Ағзалар экологиясы (экология)

КІРІСПЕ
1.1. Экологиялық факторлардың жіктелуі
1.2. Абиотикалық факторлардың әсерінің жалпы зандылықтары
Биологиялық жүйе ретінде аутэкология жекелен ген тірі ағзаны — жануар, өсімдік немесе микроор ганизм, оның қоршаған ортамен өзара қарым-қаты насын зерттейді.
Қоршаган ортага адамнан тәуелсіз Жерде найд болған, ягни оған мүраға өткен табиғи орта меі адам ңолымен жасалған техногенді орта кіреді.
Қоршаган ортаға бүл аізаны қоршаи жатқаі оның күйі мен тіршілік қызметіне тікелей не жз нама әсер ететін нәрсенің барлыгы жатады.
Тірі ағзага әсер ететін ортаның элементтерін эко логиялық факторлар деа атайды.
Экологиялық фактор дегеніміз - ағза бейімделушілік реакциялар, не адаитациялар арқылы жауап беретін қоршаған ортаның кез келген элементі неме се жағдайы. Кез келген ағзаға қоршаган ортада көітеш экологиялың факторлар әсер етеді. Дәстүрлі жікте; бойынша оларды: абиотикалық, биотикалық жәні антропогендік деіі бөледі (3-сурет).
Абиотикальщ фякторлар ~ бұл тірі ағзага әсер ететін қоршаган орта жағдайларының коміілексі (тем-иература, қысым, радиациялық фон, ылгалдылың, ат-мосфераның, теңіз және тұщы судық тоиырақгьщ құ-рамы және т.б.)
Биотикальщ факторлар — бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері (бәсе-келестік, жыртңыштық, иаразитизм және т.б.)
Антропогеиді факторлар — адам қызметінің қор-шаган ортаға тигізетін әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосферага шығарылуы, тоиырақ ңабатының бұзылуы, табиги ландшафттардың бұзылуы және т.6.).
Берілген жіктелу шартты больш табылады. Себебі, темаератураны абиотикалық фактор ретінде қарастыр-сақ, ол тірі ағзалардың әрекетіне байланысты жмі өзгері отырады.
Мысалы, ауаның темиературасы +13ӘС-дан төмен-деген кезде бал араларьшың қозгалыстық белсенділігі артады, ал бұл ұядагы темиератураны 25—30ӘС-га дейін көтереді.
        
        КІРІСПЕ
АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ЭКОЛОГИЯ)
Биологиялық жүйе ретінде аутэкология жекелен ген тірі ағзаны — жануар,
өсімдік немесе ... ... оның ... ... өзара қарым-қаты насын
зерттейді.
Қоршаган ортага адамнан тәуелсіз Жерде найд болған, ягни оған мүраға
өткен табиғи орта меі адам ... ... ... орта кіреді.
Қоршаган ортаға бүл аізаны қоршаи жатқаі оның күйі мен ... ... не жз нама әсер ... нәрсенің барлыгы жатады.
Тірі ағзага әсер ететін ортаның элементтерін эко логиялық ... ... ... ... - ағза ... реакциялар, не
адаитациялар арқылы жауап беретін қоршаған ортаның кез келген элементі неме
се жағдайы.
1.1. Экологиялық факторлардың ... ... ... ... ортада көітеш экологиялың факторлар әсер
етеді. Дәстүрлі жікте; ... ... ... ... ... деіі ... ... фякторлар ~ бұл тірі ағзага әсер ... ... ... ... ... ... радиациялық фон, ылгалдылың,
ат-мосфераның, теңіз және тұщы судық ... ... және ... ... — бұл бір ... ... ... тигізетін әсері (бәсе-келестік, жыртңыштық, иаразитизм және
т.б.)
Антропогеиді факторлар — адам ... ... ... ... ... ... ... атмосферага шығарылуы, тоиырақ
ңабатының бұзылуы, табиги ландшафттардың ... және ... ... ... больш табылады. Себебі, ... ... ... ... ол тірі ... ... жмі өзгері отырады.
Мысалы, ауаның темиературасы +13ӘС-дан төмен-деген кезде бал
араларьшың қозгалыстық ... ... ал бұл ... ... ... ... ... жіктеулерден басқа ағзалар-дың қоршаган ... ... ... ... ... ... ... жіктелу бар. Бұл жіктелу бойьшша барлық эколо-гиялың ... ... ... (4-сурет).
Ең алдымен тірі ағзаларда иериодты ... ... ... ... Жер ... ... өз ... және Күнді айналуы немесе Ай
фазаларының ауысуы.
Аталган факторлардың ... ... ... ... ... ... де болған, сон-дықтан да ағзалардың бұл бірінші ретті
иериодты ... ... ... тұқым қуалау не-гізінде ертеден
қалыптасқан.
Темііература, жарық, толысуы мен қайту фактор-лары ... ... ... ... орын ... Тек ең ... ... түбінде — абиссаль зо-
насында бұл бірінші ретті ... ... ... ... ... жүргізгенде түрақты темііература немесе жарықта зертханадағы
жануарлардың мінез-қүлқы табиғи жағдайлардан өз-геше ... ... ... ... иериодтық факторлардың өзгеруі бірінші ретті факторлардың
өзгеруінің нәтижесі бо-льш табылады. Мысалы, ауаның ... ... ... ... ... ... ... үшін еріген оттегінің, еріген түздар-дың мөлшері, ... ... агу ... және т.б. екінші ретті аериодты факторлар
больш табылғанымен, олардың бірінші ... ... ... ... ... ... ... ііериодтық факторларға
бейімделгеніне көіі уақыт болған жоң, сондықтан олардың бейімделуі ... ... ... ... ііериодты фак-торлар түрлердің белгілі бір
ареалдар ішіндегі саны-на әсер ... ... ... ... ... емес ... ағза ... ететін ор-тада ңальшты жағдайда
болмайды. Олар кездейсоқ әсер ... ... ... ... ... ... алмайды. Периодты емес факторларға мысал
ретінде климаттық факторларды - дауылды желдер, найзағай, өрттер, ... ... ... ... ... ... ааразитке тигізетін әсерін екінші ретті ііериодтың факторларга
жатқызу керек. Себебі, паразит мекен ететін орта ретінде ... ... ... ... ету ... болып табылады. Ал иесі үшін иаразиттің
болуы ... ... бүл ... емес ... Абиотикалық факторлардың әсерінің жалпы зандылықтары
Мекен ету ортасында тірі ағзага әсер ететін экологиялық факторлардьщ
көитүрлілігіне қарамай, ... ... әсер ету ... мен тірі ағзалардың
жауапі ретінде беретін реакциялары бойынша ... ... ... ... Тірі ... ... фактордың әсерінің қолайлы
немесе қолайсыз болуы, ең ... оның әсер ету ... ... ... ... ... тыс көи болуы ағзалардың тіршілігіне қо-
лайсыз әсер етеді
Ағзаның тіршілігі үшін ... ... ... ... интенсивтілігін оитимум деи атайды. Көптеген түрлердің іүлденуі,
көбеюі үшін оіітималды темиературалар бе.пі.іі.
Түрлердің мекен ету ортасының ... ... да бір ... ... ... ... валентгілік деа атайды (5-
сурет).
Лгзапыц роак -циясы
mm ... ... ... эсер етуі
Әр түрдің өкілдері оитимум шамасына және эко-логиялық валенттілігіне
қарай ерекшеленеді. Мысалы,: тундрадағы қарсақ ауа темаературасының шамамен
80"С (+30ӘС-дан ... ... ... ... ... ал жылы су шаяндары
судың темиература-сының 6ӘС-дан (+23ӘС-дан +29ӘС) ... ... ... ... бір әсер ету ... бір түр үшін ... ... зиянды, ал үшіншісі үшін төзімділік ... тыс ... ... ... төмен түрлерді стенобмонт-ты (грек тілінен
аударганда stenos — тар), ал төзім-ділігі жоғары түрлер — эврмбионтты (грек
тілінен ... eyros — кең) деи ... ... ... ... ... ... сақтауда иайда болатын әр түрлі
бейімделу типтерін сииаттайды. ... ... ... ... ... түздардың концентрация-сына байланысты эври
және стеногалшіі; жарыққа — эври және стенофотты, тамаң түріне ... және ... ... ... ... ... түрдің кең таралуына жағдай ... ... ... ... ... да олар ... ... орталарында таралган. Стенобионттылық таралу ареалын шектейді.
1840 жылы Ю. Либих (1803—1873) ағзалардың ... ... ... ... ең ... ... ... Ол ауыл шаруашылың дақылдарының ... ... ... ... ... зерт-теуге баіытталған
тәжірибелер жүргізді. Ю. ... ... ... оган көіі ... ... Н2О және т.б.) ... ... бар ңоректік заттарга емес, оіан аз
мөлшерде қажет және ... ... ... ... бор) ... ... анықтайды.
Қазір Либих ережесі шектеуші фанторлар заңы ... ... ... деи ... Бүл ... ... ... болады: экологиялың фак-
торлар жиынтыгьшда төзімділік шегіне ең жаңын фактор күшті әсөр ... ... тек ... (минимум) гана емес, оның артық
мөлшері де (максимум) шектеуші әсер ете ... ... ... да ... ... туралы түсінікті
дамытқан 1913 жылы В. Шелфорд болды. Шелфордтың толеранттылық заңы:
Экологиялық фактордың минимумы гана ... оның ... да ... бола ... ял ... ... ... диапазоны толерант-тылық
шамасын (латын тілінен аударганда tolerantіa —шыдау, ... ... ... бір ... ... анықтайды.
Салыстырмалы түрде тұрақты жағдайда ұзақ уаңыт тіршілік еткен түрлер
өзінің ... ... ... ... қальштасады. Ал, ... ... ... ... ... ... экологиялың сериімділігі жогары болады да олар ... ... жеке ... ... ... ған орта ... ... жо-гары болатын кезеңдері белгілі. Мұндай кезеңдерді
қауінті кезеқдер деи атайды. Бұл ... ... ... кезеңдеріне және
онтогенездің бастаиқы кезеңі-не сай келеді. Бұл ... ... ... ... шектеуші больш табылады. Ересек крабтар мен көатеген
теңіз ... ... ... ... тұщы суда да тіршілік ете алады, ал
олардың дернәсілдері үшін міндетті түрде тек өте ... су ... ... ... ... ... және ылғалдылың
жатады.
Жарьщ. Белгілі француз астрономы К. ... ... ... ... ... өмір сүретін нәрселердің барлығы күннен
жаралганң — ... ең ... ...... тек ... гана ... Жасыл өсім-діктерде (жогары сатыдагы өсімдіктер мен ... ... су ... ... ... ... фотосинтез
нәтижесінде оттегі түзіледі:
Бактерияларда электрондардың доноры күкірт-сутек (күкірт), органикалық
заттар больш табылады. Мысалы, жасыл және ... ... ... ироцесс жүреді:
Тірі ағзалардың жарыққа қатынасын екі жақты ңарастыруга ... ... ... ... ... протоилазмасына әсері ағзаны жойыи жі-беруі
мүмкін, ал екінші жагынан — жарьщ тірші-лікке қажетті энергияның ... ... ... ... әр түрлі әсер етеді: ... ... ... көк және ...... реакциялардың жылдамдығы мен бағы-
тын өзгертеді. Жалиы алғанда жарық ... даму ... ... ... ... ... ыл-ғалдылыіъі мен темиературасының өзгеруіне әсер етеді, тәуліктік
және маусымдық ... ... ... ... ... ... табылады.
Әрбір мекен ету ортасы жарың күшімен, мөлшерімен және саиасымен ... бір ... ... ... ... күші немесе интенсив-
тілігі уақыт бірлігінде аудан бірлігіне келетін ... ... ... ... ... ерекшеліктері күшті әсер етеді. Ең интенсивті
жарың тікелей жарық, бірақ ... ... ... ... мөлшері радиация жиьштығымен анықталады. ... ... ... мөлшері артадьь Жарық режимін анықтау үшін
шағы
лысңан жарық мөлшерін де, ягни альбедо ... ... ... ... аі§ ... алу қажет.
Альбедо дегеніміз — әр түрлі денелердің ... ... Ол ... жалиы мөлшерінен иайызбен шаққандагы ... ... ... түсу ... және ... ... қасиетіне
байланысты болады. Мысалы, таза қардың альбедосы — 85%, лас қар — 40-50%,
ңарашірікті тоііырақ — 5-14%, ашық ... құм — 35-45%, ...... жасыл жаііырағы — 10%, күзгі сары жаиырақтар — 28%.
Экологиялық фактор ретінде жарыққа ... ... ... ... ... ... гелиофиттер (грек тілінен аударганда
helіos — күи, phyton — өсшдік), сциофиттер (грек тілінен ау-дарганда skіa —
көлөңкө) және ... ... ... ... ... ... түрлер (гелиофиттер) — жарық жақсы түсетін ашық жерлерде
өседі. Фотосинтез ироцесінің тыныс алудан басымдылыгы тек ... ... ғана орын ... ... ... майқарағай).
Күнбағыс, итошаған, қойжелкен тәрізді жарың ... ... ... ... күн ... ... ... сүйгіш өсімдіктер ... ... ... ... ... ... көлеңкеде орманның көлеңкесінде
өседі (орманда өсетін шөіі-тесін өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... ... тіршілігін сақтай
алмайды.
Көлеңкеге төзімді өсімдіктер (факультативті гелиофиттер) — жаңсы жарың
жағдайында өседі, біраң көлеңкені де ... ... ... өсімдіктері, шалгындық ... ... мен ... төзімді ағаштар мен шөіітесін өсімдік-тер жаиырақтарының
мозаикалы орналасуымен ... ... және ... жаііы-рақтары (ағаштың сыртьшда
және ішкі жағында ...... ... ... және ... ... жағынан бір-бірінен ерекшеленеді. Жа-рықтағы жаиырақтар қалың,
дөрекілеу, кейде жыл-тыр ... ... ... ... ... ... ... кутикуласы өте нәзік немесе болмайды.
Ормандарда көлеңкеге ... ... ... ... ... ... анағүрлым көлең-кеге төзімді агаштар мен бүталар, ал төменгі
бел-деуінде — көлеңке сүйгіш бұталар мен шөптесін өсімдіктер өседі.
Кеңістікті ... ... ... ... ... өміріндегі
маңызы зор. Қарапайым жа-нуарлардың өзінде жарық ... ... ... ... ... жарық сезгіш «көзшеніңң көмегімен ортаның жарьщ
дәрежесіне жауап ... ... ... ... жануарларда жарық
сезгіш мүшелер — қүрылысы әр түрлі көздері дамиды.
Жануарлар ... ... және қас ... ... ... болып бөлінеді. Сонымен қатар жарық күнді көтере алмайтын, тек
қараңғыда тіршілік ететін (топырақ жануарлары, үңгірлер мен ... ... ... ... мен өсімдіктердің ішкі ... ... ... тірі ағзалардың жа-рық ... Бүл ... ... ... тітіркендірулерге жауаи ретінде
катализатор-Дың әсерінен күрделі органикалық заттардың тотығуы нәтижесінд,е
болады.
Балыңтар, бесаяңты былқылдақденелілер және ... да ... ... ... ... тіршілік ететін ағзалардың шыгаратын
жарықтың сигналдары (мысалы, шілделік тұқымдасы-ның ңоңыздары) ... ... ... ... жемтігін аулау немесе жыртқыш-тардан
ңорғану, ... ... үшін ... Тірі ... жер ... тара-луын аныңтайтын
факторлардың бірі — температура. Жылудың тек абсолюттік мөлшері ғана емес,
сон-дай-ақ оның уақыт бойынша ... яғни ... ... ... ... Өсімдіктердің денесінің өзіндік темііературасы болмайды. Олардың
жылу реттеуінің анатомо-морфологиялың және ... ... ... ... ... бағытталган.
Ылғалдылық жетішейтін жогары темаературалы белдеулерде тарихи ... ... ... ауданы кіші немесе жаііырақтары болмайтын
өсімдіктердің морфологиялың тиш қальштасқан.
Көитеген шөл ... ... ... болады. Бұл
бейімделушілік күн сәулелерін ша-ғылыстырьш, өсімдікті шектен тыс ңызып
кетуден ... (құм ... ... зиянды әсерінен қорғауга ... ... ... ... ... ... буланудың интенсивтілігі — транспирация (латын тілінен
аударганда trans — ... spіro — ... алу, ... ... ... ... ... тұздардың жиналуы, хлоро-филлдің күн
сәулелерінің енуіне қарсылық қасиеті.
Жануарларда ағзаны қолайсыз ... ... ... ... ... ... ... (1847 ж.) бойынша түрдің не-месе біртекті жақын
түрлердің тобында дене ... ірІ ... ... ... ... ... ... ағзаның жылуды жо-галтуы оның салмагына емес,
бетінің ауданына тура ііроіюрционал болады.
Неғүрлым жануар ірі және ... ... ... ... оған ... ... түру ... Ал неғұрлым жануар үсаң болса, оның
салыстыр-малы ауданы жогары және жылу ... да, зат ... ... ... ... да жоғары.
Аллен ережесі (1877 ж.) бойынша дене темпера-турасы ... ... ... ... ... ... бөліктері
кішірейеді.
Мысалы, экологиялың жагьшан бір-біріне жақын мына ... ... ... ... ... ... ... еқ кіші, қоңыржай белдеуде мекендейтін кәдімгі түлкінің құлағы
орташа, Африка шөлдерінде мекен-дейтін ... ... өте ... ... ... 2-кодімгі түлкі, З-фоіюк. fv-гурот. А.ілеп ережесіне
мысал
Жануарлардың жылу режиміне бейімделуі денесініқ жеке ... ... де ... ... ... ... ... жылы жерде мекендейтін осындай жануарлармен са-
лыстырғанда жүрегі, бүйрегі, бауыры ... ... ... ... байланысты жануарлардың эколошялық екі тииін бөліи
көрсетеді: ... ... ... және ... ... ағзалардың (грек тілінен аудар-ғанда poіkіlos — алуан
түрлі) зат алмасу ... ... ... ... тұрақсыз, жылу
рет-теу механизмдері жоқ дерлік. Олардық денесінің темііе-ратурасы қоршаған
ортаның темііературасына ... ... ... ... ... қосмекенділер жатады.
Гомойвтермді агәаларга (грек тілінен ... homoіos — ... ... ... ... ... және тұрақты, зат алмасу нәтижесінде жылу
реттелуі жү-зеге асырылады. Мұның өзі ... ... ... ... ... болуын қамтамасыз етеді.
Пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы ... кең ... ... ... тіршілік ететін эвритермді және
темиератураның айтарлыңтай ауытқуьш көтере алмайтын ... деіі ... ... ... химиялық және физикалық болыи бөлінеді.
Химиялық механизмді ағзадағы реакциялардың интенсивтілігі қамтамассыз етеді
де, ... ... ... ... ... ... механизімін жылу сақтау жабыны
(қауырсындар, жүқ май ... тері ... ... ... алу ... булануы, қан айналудың ңан тамырлың реттелуі ңамтамасыз етеді.
Салқынқанды жануарлардың зат алмасуының жылдамдығы ... ... тура ... ал ... ... керісін-ше,
темиература төмендегенде жылу бөліңу артады, яғни зат алмасу ііроцестерінің
жылдамдыгыньщ ... жылу ... ... ... және ... ... арасында аралық жағдайда
гетеротермді жануарлар орналасады. Оларда ... ... дене ... ... ... ... және ... болса, ал тыныштық күйінде
дене температурасьшың сыртқы орта темиературасынан ... ... ... ... кеткен кезде зат алмасу деңгейі ... де, ... ... қоршаган орта температурасынан аздац қана жогары
болады. Гетеротермді жануарлардың өкілдері ретінде — сарышұнақ, ... аю, ... ... кенгурулар мысал бола алады. Пойки-
лотермді жануарлар температура бірден төмендеіі ... ... ... ... ... ... бактерияларда, омыртқасыздарда, қосме-
кенділерде, бауырымен жорғалаушыларда, қыналарда, мүктерде байңалады.
Анабиоз ... ... рет ... ... А. ... (1701 ... біртіндеп, баяу салңындаған кезде жа-сушаларда ... ... одан соң ... жасуша ңабыңшасын бұзатынын
көрсетті. ьірден, жылдам салқындағанда ... ... ... де, шыны ... ... ... болады. Нәтижеде цитоіілазма
зақымданбайды.
Осылайша, терең, ... ... ... уа-Қьітша, қайтымды түрде
ағзаның барлық тіршілік нроцестерінің тоқтауына ... ... әр ... ... (грек тілінен
аударғанда kryos — ... аяз) ... жол ... Бұл ... ... ауыл ... ... сақтау, қолдан үрық-
тандыру үшін ... ... ... ... ... ... бактериялар мен вирустардың дақылдарьш сақтау үшін қолданылады.
Темиература жер бетінде ағзалардың таралуында маңызды ... ... Осы ... ол тірі ... әр ... ... ... мекен-
деуін ңамтамасыз етеді.
1918 ж. А. Хопкинс биоклиматтық заңды тұжы-рымдады. Оның ... ... ... және тауға қарай тірі ағзалардың өмірінде-гі
ііериодтық ңүбылыстар ендіктің әр ... ... әр 5 ... ... 100 м ... ... 4 ... кешігеді, яғни ол маусьщдық ңүбы-лыстардың
дамуы ендік, бойльщ және теңіз деңгейі ... ... ... ... арасында бел-гілі бір зандылық бар екенін көрсетеді
Қазіргі кездегі ағзалардың таралуының маңызды заңдылыңтарының бірі
ңүрлың, теңіз ... мен ... ... ... ... табылады. Бұл заңдылың бойынша бір түр екі жарты шардың
да салңын, қоңыржай ен-діктерінде мекендегенмен, тропиктік белдеуде кездес-
ііейді (тіссіз киттер, ... ... және т.б.) V/ ... Су ... өмірдегі маңызды экологиялың факторы және олардың ... ... ... ... ... ... дене-сінің 96-98%-ын, шөіітесін
өсімдіктердің жаиырағы-ның 83-86%-ын, мүктер мен қыналардың — 5-7%-ын,
бьшңылдақденелілердің ... ......... сүтқоректі-лердің — 68-83%-ын су ңүрайды.
Өсімдіктердің әр түрлі ... әр ... даму ... ... ... әр ... болады.
Ол ауа райына, тоііырақ ... ... ... оотаның
ылгалдылыгы ағзалардың жер шарында та-галуы мен санын шектейтін маңызды
фактордьщ бірі.
Жануарлар үшін ... су ... ... механизмдер мен
жабындарьшың өткізгіштігі маңыз-ды рөл атқарады. Су режиміне ... мен ... ... ... ... ылғалды сүйетін,
құргақшылықты сүйгіш және орташа ылгалдылықты сүйгіш деіі бөлііі көрсетуге
болады.
Ылгалды қажетсінулеріне қарай ... ... ... ... ... ... аударғанда hydor, hydatos - су) - су
өсімдіктері, денесінің бір ... ... ... суга батьш тұрады
(элодея, түңшыңгүл және т.6.).
2. Гидрофиттер (грек ... ... hydor -су) ... ... суга тек ... ... гана ... (жебежаиырақ).
3. Гигрофиттер (грек тілінен аударғанда hydros ... ... ... жағдайларда өсуге ... ... ... ... ормандарда (папоротыиктер),
бат-аақтарда — ... ... су ... өседі.
4. Мезофиттер (грек ... ... mesos — ...... орташа ылғалды жерлерде өсетін өсімдіктер.
Мезофиттерге шал-ғындықтың ... ... ... ... жалаақ жаиырақты агаштар, көатеген ауыл ... ... ... ... ... ... аударғанда xeros — қүрғақ) —
құргақ жерлерде ... ... Олар ... ... және склерофиттер.
39а) суккулентгер (латьш ттлінен аударганда ...... ... суды көп ... ... жинауға қабілетті өсімдіктер (кактустар
алоэ, агава);
ә) склерофиттер (грек тілінен аударганда skleros ... ... ... төзімді, су-дың буландыруын төмендететін қатты, тері тәрізді
ңабыңшасы бар өсімдіктёр (сексеуіл, жантаң, ... боз ... ... биік емес, біраң тамыр жүйесі күшті дамыған. Көіь ... ... ... ... ... ... ңабыршаққа
айналған.
Қүрлық жануарларьш ылғалга ңатысты төменде-гідей ... ... ...... ... ... ... ңұрлықтың
былқылдақденелілері мен амфибиялар).
2. Мезофшщер — орташа ылгалдылық жащайында ... ... ... бунақде-нелілер, ңұстар, сүтқоректілер).
3. Ксерофилдер — жогары ... ... ... ... ... сүйетін жануарлар (түйе, шөлдің
кемірушілері мен ... ... Бүл ... ... аайда ... ... ... суды ... ... ... ... май қабатының тотығуы нәтижесінде ... ... суды ... бейім-делген. Метаболиттік судың
есебінен көатеген бунақденелілер, ... ... ңой, ... ... ... және ... оларға бейімделуі. Күн сәулесінің
қуаты, жарық, ауаның темаературасы мен ылғалдылығы, ... ... ... қысым, ауаның газдық құра-мының арақатынасы ... ... ... ... ... климат) географиялық орналасудың нәтижесі больш
табылады. Ендік багы-тында бүл ... ... ... далалы және
шөлді климат. Қазақстан территориясында тө-мендегі климаттық ... ... ... ... қысы салқын, жазы
жылыльнъімен сшіатталатын ... ... Бұл ... ... Батыс-Сібір жазыіының ландшафтына ұқсас. Орталық Казақстанда -
ңүргақ даланың күрт конти-ненталды климаты. Оңтүстік Қазақстанда — өте ... және ... күрт ... шөл мен шө-лейттердің климаты.
Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... ... да ... ... ... Алатауы мен Кенді Алтай
тауларында атмосфералық жауьш-шашын мөлшері ... және ... ... ... ... ... және қүрғаңтан ңоңыржай
жылы, қоңыржай ... және ... ең ... өте салқын жоғары таулы
ауа райына дейін ... — бүл ... егіс ... ... және ... ... кли-маты. Ол макроклиматқа барлық уақытта сәйкес
бола бермейді. Орманда күндіз ... ... ... салңьшдау және
ылгалдырақ.
Микроклимат — бұл ағзаның деңгейіндегі климат. +24ӘС ... ... ... қоршаған ортамен салыстырганда 9ӘС-га
жогары, ал көлеңкеде — ... ... ... және ... ... ... қыста жылырақ
ал жазда салқыныраң болады. Егер шөлді жерде ... беті ... ... ал 5 см ... ... ол ... дейін төмендейді
1.3. Тіршіліктің бейімделушілік ырғақтары
Биологияльщ ырғаңтар. ... мен ... ... ылғалдылық, жарық, қы-сым электромагнит өрісі, теңіздердің
толуы мен қай-туы маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... және Күнді айналуы, Айдың Жерге қатысты айналуы ... ... және ... ... тән. Сонымен қатар бұл
факторлар географиялық белдеулерге байланысты заңды түрде өзгереді.
Жануарлар мен ... ұзақ ... ... ... ... белгілі бір ортаға бейімделуге ... ... ... ... және ... да арнайы белгілер мен ңасиеттер
пайда болган. Әр түрдің өзіне тән ... ... өсу мен ... көбею, ңысқа және қыстауға дайындығы қалыптасқан.
Уақыт бойынша бірізділікиен кезектесш ... ... ... да ... ... ... деи ... Бүл ыргақтарды ішкі механизмдер ұс-
таи түрады. ... ... ... ... ... ... ироцестердің тәуліктіқ мау-сымдық жылдық және
басқа да ырғақтары белгіленеді.
Ағзаның ыргақтары ішкі ... ... және ... ... ... бар сыртқы ортадагы циклді өзгерістерден соң жүретін
больш бөлінеді.
Ішкі ыргаңтар тарихи қальштасқан. Қальшты өмір Сүру үшін кез ... ағза ... ... ... ... физиологиялың
тыныштың күйге өтеді. Анаболизм (түзілу) процестері катаболизм (ыдырау)
ироцестерімен ... Егер бұл ... ... онда ... ... ... ағзалар сыртқы ортаның ауытқуларьш қа-былдауға бейімделе ... ... ... ... ... реттейді. Бұл негізінен
үш фактордың әсерінен жүзеге асырылады: Жердің ... ... ... ... = 24 сагат), Айга (ай тәулігі = 24,8 ... ... ... = 23,9 ... ... әсер ... ескере отырьш, бүл
факторларды ағзалар 24 сағаттық аериодқа жақын ыргақ түрінде ...... ... ... дәл тәуліктік иериодтан ауытқуының
себебі больш ... ... ... циркадтық (латын тілінен
аударғанда cіrca ... ... dіes — ... ... яғни тәулікті
ыргаққа жаңын деіі аталады.
Егер ... ... ... ... үстаса,
бастаіщыда олар бір ... ... ... ... ... ... соң әр ... уақытта шныіі, өзінің әр ... ... ... соң мен түннің ... ... ... ... ұйқы мен ... ... синхронды болады. Олай болса, сыртқы ... мен ... ... туа ... ... ... ... жануарларда тәуліктік ... ... ... ... әкелмейді. Ол негізінен ... ... ... Бұл — ... ... ... Тәуліктік иериодтылық күндіз, кеште, түнде тіршілік ететін
жануарларға тән. Су ... ... ... және түнгі араласуы
байңа-лады. Жарық күннің үзақтыгының көктемнен күзге ... ... ... ... ... әсер етеді. Олай болса,
тәуліктік период-тылық экзогенді ырғаңқа ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағзалар экологиясы29 бет
Микроорганизмдер. Микроорганизмдерге жалпы сипаттама39 бет
"Организмнің әрбір ағзаларының қалыпты микрофлоралары. Олардың маңыздылығы. Дисбактериоз."5 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Іш ағзаларының жарақатары7 бет
Ішімдіктің оқушылар ағзасы мен психикасына әсері10 бет
Ішімдіктің оқушылар ағзасы мен психикасына әсері жайлы7 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Адам ағзасына әсер ететін фаторлар19 бет
Адам ағзасындағы макро және микроэлементтер80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь