Исламдағы бала тәрбиесінің ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 БАЛА ТӘРБИЕСІНЕ ИСЛАМИ КӨЗҚАРАСТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ата . ана және баланың міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1 2 Жас ерекшелігіне қарай кезеңдері мен шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... .23

2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОТБАСЫ ЖӘНЕ БАЛАНЫҢ ИМАНДЫЛЫҚ
ТӘРБИЕСІ
2.1 Дәстүрлі қазақ отбасындағы ислами тәрбиенің ерекшеліктері ... ... ... 31
2.2. Зайырлы жане діни тәрбиенің үндестігі мен ерекшелігі ... ... ... ... ... . 45
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Аллаһқа ғана сиынып, оған ғана тәуекел етеміз. Біз Аллаһқа барлық мақтау–мадақ айта отырып, одан пана сұраймыз. Аллаһ Тағала кімді тура жолға салса, онда оны ешкім адастыра алмайды. Ал, егер кімде – кімді адастырса, оны тура жолға салар ешкімді таба алмайсың. Мен Мұхаммед Аллаһтың елшісі әрі елшілердің ең соңғысы, бізді тура жолға бастаушы пайғамбарымыз екеніне куәлік беремін. Сондай –ақ, оның отбасына сенімді де аса пәк сахабаларының және олардың соңынан қиямет күніне дейін жақсылықпен ерушілерге Аллаһтың амандығы мен игілігі болсын!
Ислам ұғымында ата – ананың баласы алдындағы міндет имандылыққа тәрбиелеу. Себебі, имандылық адам өмірінің нәрі. Ал, имандылық адам бойына қайдан сіңісті болмақ? Әлбетте, оның негізі отбасында. Әке мен ананың үлгілі тәрбиесінде қалыптасады. Сондықтан да әке мен ана осы отбасының соғып тұрған жүрегі. Шынымен, бала тәрбиесі тұрғысынан алғанда әкенің қолында болат қашау, шешенің қолында күміс жоңғыш бар тәрізді. Осы себептен баланың тәрбиесіне қатысты жауапкершілік міндеті ең алдымен ата – анаға жүктеледі. Осыған байланысты Пайғамбарымыздың хадисінде. «Таһа сүресінің «Үй ішіңді намаз оқуға бұйыр, өзің де оған көңіл бөл», - деген аяты түсірілген уақытта Омар: «Ей, Аллаһтың елшісі Біз Аллаһ тағаланың азабынан сақтануға тырысамыз. Ал, бала – шағамызды қалай сақтандырсақ болады?», - деп сұрағанда, Аллаһтың елшісі: «Аллаһ Тағала сендерді неден қайтарған болса, сендер де бала – шағаларыңды содан қайтарыңдар! Аллаһ Тағала сендерге нені істе деп бұйырған болса, сендер де бала – шағаларыңды соны істе деп бұйырыңдар!», - деп жауап берген екен, хадисті (әл – Бухари, Муслим) риуаят етті.
Жалпы адам баласы табиғи болмысынан имани тәрбиеге мұқтаж болып жаратылған. Имани тәрбиесі болмаған ел адамгершілік қасиеттен айрылып, мүлдем құрып кетуге дейін барады. Иммунитет организмді кейбір аурулардан сақтайтындай, адамзатты да адам қалпында тек қана дұрыс тәрбие арқылы ғана сақтап қалуға болады.
Жастайынан дұрыс тәрбие алған бала, ер жеткенде дұрыс отбасын құрайтын азамат болады.
Ал енді керісінше дұрыс тәрбие алмаған балалар мысалы, игерілмеген егістік тәрізді. Игерілмеген егістікке арам шөп қаптап, ешкімге пайдасыз болады ғой. Сол секілді бала да дұрыс тәрбие алмаса өзіне де өзгеге де пайдасы болмай құриды.
Ұлтымыз үміт артар болашағы етіп, отанға деген сүйіспеншілігін жүрегіне ұялататын, адамгершілікке шақыратын әлбетте, ол ислами тәрбие. Өйткені, ол тек жақсылықтың нышаны. Сол жақсылықтың қайнар көзі ол – Құран. Ондағы қамтылған барлық мәселелерді бізге тәжірибе жүзінде қалдырған пайғамбарымыздың жолы. Оның мінез – құлқы Құран еді. Сондықтан Аллаһ Тағала дәлеле ретінде Құранда: «Шын мәнінде сен әлбетте ұлы мінезге иесің», (Қалам,4) – деп пайғамбарымызды баршамызға үлгі - өнеге еткен. Сол сияқты әрбір отбасы пайғамбарымыздың істеген жақсы амалдарын басшылыққа ала алады. Шын мәнінде оның жолы, ол бақытқа жетелейтін жол.Баланы қалайша жақсы тәрбиелеуге болатындығы жайлы сұрақ туса, әрине оны бізге пайғамбарымыз үлгілі өмірінен алуға болады . Баланы тәрбиелеу үлгісі оның хадистерінде көп айтылған. Пайғамбарымыз «Балаларыңның намаздарын толық оқуын қадағалаңдар және жақсылыққа әдеттендіріңдер! Себебі жақсылық адам баласына тән нәрсе!», - деген. Балаға дұрыс тәрбие берудің мақсаты иманды да инбатты, тақуа, еліне, дініне жаны ашитын ізгі ұрпақ тәрбиелеу. Сол берілген тәрбиесі арқылы келешекте оның жемісін көру.
1. Халифа Алтай. Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі. – Мадина:
«Фаһд патшаның Құран шариф басым комбинаты», 1991. – б
2. Паттеев М. И. Құран кімнің сөзі. – Алматы: «Алтын қалам баспасы», 2004. – 224 б
3. Әділбаев А. Саңлақ сахабалар. – Алматы: «Алтын қалам баспасы», 2005. – 288б
4. Дағайқызы С. Аударған. – Соңғы пайғамбар хазірет Мұхаммедтің өмірбаяны. – Анкара: 1997. – 446б
5. Махмұд Хамди Зақзұқ. Ұмытылған құндылықтар. – Алматы: «Шапағат Нұр», 2006. – 96б
6. Меңлібеков М. Құран Кәрім ілімдеріне кіріспе. – Алматы: «Әлбаракат», 2005. – 144б
7. Пендеге иман өзі ашады жол. – Алматы: «Халифа Алтай Халықаралық қайырымдылық қоры», 2007. – 336 б
8. Қазақстан Республикасының конституциясы. Алматы : «Жеті жарғы», 1996. – 48 б.
9. Ибрагим Д. Ө. Адамзаттың асыл тәжі. – А., «Алтын қалам»,2003.–600 б.
10. Абай тағылымы. Алматы : «Жазушы» , 2002. – 296 б.
11. Тоқмырзаұлы Е. Мұсылмандық тәрбие. – Алматы: «Шапағат – Нұр баспасы», 2002. – 300 б.
12. Садық Д. Жанұя бақыты. – Алматы: «Дәуір баспасы», 2006. – 280 б.
13. Шарманов Т. Шапағат – Нұр журналы //Отбасы және Денсаулық // Алматы: №11 2005. –32 б.
14. Мағжан Жұмабаев Жан тәрбиесi //Алдаспан //2000. – №11-12
15. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы: «Әл-Фараби», 1995. – 462 б.
16. Ибадуллаев С. Ел болам десең бесігіңді түзе. – Алматы: «Ғибрат», 2008. – 212 б.
17. Ахмадиев С. Р. Ислам дініндегі ұрпақ тәрбиесі. – Алматы: «Нұр-Мүбарак», 2009. – 64 б
18. Ғабдуллин М. Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес, А.: «Мектеп», 1966.- 123 б
19. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалiмдердi оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы,Тараз: 2001. – 343 б.
20. Әз-Зубайди // аударған Спатай Қ. Сахих әл-Бухари. – Алматы: «Кәусар-саяхат»ЖШС, 2008. – 752б.
21. Игенбаева Б.Қ. Адамгершілік сабақтары. – А., «Дәуір», 2001. – 174б
22. Жұмабаев М. Педагогика (баланы тәрбия қылу жолдары) Алматы: «Рауан»,1993. –112б
23. Тұрғынұлы Ә. Мұсылман отбасының негіздері. – Алматы: «Ғибрат», 2008. – 178 б.
24. Хасан Бафийдің Хабарсыз қалғандарға насихаттар.
25. Алпарслан Өзязыжы. Арақ темекі және басқа зиянды заттар // түрік тілінен аударған Дағайқызы С. – Түркия: «Анкара», 1998. – 176б
26. Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: «Бiлiм»,1995. – 232б
27. Алтынсарин Ы.Мұсылманшықтың тұтқасы //дайындаған Сейдімбеков А. – Алматы: ТПО «Қаламгер», 1991. – 80б
28. Алдаспан // танымдық журнал. –№ 5-6 2004. –33б
29. Әлiмбаев М. Халық ғажап тәлiмгер. – Алматы: «Рауан»,1994. – 144 б.
30. Сандыбаева Г.Ж. Иманды қыз ибалы келін. – Алматы: «Мұсылман», 2008. – 44б
31. Смайлова М. Тәрбие жұмыстарының негіздері // Қазақстан мектебі 1992. – №4
32. Момышұлы Б. Ұшқан ұя (шығармалар) Алматы: «Жазушы», 1975.– 383 б
33. Құрсабаев М.Қ. Сейтен әлемi және ұлттық педагогика (ғылыми-монографиялық еңбек) . – Көкшетау: 2004. – 195 б
34. Жебесін Г. Ақыл-ойдың азғындауы. – Алматы: «Шапағат-Нұр»,2003. –180б
35. Яшар К. Балаларға арналған қырық әңгіме // түрікшеден аударған Ералиев Ж. Алматы: «Хайретин Өзтүрік», 2003 . – 105б
36. Педагогический энциклопедический словарь, Москва: 2002. – 528 с
37. Абдусамат М. Босағаң мықты болсын десең //Алдаспан, 2002. –№1-2
38. Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла. –Алматы: «Ана тілі»,1998. – 160б
39. Сәдiрмекова Ж.Б. Жеткiншектердi халық педагогикасы арқылы адамгершiлiкке тәрбиелеу. – Алматы, 1994. – 159б
40. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. – Алматы: «Ана тілі», 2000. – 136б
41. Сайдахметова Л.Т. Қазақстан мектептерiнде оқушыларды патриотизмге тәрбиелеудiң дамуы (1970-2000)Алматы, 1993. – 420 бет.
42. Сабыр Ә.Әдептілік //Өмір. – Алматы: «Кітап», 2001. –№1
43. Төлеубекова Р.К. Бала тәрбиесiндегi халықтық педагогика. – Алматы: 1994 . – 140 б
44. Жүнісұлы А. Некеден кейінгі тәрбие // Алдаспан, 2005. – №3-4. -
45. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., «Ғылым», 1995. – 184 б
46. Абай Құнанбаев. Қалың елім қазағым. –Алматы: «Ғылым», 1995. – 215 б
47. Беркімбаева Ш.К.,- Оқушыларға ұлттық тәрбие берудің педагогикалық мазмұны, Этнопедагогика, №1.–2005, 12-15 бб.
48. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы. 2008.–159 б
        
        Шетел тілдер және Іскерлік карьера университеті
Қорғауға жіберілді «
« ... ... ... және ... С. ... ... ... ИСЛАМДАҒЫ БАЛА ТӘРБИЕСІНІҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Дипломды қорғаушы ... ... ... ... Б. ... ... Қ.
ф.ғ.к.
Алматы, 2010 ж.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................3
1 БАЛА ТӘРБИЕСІНЕ ИСЛАМИ КӨЗҚАРАСТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ата – ана және баланың
міндеттері.........................................................6
1 2 Жас ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ БАЛАНЫҢ ИМАНДЫЛЫҚ
ТӘРБИЕСІ
2.1 Дәстүрлі қазақ отбасындағы ... ... ... жане діни ... ... мен
ерекшелігі..................... 45
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................ 71
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР.................................................... 73
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының ... ... ғана ... оған ... ... Біз Аллаһқа барлық мақтау–мадақ айта отырып, одан пана
сұраймыз. Аллаһ Тағала кімді тура ... ... онда оны ... ... Ал, егер ... – кімді адастырса, оны тура жолға салар ... ... Мен ... Аллаһтың елшісі әрі елшілердің ең соңғысы,
бізді тура жолға бастаушы ... ... ... беремін. Сондай –ақ,
оның отбасына сенімді де аса пәк сахабаларының және олардың соңынан қиямет
күніне дейін жақсылықпен ерушілерге Аллаһтың ... мен ... ... ұғымында ата – ананың баласы алдындағы міндет имандылыққа
тәрбиелеу. ... ... адам ... ... Ал, ... адам бойына
қайдан сіңісті болмақ? Әлбетте, оның негізі отбасында. Әке мен ... ... ... Сондықтан да әке мен ана осы отбасының
соғып тұрған жүрегі. Шынымен, бала ... ... ... ... ... ... шешенің қолында күміс жоңғыш бар тәрізді. Осы себептен
баланың тәрбиесіне қатысты ... ... ең ... ата – анаға
жүктеледі. Осыған байланысты Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... ... бұйыр, өзің де оған көңіл бөл», - ... ... ... ... «Ей, ... елшісі Біз Аллаһ тағаланың азабынан
сақтануға тырысамыз. Ал, бала – шағамызды қалай ... ... ... сұрағанда, Аллаһтың елшісі: «Аллаһ ... ... ... ... ... де бала – ... содан қайтарыңдар! Аллаһ Тағала
сендерге нені істе деп ... ... ... де бала – ... соны
істе деп бұйырыңдар!», - деп жауап берген екен, хадисті (әл – ... ... ... адам баласы табиғи болмысынан имани тәрбиеге мұқтаж болып
жаратылған. Имани тәрбиесі болмаған ел ... ... ... ... кетуге дейін барады. Иммунитет организмді кейбір аурулардан
сақтайтындай, адамзатты да адам ... тек қана ... ... ... ... ... ... дұрыс тәрбие алған бала, ер жеткенде дұрыс ... ... ... енді ... ... ... алмаған балалар мысалы, игерілмеген
егістік тәрізді. Игерілмеген егістікке арам шөп ... ... ... ғой. Сол ... бала да дұрыс тәрбие алмаса өзіне де өзгеге де
пайдасы болмай құриды.
Ұлтымыз үміт ... ... ... ... ... ... ... адамгершілікке шақыратын әлбетте, ол ислами ... ол тек ... ... Сол ... қайнар көзі ол – Құран.
Ондағы қамтылған барлық мәселелерді бізге тәжірибе жүзінде ... ... Оның ... – құлқы Құран еді. Сондықтан ... ... ... ... «Шын ... сен ... ұлы ... иесің»,
(Қалам,4) – деп пайғамбарымызды баршамызға үлгі - өнеге еткен. Сол сияқты
әрбір ... ... ... ... ... ... ала ... мәнінде оның жолы, ол бақытқа жетелейтін жол.Баланы қалайша ... ... ... сұрақ туса, әрине оны бізге ... ... ... ... . Баланы тәрбиелеу үлгісі оның хадистерінде
көп айтылған. ... ... ... ... ... және жақсылыққа әдеттендіріңдер! Себебі жақсылық адам баласына
тән нәрсе!», - деген. Балаға дұрыс ... ... ... ... ... тақуа, еліне, дініне жаны ... ізгі ... ... ... ... арқылы келешекте оның жемісін көру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл зерттеу жұмысымда қазақ, орыс, түрік,
араб тіліндегі әдебиеттер қолданылды. Жас ... ... ... ... ... Ибадуллаевтың «Ғибрат» баспа үйінен басылып шыққан «Ел
боламын десең бесігіңді түзе» және Серікхан Рымханұлы Ахмадиевтің ... ... ... ... баспасынан шыққан еңбектерін
кеңінен пайдаландым. Садық Дана «Жанұя бақыты» ... ... ... ... ... ... ... Шапағат – ... ... ... в исламе» Абдулла ... Мути – ... ... ... ... аударылған аудармалар, «Ғадам Тамииз
байна тифл уал Тифлах», ... ... жас ... ... ... Кайр ... шыққан араб кітаптарынан аударма жасадым.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Аталған тақырып бойынша
жұмыстың ... бала ... ... жан – жақты ашып көрсету және
қазақ қоғамындағы ислами тәрбиенің негіздерін ашу. Ата – ана және ... мен ... ... жас ... ... кезеңдері мен
шарттарын жете зерттеу. Қазақ қоғамында имандылық тәрбиесін қалыптастыру.
Дәстүрлі қазақ отбасында бала ... ... ... ... ... Бұл ... ... бұл
мәселені зерттеуде қазір заманауи мұсылман ... ... ... – ақ, ... ... бала тәрбиесінде зайырлы және
ислами тәрбиенің үндесуі.
Зерттеу нысанасы ... ... ... ... ... тіліндегі әдебиеттер
қолданылды. Алматы қаласында шыққан: «Әл-Фараби баспасы. ... ... ... үйі. ... 2008ж, ... баспасы. Алматы. 2009ж,
«Шапағат – Нұр баспасы».2002ж, Каусар ... және т.б. ... ... ... ... теологиялық, педагогикалық, психологиялық
әдістер қолданылды.
Алынатын нәтижелер. Зерттеу жұмысы ... ... ... орта білім беру мектептерінде жас балалар мен оқушыларды
тәрбиелеуде ... ... Жас ... мен жас ... ислами тұрғысынан тәрбиелеу,
балалардың бойында үлкендерге инабат, өзінен кішіге қамқоршы болуға
қалыптастырады;
- Жас балалар мен жас ... ... ... ... таза ... адал болуға, өз бойындағы жаман қасиеттерден арылуға мүмкіндік
береді;
Жас балалар мен жас жеткіншектер ислами құндылықтарды игеру арқылы,
қоғамымыздың ... ... ... отан сүйгіш азаматтары болып
қалыптасады.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу қорытындылары бала
тәрбиесінің исламда алар орны мен ... ... ... ... бала тәрбиесіне байланысты туындайтын сауалдарды шешуде,
исламның қайнар көзі Құран мен ... ... ... өзіндік замануаи
тұжырымдармен ерекшеленеді. Қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... түсе ... қоғам мен ... ... бала ... ... қазіргі заманның өзекті
мәселесіне айналып отыр. Осыған орай, бұл ... ... ... дені ... ... ... пайдалы үлесін қосады деп ойлаймын.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден,
2 тараудан, әр тарау 2 ... ... ... ... 75-беттен тұрады.
1 БАЛА ТӘРБИЕСІНЕ ИСЛАМИ КӨЗҚАРАСТЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. Ата – ана және баланың құқықтары
«Дәулет те, балалар да дүние ... ... Кәһф ... ... ... ... ... өзінде де бала тәрбиесіне
ерекше көңіл бөліп, адам құқығын қорғауды ... ... ... ... ... жолы» (1511-1518), «Есімнің ескі ... ... ... ... ... ... сияқты көрнекі заңдардың өзі қағазға
түспеген.
Ата заңды ... ... ... ... елден қу» деген қағидамен
аяусыз жазалаған. ... ұл мен қыз ... ... мән ... Ұяда ... ... соны ... деген мақал арқылы бала ... рөлі ... ... атап көрсетеді. Бала тәрбиелей отырып
артына із, өшпес мұра қалдырған.
Ата –анасының ... ... да өз ... бар. «Кәмелетке толған
еңбекке қабілетті балалар өздерінің ата-аналарына қамқорлық жасап, оларға
көмек көрсетуге міндетті» делінген Қазақстан Республикасы ... ... [11, 12 б]. Бұл ... бала санасына терең сіңіре білу керек.
Қазақ халқының ... ... ... ... сыйлау,
ізет жасау керектігін, яғни балалардың ата-анасына ... ... ... ... ... іске ... ... бір хадисінде былай дейді:
«Балалардың әке-шешесіндегі ақысы үшеу:
1. Туылғаннан кейін ... есім ... ... жасына келгенде Алланың кітабын үйрету;
3. Үйлену шағына жеткеннен кейін үйлендіру»[25,18 б].
Балаға ... ... ... беру әрине ата-ананың міндеті. Сол үшін
о баста, яғни құрсағына түспей тұрып тәрбиеленуі қажет. Дәлірек айтсақ, ата-
ана ... ... ... ... бастауы керек. Осыған
байланысты айта ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуі «бісміллә»-сіз болған ... ... ... зерттеулердің дәлеліне сүйенсек, арақ іше салысымен-ақ бірден
барып, адамның миы мен ұрық безін уландыратын болса, ... біле тұра ... жас ... ... өз ... өрт ... ... түсінетін
уақыт жетті. Той тарқағаннан ... екі ... ... ... ... ақ төсектің арты, қасіретті сорға бітетін, уланып туған ұрпақ
болмақ. Өйткені, нақты айтар ... адам ... ... ... 100
грамы, организмнен жеті күн дегенде әрең шығып тазарады екен.
Қазіргі дүниеге келіп жатқан нәрестелердің көбі, ... ... ... жарық дүниені көрмей-ақ өлі туып ... жаны ... ... ... ... ... бұл ... құтылудың жалғыз жолы-рухани азық, Аллаһқа ... ... ... ... оларды дүниеге әкелер кезде «бісміллә»-ны
айтатын болса, ... ... тап ... ... керісінше дені сау, ақылды,
жақсы перзент дүниеге келер еді. Сондықтан да ислам әдебінде әрбір
қайырлы іс үшін «бісміллә» айтуды ең ... деп ... Бұл ... ... ... ... істердің кілті. Бісмілләсіз іс
берекесіз» деген.
Әбу һурайраның риуаят етуінше ... ... ... деген: «Үш түрлі
дұға сөзсіз қабыл болады: Жәбір көрушінің ... ... ... және
ата-ананың баласына жасаған жақсы дұғасы» (Термизи риуаят еткен)
Ислам ғалымдары аят пен хадистердегі ... ... ... ... ... он ... бекіткен. Әбу Ләйс Самарқанди
ата-ананың ақысын былайша тізбектейді:
1. Ішіп-жемге мұқтаж болған кезде баласы ... ... ... ... ... ... ... Олардың осы
қажеттіліктерін өтерде жылы жүзбен мәміле жасайды.
3. Жәрдемге мұқтаж болған кездерінде жәрдем ету үшін ... ... ... ... намазынан басқа шұғылданып жатқан ... ... ... ... ... ықыласпен орындайды.
5. Аллаһтың бұйрықтарына қайшы келмейтін әмірлеріне бойсұнады.
6. Ата-анасымен тілдескенде даусын ... ... жылы ... ... есімімен атамайды.
8. Бірге жолда жүріп келе жатқанда алдын орағытпай, бір қадам артта
жүреді.
9. Өзі ... ... ... ... да ... дейді. Өзінен
оларды артық көреді.
10. Оларға Алладан рахым мен жарылқау тілейді[34,16 б].
Исра сүресінің 23-24 ... ... ... құлшылық
қылмауларыңа және ата-анаға ... ... ... Егер ... не ... де ... ол екеуіне «туф» деп те айтпа, оларға дауыс та
көтерме, ... тек ... сөз ... Оларға мейірімділік пен
кішіпейілділіктің қанатын жайып: «Раббым! ... ... ... ... ... ... ... айт.
Тәрбие сөзінің мағынасына жалпы тоқталар тоқталар болсақ, араб тілінде
бұл Раба – ярби : ... ... ... бала ... ... тәрбиелеу деген
мағыналарға келеді.
Мұндағы Раб сөзі, тәрбиелеуші, реттеуші, нығмет беруші деген мағынадағы
Аллаһ Тағаланың тоқсан тоғыз есімдерінің бірі. Бұл сөз ... 965 ... ... ... ... түскен «Ғалақ» сүресінің бес аятында
да бар. Құранда ең көп айтылатын, яғни Аллаһ сөзі 2799 рет ... ... Раб сөзі ... ... тәрбие сөзінің түбірі болса да, тәрбиеші сөзінің орнына
қолданылады. ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуші Аллаһ
екендігі анық көрінеді. Яғни алғашқы әрі соңғы жаратушы, барша әлемді
жоқтан бар ... ... ... үшін ... тәрбие сөзі жайында мынандай нәтижеге тоқталсақ болады:
1. Тәрбие іс – ... ... ... тән ... жолы бар.
2. Ең ұлы Тәрбиеші Аллаһ Тағала
3. Тәрбиеге, мақсат пен нысанаға жету үшін өзіндік жоспары бар. ... ... ... беру ... де өзгертіп отырады.
4. Оның негізгі қайнар бұлағы - Аллаһ Тағала [2, 19 б].
Ислами ... ... ... ... ... лайық түрде адам
пікірінің дамуы, іс – ... мен ... ... ... –ақ, ... ... бақытқа жететін нағыз адамды тәрбиелеу өнері деп айтылады.
Ислам дінінің негізгі мақсаты – көкірегіне иман ... ... ... ... ... Пайғамбарымыздың мінезін жан жары Айша анамыз:
«Оның мінезі – Құран» деп, дөп басып ... ... ... Хақ ... ... ... мен ... танытса, ақырғы Елші соны іс
жүзінде көрсетіп, ... ... ... үлгі - ... ... ... ... Аллаһ екендігі анық. ... - әрі ... ... ... ... – адам баласының жан – тәнін кірден ... ... ... ... ... ... ету. Асылында, Құраннан тәлім – тәрбие
алған адам рухының бұл дүниесі де ... ... ... ... жан
дүниесі мен болмысын тәрбиелеуде ең кемел ... ... ... ... ... ғана ... Ендеше, Құран – адамзаттың жалғыз тәрбиешісі.
Тәрбие – адамзат пайда болғаннан бері қолданып келе жатқан ... буын ... ... ... ... түйген тәжірибелерін
өнеге ету. Әрине, діннен сәл де болса хабары бар адам тәрбиенің адамзатты
игі істерге ... ... ... ... мәні бар істерге шақыру
жолында Пайғамбарымыз Мұхаммедтің өзі:
«Мен жақсы істерді жалғастыру үшін келдім»- деген[5,10 б].
Пайғамбарымызға түсірген сөзі ... ... ... ... ... ... ... 21 аятында: «Сені біз жер жүзіне тек
рахымшылдық орнату үшін ғана жібердік».
Осындай ... ... адам ... ... үшін ... Кәрім мен
пайғамбарымыз хадистерінде, тіпті әрбір сүренің басында ... ... ... ... ... ... ... мысалғы: әдетте мұсылман
адамның кез келген ісін «Бисмилләһи әр – ... әр – ... ... ... ... Міне, рахым сөзінің осылайша үздіксіз
қайталануы арқылы рахымшылдық жөніндегі ... ... адам ... сіңе ... Алла ... де рахымды, оның рахымдылығы баршаға
ортақ. ... ... өзі ... ... ... ... біз ... құндылықтарды бүгінгі адамдар арасындағы қарым –
қатынастан көре алмай ... ... ... ... бір – ...... ... бойларындағы рахымшылдық қасиеттерін жоғалтып,
біртіндеп қатыгездікке бой ... бара ... ... ... кісіге бірден байқалады. Бүгінгі әке мен бала, әйелі мен ері
арасындағы қарым – ... ... ... деп айту қиын. Олар аралығындағы
қарым – қатынастың ... ... ... ... деп ... ... ... көздеріне көз сала қалсаң адам өлімі, ұрлық,
тонау сияқты келеңсіз жайттардан көз сүрінерлік ... ... ... ... ... ... оқиғалардың болып тұратыны өтірік емес.
. Өйткені барлық әділдік пен жақсылық жөніндегі тәрбие құндылықтары осы
рахымдылық болмысынан бастау алатыны анықталады. Бұл ... ... ... ... мысалдар келтірген. Мысалы:
«Жердегілердің бәріне рахымды бола біл, ... ... ... ... ... мақсат жаман мінез-құлықтан жақсы мінез-құлыққа,
адамзатқа пайдалы өнеге болатын үлгілі адам ... ... ... ... іс-әрекет мағынасында да қолданылады. Мысалға жақсы
мінезді адам үшін «тәрбиелі», ... ... адам үшін ... деп
қолданылады.
Тәрбие ұғымын Мұхаммед пайғамбардың міндеті ... алып ... ... «муршид»-жол көрсетуші деген мағынаны білдіретін
тәлім-тәрбие мағынасын өз ... ... ... ... «Мен ... ... үшін жіберілдім» деген сөзімен тәрбиенің мақсатын көркем
мінезге қол жеткізу, қасиеттілікке ие болу деп айтсақ қателеспейміз. ... ... ... ... және ахиретте бақытқа жеткізу, қысқаша
айтатын болсақ «жақсы мұсылман өсіру» болып табылады.
Имам Ағзам Әбу Ханифа «Тәрбие ... ... ... ... бұзатын
нәрсені білуді білдіреді» деген.
Тәрбиенің қазіргі таңда да маңызы орасан зор. Тәрбие бесіктегі баладан
еңкейген қартқа ... ... ... ... ... бірі Бауыржан
Момышұлы: «Тәртіпсіз ел болмайды. Тәртіпке бағынған құл ... ... ... ашып ... ... аталарымыз да тәрбиенің негізгі
мақсатын дөп басып, өз өмірлерінде дұрыс қолданған. ... ... мына ... өрнектеген: «Әдепті бала арлы бала, әдепсіз бала
сорлы бала». «Әдепті» бала ... көз ... ... ... адам ал
«әдепсіз» десе тәрбиесіз жаман адам елестейді. Әдептілік тәрбиемен тығыз
байланысты. Міне ... ... ... ... ... ар мәселесін
әдептілікке апарып теліп, жоғарғы деңгейге көтеріп отыр. Бізді тәрбиені ар
- ... ... ... ... ... жетудің жолын тапқан.
Осының нәтижесінде өміріне адамдықты ту етіп ... ... ... болашақ буын өкілдеріне өшпестей із қалдырған.
Адамзат өміріндегі тәрбие құндылықтарының бірі – ар-ұят жөніндегі
тәрбие құндылығы. ... ... ... ... ... ... ... пен адам бойында болатын жақсы қасиеттерге қайшы келетін
дүниелерді ... ... ... Ар мен ұят – ... ажырамас егіз
ұғым. Осыған ... ... ... бойынша имандылықтың негізгі
элементерінің бірі болып есептеледі.
Ар-ұят жаман істерге тыйым сала отырып, сол ... ... ... ... ... ... онда діни немесе тәрбиелік мәні бар
құндылықтар аяқ астында қалып, ... өз ... ... Ар-ұятты
дініміздің өзі имандылықпен бірге бітіскен, оның ... бір ... ... ... бұл ... ... өз әдет ... бар. Ал, исламның әдет-ғұрпы-ар-ұят» деген..
Ар – ұяттың жоғалуы – адам ... ... ... ... ... ... ... атаулының ішінде ерекше жаратылған саналы жаратылыс
екендігін сақтау үшін, бойларындағы ар – ұят құндылығын жоғалтып алмаулары
керек.
Европа мен Азия ... ... ... кезде Ислам мәдениеті
жарқырыған күн сияқты дүниеге келді. Құран ... ... ... ... ... ... ... Осылайша Исламда тәрбие
Ислам дінінің негізін құрады.Барлық жамандықтар тәрбиесіздікті білдірсе,
жақсылықтардың барлығы тәрбие рухы ... ... ... ... ... ... сөздердің дұрыстығы мен істердің адалдығын,
жалпы жан-жақты дұрыстықты әмір етеді.
Балаларды тәрбиелеу, ... өз ... ... ... ... ең
бірінші міндет. Сондықтан да Исламда әуелі Аллаһтың бірлігі, ... хақ ... ... айта келе ... ... ... жаман нәрселерден тыйым салу бұл қасиетті діннің негізін ... ... ... үгіт насихаты арқасында жақсы немесе жаман
мінездер қалыптаса бастайды. Сол себептен Мұхаммед ... әр ... ... ... ... жаратылыста дүниеге келетіндігін, кейін әке-
шеше немесе басқалардың әсерімен яһуди, християн немесе ... ... ... ... ... тәрбиені екіге бөліп қарастырған. Жалпы және ... Жеке ... бұл ... ... ... пайғамбарлар арқылы
адамдарға үйретілген сенімдер, әдемі іс-әрекеттер ... ... ... дәрігер іспетті адамдардың сырқаттарын айта ... ... ... ... Ал ... ... ... әлемнің ең
кішкентай бөлшегінен бастап, ең үлкен болмысына дейін құдірет ... ... ... ... ... ... ... болса,
жеке тәрбиеде қалау мен ерік бар. Жалпы тәрбие ... ... ... ең ... ... ... делінеді: «Егер Ол бір нәрсені қаласа,
бол ... сол ... ... ... ... Оның қоластында. Өмірді де,
өлімді де жаратқан Сол. Ешбір нәрсе Оның бақылауының ... ... ... арқылы болатын тәрбиеде таңдау құқығы бар.
Аллаһтың құлы болған адам баласы пайғамбарды ... одан әмір ... ... мен ... ... пен ... үйренеді. Әмірлерді орындап,
тыйымдардан аулақ тұрса, әрқашан бақытқа жетеді. ... ең ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Аллаһ иман
еткендердің досы. Оларды қараңғылықтан нұрға шығарады». ... ... иман ... досы – ... ол өзінің достарын жарықтан
қараңғылыққа апаратындығын, от ... ... ... дейінгі дәуірде ақсүйектер арасында, мейлі төменгі сатыда
болсын әйел затының ... ... ... орны жоқ еді. ... үрдіс қыз
бала дүниеге келісімен басталған. Арабтардың әйелі ұл туса ... ... туса ... істегендей күйге түскен. Өйткені адамдар үшін қыздың әкесі
болу масқаралық саналған. Олар мұндай ... сәби ... туа сала ... не оны ... ... ... ... арқылы құтылған. Кейбір жаны
ашығандары ғана ... ... ... ... мал ... [7, 22 ... осындай қараңғы дәуірді бастан кешу үстінде әлемнің Ұлы
Жаратушысы тарапынан Мұхаммед ... ... ... Ол қасиетті
кітап қана емес, жазу стилі жағынан адам ... ... ... ... ... Оның аса ... ... үлгісін дос тұрмақ,
дұшпан да мойындап қабыл етті. Шын мәнінде, адамзат тарихындағы ең маңызды
және қайталанбас оқиға ... ... және ... жайып дамуы болды. Кейбір
ғалымдар Исламның алғашқы кезеңіндегі тарихи шындықты «Ислам мұғжизасы» ... ... сөзі тау ... ... ағып жан мен тән, ар мен ... ... адамзатқа бақыт әкелді. Құран арқылы әйел заты ... ... әке ... қыз, ұл деп бөле ... бірдей әкелік сезіммен
қарайтын болды. Кешегі ... ... ... әкелер, енді құмырсқаға ... ... ... ... қол жеткізді. Бір-бірімен қырық пышақтасып
қырқысқан ру-тайпалар Құран арқылы арасынан қыл өтпейтін дос атанып, аға-
бауырлық ... ... Күні кеше ... ... ... атқан арайлы таңынан кейін, оларға қарсы шықпақ түгілі, «үһ» ... ... ... ... ... ... ... анаға ерекше ізет
көрсетіліп, «Жәннат аналардың аяқтарының астында» деген мәртебелі ... ... ... ... ... он төрт ғасыр бұрын, зұлыматтың қара
түнегін сейілтіп, адамзат әлемін ... ... ... нұр ... ... пайғамбар өзін тәрбиеші ретінде көрсетеді. «Мен бір
мұғалім, тәрбиеші ретінде жіберілдім»(Имам Мәлик, Муватта, Хуснул Хулқ).
Ислам, бүкіл пайғамбарлар мен ... ... ... ғалымдар да
адамдарды тәрбиелеу үшін Аллаһ тарапынан жіберілгендігін айтады. Діни әмір
мен тыйымдар, харам мен халалдар барлығы ... ... ... 56 ... әлем ... ең ... ... бүкіл мұсылмандардың қасиетті
кітабы. Араб тілінде «Қирағат» - «Оқу» деген мағынаны білдіретін .
Құран адамдарды татулыққа, ... ... ... ... ... ... тиым ... Құран адамгершілікті,
сүйіспеншілікті, көркем мінез, рухани және мағынауи пәктікті, адал ... ... өмір ... әмір етеді.
Адамдарды ғылымға тарту мақсатында Зүмәр сүресі 9 ... ... « ... мен білмейтіндер еш уақытта бір бола ма? . ... ... ... ... ... ... Ғылым мен ақиқатты айғақтар мен
дәлелдеуде, исламның рационалдық, ақылға сүйенетін дін екендігі ... Шын ... де ... ... ... дәлелсіз қабылдамау керектігін
айтады. Құран ешбір нәрсені дәлелсіз қабылдамау керектігін айта ... ... ... жол ... негізгі тақырыптарды ислам ғалымдары үшке бөліп қарастырған.
Олар мыналар:
1. Иман (сенім)
2. Ахлақ (көркем мінез – ... ... ...... іс - ... дінінде сенім мәселесі мұсылманшылықтың ең алғашқы шарттарынан
болып табылады. Иман сөзі араб ... ... ... шыққан. «Сену»,
«Нану» деген мағынаны білдіреді. Ислам дінінде оның негізгі алты шарты бар.
Олар мыналар:
1. Аллаһтың ... мен ... ... ... сену.
3. Кітаптарына сену.
4. Пайғамбарларға сену.
5. Өлгеннен кейін қайтадан тірілуге сену.
6. Тағдырға, жақсымен жаманның Аллаһ ... ... ... ... ... сену ... да ... қажет еттіреді.
Мысалға, Аллаһтың барлығы және бірлігіне сену, Мухаммед пайғамбардың ... ... ... хақ ... сену болса, Аллаһтың барлығына
және ... ... ... ... Ол ... ... мен от сияқты, түтін
қалайша оттың барлығына дәлел болса, от да түтінді ... ... - бірі ... атамыз, «Иман – бұл Аллаһу тәбәрәкә уа тағаланың бірлігіне және
барлығына, Мухаммед пайғамбардың хақ ... ... деп ... 33 ... тек сеніммен шектелмейді. Иман жақсы ғамалдарды да қажет еттіреді.
Өйткені иман болған жерде ар – ұят, намыс болады. ... бар ... ... ... ... Аллаһқа иман етіп жақсы ғамал жасағандарға шексіз
бақыттылық, ал ... оған иман ... ... ... тозақ азабы бар
екендігі ескертіледі. Кейбір ислам ғалымдары ... ... ... ... ... ал ... ... өзінде тозақтың тұқымын
сақтайтындығын айтады. Яғни иманды адаммен, имансыз адамның бұл ... ... ... ... адам ... сияқты тыныш, рахат, иманы
жоқ адам әр уақытта қайғы – қасіретте өмір сүретіндігіне көз ... ... иман ... адам ... ... қиыншылықтарды,
қайғыларды, ауыртпалықтарды мойнына жүктеп, үмітсіз, күйде келешекке үміт
артып, өмірдегі қиыншылықтарға сабырлылық және ... пен ... ... ... ... екінші басты мәселе бұл ахлақ мәселесі. Ахлақ ... ...... ... ... ... ... ахлақ, этика, эстетика
мәселелеріне кеңінен тоқталады. Қоғамның дамуымен ілгерлеуінде адамның жеке
мінез құлқы маңызды рөл ойнайды. ... ... ... ... ... ... – құлықты азаматтың қоғамға қаншалықты пайдасы болса, жаман мінез –
құлықты адам да ... одан да көп зиян ... ... бір кісі ... ... не?» - деп ... «Ислам
көркем ахлақ» деп жауап береді.
Құран адамдардың құндылықтарын жоғары бағалай отырып, құрметке ең лайық
әке – шешелерді айтады. Құранда әке – шеше хақы ... ... Әл ... сүресі 24-25 аяттарында әке – шешеге жақсылық жасау, Аллаһ тағалаға
ғибадат етуден ... ... ... ... тек ... ғана ... ... басқа да мүшелеріне,
туысқандарға, көршілерге, ... ... ... ... ... ... Ниса ... 36 аятында: «Әке-шешеге, жақындарға, жетімдерге,
міскіндерге, жақын көршіге, бөгде көршіге, ... ... ... және қол ... жақсылық қылыңдар. Негізінен Аллаһ
тағала тәкаппар мақтанышты жақсы көрмейді» деп адамдарды бір – ... ... ... Бұл аят ... ... ... ие.
XX ғасыр адамзат үшін ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ та дамуды тек ғылыми
жетістік деп ойлауымыз қате. ... даму бұл ... ... құрметтілік, және мейрімділікпен байланысты. Егер қоғамда
жоғары аталмыш қасиеттер болмайтын болса, қоғам тоқырауға ... ... ... ... ... ... ... әмір етеді. Сабыр қанағат адамдардың ең
жоғары қасиеттерінен болып табылады. Сабыр, Құрандағы Худ сүресінің ... ең көп ... ... «Ей, ... ... ... Расында Аллаһ тағала жақсылық істеушілердің еңбегін жоймады.
Ал - Имран сүресінде 186 аятында: ... ... ... ... ... ... сабырлы адам оның түбінде сары ... ... ... ... ... ... ... алады. Құран адамдардағы ең үлкен
сипаттардан болған шыншылдық туралы сөз ... ... ... Ал отбасымен қоғам тек сенімділік пен
ғана жалғасады. Құранның Тәубе сүресінің 119 ... «Әй ... ... және ... мен ... болыңдар» деп айтылады.
«Құран адамды ... ... ... Оған мына аятпен белгі береді.
«Мүминдер бір-біріне бауыр». Бұл аят ... ... ... және ... ... келіспеушіліктерді шешуде үлкен маңызға ие. Жікке бөліну
бақталастық пен қырсықтық мүминдерді өз іштерінде алауыздыққа, ... ... ... негізгі себептер. Мұндай жәйттер,
ақиқатқа, даналыққа және ең жоғары адамгершілік исламға оғаш. Ол әрі ... ... ... ... ... ... ... өлшенсе
жағымсыз, зиянды зұлымдық болып саналады. Бұл адамзат тіршілігі үшін нағыз-
у. Ислам ... ... ... жек ... ... ... ... Егер қастық жасағың келсе, ішіңдегі қара ниетке қарсы
шық. Соны ... ... ... ең көп ... ... ... ... мен
құлқың құмарлығыңмен күрес, тәрбиелеуге тырыс. Сүйіспеншілік қасиеттің өзі,
сүйіспеншілікке лайық. Жауыздық қасиеттің өзі ең ... ... ... жауыңды жеңгің келсе оның істеген жамандығына жақсылықпен жауап бер.
Жақсылық жасасаң өзі де ... ... ... Шын ... өмір бірлік пен
ынтымақтықтың нәтижесі. Тату-тәтті ынтымақ кеткен кезде рухани өмір ... 12 ... ... ... ... жақсы қарым-қатынаста болуға шақырады.
Мұны төмендегі Ниса сүресінің аяттарынан көруге болады. «Адамдарға ... ... ... ... ... берілсе, сендер одан да жақсырақ
түрде жауап қайтарыңдар».
Құрандағы тәрбиелік мәнге ие болған әмірлерді қысқаша ... ... ... мен ... да бар. ... адамдардың ілгерілеуіне,
жоғарылауына кедергі болатын тәкаппарлық, арақ ішу, жала жабу, өтірік ... ... ... ... айта ... ... аулақ болуды әмір етеді.
Тәкаппарлық туралы Құранда Исра сүресінің 37 аятында: «Жер ... ... ... сен ... әсте жара ... да бой ... да жете алмайсың». Тәкаппар адам әуелі өзін жақсы көреді. өз
пайдасы үшін ... ... пида ... ... байлығы және мал дүниесімен
мақтанады. Мұндай кісілерге Құранда Ағраф сүресінің 146 ... ... ... ... ... Егер олар ... көрсе де оған сенбейді. Сондай-ақ олар тура ... ... оны ... ұстамайды.Ал егер қисық жолды көрсе, оны жол қып алады. Бұл олардың
аяттарымызды өтірік деп одан ғапыл ... ... айту және оның ... ... ... ... 28
аятында Аллаһ: «Егер өтірікші болса, өтірігі өзіне, ал егер шыншыл болса,
сендерді қорқытқан апаттың кейі ... ... ... Алла, шектен
шыққан суайт біреуді тура жолға салмайды». ... ... және ... өтірікшілдіктің түрлеріне жатады. Мұхаммед Пайғамбар бір хадисінде
былай деп ... ... үш ... бар: ... өтірік айтады,
уәде берсе уәдесін орындамайды, ... ... ... ... ... ... айып және ... қылық екенін, жиіркеніштілігін Құран
бір ғана аятымен ғайбат, өсектің қаншалықты жаман ... ... ... ... ... ... ... 12-аятында: «Әй Мүминдер!
Күмәннің көбінен сақтаныңдар, Өйткені ... ... ... ... ... біреу ғайбаттамасын. Біреулерің өлген туысының етін
жеуді жақсы көре ме? Әрине, оны жек көрсеңдер. Расында ... ... ... етуші, ерекше мейірімді. Жоғарыдағы аяттың түсіндіруімен өсек, ғайбат
айту адамның ақылы, жүрегі, адамгершілігі, жаратылысы ... және ... да ... қылық екендігін айтады. Шынымен де ғайбат қоғамдық өмірде
алауыздыққа, кек сақтауға себеп ... ... ... ... Ғайбат – қара ниетті күншіл және қырсық ... өте ... ... ... Ар ... адамның бұл лас қаруды қолдануға ар-
ожданы шыдамас.
Құран ұлтшылдық пен нәсілшілікке тиым салады. Бір ... ... ... ... ... ... Аллаһ Тағала жаратқан
адамдардың бәрін бірдей көреді.
Ислам сөзі Құран Кәрімде мынандай ... ... ... болу , таза ... ... және , бейбітшілік, амандық, азаттық .
Ислам дінін ең алғаш рет қабыл алған Мұхаммед ... ... ... еді. ... ең алғашқы мұсылман әйелдерден болды. Мұның үлкен
мән – мағынасы бар. ... ... ... және ... ... ... Өзіне лайық болған құқықтарын берді. Оған ... ... ... ... ... бар да ертең жоқ, ешқандай сенімділігі ... ... ... ... болу, кәсіп иесі болу, өзінің жеке ... және оны өзі ... ... құлшылық ету сияқты құқтарын берді.
«Ортағасырда еуропалық шіркеулерде «әйелдердің құқықтары бар ма, жоқ
па? Деген сұраққа жауап ... ... ... ... пайғамбар сонау
7 ғасырда «Жәннәт аналар аяқтарының астында» деп әйелдің құрметтеуге
тұрарлық екендігін ...... ... рухани дамуына кедергі әрі тосқауыл болатын нәрселердің
бірі, ашу деп көрсетіледі. Бұл ... ... ... алып ... ашу бар жерде ақыл жұмысын тоқтатады. Адам өз - өзін ... ... ... мен абыройын сақтаймын деп надандыққа салынады. Қазақ қоғамында
да ашуға байланысты ... бір ... ... мәні бар ... сөзі
қалыптасқан.«Ашу дұшпан ақыл дос, ақылыңа ақыл ... ... ... ... да ... ... да ... ақыл және парасаттылық
пенен сезімге берілмей салмақты іс - әрекет жасау керектігін ескертеді. Али
Ғымран сүресінің ... ... ... таршылықта Аллаһ жолында
мал сарып қылғандар. Сондай-ақ олар ... ... ... ... ... ... істеушілерді сүйеді».
Ислам тәрбиесінің екінші қайнар көзі хадис болып табылады. Алдымен
хадис және ... ... ... ... ... сөзі – жол,
мінез, ахлақ, тура жол, әдіс, үлгі ... ... ... пайғамбар Аллаһтың әмірлерін адамдарға жеткізуге міндеттелген
исламның ... ... ... ... ... ... ... мешіт
сыртында жолбасшы, соғыста болса қолбасшы, соғыссыз ... ... ... көрсетуші) еді. Шын мәнінде ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінде, қимылдарында адамның кемелденуіне,
жетілуіне пайда ... ... ... ... ... ... болған қарым-қатынастарын және оның ислам тәрбиесіндегі ... ... ... ... өтсе де сол ... ... ... таңда тәрбиелік және педагогикалық маңызы зор.
Халқымызда «Үйлену оңай, үй болу қиын» деген нақыл сөз бар. Қазақстанда
статистердің ресми мәліметіне ... ... ... отбасы болып құралған
үш жанұяның біреуі ажырасып тынады екен. Әрине, бұл көңілге мұң ... ... ... ... ... ... бұл қоғамның рухани
азғындауына алып келеді.Ал отбасы болмаса ұрпақ болмайды, ал ұрпақ болмаса
ол елдің ... ... ... ... басты себебі – имансыздық. Екінші себебі
бұл «отбасы» деген киелі ұғымды жете ... ... ... ... мен ... ... дұрыс
болмауында. Төртіншісі әлеуметтік жағдайға байланысты. Себебі қазіргі таңда
отбасының материалдық жағынан қамтамасыз етілуі басты мәселе.
Ислам ... ... ... ... нәрселерінің
ішіндегі ең ұнамсызы. Бұл өмірдің заңы. Өкінішке орай бұл Пайғамбарымыздың
уақытында да болған.
Ал, жанұяға қатысты ... ... ... Ер мен ... әрі ... ... олардың рахат және тыныштығы жанұялардың
кейбір негіздердің орындалуымен ғана жүзеге асады. Егер ... ... ... орындалмаса жанұяның өмірі де қысқа болады. Сол негіздердің
ішіндегі ең ... ... ... ... міндеттері келеді. Ең
алдымен ата-ананың міндеті баланы жан-тәнімен сүйе білу ... Оның ... ... ... үшін балаға лайықты білім беруі басты шарт. Адамның
өкпесіне ауа қандай қажет болса, жарық дүниеге ... жас ... ... да ... ... ... қажет нәрсе. Мұндағы маңыздылық үш
жасқа дейінгі жас сәбидің көп нәрсені сіңіре білуі ... ... ... Бала ... ... ... өзін қызықтыратын кез-келген
сұраққа жауап алуы тиіс. Қазақ дәстүрінде жалпы баланың ... ... ... ... қақпақ қоятындар бар. Сөйлеу-бұл ... Бұл ... ... ... ... есте сақтау қабілетінің
ерекше екенін аңғаруға ... ... ... ... ... ... және ... болған нәрсе үшін сұраласыңдар. Патша өз қоластындағылар ... және ... үшін ... ... ... үшін ... және сол үшін
сұралады. Әйел күйеуі сыртта болған уақытта үй ... мен ... үшін ... және сол үшін ... ... ... ... жауапкер және сол үшін сұралады. Сендер барлығың жауапкершіліктеріңде
болған нәрсе үшін сұраласыңдар,» - деген Хадисті Ибн ... Имам ... Имам ... риуаят еткен.
Баршамызға белгілі қоғамдық өмірдегі тәртіп, үйлесімділік және тыныштық
құрылымды басқарып тұрған кісілерге байланысты. Ең шағын қоғамдық ... ... да бұл ... ... қалмайды. Яғни жанұяда еркек басшылық
жасайды.
Еркектің табиғатындағы кейбір үстемдіктер. (дене жағынан күшті, мықты
болуы, әйелдерге ... ... тез ... ... ету. ... жақтан көбірек жауапкершілігі бар кісінің,
үкім жүргізуде де сол ... ... ... бар.
Осыған байланысты жанұяның жауапкершілігі еркектің мойнында екендігін
айта келе, жанұя мүшелерінің дүниелік әрі ... ... ... ... де ... ... ... экономикалық қажеттіліктерін қамтамасыз ... ... ... ... шеше ... ... бала тәрбиесін
мойнына алады. Әсіресе баланың 7-8 ... ... ... шеше ... бала ... шешенің орнын ешнәрсе толтыра алмайтындығын айтады.
Шешенің орнын еш бір ... ... ... ... және Әбу Бәкір сахабалар арасындағы болған сұхбаттан байқауға болады.
Әбу ... ... ... «Әй, ... оны ... оған шешесінің түкірігі сенің
жаныңдағы тәтті балдан да ... деп ... ... ... рухани
әрі дене жағынан бала тәрбиесі секілді маңызды әрі нәзік ... ... ... және ... пайғамбардың хадистерінде әйел кісілердің
бұл міндетті толық орындаулары шартыменен ғана ... ... ... ... ... ... қатысты мәселелерге көп тоқталған. Онда Ибраһим, Нұх,
Жақып, сияқты пайғамбарлардың жанұяларын үлгі ... ... ... тәрбиесіне мән беру олардың дүниеге келуінен, бәлкім
олардың ата-аналарының некеге тұруынан да ... ... Олай ... ... ұрпақтың салиқалы отбасында келуін қалайды. ... ... ... болса, онда сәби де аман-есен, дұрыс болып ... ... ... алғаш көретіні анасының жүзі болып табылады. Балаға
мейірімділік пен қараған шешенің жанары. ... ... ... әрі ... да осы ... Осылайша бала ана ... ... ... ... өседі. Емізу – ананың баласы алдындағы
бірінші міндеті. Бала ана сүтін тойып ішуге хақы бар. Оны өз ... игі. ... ақ сүті бала үшін аса ... өзің ... жөн. Оны ... ... бала – бақшаға
тапсырып «үйде отырып ... ... ... - ... ... ... жөн. Ана деген аттың үлкен жауапкершілік жүктейтініні ұмытпа.
Егер әйел аяғы ауыр кезінде шариғат ... тиым ... ... ... ... ... рухани тәрбиесіне кері әсерін тигізеді. Сол ... ата – ана бұл ... аса ... ... жөн. Мұхаммед пайғамбар
тағы бір хадисінде: «балалар үшін ана ... ... жоқ» ... 34 б] ... ... намысты әйел болса, балалар үшін үлкен
бақыт. ... бала ... ... әке – ... не көрсе соны қайталап,
соған еліктейді. Жаңа туылған баланың оң құлағына азан және сол ... ... таза ... ... ... ... Хадистерге қарасақ, әр
туылған бала үшін ақиқа құрбаны шалынатындығЫн көреміз. Бұл құрбан ... ... ... ... бір ... жеткізген, Салман ибн Амирден риуаят етілген хадистің баяндауы
бойынша, Аллаһтың елшісінің «Бала туылғанда ақиқа жасап, қан ... сою) және оның ... ... - ... Ал ... ... «Әрбір
адам бала ақиқасымен кепілдікте тұрады. Оны жетінші ... ... ... ... және шашы алынады», делінген. Аллаһтың елшісінің тағы бір
хадисінде: «Ұл балаға арнап екі қой, қыз ... ... бір қой ... ... ... ... ... құрайды. Құран Кәрім бастан аяқ адамдарға
тәрбие және әдеп үйретеді.
Пайғамбарымыз: Балаға ат қоюға ең ... ... оның ... ... ортақ бір шешімге келе алмаса, әкенің хұқығы үлкен. Егер ... ... атын өзі ... ... ... ... атын ... оның әкесі лайық екендігіне осы дүниеде кез келген
адамның атының әкесінің атымен ... ... ... деген сияқты)
қосарланып айтылатыны дәлел болады.
«Әкенің бала алдындағы міндеті – жақсы ат қою және жақсы тәрбие ... ... ... Хадисті Ибн Аббастан Имам Байһақи риуаят еткен.
Ата-анасы баласының өз есіміне разы ... ... ат ... ... ... ... есімі жаман болатын болса, оны мазақ қыла
бастайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... оған
күледі, есімімен келеке етеді. Бұдан шығатын нәтиже адм өзін халықтан және
қоғамнан алшақтатады, мазақ етпесі үшін жалғыз өмір ... бұл бала ... ... ... ... ... ... Елге пайдалы тұлға болмайды немесе бұл бала ... ... жек көре ... үшін ... ... жүктелген міндеттің бірі- балаға көрікті
әрі рухани есім қою»-дейді (Бәйхаки).
Әке – шешенің тағы да негізгі міндеттерінің бір ... ... ... ... өте ... жастан бастап ... ... ... жеті жастан он екі жас аралығында сүндет
етіледі. Бірақ туылғаннан жеті ... ... ... ету ... ... ... табылады.
Абзалында баланы жас кезінде сүндетке отырғызған жөн. Сүндетке отырғызу
уақыттары жөнінде ғұламаларда ... ... бар. ... секілді кейбір
ғұламалар: «Ибраһим– алғашқы болып сүндетке отырғызылған адам. Ол (сол
кезде) жасы ... кісі ... - ... [24, 85 ... ... ... ... Адам балаларды туғызып, одан кейін
оларды асырамай тастап кетуі дұрыс емес. Бұл ... ... ету ... ... болатын болса, ұрпақ әкелерінің мойынындағы аманат.
Егер әкесі балаларының нәпақасын бермесе, ... ... ... ... Аллаһтың алдында жауап береді. Пайғамбарымыз айтады: «Барлығың
бақташысыңдар және барлығың қарамағыңдағылардан ... ер адам ... ... ол ... ... ... жақсы тәлім-тәрбие беруі, жоғары деңгейде мінез-
құлықты болуға үйретуі міндетті болып ... ата – ана ... ... ... ғана ... ... ... жақсылық жасауларыңды
әмір етті. Ал егер ол екеуінің бірі немесе екеуі де ... ... ... деме ... – ақ ол екеуіне зекіме де, ол екеуіне сыпайы ... Ол ... ... мерхамет құшағын жай да, «Раббым ол екеуі мені
кішкентай да ... сен де ... ... ... көр».
Жоғарыдағы аятта әке – шешеге бес түрлі мейірім және құрмет ... ... ... Бала әке – шеше іс - ... ... ... ... Бала әке – шешеге мейірім – шапағатта болу.
3. Ата – ... ... ... ... Ата – ... ... ... ауыр тиетін сөздер сөйлемеу.
Бала әрқашан олардың бақытты әрі рахатты болу үшін дұға етіп ... ... бұл ... ... ... өлгенде оның үш нәрсесі
тоқтаусыз садақасы немесе пайда ... ... ... ... ... игі ... баласы».
«Имам Байһақидың сахабалар Әбу Сағид әл-Худри жеткізген бір риуаятында
Алланың елшісі: ... ... ... оған ... ат ... жақсы тәрбие
берсін, балиғат жасына жеткенде үйлендірсін. Егер балиғат жасына жеткенде
оны ... ол ... ... ... оның ... әкесіне жазылады»,-
деген[24,165 б].
Жан-дүниені тәрбиелеудегі мақсат –баланы жастайынан ... ... ... ... ... ... және ең ... өзінде
жетіспеушілік сезімдерін басқаруды үйрету болып келеді.
Бұл баланың ертеңгі күні өзін-өзі алып кетуі үшін үйретіледі. Ата-ана
баласына бес ... ... ... ... Шектен шыққан ұялшақтық;
2. Қорқу,үрей сезімдері болғанда;
3. Өзін-өзі төмен санау;
4. Көре алмаушылық;
5. Ашу –ыза.
Шектен шыққан ұялшақтық–бұл қасиет жас ... жиі ... ... бала ... адамның алдында тұрса, теріс бұрылып алады немесе
бетін қолымен жабады. Мұндай жағдай болмас үшін ... ... ... ... ... таныстырып, олармен ойнату қажет. Ата-ана
ұялшақтық пен ынжықтықтың арасын ... білу ... ... ... ... ... ұялшақтық.
«Шын мәнісінде қорқу сезімі барлық адам бойында бар. Бала өте қорқақ
болатын болса, бұл ... ... ... ... болу себептері:
- Ата-ананың өзі оны қорқытады
- Ата-ана баласын шектен тыс еркелетеді
- Ата-ананың ... ... ... ... ... ... ... ертегілер айтуы
- Жын-шайтандар туралы оқиғаларды айту. Бала оларды жас сәби күнінен
елестетіп, олардан қорқатын болады.
Мұндай ... ... ... ... Аллаһ жайлы үйрету қажет
- Балаға сөйлеу еркіндігін беру
- Баланы басқа ламен ... ... өзін ... ... ... ... кемшіліктерін достарының көзінше айтып, баспау
- Балаларды бір-бірінен бөлмеу. Егер балаларды бөлетін болса, ... ... ... пен ... пайда болады.
- Дене ақауларына байланысты олардың кемшілігін бетіне баспау
- Оларға өздерініе сәйкес достар тауып беру [20,12 ... ... адам ... ең ... қасиеттердің бірі
болып саналады. Бұл қасиет кішкентай ... ... ... ... Егер ... дер ... мұндай қасиеттерден баласын аулақ ұстамаса, мұның ... ... ... ... мына үш ... қасиеттен баланы сақтау
керек:- Өтірік айту
- Ұрлық жасау
- Жаман сөздер айту
Өтірік пен жалғандылық адам бойындағы ең ... ең ... бірі ... ... Сол үшін ... ... өз ... одан
қашық болуын қадағалау ... ... Әбу ... -дан жеткен
пайғамбарымыздың хадисінде былай айтылған: «адамды екіжүзді қылатын ... бар, бұл ... ... де ... ... дәрежесіне түсіреді.
Ол қасиеттер мыналар: сенімге кіргенде сату, өтірік ... ... кету және ... ... [7, 16 ... ... өз ... біреудің затын сұраусыз алмауын үйретуге
міндетті. Аллаһтың бар екенін және оны ... ... ... ... ... өкінішке орай көптеген адамдар ... ... күн ... ... ... өздері жастайынан соған баулуда.
Баланың жан дүниесінің бұзылуы, осы жаман сөздерді ... Егер бала ... ... ... сөз ... ... ... жаман сөз оның бүкіл сөздік ... ... ... ... ... ... ... Исламға жат нәрсе болып табылады. Бұл теріс қылықтар
екі ... ... ... Жаман үлгілер - Егер баланың ... ... ... ... ... сөйлесе неге бала бұны қабыл етпеске? Бала жас
кезінде тым тез қабылдағыш. ... «Не ... соны ... ... тамаша
мақал осы тәрізді қылықтарға айтылған. Өйткені, осылай тәрбиеленген ... ... ... ... ... ... - Егер ... қараусыз жаман ортада қалдырсаңыз, онда
ол баладан ешқашан жақсы адам шықпайды. Ондай ортадан ол ... ... ... және тағы сол ... ... ... ... Осы
себепті ұрпағының ертеңін ойлаған ата-ана баласының сөйлеген ... ... өте ... көңіл бөлгені жөн.
Бала алдында ата-ана міндет болғандай баланың да ... ... бар. ... бірі, яғни Хасан Бафийдің ... ... атты ... ... ... алдындағы он қарызы
бар екені айтылады. Енді соған тоқталайық:
«Біріншіден, Егер олардың бірі ... ... ... ... Яғни
ата-анаға олар қартайғанда қолдарынан пұл табу келмей қалғанда тамақ беріп
тұру. Тура, адал перзенттер, ... ... ... да ... ... ме
екен?» - деп айтуы мүмкін. Тамақ түгілі жанын құрбан қылатын ... ... ... қойыңыз, ей, перзент, ата-ананы ішкізіп – жегізу, ата-анаға
қызмет қылу перзент мойнындағы ұлдың міндеті. Егер ұл бала жоқ ... ... ... ... ... бұл істерді орындамаса, ауыр күнә болады.
Екіншіден, ата-ананы киіндіру. Қысқы, жазғы киімдерін алып ... қою. Біз ... ... ... ... киінген қыста жылы,
жазда жеңіл киімдерді киіп, тап-таза болып жүреді. Біз бұл ... ... ... ... деп ... Өте ... жүрген ата-аналарды да кездестіреміз. Қыста ескі ... ... ... ... ... ... олардың
перзенттеріне, келіндеріне «ынсапсыз,ұятсыз» деп қапа боламыз. Бұл дүние
қайтар дүние. Ата-анаға киім ... бір күні ... сіз де ... ... келешекке деге үміт болу керек. Әке-шешеге кидірілген
арзымас ... үшін ... ... үлкен-үлкен сауаптар жазады екен.
Үшіншіден, Егер екеуінен бір ... ... ... болса, қызмет
қылу, ауырып қалса, дәрігерге қарату. Ата-ананың денсаулығына көңіл бөлу.
«Ей, енді қараттық та» деп жүру ... ... ісі ... ... қалса, дәрі
–дәрмек әкеліп беру, емдету, баланың мойнындағы міндеті. Ата-анаң тірі,
аман-есен жүруі сіз үшін ... ... ... өтіп ... кейін таба
алмайсыз. Миллиардер болсаңыз да тірілтіп ала алмайсыз. «Әке-шешем ауырып
қалды» деп ... ... дәрі ... ... ... әр бір ... ... екінші қадамы білмей істеген ... ... ... ... ... ... ... перзенттере Аллаһ тағала
бір періштені түсіріп қояды екен. «Бұл пендем ата-анасының ... ... бұл ... үшін дұға ... тұр» деп. Ол ... дұға қылып тұрады
екен: «Әй, Аллаһ, бұл баланың өмірі ұзақ ... ... ... ... аман ... ... үшін ... жатқан ізгі қызметтері бала-
шағасынан ... ... ... ... деп бару, қызметіне дайын тұру, іске
бұйырса орындау.
Егер сіз намазда тұрғаныңызда ата-анаңыздың бірі ... ... оқып ... ... ... бұзып барасыз. Егер парыз ... ... ... намазыңызды бұзбайсыз тек арадағы тәкбірлерін
дауыстап айтып намаз оқып жатқаныңызды ... ... Егер ... ... ... ... қалса, әуелі анаңызға барасыз.
Бесіншіден, Егер бір іс ... ... Егер күні іс ... Ата-анадан хал-жағдай сұрап тұру, жұмсақ сөйлеу. Жоғарыда
айтып өткеніміздей Аллаһ тағала Құранда: «О екеуінің бірі ... ... ... ... ... «Уф ... дейді. «Уф» деген сөзде өте көп мағына
бар. Әлбетте адам зеріксе «уф» дейді, шаршаса да ... ... иіс ... ... ... Ата-ананың алдында «уф» деу оларға өте ауыр ... ... ... зеріктірдік пе немесе бізге қараймын деп қиналып
қалды ма?» деген ойларға барады ... ... ... ... ... дейді Аллаһ тағала.
Жетіншіден, Ата-анасын ренжітетіндей істерді істемеу, ... ... ... емеспін бұл істерді істесең» десе істемеңіз, ... ... ... ... ... іс ... болмайды, бәлекеттерге
душар қылады. Міне мынау хиқаяны естіңіз, анасын ренжіткен ұлдың ... шейх өзі өте жас ... ... ... ... Аллаһтың
сөзі Құран кәрімді жаттап, білімі өте жетік ... Осы ... ... «шейх» деген атаққа ие болыпты. Оның бір көзі көрмейтін ... ... Ана ... ... дұға ... ... ... сауап істерге
берілген бір ұлық адам екен. Күндердің бірінде бір ой ... еш ... ... ... ... бесіншісі хажылыққа бармаған екен. Енді
мен де Мекке, Мединеге барып, тәуәп қылып, Пайғамбарымызды ... ... ... ... Ниетін анасына айтты: «Анажан маған рұқсат
беріңіз, қажылыққа барып қайтсам» депті. Анасы ... ... мен ... көзім көрмейтін адаммын, сенсіз мен ешнәрсе істей алмаймын. Мені
тастап ... қапа ... ... кетсең»-депті. Жігіт : «Жоқ анашым, мен
барамын, сізді Аллаһқа тапсырдым, ... өзі ... -деп ... ... ... ... Ана ... тастап кетпе» деген күйде қала
берді. Ана шейх ... ... ... ... ... деп ... жіберді.
Шейх жолда жүріп, жол жүрсе де мол жүріп, ... ... бір ... ... түсіп қалды. Бұл қалада бір мешіт бар шығар, намаздарымды
сол мешітте оқып, ... ... ... таң ... соң және жолға
шықсам» деген ... ... ... ... ... шетінен бір мешітті
тапты. Мешіттің есігі ашық. Кіріп дәрет алып, сосын намазға ... ... ... осы қаладағы бір үйге ұры түсіпті. Ұры үй егесін ... ... алып ... ... бара ... ... байқап қалыпты. «Ұста, ұрыны
ұста» деп адамдар ... таяқ алып ... ... Ұры ... ... алдына келіп ақлыпты Қараса мешіттің есігі ашық тұр ... ... ... ... өзіне ұқсаған біреу намаз оқып жатыр. Ұры ұрлаған
нәрсесн осы кісінің жанына қойып, өзі ... асып ... ... ... ... ... ұры ... оқып жатыр, жанында нәрселері тұр. Оны
ұстап алып, ұрып, қазының алдына алып ... Қазы ... ... ма десе «ұры осы» деп ... ... Қазы үкім шығарыпты: біріншіден,
біреудің үйіне баса-көктеп кіргені үшін шариғат бойынша көзі ойылсын. ... ... ... үшін ... ... Қолдары кесіліпті. Адам
өлтіргені үшін екі аяғы да ... Аяғы да ... ... ... жиылғандарға жар салыпты: «Ей, халайық! Біреудің үйіне басып кіріп,
ұрлық істеген имансыздың халін көріп қойыңдар.Адам өлтіріп, біреудің ... ... ... ... ... Құры дене тірі өлік ... қалған
шейх: «Мен ұры емеспін, мен қанішер де емеспін. Әй, мұсылмандар, ... ... ... ... ... ананың қарғысын алған шейхпін»-
деп бақырды. Осы сөздерді халыққа айтыпты да: «Лә ... илла ... ... деп ... ... шейх.
Ананы ренжітіп тіпті қажылыққа да баруға болмайды екен.
Сегізіншіден, Әкенің артынан ... ... ең ... ... бірі ... жүрмеу. Дастарханда отырғанда әкенің алдында тамаққа қол ... да ... ... міндеті. Біздің ата-бабаларымыз ата-ананы ... ... ... намысты, қыздарын ар-ұятты қылып тәрбиелеген. Өте
мәдениетті, ... ... ... ... ... ... біз Батыстың,
Еуропаның мәдениетін қалап алдық. Әке мен бала ішімдікте жарысып отырса,
бала ... ... ... ... ... ... ... тамақтанса. Ілгері перзенттер басқа нәрселер былай тұрсын, ата-
анасының алдын кесіп өтпеген, ... ... ... ертерек бара бер» деп
айтпаса, алдынан өте алмаған. Тіпті бір табақтан тамақ жеуге ... ... ... істеп қоямын ба деп. Өте әдепті, иманды болған.
Тоғызыншыдан, Өзің нені жақсы көрсең, ата-анаңа соны ... ... ... ... ... ата-анаңызды құрмет қылыңыз.
Оныншы, Ата-ана үшін Аллаһтан жарылқау тілеп, дұға ету тура ... ... ... Нұх сүресіндегі аятта ... дұға ... ... бб].
«Ибраһим» сүресіндегі аятта: «Раббымыз! Есеп құрылатын күні мені,
әке-шешемді және ... ... деп дұға ... ... Сондықтан
болашағымызды, иманды, әдепті, ата-ананың қадірін білетін, жақсы перзент
қылып тәрбиелеуіміз керек».
1.2 Жас ... ... ... ... мен ... ... бірге ата-аналардың ұрпақ тәрбиесіндегі жауапкершіліктері
де аса зор. Балалық шақ және жасөспірімдік кезең адам өміріндегі ... ... ... басты ұстанымдардың қалыптасатын кезеңі. Адамның
тұлғалық жағынан қалыптасуы отбасынан бастау алады. Жанұя ... ... ... десе де ... ... ... жанұя жағдайында
бірте-бірте қаланады. Содан кейін осы қалыптасқан қасиеттер ... ... ... ... ... ... бала сүюге және көп балалы болуға
деген табиғи қалауды салған. Бала туылысымен кез ... ... ... және
өзге еш нәрсемен тең келмейтін қуаныш келеді. Бала ... мәні ... ... Егер ... балаңыз бақытты болса, сіз де ... ... Оның ... ... де қуаныш сыйлайды.
Жанұяға қосылған сәби –қай ата-ананың да қуанышы. Сол қуаныш ... ... ... ... оның ... ... ... міндеті. Ол үші жас мөлшеріне қарай сәбидегі ерекшеліктерді білген
жөн. Мәселен, туылғаннан үш ... ... ... ... туған сәби алғашқы жылы өте жылдам ... Бұл ... ең ... ... өздігінен өмір сүруге толықтай қауқарсыздығы. Бұл
жаста сәби үшін ... ... ұйқы ... маңызды болса, оны
айналып- толғанып өбектеу де соншлықты маңызды.
Жүргізілген бірнеше зерттеулер сәби кезінде ата-анасынан жылылық ... ... ... ... ... кемшілік тартатындығын
байқатқан.Осы орайда, аты әйгілі «Ойлар» кітабының авторы, ... ... ... ... ... тиек ... ... Әкесі оны өте қатал
тәрбиеледі. Баласының болашағына үлкен үміт артқаны сонша, оған ... бөлу үшін ... ... де ... ... ... ... шет тілі мен математиканы да өзі үйреткен әкесі оның ... ... ... ... ... әке ... ... Атақты
математик, физик тіпті діни ойшыл дәрежесіне көтерілді. Алайда, ... ... ... ... ел ... бала ... ойнаудың, қуанудың не
екенін білген емеспін» деп күйзелгенін көп адам біле бермейді. ... ... ... ерте ... Ана ... ... ... болады.
Паскаль бар жоғы 39-ақ жыл өмір сүрді. Бала ... өз ... мұң ... ... ... етіп ... қасынан бір елі ажырамайтын
әкесін ғана көрді. Бұл әрине оның денсаулығы мен ... кері ... ... ... ... данышпан ғып шығаруы мүмкін, алайда, баланы барынша рухани
әрі физикалық жағынан кемелденген жақсы ... етіп ... ... ... ... ерте ... ана махаббатына қатты зәру ... бірі міне ... ... ... Құран Кәрімде әл-Имран сүресінің 14-аятында
айтады: «Адам баласы үшін ... ... ... ... ... сәнделген аттар, малдар және егіндерді қызыға сүю әдемі
көрсетілді. ... олар ... ... ... ... орынның жақсысы
Аллаһтың қасында.
Бала –дүние тіршілігінің сәні. Аллаһ тағала Кәһф сүресінің ... ... ... ... «Мал мен ... ... тіршілігінің сәні. Ал бақи
қалатын жақсылықтар болса, Раббыңның қасында»
Ислам пайда болғаннан бастап пәк және ... ... дін, ол ... ... ... ... ұрпақ жалғастыруға деген табиғи қалауына
қарсы шықпайды. Керісінше, ол-үлгілі адамды, үлгілі жанұяны, үлгілі қоғамды
қалыптастыратын дін. Ислам ... ізгі ... және ... әсіресе ата-анаға деген ізгі қарым –қатынасты уағыздайды.
Баланың ең басты бір және екі жас ... ... бұл ... сезімдік
қасиеттер дамиды. Бұл кезеңдерде жас сәби үнемі жақсылық пен махаббаты
қалайды.
Сәбиді кім ... де ... ... ... жақсылық пен
махаббатты көрсету, сезіндіру. ... ... ... ...... ... пен махаббатты көріп өскен бала, ер
жеткенде сабырлы және ... ... ... сәбидің бір және екі жасы
өмірінде маңызды рөл ... ... ... бастау алуы керек. Оның ... ... ... жөн. Оған ... ... ... ... жекуге, қорқытуға
болмайды. Сондай-ақ айқай-шу, төбелес, сияқты ... ... ... ... ... ... ... әсер етіп, оның
ақыл-есінің кемуіне әкеп соғуы ықтимал.
Бала тәрбиесінде оның жасына қарай кезеңдерге бөлуге болады. Бала ... ... бір ... ... ... ... үш жасқа дейінгі кезеңде
бала жақсымен жаманды ажырата алмайтын, барлық нәрсені ұға бермейтін кезең.
Баларда кейбір қабілет осы үш ... ... ... ең ... яғни ұялу ... ... «Ұят ... жартысы» деген хадисі
мейлі ұл болсын, мейлі қыз болсын адам ... осы ... Сол үшін ... ... ... көңіл бөлу керек. ... ... ... ... ... ... ... керек. «Шыбық жас
кезінде майысады» демекші әрбір нәрсе өз уақытында, дер кезінде іске ... ... ... келгеннен бастап имандылық тәрбиені бойына құю
керек. Өйткені бала көрген нәрселерінен тез әсер ... ... ... үлгі ... ... ... Бұл әсіресе, ата-анаға қатысты. Мысалы,
ата-ана намаздарын мешітке барып оқи алмаған кездерінде, ... ... оқуы ... ... үй ... ... тыңдап, Құран оқығаны жөн.
Міне, сонда ғана балаланың санасына Құран аяттары әсер ... ... ... ... ... ... ... мұсылман болады.
Сәбидің дамуындағы ең маңызды кезең оның өмірінің жеті–сегіз жасына
дейінгі уақыты.Педагог-психологтардың ... ... ... ... 80 пайызы алғашқы жеті, сегіз жылда ... ... ... ... жан-жақты және үйлесімді қалыптасуы
да осы кезеңде жүредІ. [88, 196 б].
Жаңа туылған нәрестеге мейлінше ... ... ... қарау керек. Алғашқы кезеңде мұның барлығын оның анасы
береді. Алайда ... де өз ... ... ... ... тыс ... ... өзімшіл болып, өсуіне әкеліп соқтырады.
Әсіресе , балаға жалған сөйлемеген жөн. Қандай жағдайда да ата-ананың
баласына өтірік айтпауы қажет. Бұл ... ... ... бар. ... ... ... ... «Бір күні үйімізде Алланың елшісі отырғанда анам: «бері
кел, бірдеңе беремін»,-деп мені шақырып алды. Сонда Аллаһтың елшісі: ... ... ... -деп ... ... «бір түйір құрма бермекші едім»,-
деді. Сонда Аллаһтың елшісі: «Егер ... ... ... бір ... ... (Әбу Дәуіт).
Ата-ананың жақсы үлгі болуы алғашқы кезеңде нәресте айналасындағы
адамдарға еліктейді. Ал ... ... ... жаман мен жақсыны ұғына
бастайды. Осы уақытта оған ... ... ... өссе ұлы ... көрші бол,
қызың өссе қызы жақсымен көрші бол» деп қазақ тегін айтпаған.
Ато ... ... бала ... ... «Пайғамбарымыз баланы
кішкентайынан оқып білім алуға, жалпы өмірге ... әмір ... ... ... ... де ... діни ілім беріп, тәрбиелеуді жеті жасынан
бастауға болады»,-дейді[19, 10 ... ... 80% ... 7-8 ... ... ... ... білу де
осы кезде жақсы дамиды.
Жеті жастан он төрт жасқа дейінгі ... ... ... Бұл ... ақыл – ойы ... күрделі даму үстінде болады.Жақсы мен жаманды,
әдепсіздік пен әдептілікті айыратын кезеңге ... жас бала ... ... рұқсат сұрап кіруі керек. Бұл туралы Аллаһ тағала былай деп
бұйырады:
Нұр сүресінің 58-59 аятында: «Ей, иман келтіргендер! ... ... және ... жасына жетпеген балалар сендерден үш жағдайда
рұқсат сұрасын: таң намазының алдында, түсте киімдеріңді шешкен ... ... ... ... Осы үш уақыт сендер үшін ұятты. Осы уақыттан
басқа кездері рұқсатсыз кіруге сендерге де, оларға да еш айып жоқ, ... ... ... ... ... сендерге осылайша
баяндайды. Расында Аллаһ бәрін Білуші әрі аса Дана. Ал сендердің ... ... ... ... өздерінен бұрынғылардың рұқсат сұрағандарындай
рұқсат сұрап кіретін болсын. ... өз ... ... ... Расында Аллаһ бәрін білуші әрі аса Дана.
Он төрт жастан жиырма бір жасқа дейінгі кезең жастық кезең. Бұл кезеңде
баланың ақылы жетіліп ... ... көз – ... ... Сонымен қатар
бұл кезеңде баланы үлде мен бүлдеге, жырғалшыл, мамыражай тұрмысқа үйретпеу
керек. Қарапайым тіршілікке, қанағатшылдыққа ... ... ... ... ... ортада өсу ұрпақтың әлжуаз, аурушаң немесе керенау-кердең
болып шығуына апарып соқтырады.
Бұл жөнінде Ұлы данышпан Абай ... ... ... ... ... адам ... 78, 95 ... Пайғамбардан асқан үлгі жоқ. Оған оның ... ... ... мен киім ... қанағатшылдығы дәлел.
Бола алады.
Баланың ең бірінші мұғалімі оның анасы болса, әке екінші кезекте орын
алады. Баланың жеті ... ... оның ... ... мән ... бала ... ... әке-шешесі әдептілікті үйретпей және
жақсылықпен жамандықты, дұрыспен бұрыстың ара ... ... ... ... ... қоя ... дұрыс емес.Ол балалардың хақысын жеу.
Сәби бала тумысынан ... ... ... ... ... ... ... ойнауды жақсы көреді. Өйткені бұл оны қоғамда тең болуда,
оған сенімділікпен тыныштықты арттырады. Ол ... ... ... ... сезсе, ол тыныштық пен ... ... ... Оның ... ... жаратылысының өсуіне былайша айтқанда оны жеке тұлға
болып қалыптасуына, келешегіне әсер ... ... және ... ... ... ... алты жасында қалыптасады, одан кейін көп
өзгере бермейді, сондықтан ол осы ... ... ... болады» [91, 77 б].
Бала-өмір мәні. Қанша шаршап жүрсең де, ... ... ... ... ... сала ... елшісі Құрайыш әйелдерінің балаларға деген жұмсақтығымен,
сүйіспеншілігімен сипатталғандарын ... ... иман ... ... айтты: Аллаһтың елшісі айтты: «Ең ... ... ... түйе ... және ... ... ... жұмсақтық
танытқан, өз күйеуіне жақсы қарағаны» (Сахих Бухари). ... ... ... яғни ... кезеңінен басталады. Есейіп ақылы кіре
бастағанда ... ... ...... ... әр ... ... әдептілікті, адамгершілікті үйрету керек. Пайғамбарымыз айтады:
«Жеті дасқа дейін онымен ойна, жеті жыл оны әдептілікке тәрбиеле, жеті ... бол ... соң ... қоя ... ... күш ... осы кездер. Бұл
уақытта адамның болмысы қалыптасады. Жалпы адам бейне бір тал ... ... ... ... ал ... тал ... ... келсе, сындырамыз.
Баланы да осы кезеңдерде түзетіп, ... ... ... ... ... Кейін өсіп кеткеннен кейін қиын ... Сол үшін ... ... ... ... ... көп ... ибн Нұғман пайғамбарымыздың хадисін айтады: «Балаларыңмен жақсы
мәмледе болыңдар, және оларға көркем тәрбие ... ... ибн ... ... ... ... әке ... көркем тәрбиеден
артық сыйлық бере алмайды» (Термизиден). Міне Пайғамбарымыз ... ... ... ... де ... ... айтып отыр. Баласы көркем мінезді
болса, Пайғамбарымыз айтқандай ризығы көп ... Оның ... ... әке ... ... нені көрсетсе, өскенде соны істейді,
соған еліктеп ереді. Баланың миы фотоаппарат секілді нені көрсе соны ... ... ... осы ... ... Діни ... және ... кезеңде қалыптасатындықтан намаз, дәретке ынталандыру жасалады. Үшінші
кезең балиғат жасы болғандықтан, парыздарды орындауға дайындықтар жасалады.
Аллаһтың әмірлері бұл ... ашық ... ... ... салғандарын
айта отырып жамандықтардан құтылу жолдары ... ... ... он ... ... қыз ... ер ... жататын бөлмелерінен
ажыратылуын әмір етеді. ... күш ... ... ... он ... ... ... кезең болып табылады. Егер де балаларды
алғашқы кезеңдерде – ақ Аллаһ сүйіспеншілігімен қорқынышын ... күші ... ... кезінде, баланың жүрегіндегі иман ... ... ... ... ... иман қаншалықты күшті болса, жақсы
ғамалдармен іс - ... ... көп ... Осы ... ... ата – ... насихат кезеңі болып табылады. [30, 63 б]
Жабир ибн Сумаираһ пайғамбарымыз айтты: «Адамның ұрпақтарына ... ... бір ... ... ... де ... (Тирмизи). Әлбетте
баланы көркем тәрбиеде тәрбиелеу әдептілікке, сыпайлыққа, ... ... Ал ... ... ... ... ... болса, онда
адамдармен болған қарым – қатынаста барлығы да оны шеттетеді.Бұны ... ... жиі ... ... ... ал – Худриден Пайғамбарымыз айтады:
«Кімде – кімнің үш қызы болса немесе үш қарындасы ... ... екі ... екі қарындасы болса олармен көркем қарым – ... ... ... үшін ... осы ... ... ... Хадисті Абу Дайд және
Тирмизи риуаят еткен.
Балаға тәрбие бергенде оның жас ерекшелігіне мұқият болған жөн. ... екен деп ... айта беру ... Бала ... жасына толғанша
жауапкершілікке тартылмайтынын естен ... ... ... жасымен
санасу тек қана жастар үшін ғана емес, кез келген нәрсені айтарда ол мейлі
жас болсын, кәрі ... оның ... ... ... ... ... бір хадисте былай дейді:
«Адамдармен түсінетіндей дәрежеде сөйлесіңдер». Пайғамбарымыз тәрбиеде
осы жайтқа аса көңіл аударған. Хазіретті Хусейн бұл тұрғыда былай ... ... ... ... ... былай деп жауап
берді: ... ... ... әрі ... ... шақырмай орта жолда жүретін. Ұнатпайтын нәрселерді көрсе ... ... ... Мына үш жайтты ешқашан істемейтін. Ешкімнің
намысын таптамайтын, ешкімнің қатесін ... ... ... Ол ... ... ... оны ... құлақ салып тыңдайтын. Ол
сөзін бітіргенде өзгелерге сөз беретін. Одан ешкім қысылып-қымтырылмайтын.
Жанындағы ... не ... ... ол да күлетін, не нәрсеге ... да ... ... ... әдепсіздігі мен басынуына сабыр
ететіндігі соншалық, жанындағылар ... «бір ... ... ... жәрдем беріңдер дейтін. Ешкімнің сөзін бөлмейтін. Әрбір
қауымның басшысына ... ... ... ... ... жылы
лебіз танытып жүретін».
Пайғамбарымыз бір хадисінде былай деген: ... ... ... ... Мемлекет басшысы шопан, қарамағына
жауапты. Қызметші мал – мүлкіне ... Бұл ... ... қарайтын
болсақ, барлық адам өз қол астындағыларға шопан және олар ... ... ... ... түсінеміз. Пайғамбарымыз әрбір
адамда жауапкершіліктің бар ... ... ... да ... ... 5 – ... ... пайғамбар жіберген үмбеттерді жауапкер
қылатынымыз секілді, пайғамбарларды да жауапты қыламыз.
Бала әке – шеше жанында аманат. Оның ... ... ... әрі пәк. ... оған бір ... ... соны қабыл етеді және әдетке айналдырады.
Ал егер жаман нәрсе үйретілсе, оны қабылдап ... ... ... Сол
себептен де бала әдемі, жақсы, дұрыс нәрселерді ... ... ... ... ... ... және қате нәрселерді жасауы және ... ... және ... ... ... ... Тин ... алғашқы
аяттарын осыған үйренуге, білім алуға, тәрбиелі болуға қабілеті бар түрде
жараттық. Тек қана ... алып ... ... иман етіп ... ... ... ... Олар үшін шексіз, сеспсіз, сыйлық түрлері бар.
Балаға дұрыс тәрбие, білім беру, оларға ... ... ... осы жол
мен оның сапасымен дәрежесін көтеріп, дүние және ахирет бақытына жеткізу
әке – шеше, ... және ... ... ... ең ... міндеті болып
табылады.
Құран назарымен қарайтын болсақ тәрбие бала туылмай тұра ... ... ... ... тұра ... ... ... болып
табылады. Тәрбиенің ана құрсағынан басталатындығы туралы Құран бізге мына
Али Имран сүресінің ... «Ана ... ... ... ... ... Бұл ... арабша саууара етістігі дене әрі психологиялық
жақтан түрге ендіруін (әр түрлі жаратуын) айтып тұр. ... ... ... дене қасиеттерінің мәні болмашы еді.
Осы жерде тәрбиені екіге бөліп қарастыруға болады. Адамдық тәрбие және
илаһи ... ... ... ... ... ... бар болған
қабілеттерді дамытуды көздейді. Жаратылыстағы қабілеттерін дамытып ... ... ... ... мінез – құлықты қалыптастырып қалау
және ... ... ... ... адамдарды әр түрлі қабілетте, әр түрлі өнерлерге
бейімді етіп жаратса, ... ... ... ... ... ... ... білім беру дәстүрлерін сол айырмашылықтарға қарай
қолданады. Осыған сәйкес Аллаһ адамдарды ана ... – ақ бір – ... ... ... ... ... ана ... болатын жағдайларды
түсіндірген кезде былай дейді: «Бала ана құрсағында төрт ... ... ... ... ... қан, одан ... ет ... жағдайына ауысады. Бұл
жағдайлардан кейін Аллаһ тағала бір періште жіберіп оған үрлейді. ... Хаж ... ... ... бір ... сияқты. «Әй, адам баласы!
Егер өлгеннен кейін тірілуден ... ... біз ... сонан соң жыныстық тамшыдан, кейіннен ұйыған ... ... ... ... ... ... тектеріңді білдіру үшін
жараттық. Сондай – ақ жатырларда ... ... ... ... ... ... түрінде шығарамыз. Одан кейін ер жетесіңдер. Кейбіреулерің
қайтыс болып, кейбіреулерің әр ... ... ... түк ... ең ... қайтарыласыңдар».
Адамға әр жасқа сай тәлім-тәрбие беруде ұлағаты мол тамаша ұстаз, ақиық
пайғамбардан алар ... көп. Оның бала ... ... ... ... ... болады. Кезінде тұтастай бір ... ... ... ... ... ... біз ... үлгі.
Сол себепті Пайғамбарымыз балалы әкеге айтады: «Жеті жасқа дейін онымен
ойна, жеті жыл оны әдептілікке тәрбиеле, жеті жыл досы бол, ... соң ... қоя ... ... және ... ... оның хақысы. Ардақты Пайғамбарымыз
әкелеріне ... жеті ... ... намаз оқып үйретуді өсиет етеді.
Егер он жасқа жетсе, оларға үзбей намаз ... ... ... ... жеті ... ... оларға намаз оқуды бұйырыңдар, он
жасқа келгенде ... ... ... ... ... ... ... онда ол өз жауапкершілігінде
тәрбие беруде кемшілік ... ... ... әкесі Құраннан өзі
үйретуге шамасы келсе үйретеді, егер шамасы келсе ақы ... ілім ... Егер ... ... ... үшін жақсы болып, Аллаһтың қалауымен
бала қоғамға пайдалы, көркем мінезді құрметті адам ... еді. ... ... ... ... міндетін біледі. Олармен болатын қарым-
қатынаста жаманшылыққа бармайды. ... ол ... ... ... ... өз ... алдында әкелерге үлкен ... ... ер ... ... ... ... ... бағыттап,
қоғамымызда үлгілі, пайдалы адам болуына септігін тигізуі керек.
Ғалымдардың айтуынша баланы жақсы жаза білуге , дұрыс оқи білуге, ... оның ... ... жақсы көркем мінез-құлыққа қызықтыру
және шыншыл, ... ... ... ... мән беру ... екенін
ескертеді. Пайғамбарымыз айтты:
«Әке-шешесінің баланың алдындағы міндеттерінің бірі жақсы ат қою, ... ... және егер ... ... ... үйлендіру».
Ата-бабаларымыз ілім алғанда Аллаһқа ... ... ... ... жете ... Ыбырай Алтынсарин атамыз айтады:
Бір Аллаһқа сиынып,
Кел балалар оқылық
Деп Аллаһқа сиына отырып оқуға шақырады[ 25, 44 ... ... ... ... не ... ... апаруы әбден
мүмкін. Оған куә болып жүргеніміздей атом бомбалары, т.б. ... ... ... ... ... бірақ дінді білмей арқылы ... ... ... ... тану ілімнің негізі, асылы.
Әрдайым ... ... дін ... ... ... ғана адм ... алдырмайды.
Ислам адам балаларына пайдалы барлық ілім ... ... ... ... тек ... ілім ... ғана ... риза болады деп
ойлайды. Ал мұсылмандар тек шариғи ілімдерді ғана ... ... онда ... ... ... ... ... өндіріс шаруашылығын және есеп т.б.
ілімдерді ... ... өмір ... болады. Сондықтан адам өміріне,
болашағына пайдалы ... оқу ... ... ... ... сауапқа
ие болады.
Бала дұрыс тағылым алу үшін ұстаздың бойында өте ерекше жақсы сипаттар
болу керек. Ұстаз тек қана ілім ... ғана ... ... ... ... Сол үшін ... зор ... болу керек. Ибн Сина: «Баланы
оқытушы адам діни иесі болу ... ... ... ... баладан
нәтиже шығаратын, өзін құрметтете білетін адам болу ... ... ... ... олардың оқуға деген ынтасын жоғалтады, тіпті қашып
кетуіне себеп болады»,-дейді.
Ғазали балалардың қабілеттерінің әр ... ... да ... ... Тіпті бір ... ... да ... әр ... досының кім екеніне мән беріп отыру керек. Оған дұрыс, әдепті
дос ... ... ... Себебі қасындағы достарының қылықтары бір-
біріне әсер ететіні сөзсіз. ... ... бала ... ... ... ... нашар болса, ол балада достарының себебінен бұзылады.
Имам Ғазали тағы бір сөзінде:
«Балаға оқитын жерінен тұрғаннан кейін оған ... ... ... Сабақтан шаршағаннан кейін, оны демалатын ойынмен ойнауы ... ... ... ... ... үнемі сабаққа күшейтетін болса, ол оның жүрегін
өлтіреді, зеректігін ... - ... ... ... ... ... ескертіп айтып қою керек.
Мән бермей қалдырып қоюға болмайды. Себебі ол сол қателерді ... ... ... ... ... ... бірден бас салып ұрсып немесе ұруға
болмайды. Әуелі ол істің жаман, ... ... ... оған көнбеген балаға
насихат айтып, қайта қайталамауға ... оған ... ... ... қажет. Бірақ ұрғанда зиян тигізетіндей қылып ұрмау. Ол ең ... ... бала ... ... ... ... ұстазы дұрыс, ақылды, шебер болатын
болса бала мұндай жағдайға жеткізбейді.
Халық нақылында «Алтыға дейін бала деп көр, алтыдан ... ... ... ... досыңдай көр» делінеді.
Балаларының қызығын көру ата-ана үшін үлкен бақыт. Ұлын ... ... беру ... ең ... ... Аллаһ тағала да екі
жастың теңін тауып бас қосуына разы болады. Пайғамбарымыз:
«Адам ... ... ... ... ... сауап береді, қалған
жартысында аллаһқа қарсы келуден сақтансын» (әл-Байһақи) деген [12, 11 б].
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ... ЖӘНЕ ... ... ... қазақ отбасындағы ислами тәрбиенің ерекшеліктері
Расында қандай бір қоғам болсын, ол адамдардан құралады. Бұл легеніміз
– адам баласы өз басымен жеке өмір сүре ... Адам ... ... ... ... ... бері қазақ қоғамында имандылық тәрбиесі қалыптасқан.
Қоғам бізден жан – жақты жетілген, рухани бай жаңа ... ... ... ... ... :«Ғасырлар мақсаты –қоғамның
нарықтық қарым-қатынасқа көшу ... ... және ... ... шыға ... ізгіленген XXI ғасырды құрушы іскер,
өмірге икемделген, жан-жақты мәдениетті жеке ... ... ... ... ... себептен өз халқының мәдениетін, әдебиетін, тілін, дінін, салт-
дәстүрін, тарихын құрметтейтін нағыз ... ... ... ... қоғам саулығының негізгі қайнар көзі. Діннің негізінде қоғамда
өзара қарым–қатынастар жүйеге ... және ... ... ... ... ... жолға қойылады.
Тәрбие кез келген қоғамда адамның іс - әрекетінің өлшемі болып
саналатыны ... ... ... ... деп ... адамдардың өмір
сүретін қоғамын айтамыз. Ірі тәрбиелі қоғамның сақталуы сол ... ... ... ... және бір ... бар ... ... – бала тәрбиесінің ең басты қайнар бұлағы. Сондықтан тәрбиені
діннен бөлек алып қарауға әсте болмайды.
Қазіргідей ... ... ... ... ... әдеттерге, мұсылманға жат қылықтарға бой ... ... ... ... ... ... ақырында болашағынан үміт
күттірген ... ... ... бойы ... ұлттық, рухани
құндылықтарға қарсы қиратқыш күшке айналуының басты себебі де, сөз жоқ ... ... ... Қызыл империяның құрсауында, құдайсыз материалистік идеологияның
құшағында болған ондаған жылдар ... ... бойы ... ... ... ... діни, ұлттық құндылықтарынан ажырап, ұлттың бет-
бейнесі түбірлі өзгерістерге ұшырады. ... ... ... сол ... дінсіз тәрбиенің зардаптарын қазірге дейін тартып келе жатыр.
Адамзат қоғамның қай-қайсысы болмасын оларды ... ... ... заңдарды қажет етеді. Осы қағида заңдар негізінде адамдар
бір-біріне күш ... ... ... ... сақтау арқылы
бақытты, тыныш ғұмыр кешеді. Олай болса, бейбіт өмір сүру үшін ... ... ... етуге адамдарды тәрбиелеу қажет. Адам қоғамдағы
жалпыға ортақ заңды сақтамайынша толыққанды қоғамның мүшесі бола ... ... бір ... ... өмір сүру ... , ... ... тікелей әсер етіп, олардың жүріс –тұрысынан, ... ... ... ... ... дене ... сұлу және жан ... бай етіп асқан шеберлікпен жаратқан.
«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон ... ... ұл бала ... бала ... ... өседі. Сондықтан ата-ана әдеп-ахлақта, имандылықта,
өзгелермен қарым-қатынаста перзентке үлгі болуы қажет. Ата ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... адамзаттың болашағы, әдеп-ахлақ, имандылық ұмытылады. Алла тағала
қасиетті ... ... ... 11-аятында]: «Қай қауым болсын, өз
жағдайын өзі өзгертпесе, ... ... Алла ... Яғни әр ел ... Алла ... ... күнә істермен өздері тайдырып ... оны ... ... ... ислам шариғаты бала тәрбиесін ата-
анаға ең басты міндет етіп жүктеген.
Хазіреті Лұқпан ... ... үш ... ... алып ... оқытып, тәрбиелеп өзіңдей данышпан хәкім етіп беріңіз»,-деп
өтініш жасаған ... ол: ... ... үш күн ... ... ... кеш алып келіпсіздер»,-деп жауап беріпті. Сонда
ата-ана таңданып: «Ей, хәкім,баланың туылғанына енді ғана үш күн ... ... ... ... бірінші шарты –сабырлылық.
Нәресте жарық дүниеге шырылдап жылап туылады. Ол ... ... ... ... ... ... деген сабырлық пайда болады. Ал керісінше
баланы жылағаннан –ақ қолға алып, ... оған ... ... ... сабырлығы жоғалады. Кейіндеу, басына қиын бір іс ... ... ... ... жеңу ... қашан біреу келіпісімді істеп
береді екендеп көз жасын төгіп ... ... ... ... ... ... әдеттенеді. Дайынға әдеттену данышпандыққа қайшы»,-деген екен.
Кей ғұламалар тәрбиені бала дүниеге келген сәттен, ал ... ... ... ... ... ... мен ... қалып пен қыш сияқты»,-дейді бір данышпан. Егер қалып
таза болса, қыш та ... және ... ... сөзсіз. Жаны мен тәні таза
анадан сау, асыл перзент туылады. Демек, перзент ... ... үшін ... ... күмәнді тағамдар мен зиянды әдеттерден өзін ... ... ... жегені дұрыс.
Перзент туылған соң оны ана сүтімен емізіп, бағу керек.Шариғатымыз
емізу уақытын екі жыл ... отыз ай деп ... Ана сүті ... ... ... ... ... махаббат туады. Сүт арқылы ананың
мейір-шапағаты мен адамгершілік асыл қасиеттері балаға ... ... ... ... ... шығады» деген нақыл сөз бар. Демек, жақсы қасиеттер
ана сүтімен де даруы мүмкін. Бала ... ... ... ... тәрбиесі үш басқыштан тұрады. Біріншісі, туылғанан
жақсы жаман ... ... ... ... перзентке патшадай қарап, ата-ана
оның құлындай болуға тиіс. Екіншісі, есін танығаннан ... ... ... ... айналып,перзентіне құлдай мәмілеге көшу керек. Үшіншісі,
перзент балиғат жасқа жеткеннен ... ... ... ... ... ... ... жас нәресте қалаңыз-қаламаңыз патша дәрежесінде ... ... ... , ... ... ... ... Күн мен
түннің оған айырмашылығы жоқ. «Қой» десең де, «Жоқ» десең де мазаңды алудан
тынбайды. ... ол сәби ғой! Сол ... ... ... ... ... бала көңілінде ата-анаға деген сенім мен махаббат, ... ... ... ... Ол үшін ... ... барлық нәрседен жақсы,
абзал, артық көрінеді. Ата-анасының сөзі барлығының сөзінен дұрыс, ата-
анасы барлық ... ... ... ой ... және ата-анасының сөзі ол
үшін заңға айналады.
Бала балиғат жасына ... ... оның ... ... ... тиіс.Өйткені бұл жаста ұл-қыз еліктегіш, әуестенгіш келеді. Осы шақ
олардың қайраты мен батылдығы немесе неге бейім екені ... шақ. ... ... ... еркіне жіберіп,достары, ортасы кім екенін білмей,
мінез-құлықына ерекше көңіл ... орны ... ... ... Егер ата-
ана баланың тәрбиесін жастайынан қолға алып, перзентінің ... ... жол ... жіберсе, білім немесе өнер жолына салса,
және оған көмек көрсетіп, талап ... ... ... жоқ ... ... ... ... еркін ойға ие болған ұлымыз ер, қызымыз бой
жетсе өзімізбен тең көріп, дос-жарандарымызбен ... ... ... де сондай қарым-қатынас орнатуымыз қажет. ... ... ... ... мәселелерді перзентімізбен кеңесіп, егер ол
жүйелі, маңызды кеңес берсе.
Бұл кешегі мен ... ... ... ... ... ... әр түрлі екендігіне қарамастан, тәрбиенің тұрақтылығына айғақ
бола алады.
Қазір тәрбиеге ... ... ... ... Бұл, ... ертеден
келе жатқан ата – бабаның жөн – жоралғысы мен әдет – ... ... ... ... ... ... деп түсінетін кейінгі жастар тарапынан айқын
байқалуда. Алайда, өткен тарихсыз бүгінгі тарихты ... ... ... ... ата – баба салт – ... ысырып тастап, оны жаңадан
жасаймын деу ешбір ақылға сыймайды. Олар ... ... ... ... жеке ... өміріне енген өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... тұрғанмен, жастардың ұлттық тәрбиеге ... ... оған ... ... де ... ... бұл жастарға имандылықты насихаттап,
сөзден іске көшу ... ... да ... ... Ал ... салт ... ... мәні бар құндылықтарды теріске шығару себебі, ізашар
буын өкілдерінің сөз бен іс - әрекеттерінің арасындағы ... ... мен ... ... ... зиянды екенін айтып, ал өзім
керісінше шылым шегер ... онда ... ... ... ... пайдасы
жоқ. Немесе айтқан сөзім мен ісім үйлеспей тұрып, баламнан шыншыл болуды
талап ету ешқандай ... ... ... ... ... сынның шығуы қоғамдағы болып отырған соңғы
өзгерістерге байланысты ... ... ... өттік. Дегенмен, осы
өзгерістердің көпшілігі жастарға оқитын мектептерінен, баратын ...... және ... ... да ... ... болып отыр.
Сондықтан бізге бүгінгі таңда ең керекті нәрсе қоғамдағы осы өзгерістерді
ескеріп, ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше
оларға көмек беруге дайын тұруымыз керек.
Біздің алдағы міндеттеріміздің бірі – ... ... ... ... ... ... адамдардың өзара
сыйластық және бір – біріне деген сенімділік дәнін еге білу болып отыр. ... ... ... қателеспеу үшін олардың біздің заманымыздың өкілдері
емес ... ... есте ... ... Егер ... ... қиыншылықты
артыңда қалған ұрпағың арқалап жүрсе, онда ол сенің өмірде жіберген үлкен
қателігің болып есептеледі. Сондықтан біз ... өте абай ... ... оларға дұрыс жол сілтеп, алдарынан ... ... ... ... ... ғана олар өз ... кездескен сынақтардан
сүрінбей өтпек. Мүмкін, бұл жолда ұрпағың қиналар, алайда ... ... оған өз ... ... үлкен септігін ... ... бір – ... ... ... алмасып, Алланың қалауымен өмір
ағыны ары қарай жалғаса ... ... ... ... ... қай кезде де адам болып қалмақ. Уақыт өзгеруіне қарай қайырымдылықтың
алаяқтыққа, жақсылықтың жамандыққа ауысуы мүмкін емес. Яғни ... ... ... ... өміріміздегі тәрбие құндылығы өз
тұрақтылығын сақтап ... ... ... мен ... ... өте зор. Бала ... ала алмаған тәрбиенің кейбір тұстарын ұстазынан ала алса, кейде
керісінше болып ... Егер ... бір сәт көз ... болсақ
сөзіміздің айғағы ретінде көптеген мысалдар табыларына ешбір күмән жоқ.
Мысалы, ішімдікке ... ... ... ... ... бір жапырақ наны үшін таңның атысы мен ... ... ... ... басты ана, ал енді біреуі уақытымен ... ... ... ... біреуі топ балаға тәрбиелік мәні бар шаралар
жүргізсе де жеке тұлғамен жұмыс істеуге уақыты ... ... ... бала ... ... ... дегенге кім сенеді. Осының
бәрін көріп өскен баланың жастайынан көкірегін ... пен ыза ... ... ... ... қасиеттерге тез бой
алдырғыш болатыны да осыдан.Отбасында ... ... ... болуы тиіс.
Бәрімізге белгілі, отбасын құрғанан кейін адам басынан көптеген қиындықтар
өтеді. ... ата – ... ... ... үй болу қиын» деп текке айтпаса
керек. Құс екеш құста, аң мен жәндікте баласын өмір сүруге бейімдеп, ... ... енді бірі ... ... ... ... жеуді үйретеді. Бұл
тіршілік заңдылығы. Ендеше адам ... да ... ... ететін
құбылыс.
Өкінішке орай, өткен өмірмен салыстырғанда бүгінгі ... ... ... ... ету ... ... ... Себебі, «елу жылда ел жаңа» демекші
бүгінде қоғам өзгеріп,адам психологиясы да өзгеріске ұшырады. Мәселен ата ... өмір ... ... ... ... ... тұрмыста қолданатын
техникалық құралдар болмаса, әке шешеміздің бала күнініде ұялы телефон,
компьютер, электрондық жүйе ... ... Яғни бала ... ... қалыптастыра бастағаннан – ақ оның талабы ... ... ... ... ... ... баланың тәрбиесіне ерекше күтім қажет екені
анық. Сондықтан бала тәрбиесін дұрыс жолға қойып қалыптастыру ең ... ... ... ата – ана біліп қана қоймай шынайы еңбек ету ... Ал ... ... ... ... баланың болашағы жарқын. Кез келген жарқын
болашақты ұрпақ еліміздің елдігі, келер ұрпақтың сапалылығы.
Ислам ... ата – ... ... ... парызы имандылыққа
тәрбиелеу. Себебі, имандылық – адам ... ... Ал, ... адам
бойына қайдан сіңісті болмақ? Әлбетте, оның ... ... әке ... ... өнегесінде қалыптасады. Сондықтан да, әке мен ана отбасының
жүрегі болып есептеледі. Шынымен бала тәрбиесі ... ... ... болат қашау, шешенің қолында ... ... бар ... ... ... ... қатысты жауапкершілік міндеті ең алдымен ата-
анаға жүктеледі.
«Әке –балаға сыншы» деген. Ұл ... ... ...... ел ... ... етекті болу, дуалы ауыз болу. Өнерде – тұрманшы,
үйші, саятшы, зергер, етікші болуы шарт. Егер ұл не ... не ... ... болса, мұны құптаған. Қыз баланікі – үйде ... аул мен ... ... сан ... қырды білу...Осыны
жорамалдай алған ата-ана тәрбиенің ... ... ... бейім түріне
ауыстырып, қолынан келген жағдайды жасайды. Бұл да бала ... ... ... ... жасы» кезінде баланы әке мен шешенің сыртында тәрбиелейтін
ата мен әже. Ата-бабаларымыз ауыл жанындағы төбе ... ... ... ... ... ала баратын. Ондағы мақсат, балаларды күрестіріп,
балуандыққа баулу. Әлемде, елде не болып жатқанынан немересін хабардар ету
және үлкендердің ... асыл ... ... ... ... он жасқа келгенде, ұлды үйлендіруге, қызды ұзатуға дайындала
бастайды. Ал, он бес ...... қол ... кез деп ... Бұл ... үшін бала тәрбиесіндегі ең ауыр кезең.
Ұл он беске келгенге дейін баласын жас санап, санатқа ... ... оны ... қосып, үйдің үлкен-үлкен істерінің басы-қасында болуға,
ақылдасуға, ... ... ... ... тізгін-шылбырын
бергені емес, келешекте өз отауын ұстауды үйренсін дегені.
«Шешеге ... ... ал» ... ... ... отбасына байланысты
сол себепті қыздың мінез-құлқын білу үшін оның отбасына ... ... Қыз ... ... ... тәрбиесін өзгелерден жасырын екеуара ашық
айтуға кіріседі. Кешікпей келіншек болатынын, келіншек болған соң, барған
жердегі ... ... ... ... құю. ... жеріндегі
адамдардың қайсысы қалай , олардың әрқайсысымен тіл табыса білу. Ерте ... ... ... Шешенсіп сөйлемеу, ақырын жүру, күйеуін күндіз ұлықтай
сыйлап, түнде баладай бабын таба ... ... Өз ... ... бетімен күлмеу, ұялшақ-ұяң болу... Осыларды қайт-қайта қайталап,
кеңес беру – анасының қызы ... ... ... отау иесі ... ... ұлына әке енді үйді қалай басқарудың
жолдарын үйрете бастайды. Бұлар: күте білсе, баға ... ... ... ... ұғындыру. Қайын жұртты сыйлай білу, ... ... ... ... Отау ... соң қонақ күту. Шаңырақта тату –тәтті тұрудың
бастысы-қаптан азықты, керегеден қызылды үзбеуді үйрету... Ұл он ... ... ... ... ... ... жас шамасына
қарай берілетін тәрбиеге тән.
Қазіргі ата-ана он бестегі балаларына мұндай пайдалы ақыл кеңес ... күні бойы ... ... қойғыза алмайды.
Қазақтың сол кездегі он бестегі баласы кісі сыйлауды, яғни адамгершілік
қасиеттерді ... ... ... ол ... ортаның өзі таза
болғандықтан. Қазіргі замандағыдай ұрлық-қарлыққа үйір ... ... ... ... тонауды, кісі өлтіруден ада болған.Ол кезде
қазақтың қасиетті тәрбиесіне ... ... ... ... ... бала ... ... үйренеді. Көргені, естігені адамгершілік
болған соң ақыл-есі тез ... ... ... әке мен бала ... жыл өткен сайын ұлғая түсуде. Балаға ақыл айтып жатқан әке де, тіл
алып жатқан бала да жоқ. ... ... гөрі ... өсіп ... ... көбірек. Ұлттық ерекшелігіміз жойылып, кері ықпал әсер етуде.
Қазақта ұлды да қызды да еңбеккке ерте ... ... ... ... Бала ... бас ала ... басқа бұзақылыққа баруға мойын бұра
алмайды. Еңбек еткен бала ерте ... өз ... ... ... ... ... ... «Тоқым қағу», «Алтыбақан» секілді ойын-сауықтар
болған. Бірақ оған ... ... ... шарт ... ғана жіберетін болған:
1. Ең жақын,әрі сенімді адаммен;
2. Жақын етене жеңгесіне қадағалап тапсырып жіберетін;
3. Жиналатын жастардың ... елге ... ... ... ... ... бар жоғын алдын-ала анықтап алатын.
Егер ондайлар топта болатын ... онда ... ... бас көз ... ... таса ... бір балсын міндетті
түрде қостатын.
Қазақта бала алғашқы ... ... ... соң, қарбалас кезең басталады.
Соның ішінде аналар үшін ең бір ... шақ, ... ... отырған,
жұмыртқаның сарысындай сақтап отырған қызы ... ... ... отыр. Сондықтан аз да болса ақыл кеңесін қызының құлағына құйдырып
жіберу.
1. Үйдегі ақты ... ... ... Одан ... әр ... асты
өзі дайындап жүргенде қызын да қалтарыста қалдырмау.
2. Қазекем қонақжай халық. Сондықтан қонақ күтудің ... ... ... ... ... ... ... яғни
кемшіліктерін барған жерінде көрсетпеу.
4. Өз үйіндегі еркелікті, көп дем ... ... ерте ... ... анасы қызына аманат ретінде үйретеді.
Ал ер баланың жағдайын әкесі кезінде өзін ... ... ... қайталайды.
1. Бұрынғы «қозы жасындағыны», қой ... ... ... ел
арасындағы алым-берімге жұмсайды.
2. Болашақта отауын қалай басқаруды үйретеді. Әрқайсысының өз орны
болатынын, келімді –кетімді кісі болатынын айтып ... ... отау иесі ... бұрын әке өзінің жақындары, жанашыры,
жекжаттары, өзінің сыйласатыны, кімдермен орта көңіл екені жөнінде
мағлұматтар айтады. Өйткені ертең шаңырақ иесі ... ... ... шаруашылықты дұрыс басқара алсын дегені.
«Қазақ «он бесте отау иесі», дейді. Енді ... ... жақ пен ... отауға деген тәрбиені, қамқорлықты екі ... ... ... ... бөлек шығарады. Төркін қырық серкешін айдатып, шұбар ... ... ... ... ... жуық ... сиыр мен ... түйе мен ат әкеледі.
«Енең берді бір сиыр, сол ... бір ... Анаң ... бір ... ... бол ие» деп екі жас ... ... ма соны бақылайды. Егер
бейімделе алмай ... ... ... ... кетеді. Бұлары –жаңа отауды
алдымен ... ... ... ... ... балдыз бен бауырдан екеуінің
дастарханын сұрап отырады. Үйдің ауа-райын болжауы. Егер жөн болмаса екі
ананың бірі ... ... ... ақыл ... ... Бұл ... іс
жүзіндегісі.
Қазақта үйленген, тұрмысқа шыққан балаға дауыс ... ... ... ұру ... ... ... бұны тәрбиенің анайылығына, әке мен
ананың ... ... игі ... ... ... бір рет ... шақырып малға
бата, балаға құлақ үлестіруді, ... ... ... бұл ... ...... бір жағынан бата алуы болса, ... ... ... ... Өздерінің сонау сәби кезінен берген тәрбиелерінің
жемісін көздерімен көргілері ... мен ... ата мен ... екі ... ... ... ... мен
баулуы бірте –бірте үлкейіп, күйеу мен келінді бала ... ... ... ... көрі іс ... істеуге ауыстырады.
Жалпы алғанда, өз баласын қартайғанша, немересін өлгенше тәрбиелейтін
қазақ аса балажанды халық. Қазақта тәрбие жөнінде «Тал ... жер ... ... ... ұғым ... ... әке-шешенің мұндай тәрбиесінің орнына теледидар деген
«пәле» ... ... ... көретіні ылғи шетелдің жалаңаш әйелі,
олардың дарақылығы, өздері шамалас балалардың істегені ұрлық-қарлық, кісі
өлтіру, ... ... ... құндылықтарды жоғалтып, рухани
азғандарын ... де ... ... ер ... ... ... үлкенге құрмет, кішіге ізетті қасиеттерді
үйреткен. Сол себепті ер бала үлкенді көргенде «Ассаламуғалейкум»-деп ... ... ... ... ... ... сәби ... «Кімнің
баласы, аты кім, руы қандай»деген сұрақтарға жауап беріп ... ... не ... ... соны ... деген халық даналығы ... ... ... ... жиын ... ... Сол ... тәлім
–тәрбиесі мол сөздердің айтылуының орнына қазіргі кезде, бос сөз арақ ішу,
темекі ... ... ... ... ... көп ... алған.
Атам қазақта жиын болғанда ұлы атақты билеріміз, ақындарымыз, сол
ауылдың ... ... ... ... жастарға тәлім тәрбие болатындай
әңгімелер айтып, ел билеу, ... қамы ... ... ... сөз
қылған.Ұлы Абай атамыз сондай келелі жерден тәрбие алған. ... ... ... киелі тұтып, дастарханға ішімдік қойдырмаған.
Керісінше, оның ... ... ... ... ... ... дастархан басында
шешендік өнер, айтыс тамашалаған. Сол жиын болғанда жас балалар ... ... ... ... да ... ... ата – анасының жағымды және жағымсыз
мінез ерекшеліктері дәл ... ... ... ... ... да болашақ жар таңдауда еш асығуға болмайды. Бұл істе
жақын адамдармен ақылдасқан, Аллаһтан жақсы, ... да ... әйел ... ... жөн. ... ... үйленген соң қалай да болса жанұяны сақтап
қалу үшін және ажырасуға ... үшін ... ... ... ... адамдар тез үйленіп тез ажырасатын болды.
Бала ... ... ... оған ... тәрбие беру – үлкен
жауапкершiлiк. ... ... ... өзiнiң барша ... ... деп ... айтып кеткен. Пайғамбарымыздың «Балиғат
жасына жеткен, ақыл-есi ... ... ... ... ... ... ... де бар. Яғни, үйленiп, отбасын құрған әрбiр мұсылман Жер бетiнде
мұсылмандардың көбеюiне үлес қосуы ... ... ... мен сендердiң көп
екендiктерiңмен мақтанамын» дептi Пағамбарымыз тағы бiр өсиетiнде.Шын
мұсылманға үйленiп, дүниеге ... ... ғана ... оған ... жақсы тәрбие
беру – парыз.
Пайғамбардың сүйiктi жары Айша анамыз «Пайғамбарымыздың мiнезi –
Құранның өзi едi ғой» ... ... ... мұсылман Мұхаммед пайғамбар сияқты
көркем мiнездi болуға ... ... ... ... ... ... тәрбие беруге көп көңiл бөлiнедi. ... ... өте көп. Бiр ... «Ата-ананың ең абзалы – балаға жақсы
тәрбие бергенi» делiнсе, екiншi бiр ... ... ... ... ... ... дейдi: «Кiмде-кiм бiр қыз өсiрiп, оны балиғатқа толғанша бағып-
қағып, құтты орнына қондырса, оның орны – ... Екi ... үш ... ... да ... ... туралы хадистер бар.
Сонымен, ислам бала тәрбиесi туралы не дейдi? Әртүрлi дерек көздерiне
жүгiнiп, бұл ... ... ... ... ... бала
тәрбиесiн ислам бойынша жетi қырынан қарастыруға болады: қоғамдық тәрбие,
дiни тәрбие, жақсы мiнез-құлыққа тәрбиелеу, дене ... ... ... ... әлеуметтiк және жыныстық тәрбие, ... осы ... ... ... ... ... ... баланы қоғамдық өмірге сай түрде тәрбиелеуге
міндетті. Ғазалидің пікірінше, бұл тәрбиенің бастауы тамақ ішуге отырудан
адамдармен қарым-қатынас жасауға ... ... ... тәрбиесінде ең маңызды нәрсе дейді ол,- әке- шешенің ... бір ... ... ... Өйткені, бұл бір жағынан Пайғамбарымыздың
сүннеті болса, екіншіден, баланың қоғамдық өмірге үйренуіне, әлеуметтенуіне
өз ... ... ... Умму ... ... ... ... Умму
Саламаның балалары бірге болатын. Арасында кішкентай ... ... ... ... жеп ... ... ... Пайғамбарымыз Әдеппен:
«Балам! (Тамақ жеуді бастасаң) Аллаһтың атымен баста (яғни ... және оң ... же, және ... ғана же» деді.
Пайғамбарымыздың бұл тәрбиесін қазіргі қоғамда ... ... ... көбі біле бермейді немесе білсе де орындамайды, не мән бермейді.
Тамақты бисмиллаһсыз ... ... ... ... ... Қазақта «ауру
- астан» деген сөз осындай ... ... ... болар.
Дiни тәрбие. Бала жарық дүние есiгiн ашқан соң, оған Ислам туралы, Әлем
туралы, ең бастысы бiздi Жаратушы Алла ... ... ... ... ... ашу ... ... ер баланы тоғыз жасынан бастап, қыз баланы
... ... ... ... ... ... ... ... Дiни тәрбие беру
баланың қай жасында да ерте емес. Құрсақта жатқаннан бастап, тiлi ... шыға ... ... ... атын ... ... ... ғалымдары арасында бала тәрбиесіне қатысты ең көп еңбек жазған әл-
Ғазали болып табылады. Әл-Ғазали орта ... ... ... , ... ең ... ... «Иһйа-и улумиддин», «Кимйа-и саадет», «Йә әииуһал
уалад» аты еңбегі болып табылады.
Ол ... жеке ... ... діни және ... тәрбиесін
қарапайым құралдар арқылы түсіндіруге тырысқан. Ол өзінің еңбектерінде
қазіргі заманауи бала ... әрең ... ... жете ... ... ... мен ... айтып өтеді.
Ислам ғалымдары бала тәрбиесіне қатысты төмендегілерді айтады:
- Егер бала қателік жасаса оны ... ... ... және ... ... керек. Өйткені, балалар қателерін жасырғысы
келеді. Егер де бала ... ... ... ... ... ... әрекет ету керек;
- Баланың кемшілігін дұрыстаймын деп әрбір әрекетінде балаға ... бала ... ... ... ... ... мүмкін.
«Баланы жазаландыру, мәжбүрлеу оны тәрбиелей алмайтын дәрежеге әкелуі
мүмкін» дейді;
- Жаман қылықтарды басқалардың да жасай алатынынын ... ... ... бұл ... ... ретінде қабылданады;
- Егер қателіктері қайталана берсе, оған жасырын түрде ескертіліп
зияндары ... ... ... ... ескертулерден
сақтану керек. Бұл баланы сөзді тыңдамайтын дәрежеге соқтыруы мүмкін;
- Баланы жасырын ... ... алып ... кез ... қылықтардан аулақ
болу керек. Оған жақсы іс болсын ашық түрде жасауына мүмкіндік беру
керек. Бала ... ... айып ... білсе, оған ашық
түрде жасауға мүмкіндік берілмесе, іс-әрекеттерін жасырын жасауға
әдеттенеді;
- ... ... ... ... ... айтылмауы керек. Өйткені,
бұл баланың ұялшақтығына және ұяңдық сияқты қасиеттердің қалыптасуына
мүмкіндік тудыруы мүмкін [22]
- Иман – ... ... Оның ... Кiтаптарына,
Пайғамбарларына, Ақырет күнiне және жақсылық пен ... ... ... болатындығына сену. Балаға осыны ертеден ұғындыру
керек.
Иман келтiргеннен кейiн балаға ислам шарттарын үйрету ... ... ... ... ... қажылықтың маңызын түсiндiрiп,
құлшылық жасауға баулу. Шын ... мына ... ... ашқан әрбiр бала
Аллаға деген ... ... ... Абу ... ... ... ... дейдi: «Барлық балалар «фитрада» дүниеге келедi (яғни,
туа пайда болған бiр Құдайға ... ... және ... оған ... ... ... ... бередi».
Жақсы мiнез-құлыққа тәрбиелеу. Бала дүниеге жаны да, ары да ... ... ... қазақ перiштеге теңейтiнi сондықтан шығар. Оны
туғаннан ата-аналық махаббатқа бөлеп, Аллаға деген сүйiспеншiлiкке ... ... ... ... ... мазмұнды, мәндi болуының кепiлi.
Мұхаммед пайғамбар бала тәрбиесiнде ата-ананың екеуiнiң де өнегесiн өте
жоғары бағалаған. Пайғамбарымыз «Өз балаларыңды және ... ... ... ... ... ... ... «Әке
көрген – оқ жонар, шеше көрген – тон пiшер» ... ... ... ... амалдарын көрген бала өзi де сол амалдарды қайталауға бейiм
болады.
Балаға жақсы ... ... ... оның Алла Тағалаға сенiмi
күшейiп, Алладан қорқуды (тақуалық) сезiнiп, өмiр ... ... ... ұға ... ... ... ... Осындай мiнез-құлықтағы бала өмiрде қарапайым, әдiлдiк сүйгiш,
шыншыл, салмақты болып өседi, ата-анасы, ... ... ... адал, бауырмал болады.
Дене тәрбиесi. Қазақта «Тәнi саудың – жаны сау» деген сөз бар. ... денi сау, ... ... болып өсуiне көп көңiл бөледi. Өйткенi,
мұсылман адам Аллаға құлшылық ... ... ... ... ... ... ... керек. Балаға дене тәрбиесiн беру ол дүниеге ... ... Жаңа ... ... күнделiктi шомылдыру, бiр жарым айдан
бастап массаж ... сәл ... ... ... ... ... оның денсаулығының мықты болуының, иммунитетiнiң күштi болуының
кепiлi.
Адамның денсаулығы – Алланың тарапынан ... ең ... ... Бұл
жөнiнде Пайғамбарымыз былай дейдi: «Ең күштi иманды адам Алла ... ... және ... ... ... ... мән ... сияқты, оның физиологиялық
дене тәрбиесіне де мән береді. Ол бұл ... ... ... ... күнде, белгілі бір уақытта дене тәрбиесі және жаттығулармен
шұғылдандыруы керек. Әйтпесе, балада ... ... ... баланы жұмсақ көрпе жастыққа жатқызбауы керек. Әйтпесе баланың бұлшық
және дене еттері дамымайды. Денені май ... ... алып ... ... ... ғазали бала үшін дене әдемілігінің маңыздылығын түсіндіреді;
Баланы күндізгі уақытта емес ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруы мүмкін;
Балаға сабақтарынан кейін пайдалы ойындар ойнауға рұқсат беру ... ... дене және ми ... ... екінші жақтан–ойынды
үйдегілерден жасырын ойнаудың алдын алған болып есептеледі. Қазіргі таңда
балаға ойынның қаншалықты маңызды екендігін ... ... Бала ... ... ... ... ... деген iңкәр сезiммен келедi. Аяғын апыл-тапыл басқан баланың күнi
бойғы ... ... көз ... қараңызшы, таңертең көзiн аша
салысымен кешкi ұйқыға кеткенше айналасын зерттеп-бiлiп, ... ... ... ... дер ... ... ... оқуға, бiлiм қууға бағыттау
керек.
Балаға бiлiм үйретудi дiни iлiм ... ... ... Iлiм ... ... ... айтылған:
«Iлiмдi адам мен надан адам тең бе?» делiнедi бiр аятта.
Абу Хурайра Пайғамбарымыздың мына ... ... «Iлiм ... Алла ... ... ... ... жеңiлдетедi».
Пайғамбарымыздың «Қытайға барсаң да iлiм iзде» деген тағы бiр ... дiни ... ... ... бiлiм ... де ... зор.
Себебi, әрбiр мұсылман өзi өмiр сүрген қоғамда белгiлi бiр мамандықты
игерiп, ... адал ... ... ... ... ... Адам өзiн қоршаған ортадан тыс өмiр сүрмейдi. Ислам
адамды көпшiл, әлеуметшiл болуға шақырады. Мұхаммед ... ... әр адам өз ... ... ... ... ... Яғни,
қауымшыл болғанда да жақсы адамдардың қауымында болуға ... ... ... ерте ... бастап айналасындағы адамдармен қарым-
қатынас жасауды үйретедi. Оны адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға ... ... ... – Пайғамбардың сүннетi» деген сөз еске ... ... ... ... болып амандасып жүруiн өсиет
еткен.
Мұхаммед пайғамбар адамдармен қарым-қатынас жасауда «... ... ... ... ... бермейтiндерге бер, ... ... ... ... ... ... ... Момышұлының «Отан –
отбасынан басталады» деген сөзі тегiн айтылмаған. Әрбiр ...... ... ... жақсы жетiлуiне оның отбасындағы ахуалдың
жақсы болуы көп әсер ... ... ... ... ... өнегесiн көрген, дер кезiнде дiни тәрбие алған ... ... ... ... ... ... Психикасы жақсы жетiлген бала өсе келе
өз бойындағы жақсылыққа, махаббатқа ұмтылысты, батылдық, ұқыптылық, адалдық
сияқты жақсы қасиеттердi шыңдайды.
Психологиялық ... ... ең ... ... ... қалауларына бой
алдырмауға үйретедi. Нәпсiсiн тыймаған адам – бақытсыз адам. Баланың бұл
бақытсыздыққа ұшырамауын қадағалаған ... ... ... ... қорықпауы керек. Бiр Алладан
қорыққан бала ... ... разы ... ... ... үмiт ... Мұндай адам қызғаныш, нәпсiқұмарлық,
көреалмаушылық, ... ... ... ... аулақ болады.
Ислам менмендiк, көреалмаушылық қылықтарынан аулақ болуды уағыздайды.
Құранда «Алла тәкаппарларды сүймейдi» деген аят бар.
Бұл туралы ... ... ... ... ... ... ... «Дiн
сезiмдерiнiң негiзi – дүниенi жаратушы, дүниеде барлық нәрсенi билеп ... ... бар деп ... һәм сол ... адам өзiн пенде деп бiлу.
Тәңiрiнiң құдiретi ... адам ... ... ... ... Тәңiрге
құлшылық қылу, яғни, жауыздықтан тыйылып, iзгiлiкке ... ... азат ... жағу үшiн ... ... безу.
Iзгiлiк iстесе, Тәңiрiнiң көңiлiн табуға, ризалығын алуға, махаббатын
тартуға, яғни жұмаққа кiруге сену. ... ... ... ... ... ... ... яғни тамұққа кiруге сену, мiне, дiн
сезiмдерiнiң негiзi осы. Осы дiн ... ... ... яғни ... ... ... оның ... алуға, қаһарына ұшырамауға
ұмтылатын адам өмiр бойы iзгiлiкке ұмтылып, жауыздықтан безбек».
Рухани тәрбие. Бұл тәрбие баланы материалдық ... ... ... ... сүйіспеншілік, жаны ашу, жақсылық пен
жамандық, батырлық пен қорқақтықтың не не ... ... ... осы
секілді рухани сезімдерді балаға қалыптастыру ... ... ... ... сүю мен сүйілуді үйретуі тиіс. Баланың жақсы іс-
әрекеттерін бойында көрген ... ... ... және ... ... ... Бұл ... жақсылыққа ынталандырады. Баланы
жастайынан еңбекқорлыққа тәрбиелеп, ашкөздікпен, дүниеқұмарлықтан барынша
сақтандыру қажет. Ақшаға деген ... ... ... өзімшілдік сияқты ... жат ... ... ... ... ақша еңбектің мақсатына айналмауы
керек. Мұсылман үшін ... да ... ... ... ... ... ... ең бастысы Аллаһтың ризалығын алу, жаннат, өзгелерге
мұқтаж болмау және ... ... ... табылады.
Балаларды өз еркіне жіберіп бәлкім үйленгеннен кейін ... ... қашу ... ... жасаумен тең. Санасы қате пікірлермен
уланған ... ... қиын ... бұл да асыл ... ... жатады. Қоғам үшін, жастар үшін
аса қажет құндылық. Бұл жастардың тұлға ... ... көп ... ... ... баланы еш уақытта жазаламау яғни, ұрмау қажет. Мұндай
іс–әрекеттер баланы қулыққа, өтіріктің жарыққа ... ... ... ... ... ... апарады;
- Баланы істей алмайтын,шамадан тыс нәрсені істеуге мәжбүрлемеу;
- ... ... ... ... әзіл ... да ... керек, Балаға өтірік айтуда үлгі болудан сақтану қажет. Егер де
балаға өтірік ... бұл ауру ... ... оның ... алу ... соғады;
- Егер бала қателік жасағанда оның шындықты айтуы оған өте ауыр ... ... оның ... ... ... ... оны мақтап
сыйлық берілуі керек. Осылайша сыйлық арқылы оның ... жол ... шын ... ... ... өтірік айтқан уақытында оған өтіріктің жаман ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
да шын сөйлеуін талап ету лазым;
- Баланы өзінен басқа баламен ешқашан салыстыруға болмайды. ... ... бала ... ыза көрініс беріп, ол ... ... ... ... ... мақсаты, ол жастарды имандылыққа тәрбиелеу. Бүкіл
жақсылықтардың бастауы да–имандылық. Ал жамандықтың барлығы ... Иман бар ... ... ұят бар. Ұят бар ... ... ... ... берекенің өзі бақытқа жетелейді.
Ал ислам дініне келетін болсақ, ... ... ... кітабында
Пайғамбарымызды адамзат үшін әр заманда ең биік үлгі ... ... ... Ол ... дәуірінде оларға үлгі бола білген, оның іс –әрекетінен
олар ешбір кемшілік таппаған. Іс-әрекеті мен сөзі ... ... ... ... ... де ... де ... амалдарына
еліктеген. Осыған орай бір адам ... ... ... ... сұрайды. Сахаба: «Мұхаммедқа иман келтіруім , егер ол ... ... істе деп ... ақылымның істе деп айтқанынын, немесе бір
нәрсені істеме деп ... ... ... деп айтқанын байқамадым»,-
дейді. Яғни Пайғамбарымыздың бір іске шақыруы, ... ... ... ... ... ... кеткен үлгісі сахабалардан кейінгі
келгендерге қай ... ... ... ... Бұл әр адам үшін
Раббысымен және ... ... ... ... ... ... заң. Осыған орай Айша анамыздан риуаят ... ... ... ... ... ... ... «Мінезі құран болатын деген».
Мағынасы Пайғамбарымыз ... ... ... ... іс ... іс-
әрекетпен, жүріс-тұрысымен көркем мінезімен амалға асырған.
Құран Кәрімде Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... дейді: «Алланың елшісінде көркем өнегелер бар».
Тәрбиенің тағы бір түрі жомарттықа келер болсақ, ол жүректерді ... ... ... ... шақыратын өте ұлық сипат. Ол
иесінің даңқын, абыройын көтереді, және ол ... ... ... ... Анас бұл ... былай дейді: «Пайғамбарымыздан бір нәрсені
сұраса, ешуақытта жоқ деп ... ол ... тек ... іске ғана ... Оның ... алар орны ерекше. Өйткені ол өзара қарым-қатынастарды,
байланыстарды күшейтеді.
Ал ... ... ... ... ... ... ... да белгілі бір шегі бар. Бұл жердегі жомарттық ... ... ... ... ысыраптан сақтау керек.
Кішіпейіл болудың тәрбиелік орны өте зор. Осы сипатта Пайғамбарымыз
кішіпейілділіктің ең биік ... ... Өз ... ... ... істе бұл ... сипатталғанын
мойындаған.Пайғамбарымздың сол көркем сипатарына тоқталсақ:
1. Сахабалармен амандасқанда өзі бірінші болып сәлем беруі.
Бұл сәлеммен жүректерге ... ... өте ... ... ... адамға мейлі ол кіші болсын, үлкен болсын
бар денесімен бұрылып, назарын аударатын. Бұл ... ... ... оның ... ... ... Біреумен амандасқан кезде, өз қолын бірінші тартып алмайтын, екінші
адам тартып алғанша тосып тұра беретін.
4. Өз араларындағы отырыста ... Бұл өзін ... ... көрсету.
5. Пайғамбарымыз базарға шыққан кезінде, өз заттарын өзі ... ... Ол ... ... ... «Зат ... өз затын өзі
көтергені абзал».
6. Пайғамбарымыз сахабаларымен ... ор қазу ... ... тамақ
әзірлеген. Бірде Пайғамбарымыз сахабаларымен бірге жолаушылап келе ... ... ... қой бар еді. ... бірі мен ... ... ... терісін сыпырамын, ал үшіншісі пісіремін
дегенде, Пайғамбарымыз онда мен отын ... от ... ... ... ... ... ... айтты: «Шындығында
араларыңда ерекшеленгенді жек көремін, өз ... ... ... ... ... ... да өзі ... тамақтанған»,
-деген. Бұл оқиғадан пайғамбарымыздың қаншалықты қарапайым болғанын
аңғаруға болады.
Үй ... ... ... ... ... жамайтын, аяқ киімін
тігетін. Сәбиді жылағанда жұбататын.
Қызметшілеріміен бірге тамақ жейтін, ... өзін ... ... әлсіздерге көмектесетін.
Әрбіреуіміз өз үй-ішімізбен, бауырларымызбен, барлық араласқан
адамдармен көркем мінезде болуымыз ... ... ... яғни ... ... ... амалдардың бірі.
Ақиқатқа қайту бұл жаманшылықта болғаннан абзал. ... ... ... ... ... ... оның жанын жараламайтындай сөздерді таңдауың
сенің жоғары тәрбие ... ... ... ата-бабамыздың көп жылдар бойы ұстанып келе жатқан діні болып
есептеледі. Дінін ұмытқан адам, тілін де ұмытады. ... ... адам ... ... ... ... болады. Кез келген қоғамның жан-жақты дамуы
тек қоғамның тыныштығына, адамдардың бір-біріне деген сеніміне ... ... ... ... өсек көре ... ... ... қарқындап келе жатқан мына заманда, шыншылдықты,
туралықты, отансүйгіштікті насихаттайтын ислам тәрбиесі халқымызға ... ... Ата ... 27-бап, 2-тармағында «Балаларына
қамқорлық жасау және ... ... ... ... ... әрі
парызы» делінсе, «Қазақстан – 2030» бағдарламасында «Әкелер мен аналардың,
аталар мен әжелердің өз балалары мен ... ... ... есте ... ... Біз өз балаларымыз бен ... алыс ... олар ... ... ... кезде қандай күйде
көргіміз келеді...» делініп, ұрпақ тағдыры айтылады.
Бала тәрбиесінде отбасының орны ерекше. Оны қоғамдық ... ... ... да ... ... ... негізі баланы өмірге келтіру
ғана емес, оған ... ... ... ... қабылдату, ұрпақтың,
ата-бабалардың, ұлылардың ақыл-кеңес тәжірибесін бойына сіңіру, қоршаған
орта, адамзатқа, өз ... ... етіп ... ... ... өмірдегі беделі, ақыл-кеңестері, ата-ананың өз ... ... ... ... ... ... Бала
дүниеге келген күннен бастап ата-ананың ықпалында ... ... ... тәрбиені отбасынан алады.
Ал, отбасы тәрбиесінде әкенің де, ананың да орны бөлек. Әке мен ... ... ... ... әкенің рөлі ер баланы тәрбиелеуге басым.
Әке ұлына өзінің бар өнерін, ... ... ... ... ... ұл бала өз тарапынан ағаға, әкеге еліктеп, одан үйренген. «Ата көрген оқ
жонар» деген қазақтың нақыл сөзі осыдан ... ... ... ... орны ерекше. Яғни ерекшелігі жақсы, кемел адам өсіріп, жастарды
өмірге және болашаққа көңіл бөлгізуінде жатыр. Сондай-ақ ... ... ... мойымай, оның ыстық-суығына төзе білуге де шақырады.
Ислам діні жастарды әдептілікке, төзімділікке, ибалыққа осы сияқты
толып жатқан ... ... ... ... бақытына байланысты. Тұлға дене мен ... ... де ... бір ... ... ... бар.
Екеуін тепе-тең ұстап дүние мен ақырет бақытын ойлағанда ғана нағыз бақытқа
жетуіне болады. Ал егер қоғамды құратын тұлға бақытсыз ... онда ... ... мүмкін емес. Ондай жағдайда қулық-сұмдық, алдау мен арбау
жайлап, жеке ... ғана ... ... ... ... ... ... келеңсіз
жайттарға тосқауыл болады.
Ислам діні жеке тұлғаның түзелуі арқылы қоғам ғана емес, тіпті дүниенің
түзелетіндігін негізге ала отырып, жеке ... ... ... ... ... дінін ата-бабаларымыз пайдалы, мол қазына болғандықтан
осы уақытқа дейін жеткізді. Сондықтан ол қазынадан алыстап кетпеңдер.
Ислам кемел адамды ... өз ... тану ... ... Ол өзін бір ғана ... ... кез –келген аймақта нағыз
адам болу жолын іздейді.
Дүние мен ... ... ... де ... ... көтеріп, қолына
бақыт кілтін ұстататын білім мен әдеп. Демек тәрбиенің мақсаты адамды дүние
мен ақыретте бақытқа жеткізу болып табылады. «Білімнің ... ... ... тәрбиенің мақсаты да адамды мәңгілік бақытқа жеткізу.
Ислам діні адамның бұл дүние мен о дүниенің ... ... ... ... ... бұл ... ... жететіндігін баяндаған. Сондықтан да
Ислам тәрбиесі екі дүниені де көздейді. Ислам ... ... ... ... мен ... ... жеткізу болғандықтан, Ислам тәрбиесінің
мақсаты, осы мақсатқа жеткізу ... ... ... ... ... ... бірге болуға шақырып, оның
әмірлерін орындауда өте ... болу ... ... Жұма ... ... ... ... «Ол сондай
Аллаһ сауатсыздардың ішіне өздерінен, оларға Аллаһтың аяттарын ... ... ... ... ... ... үйрететін бір пайғамбар
жіберді. Негізінде олар ашық ... ... ... ... адамдарды тәрбиелеу, оларды Аллаһтың
әмірлерін орындап, тыйымдарынан тыю, туралық пен әдептілікті үйрету еді.
Ислам білім мен тәрбиеге көңіл ... ... ... ... ... ... ... алу: Ислам негізін үйрену әрбір ... ... ... Тағала барлық пайғамбарларына ең ... осы ... ... ... түскен алғашқы уахи осыны көрсетеді:
«Сондай жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адам ... ... ... Оқы! Ол ... аса ардақты. Сондай қаламмен үйреткен. Ол,
адамзатқа білмеген нәрсесін үйреткен». (Ғалақ ... ... ... ең ... ... ... көп ... қол жеткізетінін айтады.
Өйткені, Мұхаммед пайғамбарымыздың да ... ... ... ... көптеген
хадистері бар. Мысалы, «Білім үйрену әр бір мұсылман үшін міндет» немесе»
«Білім мұсылманның жоғалтқан малы қай ... ... ... деген.
1. Білімді үйрету: Бірінші баспалдақ екінші баспалдаққа ... ... ... ... үйрету міндеті тұрады. Мұны Құранда
былайша баяндайды:
Тәубе сүресінің ... ... әр ... дін ... ... олар
қайтып келгенде, олардың сақсынулары үшін ескертулері керек емес пе?
2. Әдептің құндылықтары, рухани әрі әдептіліктің құндылықтарына ... ... Мұны ... ешқандай қиыншылықтарға бой алдырмай
қорғау ... ... ... ... Пайғамбар былайша
түсіндіреді:
«Мен көркем ... ... үшін ... Тағы бір хадисте былай
делінген: «адамдар сендерге жан-жақтан білім үйренуге келетін ... ... ... ... істі ... ... үшін істеу: Білімді дүниеге бөлену үшін
алмай керек. Білімді Аллаһ разылығы үшін ... әрі ... ... Білімге деген құштарлықты арттыру: Адамдарды бөліп-жармай олардың
білімге деген құштарлығын арттыру керек. ... бұл ... ... ... ... тоймайды, өмірінің соңына дейін білім алады».
6. Оқушының жағдайына қарай тәрбие беру: Исламның алғашқы кезеңдерінде,
тәрбие баланың жас ерекшелігіне қарай берілді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... төртінші Халифа хазіреті Әлидің тамаша сөзі бар:
«Адамдардың көңілдері үнемі бір нәрсе ... ... ... тұрады.
Кейде тыңдағысы, кейде тыңдағысы келмейді. Олардың көңілдерінің жағдайына
қарай, ... ... ... ... лайық болған кезде ... ... ... ... бір нәрсеге зорлайтын болсаң көр
болады. Сенің қалауыңды тәрк ететін дәрежеге жетеді».
7. Жауапкершілігін үйрету: ... ... ... ... ... атқаруға үйрету керек. Пайғамбарымыз теориялық ... ... ... ... екі түрі бар: ... ... ... кіреді, бұл пайдалы
ілім; екіншісі тек тілде ғана ... ... күні ... ... ... қоғамымызда көптеген адамдар жақсы тәрбие бұл – жақсы тамақ,
жақсы киім, ... ... ... деп ... ... ... тәрбие
шынайы иманға және жақсы әдептерге негізделу керек деген ұғым жоқтың қасы.
Бұған жауап ... және өте ... Егер ... тек ... ... ... бірақ олармен қоштасқан сәтте ол тозаққа ... – міне ... ... бала болып табылады.
Қазіргі заманда кейбір ата-аналар баласының жағымсыз қылықтары мен
жүріс-тұрыстары туралы психологтардан ... ... ... ... көп
жағдайда сондай келеңсіздіктердің себебі өздерінде екеніні түсінбейді.
Өйткені, олардың өздері де сондай түрлі ... ... ... ... ... ... сол ... түсінбегендіктен де олар
сәбилерінің неліктен сондай болып шыққанына кейін ... ... да ... уақытта жас ұрпаққа рухани тәлім – ... ... ... ... ... ... беру, ұлттық және рухани негізде
үйлестіре жүргізуді қажет етеді. Адам ... мәні мен ... ... ... ... – оның ата – ... ... тұтып, өзінің
перзенттік парызын бір сәтке есінен ... ... ең ... сый - ол ... ... ... Бала адам ... қуанышы, олар өмірді ... ... ... ... адам ... пен ... кенеледі. Алайда бала бақыт
көзіне айналу үшін оларды дұрыс тәрбиелеп, үлгілі ... етіп ... ... таңда жастар темекі тартып, денсаулыққа зиянды ... ... ... қашып кетіп, арақ ішіп, жаман топтарға жолығып,
жаман ... ... ... ... көргенде жаның ашиды. «Ұяда
не көрсең, ұшқанда соны ілесің» дейді дана ... ... бала ... ұя ... ... ... ... отыр? Олардың білімін жетілдіруіне,
санасын өсірер, рухани ілім берер азығы не? Құдайға шүкір қазір техниканың
дамыған ... ... ... ... жоқпыз. Керісінше, білімімізді –
компьютердегі ойындар жетілдіріп, санамызды – ұрыс – керіс, атыс – ... ... ... ... ... – ақ, ... ... ойлаған әрбір жан үшін жақсылық атаулыға үйрететін ... жоқ ... ... ... ... жаманнан жирен» демей ме? Сол
себепті де болар қашан да ... ... ... халық даналығы бала
тәрбиесіне зор мән береді. Шындығында, иман мен ... ... бір ... ... ... иман пайда болады. Ал, иман бар жерде тәрбие де
жемісті.
Ата – ... ... ... ... – тәрбие беруі, жоғарғы деңгейде
мінез ... ... ... міндетті болып саналады. Дүниеге ... ... әке – ... ... үйретпей және жақсылықпен
жамандықты, дұрыс пен бұрыстың ара жігін ажыратып түсіндірмей ... өз ... қоя ... дұрыс емес. Ол балалардың хақысын жеу болып
саналады.
Исламда әкесі тәрбиені баласымен ойнаумен бастайды. ... ... ... ... ... өсе ... оң солын тани бастағаннан кейін,
әдептілікке, жақсылыққа тәрбиелейді.
Бұл туралы Құран Кәрімде Каһф, 18-аятында ... ... «Мал ...... тіршілігінің сәні» Олай болса дүниеге бала келгеннен ... ... ... ... ... саналы, адамгершілігі мол, кішіпейіл етіп
тәрбиелеу, яғни қоғам тіршілігінің сәні болу тек қана ата – ... ... ... 6 аятында «Жер бетіндегі қандай жәндік болмасын, оның
ризығы Аллаһқа тән. Ол ... ... ... және ... ... Барлығы анық кітапта(жазылған)».
Міне әрбір мұсылман өз балаларын ... ... ... ... пен ... ... ... әзілдесіп, оларға уақыт пен
шамасы жеткенше бақыт пен ... ... ... ... ата – ... ... кішіпейіл, қарапайым, қарым – қатынас жасауы олардың ... ... деп ... ... ... қате пікір болар еді. Шын
мәнінде баланы мейрімділікпен ... ең ... та ... жол,
мейірімділік исламның басты талаптарының бірі ... ... ... ... үшін ... ... ... Әнбия
сүресінде 21- аятында: «Сені бүкіл әлемге тек қана мейірім етіп ... ... ... ... ... үйренсін деп
жіберген. Сондықтан ... ... өзге ... үлгі ... ... әрдайым
немерелерін ойнататын, кейде сөзбен, кейде іспен. Ол тек өз ... ... ... өзге де ... ... ... оның ... мен сүйіспеншілікке толы еді. Анас р.ғ. айтады: «Мен Аллаһтың
Елшісінен артық балаларға мейірімді ... ... – бір ... ... б]. ... ... жастай дүниеден өткен ұлы Ибраһимды әл
– Ауалидағы асыраушысына апарып беріп ... ... оны ... ... ... ... ... да жанынан өтіп бара жатқанда оларға ... ... ... ... келіп Пайғамбарымызға «Сіз балаларыңыздың бетінен сүйесіз
бе? Ал біз сүймейміз» ... оған ... ... ... ... ... жұрдай еткен болса, онда мен саған не істей аламын?» деп жауап
берген. (Бухари) [5, 10 б].
Айша анамыз былай ... ... ... ... ... ол Фатиманы
тұрып қарсы алып, бетінен сүйіп, өз ... ... Ал ... өзі ... ... да дәл ... ... Расында, Пайғамбар
қайтыс боларының алдында ауырып жатқанда, оған Фатима келген, ол ... оның ... ... ... [4, 428 б].
Саналы мұсылман Аллаһ берген әр баланы аса ... ... ... бала – ... ... Сонымен қатар – сынақ. Құран Әнфәл
сүресінің 28-аятында: «Негізінде малдарың мен балаларыңды сын деп ... ... зор ... бар» - ... Зор ... ... ... жету
үшін көп жұмыс жасау керек.
Сәби бала тумысынан қоршаған ортада сүйіспеншілікке мұқтаж болады және
ата – анасымен бірге ... ... ... ... ... ... бұл
оны қоғамда тең болуда, оған сенімдік пен тыныштықты арттырады. Ол өзіне
деген сүйіспеншіліктің жоқ ... ... ол ... пен ... ... Оның дене мүшесінің, ақылының, жартылысының өсуіне былайша айтқанда
оны жеке ... ... ... келешегіне әсер етеді. Психология және
педагогика ғылымдары баланың ... алты ... ... одан
кейін көп өзгере бермейтінін ... ... да ол тап осы ... пен ... аса ... болады.
Бұл уақытта адамның болмысы қалыптасады. Жалпы адам бейне бір тал
сияқты, қисық ... ... ... ал ... ағаш ... ... тек
сындырып аламыз. Қисық ағаштың өзі қайдан өседі. Ол жас күнінде дұрыс ... сол ... адам ... да жас ... ... тәрбие берілмесе
ол мына қисық өскен алып ағашқа ұқсауы мүмкін.Кейін өсіп кеткеннен кейін
өте қиын болады.Сол үшін де ... ... ... ... ... ... ибн Самраһ риуайат етеді - Пайғамбарымыз айтады: ... ... ... ... ... сыйлық бере алмайды» (Термизиден) [5,
10б].
Жабир ибн Сумайраһ Пайғамбарымыз ... ... ... ... беруі бір өлшем садақа бергеннен де абзал» Тирмизи ... ... ... ... тәрбиесіне оларға қалдырған дүниеден де абзал
екенін айтып отыр. Баласы ... ... ... ... айтқанындай
ризығы көп болады.
Балаларының қызығын көру ата-ана үшін үлкен бақыт. Ұлын ... ... беру ... ең ... ... ... тағала да екі
жастың теңін тауып бас қосуына разы болады. ... « ... ... ... тауысқан сияқты сауап береді, қалған
жартысында Аллаһқа қарсы келуден ... (әл – ... 11 ... Омар ... ... ... ... түнде Медине қаласын аралап
жүріп, алысқан жарық көреді жақындап келгенде мынандай әңгімеге куә ... ... іші сүт ... айналысатын. Шешесі қызына сүтке су құю ... ... Қызы ... « Егер Омар ... ... ... Шешесі:
«Ол көріп тұрған жоқ қой» деді. Қызы болса: « Ол ... де ... ... ... ... ... риза болған Омар халифа ертеңінде сол үйге барып,
қызына құда түседі.» [1, 59 б].
Қазақстан ... ... ... ... Жаратушы иеміз
Аллаһтың рахымы түсіп, тәуелсіздік таңы атқаннан бері, ... ... ... ... ... газет, журналдарға жас ұрпағымызға деген діни
тәрбие ... ... ... ... ... де ... ... көрсеткен имандылық жолына ізденіс жасамай, діни кітаптарды
оқымай, тіпті оған мән ... діни ... күн ... адасып жүрген ұрпақ
қаншама?Дін апиын деген кешегі қызыл империя, надандық, бірін – бірі ... ... ... ... елге арамза молда деп құдайсыздарды көбейтіп
тәрбиелеген бір ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... татып, жамандықтан арыла алмай отырмыз. Бүгінгі ... ... ...... ... ... ... қатыгездік,
аузымызда Аллаһ емес, ақша мен ... ... ... ... ... ... адам ... ішімдік, нашақорлық, парақорлық, өсімқорлық,
әділетсіздік осындай имандылығымызғаи жат қылықтардың қоғамымызда бар екені
шындық. Түрлі ... ... етек алуы және ... ... дін жолында
ұрпақ тәрбиесі үшін, қоғамның күреспуі, жаратушы ... ... ... айрылудың нәтижесі.
Кімде – кім ұрпағын дұрыс тәрбиелесе артына мәңгілік із қалдырғаны.
Пайғамбарымыздың ... Абу ... ... «егер адам қайтыс болса үш
амалынан басқа амалдары тоқтайды. Жария садақасы, пайдалы ... ... дұға ... игі ... ... ... 56 б].
Егер қоғамға, халыққа пайдалы мектеп, медресе,мешіт,көпір, ... ... ол ... садақаға жатады. Пайдалы кітап жазу, ... ... ... ... ... ... ... өз үлесін
қосу ол үлкен амалдардан деп есептелінді.
Ислами тәрбие алған ғалым, ғұламаларымызды еске ... ... ... ... ... ... ... Оларға қарап басқалар еліктеген, олардың жетістіктеріне таңданып,
сондай болуға әрекет жасаған және зерттеген.
Балаларыма әкелік, аналық міндетімді атқардым ... ... ... көп ... бар! Қызы керемет дәрігер екен, баласы да мықты инженер!
Ұлын көрмейсің бе, ... ... ... ... ... деп айтсын деген
мақсатта емес, балаларымызды ... ... мол, ... ... етіп өсіру үшін берілді. Хадистегі «Игі перзент» қалдырудағы
мақсат, аллаһ Тағалаға иман ... ... яғни ... мен ... ... ... ... құлшылығын жадынан тастамайтын, діндар
перзент екендігі сөз етілуде. Демек ... ... ... ... ... ... ... алдындағы жауапкершілік өте кең мағыналы, сондықтан
Ислам оны әрбір адамның ... деп ... Егер ... ... ... ... бағыт бермесе, ол жөнінде Аллаһ тағала одан ... әке – ... ... алдындағы жауапкершілігі өте үлкен.
Балаларын көркем мінезді, ибалы, кішіпейіл, адамгершілігі мол құрметті адам
етіп ... кім – ... ... да ... үлкен жауапкершілік.
2.2 Зайырлы және діни тәрбиенің үндестігі мен ... ... ... ... ғылымға қарсы, барлық
өзгерістердің, табыстардың ... ... ... отыр деп ... ... ... таптың жоғын жоқтаушы, соның сойылын соғушы деген сипатта
оқытылып, діннің қызметіне теріс баға берілді. Осының салдарынан Кеңес ... ... ... ... ... да ... ... (дінге қарсы) рухта тәрбиеленді. Қазіргі кездегі еліміз халықтары
арасында адамгершілікке кереғар өрескел ... ... ... ... ... ... жезөкшеліктің көбеюіне сол дінсіздік ... ... ... ... ... дін алғаш пайда болғаннан бастап, халықпен бірге
өмір сүрді, оған ... ... ... атқарды. Қай дін болсын халықты
адалдыққа, ... ... ... ... достыққа шақырды, халықтың ... ... ... елеулі үлес қосты.
Ислам қазақ тарихында үнемі өркендеуші рөл атқарған. Ислам- жеке адам
мен ... ... ... ... ... ... және бірлік-
татулыққа жеткізетін құрал, ізгі жол, даналық.
Кейбір зерттеуші – ғалымдардың ... ... ... ... рухани – психологиялық жағынан артығырақ болды. ... ... ... ер ... жігерлі, сол сияқты, еркін ойлап – сөйлейтін,
ар-намысын ақшаға сатпайтын асыл текті адамдардан ... ... ... ... ... ... қосылғанда нұр үстіне нұр болып, тамаша
нәтиже туды. Қазақ ... ... ... ... ақыл-ой елегінен өткізіп, жан-
жүрегімен қабылдап, оны даналық, сопылық үлгісінде ұстанған. ... діни ... ... діни ... өте ... ... ... Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері біздің елімізде ислам
дінінің дамып, халық арасында ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен Аллаһқа сенумен басталады. Алланы білу, тану, және
оны жүрекпен растап, тілмен айтып, оған сену ... Мұны ... ... ... нағыз иманға қауышады. Бұл жайында мынандай бір ғибратты
оқиғаға көңіл ... күні ... Әбу ... таң ... ... алып ... ... келе жатып, мешітке жақындағанда бір жас баланы көзі шалып ... ... ... ... ары шауып, біресе бері ... ... ... Оны көрген Әбу Бәкір бұған не ... деп ... ... ... ... баланың жанына барады. Баланы жанына шақырып: «Неге
бұлай қара ... ... ... ... ... жас бала ... тақылдап: «Мен дәрет алатын су іздеп жүрмін» деп жауап ... Әбу ... ... ... мен ... таң қалып: «Сен әлі жас емессің
бе? Деп сұрады. Әлгі бала: «Жоқ, қайдағы жастық. Кеше ғана ... ... ... бала ... ... Ол болса менен әлде қайда жас еді. ... ... ... ... ... ... ... Әбу Бәкір
баланың ақылдылығы мен күшті иманына таң ... ... жас ... Бала ... су ... ... 41б].
Міне жас кезіндегі алған тәрбиенің маңыздылығын осыдан көрсек болады.
Аллаһқа ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан жастайынан балаға Аллаһқа сүйіспеншілігін ... ... та ... ... бұл ... ... деп ... пайдасы
орасан зор. Бала Аллаһтың сүймейтін жайттардан сақтанып, оның жақсы
көретін, ... іс – ... ... ... балаға тек қана Аллаһтан қорқу керектігі де ... ... ... ... ғана бала ... бір ... жасқаншақ болмай
өседі. Ешкімнен аяқ тартпай Аллаһқа деген ... ... ... мен
мінез-құлқы реттеле түседі.
Құран бойынша ең кемел адамдар пайғамбарлар болып есептеледі. Олар
Аллаһтан алған ... ... ... ... да ... ... үйренудің адам өмірінде алар орыны ерекше.
Тәрбие әдістемесін жүргізгенде жастардың, балалардың есінде хикаяттар
қалып ... ... ... ... ... мұқият құлақ салып тыңдайды.
Мектеп жасындағы балалар кітаптағы батырлардың, ... ... әсер ... ... үлкен адамдардың өзі тарихи кітаптарды ерекше
сүйіспеншілікпен қызығып оқиды. Сондықтан Пайғамбарлар ... ... ... ... ... да ... жоғары дәрежеге жеткізуге әбден
болады. Мысалы, пайғамбарымыздың кішкене бала кезінде басынан ... ... ... Оның ... ... ... мәселелерге
ұтымды шешім қабылдау секілді ғибратқа толы көптеген ... ... ... ... ... мейірім-шапағаты, кішіге ізет, үлкенге
құрмет көрсету үлгісі, өнеге боларлық дәрежеде.
Пайғамбарымыздың өміріндегі мына бір оқиға ғибрат алардай:
Хазіретті пайғамбарымыз ... ... ... екі ... Хасан мен
Хусейн арқасына шыққанда, пайғамбар сәждеге ұзақ уақыт жатты. Осы ... ... ... ... ұзақ ... жатып қалдыңыз? -деді.
Пайғамбар
-Немерелерім арқама мінгенде асыққым келмеді,- деді.
Намаз оқып жатса да, ... ... ... ... аударуы,
оның балаларға деген мейірімінің мол екенін ... ... ... ... бала ... олар үнемі арқа сүйер жанашыр ... ... ... ... құтылады.
Пайғамбарларға сенуді үйретудің балалар үшін ғана емес, ересектер үшін
де маңызы зор. Күнделікті ... адам ... ... ... ... жатады. Олардың барлығын орынды түрде шешу үшін тәжірибемен бірге
өмірін өнеге тұтарлық ... ... ... Бұл тұрғыда да
пайғамбарлардың сипаттары мен әрекеттері өте тиімді мысал бола ... ... ... сипаттарына тоқталар болсақ.
Шыншылдығы: Сөзі мен істерінде туралықты ұстанады. Ешқашан ... ... ... ... ... оған ... бір адам
өтірікші деп айтпаған. Мысалы,Пайғамбарымыз өзіне пайғамбарлық келгенін
Мекке халқына есітер кезде Сафа ... ... ... халқы! Сіздерге мына төбенің артында жау армиясы келгенін
айтсам сенер ме едіңіздер?-деді.
Барлығы бір ауыздан:
-Әрине ... ... ... сөйлегеніңді естімедік, сені кіналай
алмаймыз», десті[4, 68 ... осы ... ... ... өтірік айтпағанын көруімізге
болады.
Парасаты: адамдардың арасындағы ақылды, алғыр, рухы мықты адамдар. Ақыл
мен зейінді ең ... ... ... ... ... ... алып,
адамзат баласына тура жолды көрсетеді.
Алллаһтан уаһи арқылы білдірген әмірі мен тыйымдарын ... ... ... жасырмай ешнәрсені қоспай үйреткен.
Пайғамбарымыздың осы ұлы сипаттарын негізге ала отырып, жастарды
тәрбиеге ... ... ... ... ... ... үлгі ... болады.
Жастарды пайғамбарлардың өмірбаянымен тереңдей таныстырып, олардың
басынан өткізген ... ... айту ... тәрбиелі, инабатты ұрпақ
тәрбиелеуге әбден мүмкін.
Зайырлы тәрбиеге келер болсақ, ата-бабаларымыз ата-ана мен ... ... ... ... ... бөлген.Бұл ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып келе жатқан діни тәрбие мен зайырлы тәрбиенің үндесуі.
Халқымыз кеңес одағының қол ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан соң қайта қауышты.
Қазақ халқы өзі өмір сүрген ұзақ ... ... ... ... Бала ... ... зердесімен тығыз байланысты. Қазақ елінің
ғасырлар бойы қалыптастырған халықтық тәлімінде, ақыл тәрбиесінің алғашқы
қадамын ... ... ... толған мерзімімен сабақтастырады да, оның
қырқынан шығу ырымын жасайды.Мұны ... ... ... ... ... шыққан нәресте алғаш рет ақ пен қараны ажыратып ақыл
тәрбиесінің қиыны мен қызығы мол ұзақ ... ... Ол осы ... ... ... мен ... ... кешеді.
Домбыраның қос ішегі тәрізді адам тәрбиесінің өркені болып саналатын,
жүрек ... мен ақыл ... ... үндесуін қамтамасыз ететін бесік
жыры екендігін атағымыз келеді[23, 47 б].
Діни тәрбиеде, басқа білімді үйретуге қарағанда өзіне тән ерекшелігімен
көрінетін ... ... ... ... ... Бұл иман ... ... табылады.
Баланың діни білімдерін қабылдай алатын қабілетте екендігі, әсіресе үш
жасынан бастап айналадағы оқиғалардың ...... ... ... ... ... Діни ... берудің алғашқы шарттарының бірі,
бала діни түсініктерді қабылдай алатын қабілетке жеткен болуы керек.
Психолог ... ... «Дін ... атты ... ... діни қабілет бар екендігін және төрт жас ... діни ... дәл ... ... ... кетеді.Бұл Мұхаммед пайғамбардың мына
хадисіне сәйкес келіп тұр. «Барлық бала ислам жаратылысымен туылады. Кейін
әке – шешесі оны ... ... ... ... ... күнге табынатындар)
етеді»[33, 78 б].
Балалық шақ бала үшін қорқыныштар мен толы. ... сәл ... ... ... кейбір үлкендер кейде қате іс - ... ... ... іс - әрекеттерді көріп, жамандықтарды күнә дәптеріне жазып
жатыр деп ... ... ... ... бала қиялында Аллаһ –
сүйікті, қорғайтын, мейірімді, кешіретін емес, керісінше жаза беретін ... ... бір ... ... ... әңгімелердің бала психологиясына жағымды әсері бар. Бала қоршаған
ортаны ... ... ... ... оны сүю, дұрыстық, сенімде болу
сияқты сезімдердің ашылуында діни ... ... ролі ... ... бір кісі ... өсіп тұрған құрмасына тас лақтырған
баланы сүйреп отырып пайғамбарымызға әкеледі. Бала жас та болса Ислам ... ... ибн Амр еді. ... кісі ... кейіген сыңайда. Қабағы
қатулы. Пайғамбарымыз болса, сол сабырлы қалпын сақтады. «Балапаным, ... неге тас ... ... ... ... қатты ашты, құрма
жегім келді»,-дегеннен артық сөз айтпады. Мұхаммед балаға: «жерге ... же, ... ... ... тас ... ... ма?»,-деді. Сосын
баланың басынан сипап, оған былай деп дұға жасады: «Уа, Аллаһ ... ... ... тойдыра гөр!». Пайғамбарымыздың алдына ашумен алып келген
балаға, «балапаным!»деген ... ауыз ... толы жылы ... Сол жылы ... ... алып, басынан сипап мейірлене қарады. Балаға
ұрысқаннан гөрі оған ... ... ... аса ... ... аңғаруға
болады.
Тәрбие берудің негізгі мәйегі – мейірім мен сүйіспеншілікте. Әсіресе,
кішкене балалар үшін мейірім мен ... орны ... ... олар ... ... Олар тек ... ғана өсіп-
жетіледі десек артық айтқандық емес. Бала кімнен мейірім көрсе, сол ... ... ... ... соны ... ... Әрі өзі ... көрген кісіге
еліктегіш келеді. Ендеше –сүйіспеншілік–бала тәрбиесіндегі негізгі қағида.
Пайғамбарымыз барлық ... ... ... Жан жүрегімен
жақсы көріп, әрқайсысына жеке-жеке көңіл бөлетіндіктен, әр сахаба өзін
«Пайғамбардың ең ... ... ... мен шығармын» деген ойға қалатын.
Алайда, Аллаһ ... ... ... ... ... ерекше еді.
Баланың қатесін түзетіп, дұрысын үйретуде жаза берудің ерекше орны бар
екенін жоққа ... ... ... ... ... ... ең
әуелі мейірім мен насихаттың әсері мол екенін ескергеніміз жөн. ... ... ... ... ... бара бермейді. Мұндайда
балаларға ұрсып-зекудің пайдасынан зияны басым болуы кәдік.
Үлкендердің баланың басынан ... ... ... ... ... ... қағуы, көтеріп құшағында тербетуі – бәрі –бәрі ... ... ... Бала үлкеннің бұл ілтипатына өзін жақсы көретіндігіне
сенеді, әрі сол кісіге деген құрметі де ... ... ... ... өзінің қорғаушысы, қамқоршысы деп түсінеді.
Баланы әуелі тыңдай білу ... ... бала ... ішкі ... ... Әр нәрсені түсінуге баланың ақылы жете ... Сол ... не ... ... білу қажет. Біз баланы тыңдамастан, дереу ұрса
жөнелеміз. Балалар балалықпен қателікке ұрынады. Қате жасаса, дереу ... ... ... ... тыңдауды қажеттілік деп те ойламаймыз.
Содан бала мені ата-анам жақсы көрмейді деген ойға қалады. Міне ... ... ішкі ... ... оның ойын ... жасаған
ісінің дұрыс еместігін түсіндірместен оған ұрысу, жазалау дұрыс емес.
Ата-аналардағы қателіктердің бірі – баланы не ... ... ... ... шектей беруі. Баланың қате қылығын тыйған кезде, орнына ... ... ... ... ... Олай болмағанда бала ... ... ... иә ... ... бейімделуі мүмкін.
Мысалы, күнделікті өмірде ... ... ... ... ... ... басқа дәптер немесе қағаз ... ... ... ... бұл ... емес ана ... көр» ... секілді баламаларды
көрсетуіміз қажет. Қазіргі кезде қалада балалар баратын ойын залдары мен
кино театрларда ... ... бала ... мінез-құлқына залалы
болуы мүмкін. Сондықтан балаларға ана ... ... ... барма дегеннен
гөрі, оларға басқа жағдай жасау керек. Үйге ... ... ... ... мен фильмдердің СD-лерін дайындап, ойын ойнап, кино ... ... ... ... кезеңдегі баланың діни тәрбиесі.
Мектептен бұрынғы кезеңде Аллаһ, ... ... ... ... болса да, оларды білу мақсатында сұрақтар қоя бастайды. әке –
шешелердің ... ... ... ... жауап беруі немесе
бермеуінде, болашақтағы рухани тәрбиесіне әсері мол. Балаға жастайынан діни
білімдер ... ... ... оның діни ... қабылдауы қиынға
созылады. Тіпті кейбір ғалымдардың айтуларына қарасақ, егер де бала жас
кезінде ислам ... ... ... ... ... ... ... оның рухына жат келеді, деген тұжырымдарды
көреміз.Баланың діни ... көп ... ... ... ... сақтасын», «Құдай қаласа», «Аллаһ кешірсін» ... мен ... ... із ... ... ... ... немесе қоршаған ортада тыңдай
бастаған Аллаһ, мешіт, намаз, мұсылман, ... ... ... ... ... қабілетіне қарай қайталанып рухани сезімдерінің бірте –
бірте ... ... ... ... ... ... жер ... «бисмиллаһ»
немесе дұға еттіруге үйретуге де болады.
Кішкентай бала тыңдап, қарап, ... ... ... Оның тәрбиесі
айналасындағы көріп естігендеріне ... ... ... да ... баланың діни ортада немесе діндар жанұяда тәрбиеленуі өте үлкен
маңызға ие. Басқа мемлекеттерде әсіресе Түркияда мектеп жасынан бастап ... ... ... Дегенмен де, баланың діни тәрбиесі әке – шешенің
міндеті екендігін ... ... неше ... ... ... ... ... Бұл шынымен де қиын
сұрақ. Баланың ұғымымен кездесуі оның ... ... ... ... ... өмір ... жатқан діни өмірдің де ... мол. ... оған дін ... ... ол еш ... сенеді.
Баланың үлкендерден сұрақ сұрауы олардың сол ... ... ... ... да ... Аллаһ түсінігін қалыптастырғанда
айтылатын жауаптардың түсінікті болуына ... болу және ... ... ... ... жаратушысы, бүкіл жақсылық пен әдемілік иесі
екендігін ... ... ... негізі Аллаһқа сенумен басталады. Аллаһ түсінігі ... ... ... ... ... ... ... жаратқан, солардың ішінде адамды ең жоғары
(әдемі) ... оны ... ... да ... ... ... балаларды
өте сүйетін, оларды қорғайтын, оларды ризықтандырып ... ... жеп ... ... ... гүл, ... және ... жер жүзін
толтырған, жааман қимылдарымызға сол сәтте жазасын бермей бізге уақыт
беретін, ... іс - ... ... сыйлықтар беретін, істеген бір
ғана жақсылығымыздың ... көп ... ... Ұлы Раббымыз».
Сонымен, Аллаһтың қамқорлығымен мейірімділігімен олардың түсіне алатын
түрде түсіндіруге болады. «Ол өте ... ... ... ... ...... сақтайды» - деп балаларды оған болған сүйіспеншілік сезімін
ояту қажет.
Баланы сүйіп еркелету пайғамбарларға да тән ... ... және ... ... оған ... ... бір ... Айша анамыздан Имам
Бухари риуаят еткен:
«Бір ... (шөл дала ... ... ... « Сендер
балаларыңды еркелетіп сүйесіңдер ме?, - дейді. Сонда пайғамбарымыз оған:
«Аллаһ Тағала жүрегіңе мейірімділік ... ... ... ... ... ... - деп жауап берген.
Балаларға діни білімдерді үйретуде кейде үлкендер ... ... ... ... «Әкесі баласына діни білімдерді үйрету үшін жиі – жиі діни
кітаптар оқып, насихат ... ... ... ... ... ... толық жауап бермесе, әкесі шыдамсызданып, ұрсып, зекіп, ... ... ... ... ... Бала ... сайын әкесінен сын
ескертпелер ... ... ... ... де ... да жек көретін дәрежеге
дейін жетеді».
Хадис Абу Хурайрадан Имам Бухари риуаят еткен:
Расулуллаһ Әлидің ұлы ... ... ... ... ... жанында отырған Әл – Ақраб ибн Хабис әт – ... ... он ... бар. ... , осы ... ... мен оның ... де
еркелетіп сүйген емеспін»,-дегенде Пайғамбарымыз оған ... ... ... өзі де ... бөленбейді», - деді»[38, 153
б].
Дегенмен балаға деген махаббат оның тәрбиесіне кері әсерін тигізетіндей
және болашақта имансыз, құдайсыз ... сеп ... ... Яғни ... ... оны тәрбиелеуге деген Аллаһ алдындағы жауапкершіліктен
алшақтатпау керек.
Аллаһтың барлығы және ... ... ... 7-9 жас ... ... Олар ... ... ұлылығын, қандай, қай жерде және не
үшін бір ұқсасы болмайтынын, еш нәрсе жемей, ішпей ұйықтамайтындығын, және
оның ... ... ... ... сұрай бастайды. Осы жастағы
балалар Аллаһ ұлы, барлық ... ... ... ... ... ... білуші және естуші, біздерге құлақ, көз, ақыл ... ... өз ... ... ... ... жасайтын, мейірімді,
жамандықтарды жазаландыратын, дүниені, адамдарды , өсімдік пен ... Ұлы ... ... түсінік қалыптасады. Аллаһтың бар ... ... ... келтіру арқылы түсіндіріледі. Баланың өзінің
әдемі жаратылысы, табиғат және қоршаған орта және әлем ... ... ... сұрауға қалыптастыру арқылы ойлау қабілетін дамытуға үлесін
қосады. Жаратылыстардағы әдемілік, ... ... ... өлшемділік
пен тепе – теңдік баланың Аллаһты тануына және сүюіне үлкен бір себеп болып
табылады.
Балалардағы Аллаһ ұғымының қалыптасуындағы ... ... оның ... ... жанұя мүшелерінің немесе жақындарының дінге ... ... іс ... ... табылады.
Балаларға Аллаһты таныттырудағы ең үлкен қателіктің бірі оларға Аллаһты
қорқылуы керек болатын ... ... ... Ата – ана ... ... - ... жанында Аллаһты жазалаушы деп таныттыруы бала ... ... ... себеп болады. Бұл қорқыныштар, баланың
жүрегінде Аллаһ сүйіспеншілігінің жоғалуына себеп болады. Бұл ... мына ... айта ... ... ... баласын қорқытып тәрбиелейді. Балалар
азғантай еркелік ... ... ... - ... келе жатыр немесе Аллаһ
алып кетеді; қазір ... ... ... ... деп. Осындай
тәрбиенің нәтижесінде балалар ... ... ... ... ... ... ету және ... сөздермен тәрбиелеу ең маңызды
жұмыстардан болып ... ... ... үшін ... ... ... артық
сыйы жоқ!» деп пайғамбарымыздың хадисінде [имам Бухари, имам Муслим]
айтылғандай әкенің бала ... ... ... ... ... да ... ... өзінің Қасиетті Құран Кәримнің Лұқман сүресінде Лұқманның ... ... ... ... ... насихат еткен кезде: «Әй ұлым!
Аллаһқа серік қоспа! Күдіксіз ортақ қосу – зор зұлымдық» деді.
Балаға діни тәрбие беру кезінде ... ... ... ... ... серік қоспау болған.
Балаға Аллаһқа серік қоспау керек екендігі үйретілгеннен кейін, екінші
кезекте Ұлы аллаһтың қандай бір ... ... және ... ... ... Ұлы Аллаһтың қандай бір болмыс екендігі және адамның іс -
әрекетімен қандай байланысы бар ... ... ... ... ... «Әй ... ... салмағындай болса да, бір жартастың ішінде болса
да , көктерде немесе жерде болса да Аллаһ оны ... ... ... ... өте ... ... білуші».
Лұқман үшінші кезекте баласына намаз оқуды әмір етеді. Осы сүренің 17
аятында үш ... ... мәні бар іске ... Біріншісі, «Әй ұлым!
Намазды толық орында». Яғни намаздың оның өмірінде маңызды екенін айтады,
екіншісі, «Дұрыстыққа бұйырып, ... ... Бұл ... ... ... етуін, әрқашан жамандықтың алдын алуын айтады. Үшіншісі, «Басыңа
келген ауыршылыққа сабыр ет». Қай ... ... ... ... ... ... ... болғанының абзалырақ екенін түсіндіреді. Осы жердегі
Лұқманның насихатынан балаға ... дін ... ... ... ... адам арасындағы қарым – қатынас түсіндірілетіндігін байқаймыз.
Аллаһ тағала баланың қоғамдағы өміріндегі қарым – қатынасты Лұқманның
тілімен ... ... да ... ... бала ... ... ... ол Лұқман сүресінің 18 аятында айтылғандай «Адамдарға паңсып,
қырындама да жерде кердеңдеп жүрме. ... ... ... ... ... ... дейді.
Осы жерге мән беріп қарайтын болсақ Лұқман баласына әлеуметтік ... ... және ... қалай болу керектігін үйретеді. Шындығында қоғамда
адамдармен қарым – ... ... ... ... ... ... ... асады. Адамдардан жүзін бұрмау, төмен деп қарамау,
оларға жақсы лебіз таныту сияқты адамдарды бірлестіретін ... ... ... ... табу ... бала тәкаппарлық, өзін жоғары санау, өзінен өзгені төмен санау
сияқты ... ... ... ... жол ... өзін ... ... кезекте Лұқман ұлына жүру әдебін үйретеді. Сол ... ... ... ... ... бол да ... бәсеңдет. Сөз жоқ,
дауыстардың ең жаманы есектің дауысы». дейді. Аятта балаға ... ... ... ... ... ... ... өзін жақсы
көретін, мақтанатын адамдарды жақсы көрмейді,- деп адамдармен қарым ... ... ... ... ... ... жол ... Осылайша
осындай қарым – қатынас жасап өздерін сақтағандар ... ... ... ... ... ... адамдармен болған қарым ... ... ... ... оның сүйіктісі болу тек адамдарды
жақсы көрумен қатар өзін дұрыс ұстай білу арқылы іске асатынын ... ... 19 ... ... ... ұстамды бол» деп салмақтылықпен,
байсалдылықты сақтап жүру ... ... ... ... дін ... алдағы қиыншылықты жеңуге, әрі
рахатты өмір сүруге жетелейді. Осылайша ... ... ... ... ... болған кезде руханияты жоғары адамдардың қатарына ... ... ... діни ... ... балалардың қоғамдық өмірде
жаман іздер қалдырып, діни іс - әреттерге немқұрайлықпен ... ... ... ... аяқ ... ... мешітке барудан тартынуы,
мешітке кірсе де не істейтіндігін білмеуі толығымен әке – ... ... ... ... ... көрсетеді. Бала күнінде діни
тәрбие алмаған ... ... ... өмір бойы ... әр ... ... тап болады.
Ғалымдардың зерттеу жұмыс нәтижелеріне қарайтын болсақ, жастар
тәрбиесінде кішкене кезден ... ... ... және ... ... ... ... Олар бала кезден әке – шешесі намаз оқитын
болса, олардың артына ... ... ... әбігер болып жатады.
Олардың бұндай әрекеттері олардың кішкентайынан еліктегіш және ... ... ... басым келеді. Үлкендерге ұқсау үшін ... ... ... ... ... бұндай қасиеттірінен мүмкіндігі барынша
пайдалануға тырысу керек. Сонда ғана негізгі мақсатқа қауышуға болады.
Шариғат әке ... ...... ... ... жеті жастан бастап намаз оқуды үйретуді, он жастан ... ... ... ... жеті жастан бастап бөлек жатқызуды бұйырады.
Намаз үйреткенде баланың ең алдымен жас ... ... ... ... жеткенде ғана парыз болады. Бірақ балиғатқа жетпей намаздың
қалай оқылатындығын үйретуге ... Бала ... ... ... ... Тіпті, мұны ықыласымен құштарланып істейді.Сондықтан оның ықылас
ниетін арттыра түсіретін ...... ... ... ... қажет.
Ал егер осы жайдқа басынан дұрыс көңіл бөлмей, немқұрайлы ... онда ... ... желкелеп жүріп оқытар болсақ, бала өскен
кезде намазға мүле қарамайтындай халге жетеді.
Намаздың адам өмірінде ... ... бар. ... бес ... оқылуы да
өз алдына бір нығмет.
Өкінішке орай қазіргі ... жаңа ... жүре ... жас
нәрестеге, көп жағдайда оның Жаратушысы бар екенін ата – ... өзі ... Ал, ... ... ... бар деген ұғымды бойына сіңірмеген
бала имандылық жағынан әлжуаз болып, ер жете келе ... ... ... ... ... Тағы бір ... нәрсе, Құран және намаз
оқуды үйренемін деп талпынған жағдайда: «Сен не, ... ... ... ... әлі ... - деп ... ... болуына, Аллаһ Тағаланың
жазасынан қорқып жамандықтан бет бұруына ата – ананың өзі кедергі ... сол ... ... ... ата – ананың: «Менің балам неге ішкіш, ұры,
қылмыскер», - деп күрсінуіне ең алдымен кім ... Біз ... ... үшін ... ... ... оны бізге парыз еткені үшін оқимыз.
Осыны дұрыс түсінейік.
Балаға намаз оқытуда оны ... ... ... ... бар. ... ... да ролі үлкен. Жас балада намазға болған құштарлық ойын
түрінде ортаға ... ... ... ... ... және ... мінуі,
сәжде кезінде жанында жатуы намазға болған құштарлығын ... ... да дәл ... ... ... ... ... баланы ешбір
уақытта ренжітпей, тіпті олардың құштарлығын бұзбау үшін намазда жанында
ойнауларына рұхсат берген.
Құранның ... және ... ... ... ... ... ... бар. Ол бір хадисінде «намаз діннің тірегі» деп
айтады. Мұхаммед пайғамбар бір ... ... бес ... ... ... кірі қалай кетсе, бес уақыт намаз оқыған ... да ... ... деп ... ... ... күнделікті өмірін тиімді пайдалануды
үйретіп, оны ретке келтіріп отырады.
Ал оразаға тоқталар болсақ, ораза – исламның бес шартының бірі ... ... әмір ... ... ... пайдалы құлшылық. Ораза ол
адамдар мен ... ... ... ғибадат.Сондықтан ораза басқа да
көптеген жақсы ғамалдардың орындалуына себепкер деп айтсақ қателеспейміз.
Осы жерде оразаның тәрбиелік жағынан ... ... ... Ораза
мінез – құлқымызды кемелдендіреді. Сондай – ақ ... ... ... ... ... жауапкершілік сезімін арттырады. Жүрегімізді жаман
ойлардан тазартып, адамды жамандық жасаудан сақтандырады.
Балаларға оразаны үйрету намазды ... ... жас ... ... ... ... алған уақыттарда рамазан оразасына қосылып өздерін
үйретуге тырысады. Оразаны исламға келудің алғашқы баспалдағы деп айтса ... ... ... келетін көптеген адамдар ға осы ... ... ... діни ... беру ... кейбір жеңілдік яғни ойындармен
қызықтыру нәтижесінде тәжірибе жасалған.
Дәрет алған кезде балаға сумен ... ... беру ... ... ... ... затын Аллаһтан талап етуге, оразаны ұстауды үйретуде
ауыз ашар кезіндегі қуаныш, әрі сәресін ішуде ... ... ... ... ... тойлау. (жаңа киімдер кию, сыйлықтар алу арқылы діни тәрбие
беруге болады.
Баланың 7-8 жас ... ... ... ... сияқты ойлары толық
қалыптаспаған. Балаларға бұны дұрыс түсіндіре алу керек.
Жас ... ... ... ... ... ... үміт және ... сүйіспеншілігінің артуына көмекші болу қажет. ... ... ... ... әрі ... ... толық
түрде ахиретте, мәңгі әлемде қауыша алатынын қабылдауы және оны күтуі
балаға үлкен бір ... ... ... ... Бұл ... не нәрсе
армандалса, оларға дұрыс және халал жолменен ғана қол ... ... ... ... ... ... шексіз кәміл және
әдеміліктерге қол жеткізу үшін күш жігерлілікке себеп болады[31,12 б].
Адам баласы ... ... ... ... ... жоқ ... деген
түсінікпен өмір сүргісі келмейді. Ондай адамдар болған күннің өзінде ... ... бұл ... ... әке – ... ... ең ... мен жан – жолдастарымен қайта кездесемін деген үміт ... ... ... ғана ... мән – ... ... ... кездескен
сәтсіздіктер мен әділетсіздік, зұлымдық секілді жайттардың ... ... ... тартылып, тиісті жазасын алатыны хақ. ... ... о ... қалдырып, болмашы істерге бас қатырмай сабыр етуді
үйретеді. Ахиретке сенудің ... ... ... бар. О ... сену ... ... құлы ... шақырады. Өйткені, қайта тірілу жайында Аллаһ
тағала көптеген аяттарда айтылған. Жай ... қана ... ... ... ... ... да баяндалған.
Ахирет сенімі адам бойындағы адамдық қасиеттерді оятып, жалған өмірдің
мән – жайын ... ... ... ... ... ... ... істерден тыяды. Яғни жауапкершілік сенімін нығайта түседі.
Өйткені Құранда «Әрбір жан өлімді ... деп ... ... қара жерге
кіріп, о дүниенің есігін ашатынын білдірген.
Ахиретке күмәнсіз сену нағыз мұсылманның ... ... ... ... ... пайдасы бар екенін көптеген ғалымдар
мойындаған. Сондай – ақ ... ... ... ... ... Мор өз ... түсіндіріп береді: «Адамға тәрбиелі болуы үшін үш нәрсе ... ... ... ... ... ... бар екеніне сену.
Рухтың мәңгілік екеніне сену.
Ахирет күніне сену.
Сонымен ақырет сенімін үйрету ... ... ал оны ... ... ... деп еш күмәнсіз айта аламыз. Діни тәрбиеде ахиретке
сенудің өте ... ролі бар. Ол ... өмір ... ... баға ... іс – ... ... Хз. Әбу Бәкір: «ахиретке амалсыз бару, ескексіз
қайықпен жолға шыққанмен ... ... ана ... сену, о дүниенің
азығын молайтады[3, 18 б].
Бұл дүниедегі адамдардың жартысы жасөспірімдер. Олар ... ... әрі ... ... ... қарсы тек жәннәт ұғымы ... ... ... Олардың тым әлсіз әрі нәзік жаратылыстары осылайша
рухани төзімділік ... Кез ... ... сағы тез ... ... әлсіз көңілдері жәннәт ... мен ... шат өмір ... дос ... ... досы ... ... қайтыс болды.
Сонда дос қызымның баласы жылап тұрып: «Ол Алланың жанына жәннәтқа кетті»
дегенін естідім. Яғни, олар ... ... ... ... жұбатады. Әйтпесе
күнделікті айналасында болып ... өзі ... ... мен ... ... әлгі ... үрейін ұшырып, көңілін тас - талқан еткен
болар еді. Жастар ... ... ... ... өз ... алып ... ... асыра сілтеп жіберетін нәпсі мен ... ... ... ... ... ... тек ... ұғымы зор ықпал
етеді.
Исламда балаларға иман негіздерінің бірі періштелерге сенуді үйрету өте
маңызды. Өйткені ... ... ... ... ... сену
мұсылманның ерекшеліктерінің бірі.
Жас балаларға періштелер туралы сөз айтқан кезде, оларды ... ... ... ... ... ... деп ... мүмкін.
Балаларды Аллаһ қалай сүйсе періштелер де солай сүйетіндігі түсіндіріледі.
Періштелерге ... ... бала діни ... ... сияқты нәрселерді
қуанышпен тыңдайтын кезде, яғни 3-4 жастарында бастағаны абзал. Балаларға
исламдағы ... көп ... ... ... ... ... Исрафил, Азраил, Мункир – Нанкир және адамның екі ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері
түсіндіріледі.
Құран Кәрімде мүминдердің қате істерден құтылып, рух пен тән ... өмір ... үшін ... ... ... ... баяндайды:
«Ол сондай Аллаһ, сендерді қараңғылықтардан ... шығу үшін ... ... ... дұға қылады. Сондай – ақ мүминдерге ерекше
мейірімді» [33, 43 б].
Басқа қиын іс ... ... ... ... ... жәрдем ететінін,
әртүрлі жағдайда оларға үміттерін үзбей алға ұмтылу керектігін де үйретеді.
Мұндай жаратылыстарды ақыл және ... ... ... ... Тек ... (Құран) арқылы түсінеміз.Ал ақылға ғана сенсек, ондай жағдай көптеген
ақиқаттан несібемізден құр ... ... ... ... адам ... ... Екі иығындағы періштенің әрбір ісін есепке алғандығын естен
шығармай ... ... ... Бұл ... өзін - өзі есепке ... ашық ... ояу ... ... иман ... ... жауап әдісімен Мұхаммед
пайғамбардан ... ... ... аты аталып өтілетін бүкіл пайғамбарлар
туралы мағлұмат беріледі. Пайғамбарлардың арасында танымал оқиғаларымен
белгілі ... ... және ... ... ... Мысалға, Жүсіп
пайғамбар оқиғасы, Муса және оның інісі Харун пайғамбарлар арасындағы болып
өткен оқиға, Ферғауын және ... ... ... ... ... пайғамбарлар арасындағы оқиға, олардың Қағбаны ... ... ... ... ... ... ... болған қарым –
қатынасы, оларға ... ...... кең ... ... ... ... – мінезі үлгі ретінде түсіндіріліп балалардың
қиялындағы ... ... ... ... ... ... ұқсауға ынталандыру
керек.
Мектепке әлі бармаған балалар басқаларға еліктеуге немесе өзінен үлкен
біреудің үлгі болуына ... ... Міне ... ... ... пайғамбар туралы айтылатын көптеген оқиғалар Мұхаммед пайғамбарды
жақсырақ тануға және өзіне үлгі етуге ... ... Олай ... ... хиқая және ертегілерге қызығушылық пайда болған 3- 4 жастарында
діни ... мен ... ... ... ... міндеттері мен
мұғжизалары бала жүрегінде жақсы әсер қалдырады. Әсіресе Мекке мен Мадинаға
көшіп ... ... ... ... ... әрбір бала пайғамбардың
дұшпандарына кедергі ... ... және ... ... білдіріп
сүйіспеншілік сезімі оянады.
Иман негіздерінің бірі пайғамбарларға түсірілген қасиетті кітаптарға
сену.
Жас кезінде балаларға Құран Кәрім туралы теориялық ... ... ... ... ... ... абзал. Осы мақсатпен Құран әдемі
дауыспен айтылған ... ... ... немесе компьютерде
тыңдаттыруы керек. Жас балаларға азан, құран және ... ... ... ... ... мәдениетінің негізгі қайнар бұлағы осы Құран Кәрім. ... ... кез – ... ... ... ... дәрежеде түсірілген Аллаһтың
кітабы. Әлемде оның мәдениетіне тең ... ... ... ... иман ... айтқанда, жақсылық пен жамандықтың
Аллаһтан екендігін білдірген.
Тағдырға сену адамзат баласын ахлеп-ухлеп өзін-өзі ... ... ... ... ... да бір істе ... жете алмаған адам,
оны өзінің осалдығынан көрсе, ұнжырғасы түсіп, өмірге ... ... ... ... ... ... істі ... алмайды. Бұл жайт адамды
ынжықтыққа итермелейді. Бірақ Аллаһ бұл ісімді болдырмағанмен, басқа жақтан
жақсылығы болады деп ... ... ... ... ... болады.Өз
істеген ісін қайтадан қарап, Аллаһқа дұға ... ... ... ... ... үміт етіп ... үзбей өз мойнындағы жауапкершілігін
орындаудан тайынбау керек.
Жастар тәрбиесінде тағдырға сенудің орасан зор маңызы бар. Оған ... ... ... ... ... ... ... нәрсеге ауырып,
бей жай күйге түспейді. Сонымен исламдағы иман негіздерін үйрену тәрбиенің
негізі. Тәрбиенің мән- маңызы мен сыры да ... ... Олар осы ... ... екі ... ... қол ... тәрбиесіне кішкене кезден бастап қабылдау, яғни
айналасындағылардың әсерінің көп ... ... ... ... алар болсақ
егер ата-анасы кішкене күннен намаз оқитын болса,ол да еліктеп олардың
артына тұрып ... ... ... Олардың мұндай әрекетінен
олардың кішкентайынан еліктегіш болмашы нәрселерге қызығушылық сезімдері
басым келетінін байқауға болады. Өйткені олар ... ... ... ... ... салып, тырысып бағады.
Иманнан кейін келетін ислам шарттарының бірі басты құлшылық – ол намаз.
Құран Кәрімде намаз жайында ... ... ... ... ... ... ... (Аллаһтың
хұзырында) иілушілермен бірге иіліңдер. Елді игілікке бұйырып, өздеріңді
ұмытасыңдар ма? ... ... ... ма? ... ... ... ... ... Расында намаз ынталылардан басқаларға ауыр
келеді».
Зекеттің тәрбиелік мәніне келер болсақ, ... ... ... маңызды рол ойнайды. Зекет ислам шарттарының бірі болып
саналады. Құран Кәрімде зекет жөнінде ... ... ... ... ... беріңдер. Өздерің үшін ілгері бір
жақсылық ... оны ... ... ... ... ... ... істегендеріңді толық көруші».
Зекет қоғамды құрайтын бақуат адамдардың құлшылығы. Оны орындау арқылы
кедей мен бай аарсында ... ... ... ... ... ... аяушылық сезімі, жәрдем беру қасиеті күшейеді. Зекеттің
тәрбиелік мәні де осында.
Ораза бұл да ислам ... ... ... әмір еткен оразаның
сансыз пайдасы мен құпия сыры бар. ... ... ... да, тән ... ... мол құлшылық.
Ораза мінез-құлқымызды кемелдендіреді. Сондай-ақ Аллаһты есімізге салып
отырады, жауапкершілік сезімін арттырады. Жүрегімізді ... ... ... ... ... ... Ораза кезінде харам
нәрселерге қараудан, тілді өтірік және ... ... ... харам
нәрселерді тыңдаудан, асқазанды харам нәрселерді жеуден, ... ... ... аяқты жаман жерге барудан қорғайды.
Өмірде аштықтың не екенін білмейтін бақуат адам, кедейлер көрген аштық
пен қиыншылықты түсінбейді. Алайда сол адам ... ... ... ... ... түсініп, кедйлердің қиыншылықтарын жақыннан сезініп, оларға ... беру ... ... ... да ... Ал ... иманның жартысы әрі
бақыттың кілті. Сабыр ету дүниеде қиын болғанымен, ақырет үшін мол ... ... ... ... түбі сары ... деген нақыл сөз осыдан
қалса керек.
Қазіргі таңда қоғамда қарапайым күнәлар ішіне кіретін іс - ... де күнә және ... ... ... Егер ... харам мен халалдың
не екендігі, қайсы іс - ... ... ... ... дін
тұрғысынан жауапкер болып жазаландырылатындығы, ал халал іс - әрекеттерде
болса бұл дүниеде де ... ... де ... қол ... оның ... бала іс – әрекеттерінде көруге болады. Бірақ бұл
сенімді ... ... ... ... ... ... ... хараммен немесе халалмен ризықтануы оның мінез – құлқына да
әсері көп екен. Осыған қарамастан ... ... ... харам тамақ
немесе сүтпен қалыптасқан мінезді де өзгерте алатындығына бір ... Осы ... мына ... ... кеткен жөн:
Садық Дананың басынан өткен бір оқиға: Таңертең ... ... ... ... тастап есіктің алдына келіп, «көрші бақшадағы жемістерден,
үй иесінің рұқсатынсыз оны алып ... ... ол ... деп ескертуші еді.
Ол кезде бақшалар жолдың бойында орналасқан болатын. ... ... ... алып жейтіндер де бар еді. Ұлғайған балалары бар кейбір
әке – ... ... ... ... ... балалары үшін «Әй Раббым!
Ұл – қыздарыма халалдан сүт ... ... деп дұға ... еді. ... жас ... үшін еш ... ... едім. Халал ... бала ... ... рұхсатымен діндар, көркем мінезді, ... ... ... түсіндім»[31,30 б].
Баланың ана құрсағындағы алғашқы жылдарында халал және ... ... ... өте ... ... негізгі көзделетін мақсаттарының бірі баладағы
шыншылдықты, шынайлықты қалыптастыру болу ... ... және ... ...
қатынас жасайтын баланың көзінде батырлық, ... ... ... ер ... ... ... ... кезде бала
өтіріктің не екендігін білмейді. Оның өтірікті тануы үлкендердің бақылауы
және ... ... ... де әке – шеше ... шыншыл етіп тәрбиелеуді қаласа өздері де
осыған амал жасауы міндетті. Өтіріктің күнә екендігін айтып өздері ... әке – ... ... ... абыройын жоғалтады. Бала іс - әрекетінде
шыншыл болса, оның өтірік айтуға қажеті де қалмайды.
Бала алты жеті ... ... ... ... туралы да ойланып та
жатпайды. Үлкендердің мәжбүрлеуі бойынша өтірікті тыйым салынған ... ... ... да бұл ... ... ... дұрыс болмағанның
бәрі өтірік болып есептеледі. 8 ... бала ... – бұл ... ... нәрсе деп біледі. 10 жастағы баланың өтірік түсінігі біле тұра
туралықты сөйлемеу деп ... ... ... ... ... түсіндіру 7-
10 жас аралығында қатты қадағалануы қажет.
Балалар не үшін ... ... оның ... төмендегідей
түсіндіруге болады.
1. Мақтану, өзін жоғары көрсету.
2. Басқаларды өзіне қарату.
3. Жаза көру немесе ... ... ... ... ... ... ... тартыну немесе мазақтаудан қорқу
6. Пайдаға қол жеткізу мақсатында.
7. Өш алу ... [74, 79 ... ... ... үшін мұқият болу керек болған жәйттар.
1. Әке – шеше ... ... ... жанында әзіл болса да өтірік
айтпауы ... ... ... ... үлгі ... ... ... Егер
де бала өтірік айтса балаға да бұл ауру жұғып оның ... алу ... ... ... ... көңіл бөлу және оған әрқашан сүйіспеншілікпен
қарым – қатынас жасауы керек.
3. Баланы істей алмайтын нәрсені әмір етіп ... ... Бала ... ... ... Әйтпесе өзімен салыстырған
балаға ыза пайда болып, өзін одан ... ... үшін ... ... ... ... ... еш уақытта жазаландырмауы немесе ұрмауы керек.
Мұндай іс - әрекеттер баланы қулыққа, өтіріктің жарыққа шығып ... ... ... және ... ... ... ... Егер бала қателік жасағанда оның шындықты айтуы оған өте ауыр келеді.
Осындай жағдайда оның шындықты ... ... ... оны мақтап
сыйлық берілуі керек. Осылайша сыйлық арқылы оның ... ... шын ... ... жасайды. Ал егер бала өтірік айтқан ... ... ... ... ... айту арқылы үлкендерді
ренжітетіндігі ескертіліп одан бұдан кейін шын сөйлеу ... ... [74, 80б ... – адам ... ... әрі діни жақтан ең маңызды ұғым
болып табылады. Адам осындай ... ... ... ... ... бұл ... дамуы арқылы тәрбиеге қатысты көптеген
нәрселердің шешімі болып табылады.
Аллаһ тағала қасиетті Құран ... Әл – ... ... 14-аятында
айтады: «Адам баласы үшін әйелдер, балалар, ... ... ... ... ... малдар және ... ... ... ... олар ... тіршілігінің сәні. Негізінде орынның жақсысы
Алланың ... әке – ... өз ... жек ... ашық ... айтады.
Балаға құдды хайуан секілді, тіпті ... да ... ... ... ... деп ... Бала әке – шеше назарын өзіне аударту
үшін бірнәрселер жасайды. Бірақ, олар соқыр сяқты баланың іс - ... ... ... ... ата – ... ... қиыншылықтар
мен рахатсыздықты балалардан өш алу секілді қарым – қатынас ... ... ... ... сияқты көпшілік ата – аналардың жас
кезінде жеткілікті мейірімділікті сезінбей, сүйіспеншілікке бөленбей немесе
өмірі жетімдік көріп өскендігін ... ... ... жақсы мінезді
болса да балаларын өте қатал ұстасақ дұрыс болады деп ойлайды. ... ... ата – ... өзінен табылуы мүмкін, бірақ олар
бұдан мүлде хабарсыз.Бұл жөнінде Г.Лихтенбергтің мына бір сөзі еске ... ... ... ... ... ол да ... ... адам баласының түзелуге де... бұзылуға да, ... ... [23, 64 ... ... ... «Бір де ... ... балаларыңды
өлтірмеңдер, біз оларды да сендерді де қоректендіреміз. ... ... зор ... ... дәуірінде, арабтар қыз балаларын тірідей
көміп ... ... ... тек ... ... сүйілу арқылы ғана үйренеді. Руссел
былай деген екен: «Тәрбиеде сүйіспеншілік ... ... ...... сана еркін түрде дами алмайды» [76, 56 б].
Балалардың діни сұрақтарына жауап беру кезінде ескерілетін жай Әке ... бала ... ... даму ... ... ... ... керек.
Біріншіден, Бала не сұраса оған жауап берілу керек. Осы арада сұрақты
сұраудағы себептер зерттелінеді.Екіншіден, жауап беру баланың тәжірибе ... сай болу ... ... ... беру кезінде баламен
шыншыл болу керек. Төртіншіден, балада ғибадат ... ... ... ... ... олар ... сұрақтар сұрайды. Мұндай жағдайда әке –
шеше ... ... ... ... ... ... қажет. Бесіншіден,
әрбір баланың тұлғалық ... ... ... ... ... ... және байсалдылықты негіз етіп
ұстануы ... ... ... сенімділік ауасын қалыптастыру, жанұя
мүшелері біріне сенімді ... ... ... балалар әке–шешеге
еліктегендіктен, олар балаларына үлгі болуды жалғастыра беруі ... ... ... ... ... ... бала ... және көп балалы болуға
деген табиғи қалауды салған. Бала туа салысымен кез ... ... ... өзге еш ... тең келмейтін қуаныш келеді. Бала - өмірдің мәні.
Егер сіздің балаңыз бақытты болса, сіз де өзіңізді ... ... ... ... де ... ... айтуынша, балаларға деген махаббат және көп балалы
болуды қалау – адамзаттың тума табиғи ... Бұл ... ... тән, ... ол бай ... ... – кедей болсын. Бұл ... ... ұлы ... ... ... ... ... 132 -134-
аяттарында айтады: «Сендерді білген нәрселеріңмен қамтамасыз еткен Алладан
қорқыңдар. ... ... ... ... Бақшалар, бұлақтар берген
(Аллаһтан қорқыңдар)»
Ислам пайда болғаннан бастап пәк және кіршіксіз болған дін, ол ... ... ... ... ұрпақ жалғастыруға деген табиғи қалауына
қарсы шықпайды. ... ол – ... ... ... ... ... қалыптастыратын дін. Ислам ождандылықты, ізгі ниеттілікті және игі
амалдарды, әсіресе ата – анаға деген ізгі ...... ... ... Құранда және Пайғамбарымыздың сүннетінде толық ашылған және өмірдің
барлық жақтарын қамтиды.
Бақыт қажы Ізтілеуұлы ислами тәрбие жөнінде ... деп ... ... ... ... ... имандылық жөнінен, бұл жерде
молда болып кету емес. Бұл ... сыр ... ... ... ғылым, ол-
әдептілік, ол-мәдениеттілік. Жастар, балаларымыз Отанымыздың ... ... ... ... Тумақ бар да өлмек бар деген ... ... ... ... «Ей, ... ... ... тәрбиелеңдер» дейді. Тәрбие отбасынан басталады. Әрбір әке өз
баласын жақсылық жасауға, ... ... ... ... ... ... [16, 64 ... баласы XXI ғасырға орасан зор ғылыми–техникалық дәрежелермен
аяқ ... ... ... ... радионы, телеарнаны, компьютерді және т.б.
озық жетілген техниканы ... ... даму тек қана ... ... анықталмайды, ол бірінші орында
қоғамдағы махаббат, құрметтілік, мейірімділік және т.б. ... ... ... сау және ... ... ең ... ... қамқорлық жасайды. Бұл
жақсы бастамаларды тәрбиелеу және оны қолдап ... және ... ... бастамасын түп-тамырымен алып тастау.
Жыл сайын біздің ел балалар қорғау күнін тойлайды. Бірақ ... ... ең ... неде ... ... ең ... да алғашқы қадам осы тұрғыда Ислам дінімізде. ... ... ... ... ... мен ... бар.
Аллаһ тағала қасиетті Құранда былай дейді:
«Ей, мүміндер! Өздеріңді әрі үй-іштеріңді отыны адамдар мен ... ... ... Оның ... ... жуан ... ... Аллаһтың өздеріне берген әмірлеріне қарсы келмейді. Не ... ... ... ... «Балаларды бағалаңыздар және жақсы тәрбие
беріңіздер» және балаға ең ... ... ... тәрбие»[7, 12 б].
Ислам әке болсам деп ниет білдірген адамды салиқалы әйел табудан және
үйленуден де алдын ала жауапкершілікке шақырады.
Әбу ... ... ... ... ... «Әйелді төрт санат
бойынша таңдайды. Біріншісі – оның сұлулығы бойынша; ...... ... ... – оның ... жағдайы бойынша; төртіншісі –
оның имандылығы ... ... ... ...... - ... Осы ... ғылыми тұрғыда бір дәлелденген факті келтірген жөн: ... ... бала ата ... ... ... ... өз
бойына сіңдіріп алады екен. Оның ішінде: мінез – құлқы, тіпті қылықтары
бар.
Балаға ... ... ... ... ... ... ... жылдары
осының бәрін балаға шешесі беруі тиіс. Айта кететін жайт, мұның ... ... бір ... ... ... ... шығып кетпеу керек,
өйткені шексіз махаббат баланы өзімшілдік пен тәуелділікке әкеп соқтырады.
Өз сезімін ұстай ... ... бұл ... ... ... ... босқа жылаудан өзін-өзі ұстауын тәрбиелеуге тиісті.
Бақылауға ең керекті мәселелер:
• ұйқы уақыты
• тамақ уақыты және ... ... ... ... ... ... сөйлесу әдебі.[87, 105 б]
Бала өз қалауын саналы ... ... ... шектейтін негіз
қалыптастырып алуы қажет.
«Халықта дана сөз бар: «Адам барлық қасиеттерімен туады-жақсы да, ... ... ... ... ... ... Яғни ... еш
уақытта баласына берген уәдесін орындамай қоймау керек. [90, 58 б]
Ислам баланы тепе-теңдік және үйлесімділікте тәрбиелеуге ... ... ... ... беру, тиым салусыз, қолдау жазалаусыз болмайды, ... ... ... ... ... төңірегінде болуы керек. Бақылау
бұл тәрбиенің ең басты элементі.
Тәрбиелеу әдістерін әрдайым Құран мен суннадан алып, ... ... үшін ... ... сұрап отыру қажет. Әке отбасының басшысы және ең
алдымен Аллаһтың алдында баласын қалай тәрбиелегені жөнінде жауапкер екенін
әрқашан есте ... ... ... етіп тәрбиелеген баласы жәннәт қақпасының алдында
отырады екен. Баласы айтады: «Менің әке-шешем кірмейінше мен ... ... ... ... ... тәрбиелеп үлгілі амалдармен өсіргені үшін
алғыс алады. Бұған дәлел мына бір хадис, «бір әйел қажылық өтеу ... ... алып ... ... ... ... да қажылық болып
есептеле ме?» .Пайғамбар жауап береді: «иә, және ... да ... ... әсер ... төрт факторды атап өтуге болады:
От басы. Сыртқы орта ... ... ... және ... осы факторлар баланың толыққанды дамуында тең әсер ... бұл ... ... ... ... ... ... онда тәрбие де
үйлесімді, әрі толыққанды болады. Егер де бір факторы дұрыс болмаса тәрбие
де ақсайтыны анық. Мысалы, мынандай ... анық ... ... ... ұрыс-керіс, төмен саналылық) бала өмірге келсе,
балаға қолдан келгенше жақсы орта қалыптастыруға тырысу керек, кейін барып
мінез-құлқының жаман ... ... ... ... 95 ... шыр етіп ... ... бала ата-анасымен, әсіресе, анасымен
етене жақын болады. Сонау бір кездің ... ... ... ... ... ... ешқандай шаруа істемеген, өз баласына
тәрбие бермеген, өз ... ... ... ана, ол- ана ... Ол сөз ... ... ... адамдай қарайды, оған деген ешқандай мейірімділік
жасамайды. ... ... өмір ... бала ... өз ... болғанда да
өзін жалғыз, жат сезінеді. Өз басының жағдайын жасайды, бірте-бірте осы
жағдаят ... ... алып ... (Маркс К., Энгельс Ф. Тәрбие
туралы. II-том 247 –бет).[88, 35 б].
Шындығында да ... ... ... ... ... ... әсер ететіні белгілі жайт. Баланың ана мейірімін сезінбеуі оның
келешектегі мінез-құлқының нашар болуына негіз қалайды.
Тағы да айта ... бала ... ... ... Бала мінезін түсіне отыра, ата-ана беделінің қысымы мен баланың ... өзі ... ... ... дәл ... таба білу ... ... балаға әсері өзіндік ерекшелігімен көзге түседі: бала өз
үйінде ғана шын ... ... ... ішіп – ... ... ... сөз, ... күтеді. Басқа жерде байқала бермейтін қасиеті білінеді.
От басында бала үлкендерге еліктеуді үйренеді, өмірге қажетті тәжірибе
жинақтайды.
«Кейбір ... ... деп ... семьядан бір адамның кетуінің өзі
балаға көп жеңілдік туғызатынын ... ... ... ... сол ... әр ... әр ... әсерін тигізеді.
Сол себептен де балалар психикасының маманы М.И. Буяновтың «жағдайсыз
семьядағы бала» деген кітабындағы тұжырымдармен келіспеске ... ... деп ... «... ... ... ... да белгілері барына
қарамастан, ең бірінші, тәрбие мәселесі ақсап жатқан семьяға жатқызу арқылы
анықтауға ... 120 ... ... ... кемшіліктер, сөз жоқ, ең алдымен, ата-ананың
баламен теріс қарым-қатынасынан және де семья мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ағаттықтың әсерінен екені
көрсетіледі.
Мұсылмандардың бала тууының және санының көбеюіне ... ... ... рұқсат етілген. Пайғамбар айтқан: ... ... ... ... ... ... ... үйленіңдер, мен қайта тірілу күні үмметімнің
көптігімен мақтан тұтатындай». Мұсылман ... дені сау ... ... отыра, Аллаһқа құлшылық ете алу үшін көп ... ... ... тосқауыл жасау деген сияқты амалдардан алыс болу, тек өте
қажет жағдайда қолдану. Бірақ егер де аса ... ... ... етіледі.
Мысалы, егер де әйел қандай да бір жатыр ауруымен ... ... бала ... зиян ... ... ... ... кезекті бала көтеруге
денсаулығы әлсіз болса қолдан тосқауыл жасау рұқсат етіледі.
Егер әйел адам аналық жауапкершіліктен қашып немесе ... ... ... өзіне ұнайтындай етіп қалыптастыру үшін – осы сияқты себептер үшін
бала ... ... қою ... ... тиым салынады. Қазіргі қоғамдағы
көп әйелден осындай себептерден үйлерінде ит немесе ... ... ... Сонымен бірге, кедейшіліктен қорқып отбасында адам санын көбейтуді
тоқтатуға рұқсат берілмейді. Аллаһ тағала ризық беруші және ... ... ... аш, киімсіз, білімсіз т.с.с. қалтырмайды. Үйдің құрылуының ең
берік, мықты ететін фундамент болса, сәбидің жан –дүниесінің ... оның ... ... ... ... ... – ана балалардың бірін екіншілерінен артық санап бөлуге тыйым
салады.Балалар арасында әділетсіздік ... ... ... ... ... ... Біреуі менмен, өркөкірек, тек мен ғана жақсымын десе, ал
керісінше екінші біреуінде тек мен ғана жаманмын ... ой ... ... жөнінде көп хадистер бар. Солардың бірінде: Башир ұлын ... ... ... «Иә, ... мен ұлым ән – ... алып ... сізді куә еткім келеді», - деді. Сонда Расулуллаһ:
«Сіз барлық ... ... ... ... ... ... болса, менен басқа біреуді куә етіңіз.
Кейін Расулуллаһ Баширден – Балаларыңыз жақсылықты бірдей көргені сені
қуандырмай ма?», - деп сұрағанда, Башир: ... ... - деп ... ... болса, мен әділетсіз істе куәгер бола алмаймын», деп
жауап берді[24, 104 б].
Бала туылғаннан кейін, мейлі ол қыз ... ... ұл ... ... ... ... ... оның өмірінің сақталуын қамтамасыз етуді
бұйырады. «Мухаммед, (Оларға): «Келіңдер, сендерге Раббыларыңның ... ... « Оған еш ... ... ... әке – ... ... жарлылықтан балаларыңды өлтірмеңдер» де. Сендерді де оларды да
біз ... ... ... ... де ... де
жақындамаңдар. Және де Аллаһ арам еткен кісіні өлтірмеңдер, жазықты ... ... ... ... Аллаһ әмір етті. Әрине түсінерсіңдер» (де)»
Қалай ... да ... ... ... ... ... ... бастау алатынын ұмытпайық ағайын! «Табалдырықтан
биік тау жоқ» ... ... ... ... ... – отбасынан биік
ештеңе жоқ!.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бұл ... ... ... әр адам бұл ... ... ... негізін дұрыс қалап кетуіміз міндетті. Әр адам өз ұрпағын
дұрыс тәрбиелесе қоғамымызда қой ... ... ... заман
болар еді. Ислам тәрбиесін анықтау үшін оған дейінгі ... ... ... ... өте ... ... да жұмыс барысында
ең әуелі тәрбие, оның мақсаты, даму тарихы және басқа ... ... мен әдіс – ... ... тура ... ата – ... да бұл ... шеткері қалмаған. Қазақтың
мақал – мәтелдері, ... ... осы ... ... О ... ... ... ұғымына көп мән берілген. Қазақи тәрбие салт дәстүрлерде
кеңінен қамтылған.
Дүниеге ... ... ... ... ... ... орындалу керек болған міндеттері көп. Ұрпақ тәрбиесін ислам ... ... ... ... ... адам ... тиіс. Ұрпақ дүние
тіршілігінің сәні. Аллаһ әрбір адамды жақсы көреді, олардың бақытты өмір
сүрулерін ... Сол үшін осы ... ... ... ... Ұрпақ тәрбиесіне немқұрайлы қараудың зардаптары ата – анасына
және қоғамға да зиян болып қайтады. ... ... ... бұл ... де ... көре алмайды, ахиретте де Аллаһтың
алдында жауап береді.
- Ұрпақ тәрбиесі үлкен ғылым және қай заман болса да ... Бұл ... ... жеке – жеке ... ... ... жақсы ат қою, ақиқа сою, құран, ілім ... ... ... ... тағы ... ... ... бала дұрыс тұлға болып қалыптасады.
- Адам Тағала адам баласын ең биік ... ... ... ... заңдары адамға деген ерекше махаббат екенін
және сондай биік деңгейде өмір сүруі үшін ... ... ... ... ... ... ... қайнар көздері болған Құран ... ... ... ... ... - әлем ... ең ... байлығы, бүкіл мұсылман қауымының
қасиетті кітабы.Құран адамдарды татулыққа, ізгілікке, теңдікке ... ... ... ... ... ... адамгершілікті,
сүйіспеншілікті, көркем мінез, рухани пәктікті, адал еңбек ... ... ... ... Құран – негізгі тәрбиенің көзі, ... ... ... ... ... қырқысқан ру-тайпалар Құран арқылы
арасынан қыл өтпейтін дос атанып, аға-бауырлық ... ... ... ... ауыз ... ... түйіні иманы кәміл ата-
аналар өздерінің перзенттеріне жақсы тәлім – ... беру ... ғана ... ... ... Ал, ... ... болып саналатын ата – ана,
«Арбаның алдыңғы дөңгелегі қалай ... ... да ... ... ... атамыз. Ал егер ата – ананың бойында ислами мінез – ... ... ... жақсы бол деп айта алады.
Сондықтан да, «Балалар ата-анасының айнасы», - деп ... ... ... ... ... ... ... қалмаймын десең, бесігіңді
түзе», дегенінің өзі тәрбиенің әу бастан екенінің нышаны. Ендеше еліміздің
болашағы болатын жас ұрпаққа ... ... ... қалауынан кейін ата –
ананың қолында емес пе? Олай ... ата – ана ең ... өзін ... үлгі ... дәрежеге жетуі керек.
Жастар қоғамның болашақ-тәрбиешілері. Қоғамның тағдыры ... ... жас ... ... ... сай ... етіп дайындау – аса
маңызды міндет. Ұлы ғалым ... ... ... тәрбиесіз білім
адамзат жинаған құндылыққа зиянын тигізеді.
Елбасы Н.Назарбаев: «Біздің балаларымыз бен немерелеріміз бабаларының
игі дәстүрін ... ... ... ... ... ... әлемге сыйлы
өз елінің азаматтары болады» деп, үлкен үміт артады. Халқымыздың ... ... ... ... бар ... ... әдебиеттер тізімі
1. Халифа Алтай. Құран Кәрім қазақша мағына және ...... ... ... ... ... ... 1991. – б
2. Паттеев М. И. Құран кімнің сөзі. – Алматы: «Алтын қалам баспасы»,
2004. – 224 б
3. Әділбаев А. ... ...... ... қалам баспасы», 2005.
– 288б
4. Дағайқызы С. Аударған. – Соңғы пайғамбар хазірет Мұхаммедтің
өмірбаяны. – Анкара: 1997. – ... ... ... ... ... құндылықтар. – Алматы: «Шапағат Нұр»,
2006. – 96б
6. Меңлібеков М. Құран Кәрім ілімдеріне кіріспе. – Алматы: «Әлбаракат»,
2005. – 144б
7. ... иман өзі ... жол. – ... «Халифа Алтай Халықаралық
қайырымдылық қоры», 2007. – 336 б
8. Қазақстан Республикасының конституциясы. Алматы : «Жеті жарғы»,
1996. – 48 ... ... Д. Ө. ... асыл тәжі. – А., «Алтын қалам»,2003.–600 б.
10. Абай тағылымы. Алматы : «Жазушы» , 2002. – 296 ... ... Е. ... тәрбие. – Алматы: «Шапағат – Нұр
баспасы», 2002. – 300 б.
12. Садық Д. Жанұя бақыты. – ... ... ... 2006. – 280 ... Шарманов Т. Шапағат – Нұр журналы //Отбасы және Денсаулық // Алматы:
№11 2005. –32 ... ... ... Жан ... ... //2000. – №11-12
15. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері. – Алматы: «Әл-Фараби»,
1995. – 462 ... ... С. Ел ... ... ... ...... «Ғибрат»,
2008. – 212 б.
17. Ахмадиев С. Р. Ислам дініндегі ұрпақ тәрбиесі. – Алматы: «Нұр-
Мүбарак», 2009. – 64 б
18. Ғабдуллин М. ... ... ... ... А.: ... ... б
19. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалiмдердi оқушыларға ұлттық ... ... ... мен практикасы,Тараз: 2001. – 343 б.
20. Әз-Зубайди // ... ... Қ. ... ... – Алматы: «Кәусар-
саяхат»ЖШС, 2008. – 752б.
21. Игенбаева Б.Қ. Адамгершілік сабақтары. – А., «Дәуір», 2001. – ... ... М. ... ... ... қылу ... Алматы:
«Рауан»,1993. –112б
23. Тұрғынұлы Ә. Мұсылман отбасының негіздері. – Алматы: ... – 178 ... ... ... Хабарсыз қалғандарға насихаттар.
25. Алпарслан Өзязыжы. Арақ ... және ... ... ... // түрік
тілінен аударған Дағайқызы С. – Түркия: ... 1998. – ... ... С.А. ... ... тәрбие. – Алматы: «Бiлiм»,1995. – 232б
27. Алтынсарин Ы.Мұсылманшықтың тұтқасы //дайындаған Сейдімбеков А. ... ТПО ... 1991. – ... ... // ... ... –№ 5-6 2004. ... Әлiмбаев М. Халық ғажап тәлiмгер. – Алматы: «Рауан»,1994. – 144 б.
30. Сандыбаева Г.Ж. Иманды қыз ибалы ...... ... 2008.
– 44б
31. Смайлова М. Тәрбие жұмыстарының негіздері // Қазақстан мектебі
1992. – ... ... Б. ... ұя ... ... «Жазушы», 1975.– 383 б
33. Құрсабаев М.Қ. Сейтен әлемi және ... ... ... еңбек) . – Көкшетау: 2004. – 195 б
34. Жебесін Г. Ақыл-ойдың азғындауы. – ... ... ... Яшар К. ... арналған қырық әңгіме // түрікшеден аударған
Ералиев Ж. Алматы: «Хайретин Өзтүрік», 2003 . – ... ... ... ... ... 2002. – 528 с
37. Абдусамат М. Босағаң ... ... ... //Алдаспан, 2002. –№1-2
38. Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла. –Алматы: «Ана тілі»,1998. – 160б
39. ... Ж.Б. ... ... педагогикасы арқылы
адамгершiлiкке тәрбиелеу. – Алматы, 1994. – 159б
40. ... С. Жеті ...... «Ана ... 2000. – ... ... Л.Т. ... мектептерiнде оқушыларды патриотизмге
тәрбиелеудiң дамуы ... 1993. – 420 ... ... Ә.Әдептілік //Өмір. – Алматы: «Кітап», 2001. –№1
43. Төлеубекова Р.К. Бала тәрбиесiндегi халықтық педагогика. – ... . – 140 ... ... А. ... ... тәрбие // Алдаспан, 2005. – №3-4. -
45. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., «Ғылым», 1995. – 184 б
46. Абай ... ... елім ... ... ... 1995. – 215 б
47. Беркімбаева Ш.К.,- Оқушыларға ұлттық тәрбие берудің педагогикалық
мазмұны, Этнопедагогика, №1.–2005, 12-15 бб.
48. ... ... ... ... 2008.–159 б

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы52 бет
Ислами тәрбие33 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абайдың исламиятқа қатысы7 бет
Ауғанстан Ислам Республикасы5 бет
Бала тәрбиесіндегі ислам мен дәстүр5 бет
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасындағы діни ахуал: қатынастар мен үрдістер. Ислам діні62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь