кең ... бас киімнің бірі – тақия. Әдетте, тақия
сыртынан ... ... ... ... бас ... кие ... халқында әр рудың, қоғамдық жіктің, әр ... ... ... ... ... ... ... дәстүр ерекшеліктері
әр түрлі. Мысалы: байлар мен билердің, сал серілердің, қожа молдалардың,
бақсы ... ... ... ... аңшы ... ... деп ... олардың бір-біріне ... ... ... ... ұлтымыздың киіміне қарап, оның
қандай кәсіппен айналысатынын, әлеуметтік дәрежесін, діни ұстанымын, ... дала ... ... ... ... – кешекке қатысты наным сенімдер. ...... құты ... ... ... ... ... деп есептеледі. Сондықтан да
баскиімге қатысты ырым ... құт пен ... ... ... ... Сол үшін де қазақ ұғымында: бас киімді тарту етпеу, ауыстырып
кимеу, бас киімді ... ... ... ... ... ... тағу - барлық халықтарда мифтік наным бойынша
жердегі ... ... ... аспан әлемімен байланысты екендігін
білдіреді.
Қазақ дәстүрінде ішікке қатысты ... ... ... ... ... ішікті жиырма беске толмаған жас жігіт кимейді. Себебі
жастық жалыны мен тері ... ... ... ... ... ... деп сенген. Сондай-ақұ боранды күнде қасқыр ішікті адамның
жанындағы кісі үсіп ... онда ... ... ... туыстары қасқыр ішікті
кісіден құн даулауға хақысы ... ... бір ... ішік екі ... бермейді.
Аяқ киімді төңкеріп қоюға, теріс киюге болмайды. Себебі адамның жолы
болмайды, жаманшылыққа ұшырайды. ... ... ... ... ұлтарақтың
алдыңғы жағы, яғни жол бағытына қараған басын бойлата тілу әдеті бар. ... ... ... ашу» ... ... тіл, сұқ ... баланы
ұлтарақпен үш мәрте ұрса, ұшығы шығып, айғып кетеді деп сенген.
Киімге ... ... ... ұру» ... «тымақ тастап кешірім
сұрау» – біреуге бас ұрғанда аяғына тымағын тастайтын әдет бар. Ол ... ең ... ... бала есейгенге дейін жылай беретін әдет тапса, онда ол ... ... ... ... кебіспен ұратын болған.
Бақылау сұрақтары:
1. Дәстүрлі киімнің жас ерекшеліктеріне қарай бөлінуі
2. Қазақтың ... ... ... ... Білезіктер және сақиналар, олардың түрлері
4. Шолпылар, олардың түрлері
5. Қазақтың зергерлік әшекей бұйымдарын зерттеуші этнограф ғалымдар
Студенттің өзіндік жұмысына арналған тақырыптар:
1. Қазақтың ... ... және оның ... ... ... ... ... наным-сенімдік мәні
3. Бас киімдер: түрлері, маңызы, наным сенімдік мәні
4. Сырт киімдер: түрлері, маңызы, наным сенімдік мәні
5. Алғашқы тайпалық одақтар киімі мен ... ... ... ... ЖҮЙЕСІ
Қазақтың ұлттық тағамдары. Қазақтың дәстүрлі тағамдар ... ... мен ... орай ... ... ... қарай
орайластырылды. Негізгі тамақтары ет-сүт өнімдері болды. Қолында малы ... ... үшін ... ... маңызы болған.
Малдың, балықтың, аңдар мен құстардың еттерінен ... ... ... ... ... ... тәсілдерінде және
оларды халық алдына таруға қатысты атқарылатын наным-сенімдер мен ... ... де біте ... – қазақтың дәстүрлі тағамдарының бірі. Ол дастарқан молдығыынң
көрінісі. Ет ... ... ... оны ... ... отқа ... ... салып пісіру, етті майға қуыру, қарынға салып пісіру, суға салып
қайнату, бұқтырып пісіру, тандырға ... ... ... ... ... ... пісірудің екі түрі болған: отқа көміп және суға ... ... ... ... ... бітеу тұлып етіп сойып, ішіне
қыздырған тас та салып пісірген.
Ет сақтау тәсілдері: ыстау, ... ... ... қарынға салып
сақтау, үйіту, тұздау.
Қараша айының аяғы мен желтоқсан айының ... ... ... ... соғым сойып, одан қазы ... ет пен ... ... ... та ... ... «жал-жая» да жылқы етінің бағалы
мүшесі болып саналды.
Қуырдақ – жаңадан сойылған мал етінен кез-келген мал ... ... ... тез арада пісетін тағамның түрі.
Әсіп – қой етінен дайындалатын тағам түрі. Бұл бойынша ең алдымен ... ... ... ет ... өткізіп, қойдың өз ішегіне ... ... ... ... ... егін шаруашылығының дамуы тары және бидай
жармаларын тамаққа пайдаланылды. ... ... тары ... ... не
майға ботқа қайнатқан немесе сүт қатып, арасына ет салып, тары ... ... ... өздеріне азық еткен көшпелілер тұрмысында сүттен:
қымыз, шұбат, айран, қатық, қаймақ, балқаймақ, ақ ... ... ... сүт, ... ... сарысу, тасқорық, шалап, сүт кеспе, сүт
салма, уыз сірне, құрт, ... ... ... ... ... жасай білді.
Пісірілген сүттен күнделікті ішу үшін қатық, айран ашытылды. Ұйыған айран
күбіге құйылып, ол ... енді бір ... ... ... ... ... түрі немесе «іркіт» әбден қоюланғанға дейін үлкен қазанда
қайнатылып, қою ... ... ... оның ... бөлек алынып, сүзілді.
Одан сүзбе алынып, сүзбеден «құрт», «сықпа», «ежігей» кептірілді.
Жаңа сауылған сүттен «ірімшік» ... Ол үшін жаңа ... ... ... ... оны мәйекпен ұйытқан, ұйыған сүтті ірімшігі
байланғанға дейін қайнатқан, алынғанақ ірімшікке тұз және сары май ... ... Ұзақ ... ... ірімшікті кептіріп алған.
«Мәйек» жасау үшін отықпаған жас ... ... жас ... уыз ... ... ... Осы ұлтабарды жармай айналдырып, ішіне
ұйқы турап салып, уыз құяды да ... ... ... қапқа салып, керегенің
басына немесе күлдіреуішке іліп қояды. Сүт құйған мәйек 5 – 6 күнде өзінен
өзі ... ... ... ірімшік жасайтын сүтке әлгі мәйекті батырса, сүт
ашып үлгермей тез ұйиды. Сүтті ... ... ашуы ... ... деп атайды. Мәйекті мал сауылғанша пайдаланған.
Мәйек салып ... ... ... ... тіледі де, қайнатады.
Осыдан соң ұйыған сүт бөлектеніп, көк суы ... суы) ... ақ ... Егер ... ... тағы қайнатса ақ ірімшік сарғайып, ... ... ... ... ... ... сары суы азайып, қызарып қоюлайды.
Қазан түбіндегі осы қою қызыл сұйықты тегешке құйып қойса, ... ... ... қалады. Мұны сірне деп атайды. Әдетте, қазандағы қызыл ірімшікті
қотарып алып, оны сөреге жайып, кепкен соң қапқа, ... ... 2 – ... дейін сақтайтын болған.
Қызыл ірімшік – сүттен жасалатын тағамдардың ішінде жасалуы ... ... мол, ұзақ ... ... ... ... ... Меккеге сапар шеккеннің өзінде, осы ірімшікті азық ... ... екі ... ақ ... және қызыл ірімшік болды.
Құрғақ сүт. Сүт өте мол болып қазанға ... ... ... ... ... баяулатып астына от жағады. Тері салған сүт
шымырлап қайнаған сайын ... ... Сүт ... сайын сүттің бар
маңызын тақыр тері бойына тартып, сүт қойыртпақтанады. Тері ... ... ... ... ... кейін қоюланған сүт сарқыла таусылып, енді
сарғайып күйгенде отты үзеді де, теріні қазаннан ... жел ... ... ... жел ... ... кейін қайтадан қазанды сүтке толтырып, сүт
сіңген теріні қайта салып қайнатады. Бұл жағдай үш рет ... ... ... сүттің маңызын сіңіреді. Үшінші рет жел өтіне жайылғанда тері
кебе ... оны ... ... ... ұшып ... ... немесе
бүйенге салып қояды. Оны кейіннен шетінен кесіп алып жесе, енді бірде ... ... суға ... жаңа ... ... болып, сіміріп ішіп,
түбінде қалған түйірді, яғни бал татыған құйқаны ... ... Бұл ... ... үшін ... ... қой ... серке терісін түгінен
арылтады. Бұл үшін түгінен айырудың екі ... ... Бірі и ... Тек иі өтіп ... идің быршыған дәмі мен өткір иісі ... болу ... ... ... – теріні жібітіп, өткір ... ... ... ... соң ... теріні суға салып, шуашы мен
шайырынан айырылғанша әбден жуады. Ақжемделіп май-сөлінен ... ... ... ... керегеге жайып қояды.
Қазақтарда дала жағдайында қойшылар қой сүтінен сүт ... Ол ... және ... деп ... жақсы көретін сусындарының бірі – қымыз. Ол бие ... ... ... ... тері ... ... ашыту жолымен дайындалды. Ал
түйе сүтінен сіңімді «шұбат» әзірленді. Қазақстанның солтүстік ... түйе ... ал ... ... ... деп аталды.
Тасқорық. Жаңадан сауылған қойдың сүтін саптыаяқты толтырып, оған
қызып тұрған ... ... ... ... ... ... ... етіп
қоюланғанша бүлкілдетіп қайнатып ішетін дәмді сусындардың бірі.
Уызқағанақ. Уызы қайтпаған қойларды сауып, оны ... қозы ... ... ... толтырады. Сөйтіп, от жағып, оттың жалыны
басылған кезде уыз толы бұйымды аузын ... ... ... ... Сүт
пісірім уақытта уыз қатып, суыған соң бүйеннің немесе қозықарынның ... ... ... ау уыздың иісі бұрқырап, оны жей беретін болған.
Тағамды дайындау, өндіру мен ... ... ... пен күнделікті
тамақтану жүйесінде, оның ғұрыптық жағымен қатар адамдардың әр ... бас ... ... ... ... ... ол ... бойға біткеннен бастап, яғни «құрсақ тойдан» бастап,
оның бүкіл ғұмырындағы елеулі сәттерін атап өтуге ұласатындығы, ең ... ... ... «асын беру» кезеңін қамтитын ежелден қалыптасқан
әлеуметтік қатынанстар этномәдени процестерді ... ... ... ... ... ... ... «құрсақ той»,
«жарыс қазан», «қалжа беру», «бесікке салу», ... ... ... ... ... ... ... тағамдар жүйесіне мән берген. Соның
бірі «тоқымқағар» - ауыл үйдің қарттары жол жүрерде, жастар жағы ... ... ... жас бала ... болып алғаш атқа мінерде
«тоқымқағар» деп ... ... ... ... жайған. Мұның өзі жол
жүрер үлкендердің жолының ... ... ... ... жас ... ... ... саналды.
Үйлену және құдаласу дәстүрлеріндегі «құйрық бауыр» жеген құдалар,
бір табақтан төс және асық ... ... ... де ... мәні ... ... күйеу жігіттің сыбағалы асы болғанымен, төстің ұшы «сүріншек» аталып, ол
опырылып алыныпәйел адамға ұсынылған. Бұл сол ... ... ... күйеу
болып қайын жұртына барғанда, аты сүрінеді деген ырымнан ... дене ... де ... ... ... мен ... мәні де болды. Олардың қатарында бас, тіл, ... ... ... қар ... асық жілік, төс, бауыр, құйрық т.б.
Бас – үйдегі шаңырақ иесі немесе ел бастаушы ... ұғым ... ... ... ... ... «Адамды бас жетелейді» түсінігінен
туындаған. Тіл – тілі жаңа шығып келе жатқан балаға ұшы кесіліп ... ...... ... үйір болсын, танып-білуге, ... бол, - деп жас ... ... ... - әнші бол деп, ... -
шашы өссін деп, - қыздарға беретін болған.
Бала дүниеге келгенде және жаңа отау тігілген соң, ... ... ... ... басына ілу және шаңырақтан лақтыру «мойны берік ... ... ... ... ... ... басқа асық жілік, тобық,
қары жіліктің де ... ... ... ... ... да тағам ерекше қызметтерге
ие болды. Мәселен малдың төлдеуіне байланысты ел ... ... ... ауыл-аймақпен атқарылар жұмыс «асар», жастар аарсындағы
«бастаңғы» сияқты этномәдени құбылыстар ... ... ... өз ... ... ... байланысты жасалатын діни мерекелерде де тағам
түрлері ерекше мәнге ие ... ... ... ... ... бағыштап
мал сойып құрбандық шалды. ... егіс егер ... ... шақыруға
байланысты жүргізілетін шараның бірі – тасаттық. Тасаттық – құрбан шалу
деген ... ... көже – ... ... үлкен дайындықпен жеті түрлі дәмнен –
соғымнан қалған сүр ет қосылып дайындалды. Сүр ... ... – қыс ... қоштасып, ақтың қосылуы жаз тағамымен қауышудың белгісі саналған.
Бақылау сұрақтары:
1. Қазақтың еттен жасалған тағамдары
2. ... ... ... тағамдары
3. Қазақтың сүт өнімдерінен жасалған тағамдары
4. Тағамдардың наным-сенімдер ... ... ... ... ... ... ас тағам мәдениетінің экология жүйесі және шаруашылықпен
байланысы
2. Тамақ қабылдау: ереже, рацион, этикет
3. Қазақтардың ... ... ... Ас ... ... салт дәстүрлер
5. Қазақтардың дәстүрлі тағамының тарихнамасы
ӘДЕБИЕТТЕР
Негізгі әдебиеттер:
1. Арғынбаев Х.А. Қазақтың ер-тұрман жабдықтары //Казахстан в ХҮ – ХҮІІІ
веках (вопросы социально-политической ... ... ... ... Х.А. ... ... ... Алматы, 1987.
3. Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы, 1996.
4. Қазақ халқының ұлттық киімдері. (Құрастырушылар: Хинаят Б., ... ... ... ... Ш.Ж. ... ... әшекей бұйымдары. Алматы, 1992.
Қосымша әдебиеттер:
1. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. ... ... ... У.Д. ... ... ремесла. Алма-Ата, 1982.
3. Жолдасбаев С. Жетісу тарихы (ХҮІ-ХҮІІІ ғғ.): ... ... ... ... ... Захарова И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная ... (ХІХ ... ХХ ... Алма-Ата, 1964.
5. Қатран Д. Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... исследование. Алматы, 1996.
7. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранства. Алма-Ата, 1964.
8. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное ... – Т. 1-3. ... ... Муканов М.С. Казахская юрта. Алматы, 1981.
10. Өмірбекова М.Ш. Қазақтың ою-өрнектері. Энциклопедия. Алматы, 2003.
11. Шоқпарұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы, 2007.
Реферат ... Қола ... ... мен мекен жайлар
2. Ерте және орта ғасырлардағы тұрақтар мен мекен ... ... ... ... ... салт ... ... тайпалық одақтар киімдерінің ерекшеліктері
5. Сақтардың киімі мен зергерлік әшекей бұйымдары
6. Ғұндардың ... мен ... ... ... ... мен әшекей бұйымдары
8. қаңлылардың киімі мен әшекей бұйымдары
9. ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ... ... мен ... ... киім ... түрлері
11. Дәстүрлі ас тағам мәдениеті
12. Қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... ... Киіз үй, оның ... ... Ас тағамға байланысты салт дәстүрлер
15. Дәстүрлі киім түрлерінің жас ерекшеліктеріне қарай жіктелуі
16. Дәстүрлі киім түрлерінің қызметі
17. Сүйек және оның ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі ерлер қолөнері
20. Қазақ мәдениетіндегі әйелдер қолөнері
Реферат жазуға әдістемелік нұсқау
Жоғарыда ұсынылған ... ... ... жеке ... ... ... ... мәліметті беруге бағытталады. Студент
реферат жазу барысында тақырыптың мәнін аша білу керек. Реферат соңында
тақырыпқа сай ... ... ... ... ... ойын айтуға тырысып,
қорытынды жасауы қажет.
Аудиторияның алдында сөйлеуге ... үшін ... ... ... ... ... ... айтып, ой қорыту керек.
Тыңдаушы студенттер реферат тақырыбы бойынша сауалдар қояды.
ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ
1. ... ... ... қайсысын зерттейді?
А) қолмен жасалған мәдениет туындыларын
В) аңыз – ертегілерді
С) жыр ... ... ... ... қайсысы материалдық мәдениет туындысы
А) қару жарақтар
В) зергерлік әшекей бұйымдар
С) киім кешектер
Д) барлығы
3. Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениетін зерттеген ғалым
А) Ө.Жәнібеков
В) Т.Омарбеков
С) ... ... ... ... ... деген еңбек кімдікі?
А) А.Х.Арғынбаев
В) Ә.Т.Төлеубаев
С) М.С.Мұқанов
Д) Н.Ж.Шаханова
5. «Қазақ киімі» деген ... ... ... қай ... А.Х.Арғынбаев
В) Ө.Жәнібеков
С) В.В.Востров
Д) С.Е.Әжіғали
6. Мыналардың қайсысы тұрақты баспана түріне жатады?
А) қожын ... ... ... ... ... ... мәдениеттің қай түріне жатады?
А) көшпелі баспана түріне
В) тұрақты баспана түріне
С) киім кешек түріне
Д) ас тағам түріне
8. «Мир ... ... ... деп ... ... қай ... ... Р.М.Мустафина
С) Н.Ж.Шаханова
Д) Ә.Т.Төлеубаев
9. Ағаштан қандай бұйымдар жасалды?
А) торсық, көнек
В) кебеже, асадал
С) шүмек, тоқубіз
Д) білезік, сырғалар
10. Теріден қандай бұйымдар жасалды?
А) ... ... ... ... ... ... ... сырғалар
11. Асадал не үшін пайдаланылды?
А) ұсақ түйек бұйымдарды салу үшін
В) Баланы алғаш «атқа мінгізу» рәсімін жасағанда тәтті ... ... ыдыс ... салу үшін ... киіз үй ... іліп қою үшін ... Қазақтың көрнекті этнографы Х.Арғынбаевтың зерттеген мәселесі
А) Барлығы
В) Отбасы мен ... ... ... ... ... қамы жүйесінің құрамдас бөлігіне не кіреді?
А) Төмендегілердің барлығы
В) Киімдер
С)Тұрғын үйлер
Д) Киіз үй
14. Киіз үйдің қай бөлігін жанұяның мұрасына ... ... ... ... ... ... дегеніміз не?
А) күбі пісетін піспек
В) май шайқауға арналған құрал
С) қозы лақты байлайтын жіп
Д) қолға киетін қолғап
16. Ел ... ... кім деп ... оқымыстылар
В) ұсталар
С) данышпан
Д) ғұлама
17. Қолсандық кімдер үшін қолданылды?
А) Бойжеткендер мен қыз келіншектер
В) жас нәрестелер
С) қариялар
Д) хандар
18. Шайсандық не үшін ... жаңа ... мал етін салу ... ... ... ... салу ... бәсіреге беретін бұйымды сақтады
Д) ыдыстарды сақтады
19. Мұрындық дегеніміз не?
А) өгіздің мұрынына тағу үшін қолданылды
В) жас бота анасын ембеуі үшін қолданылды?
С) ... ... ... ... ... Жас ... отыру үшін қолднылды?
20. Тағанақ дегеніміз не?
А) өгіздің мұрынына тағу үшін қолданылды
В) жас бота анасын ембеуі үшін ... ... ... ... ... ... түйе үстіндегі жүк ауып кетпеу үшін қолданылды
21. Құрық не үшін пайдаланылды?
А) түйені союға ... ... ... үшін ... ... ... үшін ... өгізді жүргізу үшін қолданылды?
22. Төсек ағаш дегеніміз не?
А) жастықтың ... ... ... жатып тынығуға арналған бұйым
С) жүк жинауға арналған бұйым
Д) ... ... ... ... Жағланның ерекшелігі неде?
А) ағаш сандықтың сырты оюланды
В) ағаш сандықтың сырты боялды
С) ағаш сандықтың сырты ... ағаш ... ... ... ... ... не үшін қолданылды?
А) бүркіттің тұмсығына кигізілді
В) бүркітке су беру үшін қолданылды
С) бүркітті ұстап отырғанда ... кию үшін ... ... ... аңды ұрып соғу үшін ... ... дегеніміз не?
А) қымызды сапыру үшін қолданылды
В) сусын құйып жүру үшін қолданылды
С) кесе сынып қалмау үшін қолданылды
Д) қарсы келген аңды ұрып соғу үшін ... ... ... ... түсіндіресіз?
А) әр түрлі бұйымдардың сыртына сүйекті қақтау
В) әр түрлі бұйымдардың сыртын бояу
С) әр ... ... ... ... әр түрлі бұйымдардың сыртына алтын жлалту
3. Ел ... ... ... деп атады?
А) оқымыстылар
В) шеберлер
С) данышпан
Д) ғұлама
4. Аттарақ дегеніміз не?
А) шаш ... үшін ... ... ... ... ... үгіп ... үшін қолданылатын бұйым
С) жылқының жыуырынан жасалған бұйым
Д) жылқының жалынан жасалған бұйым
5. Мыналардың ... ... ... Қазақ халқының қолөнері
В) Казахское народное прикладное искусство
С) Халық мұрасы
Д) Уақыт керуені
6. Мыналардың ... ... ... Қазақ халқының қолөнері
В) Казахское народное прикладное искусство
С) Халық мұрасы
Д) Уақыт ... ... ... ... ... Қазақ халқының қолөнері
В) Казахское народное прикладное искусство
С) Халық мұрасы
Д) Уақыт керуені
8. Мыналардың қайсысы С.Мұқановтың еңбегі?
А) Қазақ халқының қолөнері
В) Казахское ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан өңірінен шыққан қоғам қайраткері, әрі ғалым
этнограф?
А) Ө.Жәнібеков
В) С.Мұқнов
С) Н.Шаханова
Д) Х.Арғынбаев
10. Қазақтың ер-тұрман жабдықтары деген ... ... ... ... ... У.Х.Шәлекенов
С) Н.Ж.Шаханова
Д) Ө.Жәнібеков
35. «Жолайрықта» деп аталатын тарихи мәдени этнографиялық еңбек кімдікі?
А) А.Х.Арғынбаев
В) У.Х.Шәлекенов
С) ... ... ... домашние художественные ремесла» деген еңьек кімдікі?
А) А.Х.Арғынбаев
В) У.Х.Шәлекенов
С) Н.Ж.Шаханова
Д) М.Мұқанов
37. Культура казахского ремесла деген еңбек кімдікі?
А) А.Х.Арғынбаев
В) У.Х.Шәлекенов
С) Н.Ж.Шаханова
Д) Ө.Жәнібеков
38. ... жан ... ... ... кімдікі?
А) Д.Шоқпарұлы
В) У.Х.Шәлекенов
С) Н.Ж.Шаханова
Д) Ө.Жәнібеков
39. ХХ ғ. басындағы ағаш шебері, әрі қоғам қайраткері
А) М.Дулатов
В) Ш.Уәлиханов
С) ... ... Ағаш ... ХІХ ғ. ... ... ... Ә.Диваев
В) М.Уәлиханов
С) С.Сейфуллин
Д) М.Массон
41. ХІІІ – ХІУ ғ. қалалық ... ... ең көп ... ... қалай аталды?
А) антиладалық және крест тәрізді үлгі
В) «Г» ... ... көп ... «П» ... ... Соңғы орта ғасыр дәуіріндегі қалалық тұрғын үйлердің үлгісіне
мыналардың қайсысы тән?
А) антиладалық және крест тәрізді үлгі
В) «Г» және «П» тәрізді ... көп ... ... ... ... «Г» ... ... үй үлгісіне келеді?
А) 2, 3 немесе 4 жай бір ... ... бір ... ... ... 4 ... одан да көп ... жалғастыратын есіктерінен айқышталына
салынған үлгі
С) бөлмелердің біреуі, оның ішіндегі кіреберіс немесе қойма үйдің басқа
бөлмелерінің бұрыштарына орналасқан
Д) 2, 3 және сирек ... да, одан ... ... бар көп ... ... ХХ ғасырдың 20-шы жылдары Ойыл мен Сағыз бойын мекендеген қазақтардың
киім кешегін палеоэтнологиялық деректермен ... ... қай ... Н.А.Аристов
В) Н.И.Гродеков
С) С.И.Руденко
Д) Г.Загряжский
45. Бала киімі, бозбала киімі, бойжеткен киімі, қалыңдық, ... ... ... ... киімдері деп бөліну мыналардың қайсысына жатады?
А) Жас ерекшелігіне
В) Жыныс ерекшелігіне
С) неке киімдеріне
Д) Батырлар киімі
46. «Бастарына киізден жасалған ... ... ... ... ... ... бешпент, металл қаңылтырлар тағылған былғары белдік, тері шалбар
мен киіз ... ... ... ... ... мн ғұндар
В) қаңлылар
С) үйсіндер
Д) қырғыздар мен қарақалпақтар
47. ... ... ... ... ... ... ... қаңлыларға
48. Күләпара, жалбағай, қасаба деп аталатын киімдер дәстүрлі киімнің қай
түріне жатады?
А) Сырт киімдерге
В) Бас ... Аяқ ... ... ... ... өңірінде «телпек», Шығыс Қазақстан өңірінде «кепеш» деп
аталатын бас киім қай бас киім ... ... ... ... ... ... «Мұрақ» деп аталатын бас киім түрін көбінде кімдер киді?
А) жас балалар
В) ... ... ... «Мұрақ» деп аталатын бас киімнің сипаттамасы:
А) биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желкені, жотаны жауып тұратын бас
киім
В) аң ... мен ... ... жүн, мақта салып, сырып тігілген бас
киім
С) ақ ... ... биік ... бас киім
Д) екі жағы қошқар мүйізденіп келетін сән салтанатты бас киім
52. «Тымақ» деп аталатын бас киімнің сипаттамасы:
А) биік төбелі, маңдайы, екі ... бар, ... ... ... ... бас
киім
В) аң терілері мен елтіріден арасына жүн, мақта салып, сырып тігілген бас
киім
С) ақ киізден ... биік ... бас ... екі жағы ... мүйізденіп келетін сән салтанатты бас киім
53. «Қалпақ» деп аталатын бас ... ... биік ... ... екі ... бар, желкені, жотаны жауып тұратын бас
киім
В) аң терілері мен ... ... жүн, ... ... ... ... ... ақ киізден тігілген биік төбелі бас киім
Д) екі жағы қошқар мүйізденіп келетін сән салтанатты бас киім
54. ... деп ... бас ... ... биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желкені, жотаны ... ... ... аң ... мен ... ... жүн, ... салып, сырып тігілген бас
киім
С) ақ киізден тігілген биік төбелі бас киім
Д) екі жағы қошқар мүйізденіп келетін сән ... бас ... Жас ... ... болғаннан кейін киетін бас киім түрі
А) Сәукеле
В) Бөрік
С) Кимешек
Д) Қасаба
56. Қалыңдықтың киетін бас киім түрі
А) Сәукеле
В) ... ... ... Жас ... мен ... ... бас киім түрі
А) Сәукеле
В) Бөрік
С) Кимешек
Д) Қасаба
58. ... ... ... ... әйел ... ... жасылды
өрнектерді алып тастаса, ол қалай аталған?
А) «алқым шалу»
В) «жақ бұзу»
С) «су ... ... ... Тек қана ... ... ... ауқатты адамдар киген сырт киім қалай
аталды?
А) Жарғақ
В) Жақы
С) Шекпен
Д) Дақы
60. жүні сыртына қаратылып, іші ... ... ... киім ... ... ... ... Дақы
61. құлын, тай, лақ, бөкендердің жаздық, жүні ... ... ... тері жағы ішіне қаратылып тігілген сырт киім түрі қалай аталады?
А) Жарғақ ... ... ... Дақы
62. Жиырма беске (25-ке) толмаған жастарға киюге болмайтын қандай сырт киім
түрі?
А) тиін ... суыр ... ... ішік
Д) қасқыр ішік
63. Түйенің иірілген жүнінен тоқылатын сырт киім қалай ... ... ... ... Шекпен
Д) Дақы
64. «Шеге шапан» деген не?
А) қалыңмалға ... ... құда ... ... екі ... ... құрметті қонаққа берілетін кәде
Д) күйеу жігітке берілетін кәде
65. Қой, ешкі терілерінен сәндеп, кестеленіп, жырық балақ болып ... түрі ... ... ... шалбар
В) дамбал
С) барқыт шалбар
Д) айырбалақ шалбар
66. Етік сыртынан киетін, қыста аяқты тоңдырмайтын, қойдың және аңның
иленген жүні ішіне қараған ... ... аяқ киім түрі ... аталды?
А) Мәсі
В) Мұйық
С) пима
Д) шарық
67. қойдың күзем ... қозы ... ... ... ... аяқ киім ... аталады?
А) Мәсі
В) Мұйық
С) пима
Д) шарық
68. Жаңа туған нәрестенің алғашқы көйлегін қалай атайды?
А) ит көйлек
В) нәресте көйлек
С) тұлым көйлек
Д) ... ... ... ... келген жүн матадан және қатты тығыз матадан дайындалған
киімді жалаңаш денесіне кімдер киді?
А) бақсылар
В) ... ... сал ... ... ... аққу ... жасалған бас киімді кімдер киді?
А) бақсылар
В) сопылар
С) молдалар
Д) сал серілер
71. «Шошала» Шығыс Қазақстан өңірінде ... ... ... ... ... ... Өзбектер «жер дула» деп қандай баспана түрін атады?
А) жертөлені
В) шошаланы
С) тошаланы
Д) қақыраны
73. Зерттеуші ... ... ... ... Қазақстан өңірінде
қамыстан жасалған күркелерді не деп атаған?
А) шошала
В) тошала
С) жеркепе
Д) қақыра
74. Түрікмендер қамыстан жасаған үйлерін не деп атаған?
А) кахра
В) қамыс ... ... ... Ас тағам мәдениетіне арналған ғылыми зерттеу еңбектің авторы?
А) К.Райымханова
В) А.Сандыбаева
С) Д.Қатран
Д) А. Сейдімбек
76. Уызға пісірілген сүр етті ... ... ... ... ... ... ... Алтай өңірінің орманды далалы алқабында қалыптасқан, қаңқасы
бұтақтармен шарбақталған тұрғын үйдің көне түрі
А) өлшек
В) тоқалтам
С) шарбақ үй
Д) қоржын там
78. Ауыз үй, ... үй, ... үй, ... үй тіркестерінен тұратын мекен
жайдың үлгісі қалай аталды?
А) қоржын там
В) ... ... ... ... ... дәлізбен ажырайтын 2 бөлмелі тұрғын үй қалай аталды?
А) қоржын үй
В) тоқалтам
С) шарбақ ... ... ... ... ... ... ... тұрғын үй нұсқасы Жетісу өңірінде
қалай аталды?
А) қоржын үй
В) ... ... ... ... ... ... көшпелілер өркениетінің басты атрибуты саналған
баспана
А) киіз үй
В) тоқалтам
С) қыстау
Д) жайлау
82. Кереге мен шаңырақ арасын біріктіріп, киіз үйдің төбесін шығарып
тұратын иінді ұзын ... ... ... ... ... ... ... уықтың қаламы деген не?
А) уықтың ұзына бойын атайды
В) кереге ... ... ... ... ... ... атайды
С) шаңырақ пен керег тұсындағы иілген тұсын атайды
Д) шаңырақ тесігіне еніп ... 4 ... ұшын ... Киіз ... төбесінен шыығп тұратын шеңбер қалай аталады?
А) кереге
В) шаңырақ
С) уық
Д) босаға
85. Киіз үйдің «сықырлауығы» деп нені атайды?
А) киіз үйдің ашпалы екі ... киіз үй ... киіз үй ... ... киіз үй ... ыдыс аяқ орынын атайды
86. Көші қон немесе жорық кезінде уақытша тігілетін көшпелі баспанаың
негізгі түрі
А) қос
В) дүкен
С) шарбақ үй
Д) қоржын ... ... қару ... ілу үшін ... киіз үйдің оң жақ бөлігінде
тұратын бұйым
А) қамшы
В) домбыра
С) бесік
Д) адалбақан
88. Сырты қоңыр киізбен жабылатын киіз үй түрін халық арасында қалай
атайды?
А) ақ ... отау ... боз ... ... үй
89. Салтанатты, рәсімді жиындарды өткізуге арналған, келіссөздермен
құрметті қонақтарды қабылдауға арналған киіз үй қалай аталады?
А) орда
В) отау ... боз ... ... ... «Ешқандай да қазақ әйелі бос отырмайды, олар өз шаруаларын тындыра
салысымен қолына ұршық алып, жіп иіреді, жүн ... оны ... - ... ... ... ... неміс ғалымы
А) Р.Карутц
В) И.Георги
С) А.Олеарий
Д) И.Андреев
ТЕСТ ЖАУАПТАРЫ
1. А 18. В 35. ... ... Д 19. А 36. ... ... А 20. Д 37. ... ... А 21. С 38. ... С
5. В 22. В 39. ... ... Д 23. Д 40. ... Д
7. В 24. А 41. ... ... С 25. В 42. ... ... В 26. А 43. ... Д
10. А 27. В 44. ... ... С 28. В 45. ... ... А 29. В 46. ... ... А 30. А 47. ... В
14. В 31. Д 48. ... ... В 32. С 49. ... В
16. В 33. А 50. ... ... А 34. А 51. ... ... В 79. А 89. ... А 80. В 90. ... В 81. ... А 82. ... Д 83. ... С 84. ... С 85. ... А 86. ... С 87. ... Д 88. ... ... ... ... ... 4
Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті:
зерттелуі және әдістері
................................................................. 6
1 – тарау. Қазақтың баспана түрлері
....................................... ...... ... ... ... ..... 42
ІІІ – тарау. Қазақтың дәстүрлі киімі және
зергерлік әшекей бұйымдар
........................................... ...... ... ... ... ... 79
Әдебиеттер
............................................................................
........... 83
Реферат
тақырыптары.................................................................
..... 84
Тест сұрақтары
............................................................................
...... 85
Тест жауаптары
...........................................................................
98

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автоматты басқару жүйесін жобалау12 бет
Ақша қаражаттары және есеп айырысу есебі35 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқыту әдістемесінің жалпы мәселелері21 бет
Биология және экология пәндерін оқытуда жергілікті жер материалдарын пайдалану35 бет
Биоыдырайтын суда еритін полимерлер, заманауи мәселелері және оны шешу жолдары16 бет
Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру ерекшеліктері18 бет
Графтардағы тиімділеу есептерін шешу әдістері15 бет
Кинематиканың негізгі ұғымдары8 бет
Композициялық материалдар. Ыстыққа төзімді болаттар мен қорытпалар. Кесу аспабына арналған болаттар. Өлшеу аспабына арналған болаттар12 бет
Компьютерлік қосымшамен есептеу әдістері50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь