Репортаж жанры

Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау. Репортаж . жауынгер жанр
1.1. Репортаж жанрына қойылатын басты талаптар
1.2. Қазақ баспасөзіндегі: «Ана тілі», «Дала мен қала», «Алматы
ақшамы» газеттеріндегі репортаж жанры
ІІ тарау. Репортер . шеберлік шыңы
2.1. Қайнар Олжай . репортер журналист
2.2. Студенттің өз шығармашылығынан
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста репортаж жанрына теориялық негізде анықтама беріліп, оған қойылатын басты талаптар, жанрдың композициялық құрылымы, публицистикадағы өзге жанрлармен ұқсастығы, орыс және қазақ теоретиктерінің еңбектерінің негізінде зерттеледі.
Сонымен қатар, «Ана тілі», «Дала мен қала», «Жас қазақ», «Алматы ақшамы» газеттерінде жарыққа шыққан репортаждарға шолу жасалып, жарияланымдардағы репортаждар толық талданады, репортердің репортаж жазу шеберлігі талқыланады. Белгілі журналист Қ.Олжайдың «Президент пырағы» еңбегінде публицистің репортерлік қыры зерттелді.
Зерттеудің соңғы бөлімінде студенттің өз шығармашылығына шолу жасалып, репортаждарына жанрға сай сипаттама беріледі, репортаж талаптарына сәйкес келмейтін кемшіліктері талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ақпараттар ағыны қашан да адамзат ғұмырынан тыс қалмағандығын ескерсек, жаһандағы жаңалықтар мен әлемдегі саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени өзгерістерді қалың бұқараға танытып, хабардар етуде журналистика мамандарының алар орны ерекше. Осы орайда, көсемсөз шеберлерінің күнделікті ақпараттар ағыны мен қоғамның өзекті деген мәселелерін жұртшылық назарына қалай және қандай әдіс-тәсілмен ұсынады деген заңды сауал туындайды. Тележурналистер әлемдегі түрлі ақпарды көгілдір экран көмегімен көрермендермен қауыштырса, газет тілшілері қоғамдағы тың жаңалықтар мен өмірдегі өрнекті өзгерістерді басылым бетінде тізілген мақалалар топтамасымен, салиқалы сұхбаттармен, есеп, заметкалармен, журналистің ізденісін талап ететін зерттеу, сараптамалық мақалалармен, репортаж, очерктермен оқырман қауымға тіршілік тынысын танытады. Аталған жанрлардың барлығы қазақ басылым беттерінде көрініс тапқанымен, олардың ішінде сирек кезедесетін жанрлар да бар. Солардың бірі – репортаж.
        
        Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау. Репортаж – жауынгер жанр
1.1. Репортаж жанрына қойылатын басты талаптар
1.2. Қазақ баспасөзіндегі: «Ана тілі», «Дала мен ... ... ... газеттеріндегі репортаж жанры
ІІ тарау. Репортер – шеберлік шыңы
2.1. Қайнар Олжай – репортер журналист
2.2. Студенттің өз ... ... ... ... ... ... ... жұмыста репортаж жанрына теориялық негізде анықтама беріліп, оған қойылатын басты талаптар, жанрдың композициялық құрылымы, ... өзге ... ... орыс және қазақ теоретиктерінің еңбектерінің негізінде зерттеледі. ... ... «Ана ... ... мен ... «Жас ... «Алматы ақшамы» газеттерінде жарыққа шыққан репортаждарға шолу жасалып, жарияланымдардағы репортаждар толық талданады, репортердің репортаж жазу шеберлігі талқыланады. Белгілі журналист Қ.Олжайдың ... ... ... ... ... қыры ...
Зерттеудің соңғы бөлімінде студенттің өз шығармашылығына шолу жасалып, ... ... сай ... ... ... ... сәйкес келмейтін кемшіліктері талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ақпараттар ағыны қашан да ... ... тыс ... ескерсек, жаһандағы жаңалықтар мен әлемдегі саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени өзгерістерді қалың бұқараға танытып, хабардар етуде журналистика ... алар орны ... Осы ... ... шеберлерінің күнделікті ақпараттар ағыны мен қоғамның өзекті деген мәселелерін жұртшылық назарына ... және ... ... ... ... ... сауал туындайды. Тележурналистер әлемдегі түрлі ақпарды көгілдір экран көмегімен көрермендермен қауыштырса, газет тілшілері қоғамдағы тың жаңалықтар мен ... ... ... басылым бетінде тізілген мақалалар топтамасымен, салиқалы сұхбаттармен, есеп, заметкалармен, журналистің ізденісін талап ... ... ... ... репортаж, очерктермен оқырман қауымға тіршілік тынысын танытады. ... ... ... қазақ басылым беттерінде көрініс тапқанымен, олардың ішінде сирек кезедесетін жанрлар да бар. Солардың бірі – ... ... ... ғылымында жанр болып қалыптасқаннан бері, ежелден қаламы қарымды журналистердің сүйікті жанрларының бірі. Жанр бүгінгі күнде де, ... ... ... пен ... ... пен фактінің, дәлдіктің, асқан шеберліктің символы ретінде белгілі. Репортаждың жауынгер жанр атанып, оқырманның іздеп оқитын туындысына айналуына не себеп? Оны өзге ... ... ... ... бар? Аталған сауалдарға жауап іздеп, қазақ басылымдарындағы (2008-2010) ... ... ... ... ... ... ... жұмысымның тақырыбы етіп таңдауым да жанрдың қыр-сырымен терең танысып, тың мағлұматтар алумызға жол ашады деген сенімдемін. Сондықтан бүгінгі ... ... ... репортаж жанрының көрініс табуы, оның жанр ретіндегі ерекшеліктері мен талаптарына сай ... ...... өзекті етеді.
Зерттеудің нысаны – репортаждың баспасөздегі ролін ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Репортаж жанры баспасөз беттерінде қалыптасып, өзіндік сипатқа ие болған соң, жанрды зерттеуші ғалымдар да аз ... ... ... ... оның өзге ... ... ... зерттеуде орыс ғалымдарының үлесі ерекше. Олар: В.Н.Вахуров, Н.Н.Кохтев, Г.Я.Солганик, В.И.Власов, А.В.Гребнев, И.А.Зубков, Г.М.Кондратенко, А.З.Окороков, Б.И.Стукалин, Б.Г.Яковлев, Б.В.Стрельцов, В.Е.Николаев, В.В.Ворошилов, ... ... ... ... ... ...
Қазақ журналистикасындағы репортаж жанрын зерттеген ғалымдар Т.Амандосов, Т. Қожакеев, М.Барманқұлов, К.Қамзин, Д.Баялиева еңбектерінде жанрға жан-жақты ... ... оның ... ... ... ерекшеліктері қарастырылады.
Зерттеудің хронологиялық мерзімі. Дипломдық жұмыс 2008-2010 жылдар аралығын қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... оған теориялық негізде анықтама беру, репортаждың кешегісі мен ... шолу ... ... ... ... ... ... репортаж жазу өнеріндегі шеберліктерін талдау және өзімнің репортаждар жанрдағы шығармаларыма тоқталып, оларды әділ бағалау, туындылардан ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымды төмендегідей тарауларға жіктеп, қарастырғанды жөн ... ... ... ... ... тән ерекшеліктері мен жазылу стилін, репортаждың тілін талдау.
Репортаждың түрлеріне тоқталып, олардың бір-бірінен ерекшелейтін айырмашылықтарына тоқталу
Жанрдың өткені мен ... шолу ... ... және ... жандану үдерісіне мән беру
«Дала мен қала» - «Арнайы репортаж» айдарына, «Ана тілі» - «Түнгі қала ұйықтамайды» ... ... «Жас ... ... ... ... ... беру үлгісін талдау
Репортаж жазу өнерінің майталманы Қ.Олжайдың «Президент пырағы» репортаждар жинағының сырын ашу, көсемсөзшінің ... жазу ... ... қойылатын талаптарды ескеріп, өз репортаждарымнан жанр элементтерін анықтап, бағалау
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... ... «Арнайы репортаж» айдарымен көрініс тапқанымен олардың жанр талаптарына сай жазылмағаны анықталды.
Репортаж жанрында қалам тербеген жас журналистердің репортаж жазу ... ... мен ... ... ... «Дала мен қала», «Жас қазақ», «Алматы ақшамы» газеттеріндегі ... ... ... ... ... мерзімді басылымдардағы репортаждардың жанрлық сипаты анықталып, репортаждың қай түріне жататыны дәлелденді.
Публицист Қ.Олжайдың «Президент пырағы» еңбегіндегі репортерлік қыры талданып, оның ... жазу ... ... репортаждарымдағы жанрлық ерекшеліктер мен кемшіліктер сарапталып, өзімнің репортаж жазудағы шеберлігім шыңдалды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық ... ... екі ... төрт ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау. Репортаж – жауынгер жанр
Репортаж ... XIX ... ... ... ... ... Латынның «reportare» - «хабарлау», «баяндау» мағынасын беретін «репортаж» ұғымы алғашында (Еуропа мен Ресейде күнделікті мерзімді басылымның ... ... сот ... мен ... дебаттары, түрлі басқосуларды оқырмандарға болған оқиғаны айна-қатесіз жеткізу мақсатында дүниеге келген болатын. ««Репортаж» термині қолданысқа енбеген күннің өзінде, кейбір материалдарда ... ... ... біліне бастаған. Авторлар болған оқиғаны оқырманға үстіртін баяндап қана ... оның ... ... ... ... ... әсерлі тілмен ұсынуға тырысқан. Оқырмандарды да тілі жатық, жазылу стилімен оларды түрлі сезімге бөлеп, ... жете ... ... ... еді. ... баспасөзде: реакциялық және қарқынды-үдемелі екі басты бағыттардың қалыптасуы – репортаждың негізі белгілерінің тууына, оның жанрлық ерекшеліктерінің бекуіне себеп болды. ХІХ ғ. ... ... ... ... ... АҚШ, Ресей баспасөзі репортаж арқылы халыққа сол кездегі маңызды оқиғаларды (қылмыстық істер мен ... ... ... ... ... т.б.) ... ... [1] Кейін келе басылымдарда «репортаж» ақпараттық сипатқа ие болып, оқырман аталған жанрды «есеп» жанры ретінде қабылдады. ... ... ... ... жанрының пайда болуын очерк жанрымен байланыстырады. Ол: «Бастапқы кезеңде «репортаж» деген айдармен очерк жанрының элементтері ... осы ... ... ... «репортаждар» легі басылымдардан көрініс тапқан еді. Осылайша, Батыстың маңдайалды репортерлері Джон Рид, Эгон ... Киш, ... ... Юлиус Фучик және т.б «репортаж» жанрында жарық көрген туындыларын репортаждан гөрі очерк жанрына ... ... ... ... ... [2] ... жанр жайлы белгілі Ресей ғалымы Б.В.Стрельцов өз кітабында былай деп жазады: «Журналистика мен көркем әдебиет тарихында есімдері алтын әріппен ... ... ... ... ...... ... зор мүмкіндіктерінің дәлелі іспетті. Мысалы: Чарлз Диккенс өзінің әдеби-шығармашылық жолын репортаж жазудан бастаған болатын. Оның репортаждары Лондондық газеттер беттерінде жарыққа ... Сол ... Джон Рид ... ... ... атты ... топтамасымен танылған. Аталған еңбектен соң жазушы әңгіме, повесть, роман жанрларында қалам тербей бастады. Ал, Теодор Драйзер Чикаго, Сент-Луис, Питсбург, Нью-Йорк, ... ... ... ... ... атқарса, Эрнест Хемингуэй өмірінің соңына дейін репортаж жанрында қалам сілтеді. Эгон Эрвин Киштың да репортаждары жұртшылыққа кеңінен танымал». [3] Ал, ... ... ... ... ... ... ... Т.С.Амандосов репортаждың тарихы жөнінде: «Алғашқы уақыттарда ағылшын парламентінің мәжілістері туралы берілген хабарларды репортаж деп атаған. ... ... ...... ... баспасөз өкілдері – репортерлер болған. Орыстың баспасөзінің тарихына, онда баспасөз жанрлары, оның ... ... ... ... ... көз ... ... өткен ғасырдың жетпісінші жылдарында кең қолданыла басталғаны байқалады. Бұл жанр әсіресе «Новое время», «Русские ведомости», «Русское слово» және басқа Мәскеулік ... ... ... әр ... ... де жиі көрінді. Ал, сексенінші-тоқсаныншы жылдарда Ресейде ... ... ... де шыға ... Бұл ... ... ... шебері В.А. Гитляровскийді бірінші атау керек. Бұл жанрға ұлы жазушы М.Горкийдің де зор маңыз бергені белгілі. Ал оның ... ... және ... ... газеттерінде жарияланған Нижегород жәрмеңкесін әңгімелейтін корреспонденциялары репортаж стилінде жазылған» деген. [4] Қазақ көсемсөз ... ... мен ... ... ... ... етіп, журналистика жанрларының бүгінгі түр-сипатын тыңғылықты зерттеген К.Қамзин өз еңбегінде репортаж элементтерін қазақ жырларының мәтінінен таба ... ... ... ... өтеді,
Сонда бір көшке жетеді.
Көш алдында қараса,
Бір қыз кетіп барады:
Шытырма көйлек етінде,
Нұр-сәулесі бетінде,
Бұралып кетіп ... қызы ... екен деп Қыз ... ... қасына
Базарбайдың Төлеген.
Артынан келген Қаршыға:
«Жібек емес», - деген соң,
Онан да өтіп жөнелген.
Жырдағы кеңістік пен ... ... ... ... маңғаз жүрісімен, басқа халыққа ұқсамайтын ұлттық үрдіс желісімен жымдаса кетеді. Ат жалын тартып мінген қазақтың екпіні мен жыр ... ... ... ... ... өтіп ... ... жанды картинасын береді, ықылым замандағы көші-қон қызығын оқырманның көз алдына елестетеді. Сән-салтанаты жарасқан түйелі мен аттылар тізбегі процестік кезегін ... ... ... ... бет ... ... Көсемсөзші – жырау сапалық өрнектерді өсіре түсу мақсатында одан әрі бастырмалата толғайды. Сөйтіп, оқиға барысы шырындалады, қоюланады, кемелденеді. Арғымақ ... ... иесі – ... ғана тән ... ... ... ... лықси қаптап тырады, оқырманның мүлгіп жатқан жадына ... ... ауыз ... ... ... репортаждық элементтердің ұлттық стилін шоқтай жайнатып, отын әуелете түседі. Әрине, осындайда біз журналистика жанрларына ... ... ... да ... ... ... ... оған қажетті адами қасиеттерді кейбір зерттеушілер санамалап та кетеді. Заманауи технологиялық әдістерді алға шығарғанның өзінде де, қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ұмыта аламыз. Қазіргі талап-тілектердің өзі де сол ертедегі үрдістерден тарамдалып жатады. Сондықтан да болар М.Н.Ким өзінің репортаж туралы ... ... ... ... көзі ... ... түрік болуы керек. Осы ретте оның жады өтіп жатқан оқиғаны қалт ... ... ... ... Реопртер назарынан бірде-бір елеулі деталь тыс қалмағаны жөн. Ол адамның бет-жүзін, ... ... мен ішкі ... оқиға жағдайын, табиғи орта ерекшеліктерін есінде сақтай білу керек. Журналистің оқиғаға қатысушылар сөзін диктофонға жазып алуға әрдайым мүмкіндігі бола ... ... тек қана өз ... ... тура ... оны ұдайы шыңдап отыру керек. Репортер үшін «жаттыққан назардың» ... ... бар. ... ... жанары айналадан көз тоқтатар маңызды дәнеңе таппай, сырғып өте шықса, кәсіпқой жан адам әрекетінің жанды, қайталанбас талай бүге-шігесін көре, ести, тап баса ... ... ... сыртқы пішініндегі, оларды қоршаған ортаға тән ұсақ-түйекті, олардың сөйлеу, ойлау және басқа ерекшеліктерін тап басуға тиіс»,-деп ... Ал, ... ... ... ... ... табылатын «Қыз Жібек» жырындағы репортаждық сарыннан жоғарыда айтылған талаптар да аулақ кетпейтінін аңғарамыз. Репортажға тән ситуациялық аймақ бірлігін, кей-кейдегі ой ... өтіп ... ... ... ... ... ... оқиға шабысына ілесіп отыруды осы лиро-эпос мәтіні қапысыз айқындап отыр. [5] Репортажға тән қасиеттерді эпостан таба ... ... ... репортажы сол дәуірден-ақ бастау алғанын алға тартады.
Кеңес дәуірінде, тың геру жылдары партия мен ауыл аймақтың жетістігін репортаж жанрында беру кең етек ... ... ... ... биыл дән дариясынан әсем келбет тапқандай құлпырып кеткен. Ақ бидайдың алтын сабақтары бастарын төмен иіп жер-анаға тағзым еткендей. Ең ... ... кең ... теңіз болып тербелген егін жай ұқыпты қолмен орналастырылғандай теп-тегіс, тап-таза. Мұсаның қуанатыны – ... ... ... нәр алып ... ... мол ... шығымы болса, көңіліне күдік алатыны – соны ысырапсыз қамбаға құю...» [6] Яғни егіс ... ... ... ... ... ... автордың бұл материалынан репортаждың элеметтері айқын байқалады. Ал, тәуелсіздік жылдарындағы ... ... көз ... ... ... ... газет беттерінен сиреп кеткені жалған емес. Немесе жанрдың нақты түр-сипатының, жазылу ерекшеліктерін, стилі мен ... ... ... меңгермегендіктен, журналистердің репортажды журналистік зерттеу, зерттеу мақаламен шатастыратыны білінеді. Осыған сәйкес, репортажға қойылатын ... ... ... оны өзге ... ... ... оқырманның газет бетіндегі репортер журналистер қаламынан туған шығармаларды оқыған соң, оның репортаж жанрында жазылғанын бірден аңғаруына себеп болатын қасиеттеріне тоқталып, ... ... ... ... ... оның ... ... жөн санадым.
«Репортаж» терминіне ғалымдар түрлі анықтама береді. Профессор Т.Қожакеев жанрға ... ... ... ... ... ... оқиға, фактіні қамту ауқымына қарай, көрсету тәсіліне, тіл, ... ... ... ... ... ... Оның ... жанрлық белгілері бар. Біріншіден, репортаж нақты бір ... ... ... ... ... болмысты ғана қамтиды. Екіншіден, репортаж басқа информациялық жанрлар сияқты, жаңалықты, оқиға, құбылысты жай ... ... көз ... ... ... ... ... болса, оқиғаның болған жері, өндіріс процесі, ондағы адамдардың көңіл-күйі де аңғартылады. ... ... ... ... өз ... орын алу, ... ... ретінмен баяндалады, яғни оған хронологиялық композиция беріледі. Бұдан оқушы оқиғаның қайдас басталып, ... ... ... ... ... оның өтісінен мағлұмат алады. Бірақ бұған қарап, репортажға болған оқиғадан басқа ... ... деп ... ... Онда сөз етіп ... ... ... де терең етіп ашуға септігін тигізетін естеліктер, тарихи документтер, ескі фактілер, статистикалық цифрлар пайдаланыла ... ... ... ... құбылысты әсерлі етіп, динамикалық қозғалыста, дамуда көрсету үшін бейнелеу, елестету, суреттеу құралдары мол қолданылады. Бесіншіден, репортажда басты ...... өзі. Оны ... ... оқиғаның басы-қасында болуға тиісті. Сонда ғана ол көрген-білгенін, сезініп-қабылдағанын ... ... ... ... ... ... ... динамикалық қозғалыс беруге мүмкіндік береді». Ал репортажға қойылатын басты талаптар жөнінде автор: «Репортаж күнделікті өмір тынысының ... мәні бар, ... ... ... ... ... тиіс. Бұл жанр ұлы оқиғалар мен сирек құбылыстарға ғана арналып жазылады деу – қате түсінік. ... ... ... куәсі болған нәрсенің барлығы тіркеле, суреттеле бермейді. Ол фотография емес, натуралистік сурет те ... Онда ... ең ... ... ... ғана ... ... солардың негізінде пікірлер айтады, түсінік, баға береді, көзқарас білдіреді, ақылға қонымды, құлыққа кіретін қоратынды жасайды, ой түйеді. Сөйтіп, бір ... ... тән ... ең ... сәттерін іріктеп көрсету арқылы қоғамымыздың даму процесін, өмір-тіршілігіміздің тынысын танытады. Репортажда ойдан шығарып, ойдан қосуға орын жоқ. Ол ... ... ... ... дәл беруге, олардың әрбір елесі шын, болған ... ... ... Жанр ... қате, кемшілік, бұрмалаушылық жіберуді ақтай алмайды. Фактіні, болмысты бұрмалау репортаждың тәрбиелік мәнін, үгіт-насихаттық ықпалын әлсіретеді. Репортаждың басты кейіпкері – ... ... ... ... ... өзі ... Демек, репортажда автордың белсенді «мені» айқын аңғарылып тұруға тиісті. Тәжірибелі репортер мұны «мен», «мен» деп өзеуреп, өзін алға ... ... ... ... ... ... ... суреттеп отырғанын аңғарта алады. Сонымен репортаж дегеніміз – журналистің немесе тілшінің өзі көрген, өзі ... ... ... қоғамдық мәнін көзге көрсете, елестете суреттеу арқылы ... ... ... Демек, репортер жай хабаршы емес, әрі суреткер. Жақсы репортаж – жаңалықты көре білу, оқиға, құбылысты суреттей білу, ол – инициатива, ол – ... ... [7] Ал, ... ... ... баспасөзінің жанрлары» кітабында автор репортажға мынадай анықтама береді: «Репортажға тән нәрселер: репортер болған оқиғаның басы-қасында, оны ... ... Ол сол ... ... қалпында суреттеп жазады, оны өз әсерлерімен, өз пікірлерімен толықтырады. Кез келген уақ-түйек оқиғалардың барлығы ... ... ... бола бермейді. Оның өзегінде елеулі қоғамдық-әлеуметтік оқиғалар жатуға ... Ол ... ... ... ... ... дамытылуы керек. Реопртаж жаңа да елеулі оқиғалар туралы жазылып, өмір шындығына сүйенеді. Тіл, стилі нәрлі де тартымды болуы керек. Егер осы ... ... ... өз ... ... өмір картиналарын дәлме-дәл күйінде баяндаса, оның баяндауы публицистикалық мәнермен әсерлі де әдемі ... ... ... ... өзі ... шығарманың бүкіл өнбойынан сезіліп тұрса, бұл газеттің ... ... бір түрі – ... болады». [4]
Жанрларды терең зерттеп, оларға теориялық негізде анықтама беріп жүрген орыс теоретиктерінің еңбектеріне көз жүгіртсек, репортаж ... ... ... ... ... ... ... – болған оқиға. Және жай, қиялдан алған оқиға емес, ақиқатқа негізделген, өмірде болған, дерек пен дәйегі, ... бар ... ... ... ... – қатаңдықты талап ететін жанр. Мұнда фактіні бұрмалап «әрлеуге» немесе ... ... ... жазу – ... қателік. Репортаждың ерекшелігі – «бояуы кеппеген» оқиға, ең соңғы ... ... ... ... ұсынатын репортажы – міне, жаңа ғана болған оқиға, немесе ол қазіргі уақытта да жалғасын табуы тиіс, я болмаса, енді ... тиіс ... ... ... [8] ... бір еңбекте: «Баспасөзде репортаж – ақпараттық жанр, газет публицистикасының белгілері басым. Репортаж авторлары өздері куә ... ... ... ... ... қана ... оның түпкі тамырына үңіліп сараптайды, материал тілін барынша байытады. Репортер – қоғамдағы өзгерістер мен ... ... ... тыс қалдырмай, оқырманға бүге-шігесіз суреттейді, болған оқиға орнынан шағын «үзіндіні» көз алдыңызға елестетеді». [9] Сонымен қатар, ... ... ...... көзі мен ... ... ... оқиғаны өз көзімен көруі тиіс. Ал, кейбір жағдайларда, репортер, ... ... ... болады. Репортажда автордың «мені» міндетті түрде байқалуы қажет. Себебі, автордың «менінен» басталған оқиға ... ... ... ары ... ... табады, автордың эмоциясы мен қатар оның осы ... ... ... ... білінеді, автор «мен» арқылы оқиғаның бақылаушысы ретінде оқырманға сюжет желісі көз алдына елестейді». [10] Ал, Б.В.Стрельцов репортаж ... ... ... береді: «Репортажда көрініс тапқан ақпарат, міндетті түрде ең ... ... ... ... ... үшін ... оқиғаның соңғы, жаңа болуының маңызы зор. Және репортаждың атына заты сәйкес репортаж атану ... ... ... ... көріп, оның қаншалықты өзекті екенін сезіне білуі керек. Бұл – жанрдың басқа жанрлардан ерекшелейтін заңдылықтарның бірі. Осыған орай, ... ... - мен ... мен естідім, мен жүріп келемін, мен ойландым, менің пайымдауымша т.б. сынды «Мені» байқалуы ... ... ... ... қолданбаған күннің өзінде, оқырман репортажды оқу барысында репортердің оқиғаның басы-қасында болғанын сезуі тиіс. Осы ... ... ... ... ... мынадай анықтама берсек болады: репортаж – бұл автордың оқиғаны сол ... ... ... ... тілі жатық, оқушының жүрегіне жете білетін стильде жазылып, репортер эмоциясы репортаждың ... ... ... ... ... [3,67б] ... жасаған анықтамаларынан шығатын қорытынды: Репортаж – автордың болған оқиға жайын өзінің қатысуымен ... ... ... әсерлі мәнермен жеткізе білетін ақпараттық публицистикалық жанр.
1.1. Репортаж жанрына қойылатын басты талаптар
«Өткен ... ... да, ... де жанр – ... ... бар ... БАҚ-нан түрлі сипатта көрініс табуы. «Жанр» термині «мәтін» ... ... ... ... мәтін маңызды үш компонентті: а) жаңалықтармен немесе қандай да бір себептен пайда болған проблемамен бұқараны хабардар ету ә) өмірден орын ... ... ... астарына үңіліп, оның жағымды және жағымсыз жақтарын көпшілікке тарқатып ... ... ... б) берілген ақпардың аудиториямен байланысы. Аталған қағидаларға сәйкес, публицистикалық мәтінді былайша бөліп ... ... ... ақпарат – заметканың барлық түрлері
Жедел әрі сараптамалық – интервью, репортаж (проблемалық, оқиғалық, оперативті, жол-жөнекей), есеп»
Ақпараттық сараптамалық – ... ... ...... хат, ... публицисикалық – очерк, эссе, фельетон, памфлет» [11]
Жоғарыдағы ... ... ... ... 1) ... 2) ... 3) оперативті болып бөлінеді. Репортаждан бөлек «жанр» ... ... ... ... ... «Жанр – үнемі өзгерісті қажет ететін ұғым. Кешегі күні «жанр» өзгеше сипатқа ие ... ... ... ... күні ... ... болатын факторлар барлық жанрларда байқалады. Ол үшін, әрине, біршама уақыт қажет. Жанрлар эволюциясына түрлі себептер әсер етуі ... ... ... және интервью жанры 20-жылдары қарқынды дами бастағанымен, 30-жылдары ... ... ... ... ... әлем ... ... байқауға болады. Осыған орай жанрлардың өзгеріске түсуінің себептерін қарастырсақ. Біріншіден, публицистика ... ... ... ... – шынайы өмір, қоғам оқиғалары. Бұл басты себептердің бірі. Екіншіден, жанрлар эволюциясы оны жасайтын теоретиктерге де ... Олар кез ... ... ... ... және ... ... тастауы да мүмкін. Яғни, теоретиктердің «араласуынсыз» жанр жанр бола алмайды. Себебі, жанрға ғылыми негізде анықтама беріп, ... ... ... да тілші ғалымдар ісі. Үшіншіден, кейбір жанрлар «өмірге қайта ... ... ... ... өзгертпей, керісінше жанданып, бұрынғыдан басқаша, жаңаша сипатқа ие болады, заманауи қалыпқа енеді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... жанрларына айналуы, немесе, керісінше болған жағдайда, жанрлар айтарлықтай өзгеріске ұшырап, өзінің ... ... ... түседі». [12] Ғалымның жанрлар эволюциясына берген пайымдарына сүйенсек, жанр әрқашан заман талабына, өмір ... сай ... ... тұратын «термин». Аталған өзгерістерді репортаж бойынан таба аламыз ба? Ол үшін, репортаждың мақсатын, міндетін, түрлерін, басқа жанрлардан айырмашылығын жіктеп ... ... ... ... ... ... ақпараттық жанр болғандықтан, оның ең бірінші мақсаты – оқырманға ақпарат ұсыну.
Репортаждың мақсаты есеппен салыстырғанда біршама күрделі әрі ... ... ... ... өзінің қатысуымен басынан соңына дейін жедел хабарлауға тырысады. Бұл – тергеуші, зерттеуші жанр.
Репортаждың зерттеу объектісі – ... орын ... ... да бір ... ... ... ... өз атынан сипаттай білген репортер – өз ісінің хас шебері.
Репортаждағы тақырып алуандығы. Репортажда көтерілетін тақырып алуандығына шек жоқ. Ол: ... та, ... те, ... репортаж да болуы ықтимал.
Жаңалық, ақпарат – репортаждың негізі. Ақпарат – ол ... ... ... ... Сондай-ақ, ақпарат – шығармашылық негізде фактімен байытылған, өзінің аудиториясымен тікелей байланысы бар жаңалықтың бір ... ... ... ... ... Рим ораторы Марком Фабием Квинтилиан ұсынған «ақпарат формуласын» өз мүмкіндіктеріне пайдаланады: нақты қандай оқиға (не нәрсе), ... ... ... ... ... ... бағады.
Репортаждың өзіне тән ішкі заңдылықтары.
Оқиғалардың динамикалық үрдісте жалғасуы. Репортажда ақпаратты оқырманға жедел түрде жеткізіп қана ... оны ... ... ... сол ... «кейіпкері» болатын күйге түсіп, оқиғаның қалай өрбитіні, оның шарықтау шегі, соңына ... ... ... ... әсер алуы ... ... ... оқулығында бұл туралы: «Репортаж – оқиғаның динамикалық түрде өрбуі, дерек пен ... ... ... эмоциясы айқын білінетін, оның болған оқиға орнында болғаны репортаж бойынан сезілетін, оқиға ... ... ... ... ... ... Ақпараттық жанрлардың бар ерекшелігі де сол – ... ... ... ... ... ... ... болуы, өзектілігі және жеделділігі. Бұл элементтер, әсіресе, репортаж бойынан анық көрініс табады». [13] Демек, ... жазу ... ... ... ... ... ... түрде жедел, оқырманға түсінікті тілмен жеткізе білуі тиіс. Алайда, кейбір жағдайда, ... ... ... ... ... мүмкін. Мұндай жағдайда репортер оқиғаны оқырманға қалай жеткізуі керек? Мұндайда репортер репортаж мәтінінде өзінің көріп-білегенін сараптап, оны фактімен байытуы ... ... ... баяу ... ... білдіртпей, болған оқиғаның оқырманға қызықты, естен кетпес детальдарын көрсетуі міндетті. Сонда ғана репортаж көпшілікті өзінің жазылу ... ... ... ... оны оқи отырып, өзін оқиғаның шын куәгері болып сезінеді.
Репортердің оқиғаны жеткізу шеберлігі. Репортажға анықтама бергенімізде, ең алдымен, ... ... ... көз алдынан бір-бірімен үйлесін тапқан сюжеттер жиынтығы, картиналар бірлестігі ретінде, өтуі керек дегенбіз. Бұл жөнінде Л.Царева былай деген еді: ... ... ... жазу ... ... ... соң бірін өрбітіп, әсерлі тілмен жаза білсе және өзінің оқиғаның басы-қасында жүргенін жазған мәтінінде оқырманға сездіріп, ... ... ... ... ... – бұл репортердің асқан шеберлігінің белгісі және оның ... ... ең ... ... бірі». [14] Демек, репортаждың өзіне тән қасиеттерінің бірі – оның ... ... ... ... ... ... оқиғаның куәгері, немесе көрермені етіп сездіре білу. Оқушы оқиға орнындағы әр процестің куәгері өзі болып, тіпті, оқиғаның тыңдарманы да ... ... ... Бұл ... жету ... ... ең ... мәтінде оқиғаға өзінің қатысқанын баяндап, оны оқырманға сюжеттер топтамасы ретінде әсерлі тілмен көркемдеуі керек.
Дәлдік пен ... ... ... ... ... жанрларға тән ерекшеліктер сынды, ойдан алып қосу немесе ойдан образ жасау, әсіресе, дәйексіз фактіге сүйену ... ... ... ... ... ... оқулығында осы турасында: «Репортажда «ойдан қосып» ақпарат айтуға орын жоқ. Жалған оқиғаның немесе ақпараттың «жылт» етер ... өзі ... ... ... ... ... ... арқау еткеніне күмән келтіруі мүмкін. Бірақ, бұл репортажды әсерлі тілмен әрлеп жазуға жол жоқ деген сөз ... ... – кино ... ... Автор оқиға барысындағы фактіні іріктеп, өзінің қатысқаны айқын ... ... ... ... ... ... айна-қатесіз дәлдікпен, фактіні еш бұрмалаусыз оқырмандарға жеткізе білу журналистің шеберлігі мен тиянақтылығын қажет ... ... ... Эгон ... Киш ... «қауіпті» жанрлар қатарына қосқан. Жанрдың «қауіптілігі» әсіресе, қарапайым жұмысшыларға қатысты болғандағын алға тартқан. Себебі, өмірдің ағы мен ... ... ... ... ... ащы-тұщысын бұқараға таныта білетін репортер ғана өз ісінің хас шебері атана алады. Қорыта айтқанда, репортаж фактіге қанық болып қана қоймай, ... ... ... де ... ... ... ... [1]
Сараптама жасау. Репортаждың өзіне тән ерекшеліктерінің бірі, мұнда автор ақпараттық сараптамалық жанрларға тән ... ... ... өз ... ... ... оқиғаның болуына не себеп, оның қалай өткенін сипаттап, нәтижесінде не ... ... ... ... ... саралап, сараптама жасауы тиіс. «Кейбір жағдайларда репортер ... ... тез, ... ... ... ... ... келеді. Алайда, репортаждың бүгінгі сипатында сараптаудың элементтері анық байқалады. Егер репортажды тек ақпараттық жанр деп ... бұл ... ... ... Себебі, репортажда автордың оқиғаға баға беруі, оны сараптауы, қорытуы сынды критерийлер болуы қажет. Осыған сәйкес, репортажда корреспонденцияның, мақаланың да ... ... ... ... ... ... ... тек оқиғаны баяндап қана қоймай, оның астарына үңіліп, қоғамдық маңызы зор проблеманы көтеруге, оның шешімін табуға асығады». [15] Көргеніміздей, ... ... ... сараптауы, бағалауы, нәтиже шағаруы сынды ерекшеліктері тән.
Репортаж мәтінінде репортер эмоциясының байқалуы. Бұл ... ... ... дарытады. Оқырман автордың оқиғаның куәгері болғанын біліп, берілген ақпараттың, ... ... ... ... көзі ... А.А.Тертычный мұны былай түсіндірген болатын: «Кез ... ... ... ... – орын ... оқиғаны аудиторияға өзінің баяндауымен, автордың «менімен» жеткізе білуі. Яғни, оқиғаны көзімен көргенін ... ... Мұны ... ... ... динамикалық оқиғалардың куәгері болғаны абзал. Және оқиғаға байланысты өз эмоциясын да жасырмауы тиіс. Мұнымен репортер аудиторияның көңілінен шыға ... ... ... ... сезімін, көңіл тебіренісін сездіреді, оқиғаға «бей-жай» қарамайтынын аңғартады». [2]
Репортаж мәтінінің тілдік-стильдік ... ... ... сан ... кезеңдерінен сыр шертіп, оны аудитория назарына еш бұқпасыз, боямасыз әкеледі. Репортажда интервью, корреспонденция, мақала, есеп жанрларының элементтері кездеседі. Сонымен ... ... ... мен оларға берілетін мінездеме, автордың оқиғаға байланысты комментарийі, авторлық байламдарда анық көрініс табады. ... ... ... сөзі латынның «composition» - «байланыстыру», «құрастыру» деген сөзінен ... ... ... ... жайлы мынадай тұжырымдама жасаған: «Журналистика тәжірибесінде репортаж мәтінін жазудың арнайы қағидалары бар. Репортаждың ең басында, сюжеттің бастамасы «өмірден бір ... ... ... көмегімен репортер оқырманды репортажға өзек болатын оқиға туралы хабардар етеді. Бұдан ары оқиғаны суреттеу басталады. Бұл ... ... ... ... ... пікір алуы, немесе диалог құруы, өзінің оқиғадан алған әсерін танытуы керек. Егер шындығына ... ... ... ... ... оқиғаны өз көзімен көргендігін сездіртуі қажет. Ал, негізгі бөлімде оқиға детальдарының тек өзектілерінің суреттеп көрсетудің маңызы ерекше. Репортажға ... ... беру ... әр ... ... да бір ... ... керек. Автордың оқиғаға қатысқаны білінуі тиіс. Тек осы талап орындалған жағдайда ғана ... ... ... ... атанады. Ал, соңында автор оқиғадан көрген-білгенін тұжырымдап, ... бір ... ... ... бағалуы тиіс. Бұл тұста репортердің «репортажды жүргізу» шеберлігі басты роль атқарады» [16].
Репортаждағы ... ... ... ... жазғанда
журналистің басты міндеті – өмір ... ... ... ... ... ... қолда бар ақпарат пен түрлі фактілер, болған оқиғалар жиынтығы, өз әсерлері мен бақылаулар, пікірлер мен ... ... ... мен ... ... ... ... біраз қиындықтарды бастан кешіреді. Себебі, осынша көп мәліметтің арасынан «ең, еңін» ... білу ... ... пен тапқырлықты, алғырлықты қажет етеді. Журналист өз шеберлігінің ... ... ... артта тастауы тиіс. Яғни, бастысы, оқиғаны бірінен соң бірін тізе бермей, тек ... ... ... ... ... ... ... ие. Тағы бір ескеретін жайт, бірнеше сюжеттерді бір-бірімен жалғап, тұтас бір оқиға желісін жасағанда, репортерге шолушы немесе зерттеуші журналистер сынды ... ... емес оның ... маңызды. Қорыта айтқанда репортер репортаж мәтінін жазғанда ... ... ... ... абзал: сюжеттер таңдау барысында эпизодтың маңыздылығына мән беру, қажет ... ... тыс ... ... ... әсерлі тілмен жеткізе білу. Бұған дәлел: «Нағыз репортаж салыстырмалы артықшылықтар беруді естен шығармайды, түрлі ... мен ... ... ... ете ... ... теңгерімге ұмтылуды мақсат тұтады. Ауқымды шешімге қол жеткізу қиын болған жағдайда да, бейбітшілікті нығайту процесі ұзақ мерзімді ... қол ... ... ... болып табылады. Жергілікті келісімдер, әрекет орнындағы жағдайды зерттеу жобалары, ... ... ... немесе болмауы оң нышанды білдіреді». [17]
Репортаждың басқа ақпараттық жанрлармен ұқсастығы. Заметка. Ақпараттық жанрлардың ішінде ...... әрі ... ... Т.Амандосов: «Заметка дегеніміз – ең шағын және оперативті жанр. Ол өмір ... ... ... ... ... ... ... хабарлайды. Заметка көбінесе телеграфтық стильде жазылады. Баспасөздің бұл қарапайым да шағын жанры үгіт-насихатты факті арқылы жүргізетін, ... ... ... ең бір ... да ... жанр боп ... Заметканың негізінде бір оқиға, бір құбылыс, бір объект ғана жатады. Заметканың авторы өз пікірін байыптау мен ... ... Тек бір ... я құбылыс пен бір жақсы бастама, не бір аяқталған жақсы іс ... үн ... соны ... ... ... ... алуан түрлі формада жазылғанымен, заметканың негізгі екі түрі бар деп санаймыз. Атап айтқанда, ... ... ... ... және дербес заметка. Дербес заметка екі түрлі формада кеңейтілген түрде және сын түрінде жазылады да, ол газеттің ... ... өте жиі ... ... ... бұл ... арқылы репортажға тән қасиеттерді байқау қиын емес. Заметка ең ... ... ... ... таныс емес жаңа ақпаратпен хабардар етумен ұқсайды. Заметка да ... ... ... ... жедел әрі оперативті түрде сусындатады, болған жаңалық жөнінде кейінгі, жаңа келіп түскен мағлұматты беруге ... ... ... «лидпен» басталатынын ескерсек, репортажда дәл осы «лидтің» ролін «заметка» атқарады. К.Қамзин «лид» ұғымы жайлы: «Қазіргі ... ... ... ... «lead» ... - «лид» - өткізу) деген ұғым бар, ол – журналистік мәтіндегі негізгі ойды ықшамдап, жылдам, көз ... ... ... он алты жолы. Журналистика теориясындағы лидтік мәтіндер қатқыл және жұмсақ болып үлкен екі топқа жіктеледі. ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап берсе, лидтің қатқыл түрлері бой көрсетеді, ал оған ... ... Не ... ... ... ... ... лидтің жұмсақ түрлері басылым бетінен орын алады. Қатқыл лидтің «бірегей элемент», жинақтаушы, «ілгек», ... ... баяу ... ... оқ», ... ... әңгімелеу сияқты түрлері, жұмсақ лидтің баяндау, контрасты, «стакатто», адресті, сұраулы, дәйексөзді, каприз сияқтв түрлері бар. Бұл ... біз үшін ... ... ... онда нақыл сөздерді, тұрақты тіркестерді, мақал-мәтелдерді қолдану тәжірибесі нақ-нақ баяндалады. Әсіресе, ақпараттық материалдарды олқылықты, әрлі, көз тартар етіп беруде осынау ... ... ... ... ... ... өз ... сай дамытып, жетілдіріп келеді. Бір сөзбен айтқанда, форматы мен деректілік мәні жағынан бір-біріне ... ... ... пен ... әлгерілеуінің қолайлы кезеңінде өздерінің үндестігін, информациялық сапарластығын, жақын-жұрағаттығын таныта біледі, ұлттық информациялық хабарлардың ежелгі образдылық, жәдігерлік ... ... ... [5] ... Сұхбат – репортаж жазу барысында жиі қолданылады. Д.Рэндалл сұхбат жөнінде: «Жақсы мақала жазуды мақсат тұтып, адамдарға жөнді сұрақ қоя білу ... үшін зор ... ... сәтте бұл әңгімені еске саулы мүмкін. Алайда бұл әңгіме емес, бұл – ... ... ... тағы бір ... Мен ... бұлай қарапайым анықтама бере салғаныммен, оның астарында ақпарат жанрының тағы бір түрі ... ... ... ... басқа жанрлардан ерекшелігі – мұнда сіз алдын ала барлығын сценарий бойынша ... сол ... ... ... ... ... біл ақпаратқа қол жеткізесіз. Демек, сіз ақпарат ... ... ... ... да әзір ... шарт және оған жолдайтын сұрақтарыңыз да дәл, нақты, тақырыптан ауытқымайтын болуы керек. ... – ұзақ әрі ... ... пен ... ... ... ... Сұхбатта журналистің сөз сөйлеу мәнері немесе жазу шеберлігі айқындалмайды, мұнда тілшінің ойлау өрісі, сұрақ қою ... ... ашу, ... берушіден тың ақпарат алу шеберлігі байқалады».[18] Репортажда сұхбатты ... ... ... субъективті көзқарасынан арылып, оқиғаның шынайы өрбуіне септігін тигізеді. Оқиға куәгерлерін сөзге ... ... ... ... ... жайлы көп мағлұмат алады, оны көргендердің өз аузынан ... ... ... ... сұхбат жанрының «араласуымен» жанр мынадай мақсаттарға қол жеткізе алады: а) Ақпаратты куәгерлер арқылы ... ... ... оқиға орнында табылғанын баяндап жеткізгеннен гөрі, көруші тұлғаның өзін сөйлеткен репортаж үшін әлдеқайда ... ә) ... ... ... ... қатысты мамандардан пікір алу – репортажда көтерілген проблеманың, жаңалықтың қаншалықты өзекті екенін анықтайды. Оқырман мамандардың пікірлерін оқып, ... ... тағы бір ... көз жеткізеді.
Есеп. Ақпараттық жанрдың бұл түрі басқалардан мына өзгешелігімен ерекшеленеді: есепте міндетті түрде аудиторияның (жиындар, ... ... ... ... ... ... адамдар тобының болуы шарт. «Хабарлама жанрлардың ендігі бірі – есеп (отчет) қоғамдық, әлеуметтік мәселелер сөз болған жиналыс, мәжіліс, ... ... әр ... ... ... ... мерекелерден, ресми қабылдаулардан жазылады. Оның міндеті – әлгідей болып өткен жиындардың қалай басталып, қалай жүргізілгенінен, ... ... ... ... ... елес ... онда қандай мәселе, проблеманың әңгіме болғанынан, олардың мән-маңызынан, қабылданған қарар-шешімінен жұртты хабар ету. Яғни, есеп – оқиға, ... ... ... ... ... ... қорытынды ой айтудың, проблемалар қойып, кемшіліктердің бетін ашудың маңызды құралы. Есеп дер кезінде, оперативті түрде жазуды талап етеді. ... ... ... ... ғана болып өткен жиын, жарыс, кездесу, қабылдаулардан берілуге міндетті. Кешікке есептің мәні, ... ... ... ... ... мәні болуға тиіс. Бұл үшін оның баяндама мен сөйлеген сөздердің ең мәнді ... ... ... мен ... ... ... жөн. ... ғана есептен оқырмандар тиісті сабақ алады, тәжірибе табады, бірдемеге үйренеді, ... ... Есеп те ... ... әдеби әдемілікпен, тілдік әсерлілікпен жазылуы керек. Тақырып, факті сипатына қарай лайықты үн, леп қолданылуға тиіс». [7] Есеп ... ... ... ... ... ... ... маңызды детальдарының баяндалуы. Мұнда репортер оқиға сюжеттерін өз атынан баяндап, олардың маңыздыларына ерекше ... ... ... ... ... ... түрде баяндауды мақсат тұтады.
Репортаждың сараптамалық жанрлармен өзара байланысы. Комментарий. Комментарий ... ... ... ... ... ... ... жасағанда, сараптағанда байқалады. Егер осы критерийлер репортаж бойынан табылса, мұндай репортажды сараптамалық репортажға жатқызуымыз әбден мүмкін. Сондай-ақ, комментарий репортажда тек ... ... ғана ... ... ... немесе маман пікірі ретінде көрініс табуы ықтимал. Яғни, мамандар пікірі шағын сұхбат немесе диалог ретінде, әңгімелеп беру, оқиғаға байланысты ... ... ... сипатта болады.
Корреспонденция. Аналитикалық корреспонденция комментарий сынды репортажда сараптамалық сипатқа ие. ... ... ... беріп көрсек. Орыс теоретиктерінің зерттеулеріне сүйенсек: «Корреспонденция – белгілі бір материалдың негізінде көтерілген проблеманы сараптай отырып, одан шешу ... ... ... ... ... келетін талдамалы жанр. Корреспонденция – проблеманы зерттеп қана қоймайды, оған баға ... ... ... ... ... ... тереңіне үңіліп, қорытынды шығарады. Корреспонденция: 1) хабарлама – жаһанда болған жаңалықтармен ... ... ... ... 2) ... – болған жағдайды терең зерттеп, оның болу себептерін анықтайды (мысалы: конфликт)». [13] Ал, ... ... ... мынадай түсініктеме береді: «Мерзімді баспасөз тәжірибесінде жиі пайдаланылатын негізгі жанрлардың бірі – ... Оның ... ... өті ... атқарар міндет-мақсаты да зор. Корреспонденциялар бірде өмір-тіршіліктегі жаңалықтарды насихаттаса, бірде озат тәжірибелерді ... енді ... ... ... әр саласындағы кемшіліктердің, жағымсыз фактілердің сырын ашады. Корреспонденция – нақты фактілер жанры. Әр жанрдың ... ... ... ... корреспонденцияның да сара тұрған даралық негіздері бар. Біріншіден, оның мазмұны жалқыдан ... ... ... ... ол ... нақты бір фактіден бастайды. Екіншіден, факт – дерек ақпатарттық жанрларды хабарлау, констатациялау үшін, мақалада белгілі бір ... ... ... үшін, соның дәлелі, мысалы ету үшін ғана қолданылса, корреспонденцияда талдап, сырын ашу үшін, соның негізінде ой атып, ... ... ... үшін ... ... корреспонденция өмірде, географияда бар, адресті объектіден жазылады. Яғни, нақты бір өндіріс орнындағы, мекеме, ұйымдар қызметіндегі істің жай-күйін көрсетуге ... ... ... ... ... ... жазылады». [7] Көргеніміздей репортаж бен корреспонденцияға ортақ элементтер баршылық. Олар: а) қос жанрда ... ... ... ... факт ... жазылады. б) автордың оқиғаға байланысты мәтіндері екі жанрда да: ............ ... ... жазылады.
Автордың «мені» - репортаждың басты ерекшеліктерінің бірі. Мерзімді баспасөз беттеріндегі түрлі жанрларда қалам тербеген ... ... ... ... ... жақтан жазып, өзінің қатыстылығын аңғартпауға тырысады. Ал, репортажда керісінше, мұнда автордың оқиғағаның тікелей қатысушысы ... ... ... ... ... керек. «Репортаждағы автор «менінің» маңызы зор: жанрды өзге ... ... ... сюжетке жан бітіріп, мәтінді эмоционалды тұрғыда көркемдейді, репортаждағы репортердің ролін күшейтеді. Осы авторлық «мен» ... ... ... деген айдар тағылмаған материалдың өзінен оқырман автордың оқиға көрермені екенін оқу барысында аңғарып, оның ... ... ... көз жеткізеді. Репортаждағы авторлық «меннің» несімен маңызды? Авторлық «мен» ... ... ... ... ... ролінде емес, ең алдымен, репортердің оқиғаны баяндауының айрықша сипаты. Себебі, ... ... ... ... ... ... салса, мәтіннің мағынасы ашылғанымен, тілі солғын келіп, оқырманды бірден өзіне елітіп, тартып әкете алмайды. Демек, репортаждағы автордың «мені» ... ... ... ... репортердің ақпаратты хабарлаудағы амал-айласы. Оқырман автордың оқиғаға өзі қатысқанын біліп, бірден жаңалыққа елең ... ... ... ... репортажда факт, дәлелдің барлығы автор аузынан хабарланады. Сонымен ... ... ... ... оқиғадағы сюжетпен қатар, осы сюжеттерге қатысты репортердің алған әсері, эмоциясы, ішкі жан ... ... ... табады. Дегенмен, репортер авторлық «менді» репортажда анық аңғартамын деп, ... тыс ... ... ... ... тілмен, баяндауға жол бермеуі керек. Себебі, репортаж нақтылықты, ... ... ... ... Онда ... бейресми тілмен оқиғаны баяндауына, көргенін жай, үстіртін «әңгімелеп» беруіне тиым салынады» [10]. Демек, бұл ... ... ... ... Репортажда – автордың «мені» міндетті түрде болуы тиіс, автор оқырманға өзінің болған жаңалықтың куәсі болғанын сездірткен сайын, оқырман ақпараттың ... ... ... көз жеткізеді, газеттің келесі сандарында репортажды «іздеп тұрып» оқитын дәрежеге жетеді. Бұл бір. Ал, ... ... ... ... ... ... білінгендіктен, автор өз эмоциясын да жасырмай, керісінше барынша табиғи, шынайы қалыпта жеткізуіне мол мүмкіндік тудырады. Ал, ... ... ... ... жиі ... ... да, бұл ... тілінің қарабайырлануына себеп болмауы керек. Егер репортер оқиғаға өзінің ... ... ... тек ... ... ... берсе, мұндай репортаж тек репортердің «әңгімесі» деңгейінде ғана қалады. Сондықтан, ... ... жол ... ... ... ... мәтінінде әр сөйлем сайын «мен» есімдігін қолдана бермей, өзінің ... ... ... ... оның ... ... ... Яғни, автор мәтінде «менді» пайдаланбаса да, оқиғаның басы-қасында болғанын оқиғаны суреттеу шеберлігімен білдіртуі ... ... ... ... жазу ... журналист өзінің бар шеберлігін таныта алады. Сондықтан болар, бүгін де репортаж журналистердің ең ... ... ... ... түрлері. Жанрлар эволюциясының тарихында, жанр басылым беттерінде пайда ... ... ... ... ... ... ... мен бір-бірінен ерекшеленетін өзгешеліктеріне қарай, жіктеледі де. Репортаж: 1) операвтивті репортаж 2) оқиғалы репортаж 3) проблемалық ... 4) ... ... ... ... «Репортаж аталған түрлерге осылай жіктелгенімен оның барлық төрт түрінде де репортажға қойылатын ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығуы сол басылымның бағыты мен алдына ... ... ... да ... ... Бұл ерекшеліктер көбінесе репортаждың көлеміне де қатысты. Негізі газет репортажы – кіріспесі ондаған сөйлемдерден ... ары ... екі жүз, үш жүз ... ... ... ... Ал, журналдарда репортаж көлімі бұдан ауқымдырақ болуы ықтимал. Осының нәтижесінде, репортер газет ұсынған репортаж беті ... ... да, осы ... ... тілі ... ... ... өзекті, оқырман назарына бірден ілігетін қызықты репортаж жаза білуі қажет. Бірақ аталған критерийлер (көлемі, басылымы т.б) ... ... ... ... ... Репортажды жіктеуде оның шындықты, болған құбылысты қалай жеткізе білу әдісі негіз бола алады». [1] ... ... ... ... ... қасиетіне қарап жіктейді. Ал, профессор Т.Амандосов репортажды былайша жіктейді: ... ... ... кітаптар мен зерттеулерде репортажды, баспасөздің басқа жанрлары сияқты, осы ... ... ... ... ... Сөйте тұрса да, қазіргі баспасөзде оперативті, проблемалық, ... ... ... ... тәжірибелеріне біртінде сіңіп, бой көрсете бастағандарын байқау қазір қиын ... ... ... Бұл репортаж белгілі бір уақыттың ішінде болған оқиғаны ғана қамтиды. ... бір ... ... салтанатты жилыстар мен мерекелердің өткізілуі, немес спортшылардың кездесуі немесе тағы да басқа оқиғалар. Мұндай ... ... бір ... ... бір уақытта өтеді. Сондықтан сол күні, сол сағатта оған ... ... ... оның маңызы болмай қалады. Ал маңызын жойып алған репортаждан ешбір мағынасы қалмайды. Сондықтан мұндай репортажды тек ... ... ғана ... ... ... ...... көрген адамның әңгімесі, егер де заметка жанры оқиғаны атап қана ... ... ... оны ... ... ... ... көз алдыңа елестетеді. Оқырман репортажды оқығанда оқиғаның қалай дамығанын, сол оқиғаға өзі ... боп, оны көз ... ... ... ... Заметка жанры болды деген сұраққа жауап берсе, ал репортаж ол қалай болды деген сұраққа жауап береді. Проблемалық репортаж – бұл ... ... ... ... ... ... Әрине, бұл жерде ешқандай оқиға болмайды. Репортаждың мұндай түрінде журналист кәсіпорындардың бір күнгі еңбек көрінісін суреттеп жазады. ... жеке бір ... ... қиымылн қамтиды. Жол-жөнекей репортаж. Репортаждың бұл түрі жол-жөнекей очеркке ұқсас келеді. Ол оқиға туралы баяндаумен қатар журналист жол-жөнекей ... ... ... нәрселердің бәрін қысқа баяндап отырады. Журналист заводты, ... яғни ... бір ... ... ... аударатын жайларды қысқаша, қоюлап жазып отырады. Жол-жөнекей репортаж көбінесе репортердің объектіні ... ... ... [4] ... төрт ... ... қарастырған репортаждың әрқайсысын талдар көрелік. Оперативті репортаж - репортаждың ең көп таралған ... ... ... заты сай, бұл ... оқиға белгілі бір уақыт аралығында өрбіп, репортер оны жедел түрде жазып, оқырманмен қауыштырады. Оперативті репортаждың негізгі белгілеріне – оперативтілігі мен ... ... ... ... ... болсақ, ол – міндетті түрде жылдам әрі тез ... ... ... онда нақты уақыт аралығы, оқиға орны сипатталуы керек. ... ... ... ... ... ... ... жазылғанының мәні кетіп, оқырман репортердің өз көзімен оқиғаны көргеніне күмән келтіреді. Ал, соңғысына келер болсақ, ... ... ... бар ... ... ... айтапаса да ақиқат. Сонымен, оперативті репортаждың негізінде болған оқиға немесе құбылыс, өзгерістер жатса, бір ... ... бұл ... ... мен ... ... ... ететін оқиға болуы мүмкін. Бірақ екі жағдайда да, репортер оқиғаның ең ... ... есте ... ... ... ... Және ... «мені», яғни оқиғаға қатысқанының білінуі шарт. Оқырман автормен бірге репортаж оқиға болған ... көз ... ... ондағы әрбір маңызды эпизодты көруі қажет. Ол үшін ... ... ... ... ... тиіс: а) Маңызды сәттерді назардан тыс қалдырмай, оқиға барысын жіті ... ... ... ... бар адамдардың іс-әрекетін баяндау немесе оқиға орын алған жерді суреттеу, оқиғаның өту барысынан сыр шерту т.б. б) ... ... бар ... сөйлету. Мысалы: шағын диалог пен сұхбаттар, мамандар пікіріне жүгіну т.б. Репортаж кейіпкерлерін сөйлету арқылы оның мазмұнын ашу, тақырыпты кеңейту, оған ... рең ... ... репортаж. Репортаж жазу барысында автор көп жағдайда болған оқиға орнынан тек хабар беруге ұмтылмайды, оны талдап, оқырманға зерттелген ... ... ... ... бұл ... ... мен талдаудың элементтері басым. Автор оқиғаны оқырманға хабардар етіп қана ... оған ... ... ... оның ... ... қорытындылайды. Репортер қосымша факт, дәлелдер іздейді. Мұндай ... ... ... ... Дәл осы ... ... ... журналистер экономика, әлеумет, білім, ғылым т.б. түрлі салалар бойынша ... ... ... шығу ... ... ... аталған репортаж түрінде жанрлар симбиозын байқау қиын емес: суреттеу элементері (оқиға орнын сипаттау, қатысушыларына мінездеме беру), ақпараттық ( факт, цифр, ... ... ( баға ... ... ... ... ... элементтердің барлығы проблемалық репортаж бойынан табылып, репортаж тақырыбының толық ашылуына, жан-жақты зерттеліп ... ... ... материал болуына себеп болады. Репортаж мынадай жүйемен ... ......... Сондықтан проблемалық репортажда автор бастысы оқиғаның логикалық түрде дамуы мен оның барысын жазады. Тағы бір айта кетер ... бұл ... тек бір ғана ... желісі емес, бірнешеуін баяндауға рұқсат етіледі. Сондықтан проблемалық репортажда қатып қалған уақыт аралығы жоқ. Оқиға динамикалық түрде өрбігенімен, ... ... ... ... ... оған талдау жасауымен жазады. Мысал жасаса болады. Оқиғалы репортаж. Жанрдың аталмыш түрін екіге бөліп қарастырса болады: 1) арнайы репортаж 2) ... ... ... ... ... ... айырмашылығы, репортер оқырманды өмірде болған қызықты оқиғаны, немесе жаңа бастамалар мен ашылулар ... ... ... Мысалы, зауыттағы бір күн, я болмаса, өндіріс орындарындағы жаңалықтар т.б. Сондықтан бұл ... ... ... жедел, шапшаң түрде жеткізу емес, өндірістегі соны, соңғы жаңалықты әсерлі тілмен, оқырман қызықты етіп хабарлау. Арнайы репортаж – ... ... пен ... ... ... ... талап етеді. Болған оқиға желісінен ең маңыздысын және ең қызықтысын таңдау – тек ... ... ... қолынан келетін іс. Сонымен қатар, репортаж өзінің «арнайы» деген атына сай болуы керек. Журналист ... ... ... ... репортаж жазуға негіз болатын оқиғаны бүге-шігесінен дейін зерттеп, оның «арнайы репортаж» айдарымен газетке ұсынылуына толық сенімді болуы ... ... ... ... арнайы репортаж үшін, оның негізінде соңғы жаңалық, жаңа бастама ... және ол ... ... нағыз репортаж болып жазылуы шарт. Зерттеу репортаж. Журналист зерттеу репортажын ... ... ... ... өз ... өзгерте тұра зерттеп барып жазады. Бұл үрдісті репортер жағдайдың ақиқаттылығына, шынайылылығына көз жеткізу үшін, молырақ дәлел мен факті жинау үшін ... ... ...... ... ... ... зерттеп, қылмыстың бетін ашып, оның түбіне жету сипатына ие». [19 ]
1.2. Қазақ баспасөзіндегі: «Ана тілі», «Дала мен қала», «Жас ... ... ... ... репортаж жанры
Қазақ мерзімді басылым беттерінен, соңғы жылдары шыны керек, репортаждың көрініс табуы сиреп барады. Болған күннің өзінде, оны репортажға ... ... ... ... да, ... ... да Батыс, Ресей журналистерінің сүйікті жанрына айналған репортажды қазақ журналистерінің сирек жазуына не себеп? Ал, ... те ... ... ... ... ... ... жанрға қойылатын талаптарға сай, нағыз непортаж деп атай аламыз ба? Ол үшін, кейінгі жылдары аталған жанрды жарыққа шығарып жүрген «Ана ... ... мен ... ... ... ... ... талдап көрсек. Ендеше келесі тарауымызды қазақ газеттерінен көрініс тапқан репортаждарға арнасақ. Өзімізге белгілі «Ана тілі» газетінде 2007 ... ... ... қала ... ... басылымда бірнеше репортаждар жарық көрді. Атап айтсақ, ... қала ... ... ... ... жас журналистер: Қ.Әбілқайырдың, Ж.Елдосқызының, М.Бекмағанбетовтың қалам сілтеген репортаждары меніңше репортаж жанрына қойылатын басты талаптарға сай. Мысалы: Қанат Әбілқайырдың «Қарға адамдарын» ... ... өз ... ... ... «Жабыр-жабыр жоталардың ортасында «жабайы ауыл» барын ешкім білмейді. Осыған дейін тұрғындарының тағдыры ... ... ол ... бір ... ел ... ... ... дамыған мемлекетіміздің әл-ауқаты диірменнің тасындай шыр айналып тұрған ... ... ... ... ... кешіп отырған бұл не қылған ауыл? Білгіңіз келсе, біз көріп қайтқан жайды өз көзіңізбен оқыңыз… «Тағы адамдар» бар…Өркениет ... ... ... ... ... ... тұр. Арлы-берлі сапырылысқан көліктерде тыным жоқ. Мен мінген машинаның арынын бағдаршам басты. Дәл жаныма ... «Ақ ... деп ... қоқыс жинайтын көлік келіп іркілді». [20] Көргеніміздей автор өз туындысын оқиғаны суреттеумен бастап, оның ... ... азат ... ... тиек еткен. Яғни, репортажға қойылатын талапқа сай, оқиғаның ... ... ... ... ... Оқиғада әрі қарай, автордың «мені» айқын сезіледі. Журналист өзін толғандырған мәселені ашық ... оны ... ... тырысады. « - Ағасы жол жиегіне шығып, тоқтайсыз ба? - ... ... ... үш адам бар ... Бірі – ... Екеуі – жүкші. – Сіздердің жұмыстарыңыз жайлы мақала ... деп ... ... де ... ... ... Бірақ, уәждері «Бастық рұқсат етпейдіден» аспады. Ал мен болсам, ... ... ... адам болып отырып алдым. – МАИ қызметкерлері тоқтатса, өзің жауап бересің. Келіскендей сыңай таныттым. Бұл ... ... ... ... жер ... ... ... жинайды екен. Қаланың қуыс-қуыс көшелері арқылы жол жиегіндегі қалдықтарды қалдырмай тиеп келеміз. ... ... ... Жинаған жүкті «Өжетке» апарады екен. Ол жерде қажетті заттарды бөліп ... ... қала ... ... ... ... төгіледі. Тек, жексенбі күндері ғана «Өжеттегі» қоқыс қабылдайтын зауыт істемейтін көрінеді. Ол күні қала ... ... ... ... ... ... ... Жүкші жігіттермен бірге машинадан түсіп қоқыс тиеспек боламын. Бірақ, қалам ұстаған ақ ... бұл ... жуық ... ... ... секілді. Білек сыбанып кіріспек түгілі, өзімді қорсынып тұрмын. Осыны аңғарған жүкшілер «Көліктің ішінде отыра бер. Біз өзіміз-ақ…» деп қояды. Қаланың ... ... ... ... ... ағыны қоқыс терушілер жайына ойысты. «Ұзынағаш жақтағы полигонда қысы-жазы тұратын «тағы-адамдар» бар. Шай-тұзын сол арада бөтелке ... ... ...... жасы ... аяқ ... жүкші аға. Бұл әңгіме мені елең еткізді. Нақты полигонның мекен-жайын біліп түсіп қалдым. Қоқыс жинаушылардың өмірінен гөрі, қоқыстан қала ... ... ... қазақтардың тағдырын көзбен көру қызықтырақ көрінді. Оның үстіне көлікке жүк тиеу маған қол емес екен». Репортер ... ... ... ... ... ... бұл ... тапқырлығы да сол – жұртшылық бұрын көріп-білмеген, естімеген ақпаратты ұсынуында. Демек, репортер жаңадан жаңалық ашты, сенсация жасады. «Көліктен ... ... иі ... ... белуардан келетін батпақты аяқпен илеп келеміз. Алматының қытымыр райы бетті шымшылайды. Аяқтан өткен сыз денеге жайлап ... ... ... ... ... көзге тас лақтырым жер болғанымен, біз бетке алған «Қоқысстан» жеткізер емес. ... те ... ... ... ... ... ... келеді. Ары-бері өткен КамАЗ-дардың қос доңғалағы бізге арнайы саңылаудай қос соқпақ әзірлеп кетіпті. Соған түсіп алғанбыз. ... ... ... иіс ... кері ... ... алдыға…
Гүрілдеп келіп жүк көлігі тоқтады. Қуанғаннан секіріп-секіріп мініп алдық.
Жөндеп көре алмай келеді екенбіз. Айналамыз тау-тау қоқыс. Арасынан қараңдаған ... ... етіп ... заттарды қопарып жатыр. Ар жақтағы жырадан бір топ қарға көкке көтерілді. Қаңқылдаған ... ... Қызу ... ... ... үркіп, өз жемтігіне қона алмай жүр». Репортаждың мына бір бөлігінен, тілшінің жанрда көркем-бейнелеуіш ... өте ... ... ... Сөзіміздің дәлелі ретінде, мынадай мысал келтірсек. Журналист репортаж мәтінін жазуда «иі қанған қамырындай», «қытымыр райы ... ... «тас ... ... ... ... ... «қос доңғалағы арнайы саңылау әзірлеген», «қолқаны қапқан жағымсыз иіс» теңеу, кейіптеу, тұрақты тіркестерді орнымен пайдалана білгенінің куәсі боламыз. Ал, ... ... ... ... ... салыстырып, оларды қарғаларға теңей білуі – репортаждың өзегіне айналған маңызды ... ... ... осы бір ... ... қоқысты мекен еткен адамдардың өмірін қарғаларға теңейді, осы элемент арқылы оқырман санасын селт ... ... ... адамдар» қазіргі заманда бар екенін, тіпті, осы Алматының маңында өмір сүретіні жайлы хабардар етеді. Оқиға ары ... ... ... ... ... ... жігіттер! – Уағалейкум. Үшеуі де әңгімеге сараң болып шықты. Әлдебір тексерумен жүрген жандай күдікпен қарап, «басқаларға барыңызшы» деп ... ... ... Жер ошақта шәугім қайнатып отырған ағаға қарай беттедім. Ол да ... ... ... ... ... сұрамаса, мұндағы біреу жауап бере қоймас деп ойладым. Үлкен қапқа «пластмасса» бөтелкелерді қаптап жатқан жігіттермен саудаластым. «Ана жақта ала-шапан киген ... бар. Сол ... ... Сонда да, қоймай қаптардың келісін нешеден өткізетіндерін ... ... ... ... бір ... – 5 ... Шыны бөтелкенің бір данасы – бір теңге. Мынау қап 100 келі тартады. 15-20 келісін есептемейді. Қалғанын өзіңіз есептей беріңіз». ... ... бір қап 800 ... ... ... ... біреулер үшін аз қаржы емес. Үй-күйі жоқ жігіттер Қарақалпақстаннан келіпті. Жұмыс ... соң, ... ... ... Бұл ... де ... ... Кейіпкерлерден ақпарат алғысы келген автор, оларды қанша сөзге тартқанымен еш нәтиже шықпасын көргенмен, нағыз журналистке тән қасиетімен ... ... ... ... ... ... өз ... жетті де, «қарға адамдардың» күнкөрісінің көзін ашты, қоқысты қаншаға сататынын айғақтады. Ал, бұл дегеніміз журналист үшін таптырмас олжа – ... ... ... ... элементін факт пен дәлел, өмірде болған шынайы оқиға деп білсек, тілші бұл ... да өзін ... ... ... ... ... жерде осы оқиғаға байланысты автордың эмоциясының білінуі жайлы сөз қозғасақ. ... ... ... ... ... ... ... көндігіп, беймарал тірлік істеп, аласапыран өмірде құлқынның тесігіне ... етер ... осы ... тауып отырғандар үшін бұл кәсіптің ұяттығы да жоқ. Баспаналары қоқыс ішінен шыққан қалдықтармен ... ... ... ... ... жауынына төтеп беретін лашықтағы жайдың қандай екенін ойлаудың өзі қорқынышты. Тұла бойыңызды үрей билейді. Қырық ... ... ... ... ішінде екі-екіден отбасы орналасқан. Сұрастырып жүріп, шамамен осы ауылда жиырмаға жуық жанұя күнелтіп жатқанын білдік. Аянышты». Бұдан ... ... ... жаны ... ... ... халіне аянышпен қарайтынын аңғарамыз, яғни, репортер оқиғаға қатысты алған әсерін, эмоциясын ... ... ... ... ... ... ... түйіндейді: «Күн енкейген. Ала-шапанды жігіттің «сыпайы» сөзі бізді ұзатып салды. Тек көз алдымнан КамАЗ-дар төккен қоқысқа таласқан халық кетер емес. Алла өзі ... ... ... ... ... ... қаумалаған қарғалардай» көрінеді екен. Тіпті, кейбіреулері қоқысқа жалп-жалп құлап жатыр. Кәдімгі қарғалардың өзі жаңа төгілген қоқысқа қона ... ... ... ... ұшып жүр.
Басқа қоғам… Басқа леп… Басқа әлем… Қалаға беттеп келеміз. Біз мінген көлікті шет ... ... ... басып озуда. Оларды тоқтатып алып, анау жолдың жиегінде ата жұртқа ат шалдыртқан қандас, ... ... ... ... ма еді, шіркін?!». Бұл репортаж «Ана тілінің» келесі сандарда «Қарға адамдар 2» деген атпен өз жалғасын тапты. «Қарға адамдар» бұл ... ... ... ... ... «қарға адамдар» проблемасы – биліктегілердің де назарын аударып, репортермен бірге бұл жолы ... ... ... ... – Ардақ Мұратқызы, хатшы – Амангүл Қалиева, санақшы – Әлия Өмірзақова, Гүлбаршын Ахметжанова, ... ... ... мамандар келеді. Оқиға жаңаша сипатқа ие болып, автор «қарға адамдар» тауқыметін билік басындағыларға жеткізеді, осымен өзінің «қарға адамдарға» титтей де ... да ... ... ... Бұл сандағы репортажға баға берер болсақ, меніңше, ... ... ... гөрі ... ... «Қарға адамдар 2»-де автор оқиғаны баяндап, оны шешудің жолын қарастырады. Материал басы алдыңғы сандағы репортаж мазмұнын хабарлаумен басталады. Ал, ... ... ... келер болсақ, алғашқы репортаж соңғысынан оқ бойы озық. Яғни, ... ... ... қойылатын талаптарға сай жаза білген. Қорыта айтқанда, журналист Қ.Әбілқайырдың қос материалы репортаж жанрында жазылған және автордың өзін де кәсіби ... деп ... ... негіз бар. Репортажда өзекті проблема көтерілгендіктен, оны проблемалық репортажға жатқызамыз. Келесі журналист те «Ана ... ... ... ... ... ... білген тілшілердің бірі. М.Бекмағанбетов газеттің «Түнгі қала ұйықтамайды» айдарының алғашқы авторларының бірі. Оның «Боулинг», «Ит талас», «Мұздағы ... ... ... қалтаны қақты», «Жедел жәрдем» сынды жарияланымдары басылымның «ең, ең, ең» ... ... ... Осы тұста Мәдидің материалдарын «мақалаға» жатқызғанымыз артық болар. Себебі, бұл жарияланымдарда мақаладан гөрі, репортаждың элементтері басым. Сөзімізді ... ... «Ана ... ұлттық апталағында «Түнгі қала ұйықтамайды» айдарының тұңғыш авторы болған – Мәдидің «Боулинг» репортажына тоқталсақ. Жанрдың өз ... сай, ... ... заты сай ... «Кардинал» ойын-сауық орталығында өрбіп, автор аталған орынды суреттеумен бастайды: «Боулинг залы адамға лық толы. Сатыр-сұтыр етіп құлаған боулинг таяқшалары, ызғи ... шар, оны ... ... ... ... оқырман бірден боулинг залындағы «қызу» тіршіліктің куәсі болады. ... ... ... ойын ... ... түрде жалғастырады. Ойынның басынан бастап, соңына дейінгі процестерді бірінен соң бірін оқырманға түсінікті тілмен жеткізеді. Репортер репортаж мәтінінде ... ... де ... қолданған. Мысалы: «Сірә, сақаны иіріп тұрып, кішкентай тоқты қойдың асықтарын топ еткізіп төбесінен түсіретінбіз, оның ... ... ... не, ... ... ... ... қазақтың асығы мен бүгінгінің боулингісін сәтті салыстыра білген. Егер болулинг ойынының «қыр-сырын» жалпақ тілмен жаза салса, сөйлем қарабайырланып, ... тек ... ғана ... еді. Ал, ... ойын ... ... етіп кірістіргені, репортер шеберлігі деп білеміз. Боулингке қатысты ... де ... ... Мысалы: «Асықты тәуір ойнайтын мен үлкендігі баланың басындай шарларды жуандығы білектей таяқшаларға тигізе алмағаныма ұялғаннан ... ... кете ... Бұл ... ... ... басындай», «жуандығы білектей» деген теңеулерді сөйлемге ұтымды пайдаланып, авторлық «менін» айқын танытқан. Оған дәлел: «Ұялғаннан жергі ... кете ... ... ... ... ... болғанының нақты мысалы. Алайда, аталған репортажда артықшылықтармен қатар, кемшіліктер де ... ... ... ... ... ... тек ойынның бір сағаттық бағасын – 3500 теңге, бұл баға басқа ойын-сауық орындарына қарағанда арзан екенін («Метро» ойын-сауық ... – 5000 ... ... тиек ... ... боулинг ойындарының қала бойынша қаншасының шоғырланғанын, ондағы ойын-сауық ... ... ... тек боулингтен қанша кіріс кіретіні, тіпті, боулингке қызығушылық танытатын жастардың бұрынғынмен ... келу ... ... бір ... жоқ. ... ... ... репортажда айтылса, оқырман міндетті түрде цифрлар көрсеткішін көріп, елең етер еді, ... көз ... ... таң ... да еді. Ал, ... ... сандар сиқырымен жаулап алу – кәсіби журналистің біліктілігінің дәлелі. Тағы бір айта ... ... ... тілі тек баяндаудан құралған және автор сюжеттердің маңыздыларына тоқталудан гөрі, мекемеге қалай кіргенін, боулинг аяқ киімін қалай кигенін, бейтаныс ... ... ғана ... Егер осы ... сипаттағанына орай, оларды әңгімеге тартып, өзіне керек ... алса бір ... ... ... тек ... ... ... ғана шектеледі. Мәселен: «Жан-жағыма көз жүгіртсем, бағанағы қыздардың орнына сырасын сораптап, жасы 30-40 ... ... ... ... ... Жандарына біз қатарлы жас қыздарды ертіп алған. Жігіттердің ойында шаруасы жоқ, қыздардың көңілін аулап өуре. Араларында ... шар ... ... бір ... ... жас ... сосын шар лақтырғанына қолын шапалақтап, есі кете қуанған қыздар...». Ал, боулинг кебісін киюдегі сәтті: «Әрқайсысымызға клоундардың аяқкиімдеріне келетін түрлі-түсті кебіс ... Өзге ... ... ... ... ... Ал нағыз әуес ойыншылар кебістерін өздерімен бірге ала келеді. Бізге дейін мың аяқтан өткен кебісті жерінбей киіп алдық. Өкшесі ... сары ... неон ... ... жанып түрғандай» деп осылайша суреттейді. Бұл сюжеттер меніңше артық, журналистің кебісті қалай киіп, ол кебістің қандай екені, түр-түсі оқырманды қызықтырмас. ... ... бір ... ... ... ... ... келді ме, журналист осы дегеніне жетуі тиіс еді. Ал ол үшін, әрине, маңызды ... ... ... мен ... керек. Өкінішке орай, бұл репортаждан аталған қажетті ... таба ... ... ... ... ... қала ұйықтамайды» топтамасымен жарыққа шыққан келесі репортажы – «Ит талас». Аты ... ... ... ... таңсық тақырып. «Ана тілі» репортерлерінің өзгелерден оза ... тұсы да сол – ... ... ... жалпақ жұртқа таңсық тақырыптарда материал ұсынуы, түнгі Алматының ел көріп-білмеген, естімеген ... ... «Ит ... ... да ... дәлелі. Аталған жариялыным алғашқыға қарағанда бір қадам алда. ... ... ... ... Бұл ... ... «ит таласты» зерттеуіне не себеп болғанын (Т.Серіктің сұхбатын ... ... ... ... ... ... жалқыға қарай ұстанымымен өрбітеді. Алдымен, қала иті мен дала итін ... ... ... ит ... бұрады. « «Итталастың» қызығы әр сенбі, жексенбі кундері облыстык, автоинспекция басқармасының маңдайында кеш түсіп, ымырт үйірілгенде кызады ... ... ашық ... ... көк ... ... ... ту сыртына әкеп тірегенде таңқалдым. Бақсам, итгаласты ... ... ... екен. Жасы да, жасамысы да, кәрісі де... Тіпті ... ... ... мен ... ... ... ... карай бет алған аукаттыларды көргенде, сірә, мұның ... ... ... деп ... деп бастауынан-ақ, оқырманды итталас өтетін орынды суреттеуімен әрі қарай қызықтырып, ... ... ... ... ... ... оқиға әрі қарай немен жалғасады екен, итталас қалай өрбитінінің куәсі болғысы ... ... ... ... ... ... алаңды гладиаторлар шайқасқа шыққан Коллизейге салыстырады, демек ... ... ... ... өзі. ... теңеу, орынды қолданыс. Репортердің өзіне тән жазу стилі болар – Мәди репортаждардың ... ... ... ... ондағы сөйлем құрылысы қарапайым, ой оралымдары айқын. Алайда, оқырманға түсінікті ... ... ... ... ... тым қарабайырланып кетуіне, тафтологияға жол бермегеніміз абзал. Мысалы: «Күздін кара ... ... ... ... ... ... ыскылай, итталастың басталуын күтіп әлек» деген сөйлемді авторға күздің қара суығын, одан қалтыраған халықтың бет-бейнесін әсерлі етіп жеткізуге де ... еді. ... ... қара ... төтеп бере алмаған ағаш жапырағы сынды мұндағы жұрттың да берекесі қашқан, өңдері бозарып, алақандарын ысқылаумен ... деп ... ... ... гипербола сынды көркемдеуіш құралдарды пайдаланса, репортаж тілі әрленбесе, жұтамас. Репортаждың жазылу стилінің басты ерекшелігі – онда ... ... ... ... еркін әрі жиі қолдануында деп білсек, бұл репортажда да аталған элементтер аз, оқиға баяндау стилімен өрбиді. Автор жекпе-жектің басты кейіпкері ... ... ... назары бірден ең ауыр ит — Мойнаққа ауды. Салмағы — 75 келі, бір жаста. Жүні көк, ... ... әрі ... ... ... ... ... итті көргенде қазақтың таутөбетін еске алдық. Кәдімгі қанша аяз болса да, қар мен ... ... жата ... жүні ... кеудесі кең, тістері жалпақ, салпаң езу қазақтың таутөбеті» деп оқырман назарына бірден ит портретін ... ... ... ... ... бөліміне иттердің жекпе-жегін суреттеуіне ұласты. « «Мұнымен теке-тіресетін ... ... ... деп ... ауыз ... болған жоқ, сарала казақы төбет шыға келді. Арсылдап айбатқа кайрат кетірмейін деді ме, анда-санда ырылдап кояды. ... ... жуан ... Жота жүні ... ... ... жер ... қояды. Төреші: «Баста!» дегеңде, иесі: — Ақтөс, айтак, айтақ! — деп қарғыбауын ... ... ... ... бойда айласын асырып, Ақтөстің қүлақ шекесінен ала түсті. ... кара Рекс ... сары ... құлар емес. Міне, енді кавказдық Ақтөсті бастырмалатып, темір ... ... ... ... ... ... ... түсті. Жирен қара тамақтан алды. Ақтөс біраз таланып, ... әзер ... Рекс ... ... тағы ... Он бес ... ... ит-жығыспен өтті. Екеуінін үстінен бу шыкты, сауыр, тамак жүндері қанға боялды. Ақтөс жарақаттанып калды ма деп ек, жұлқынғанға ... ... әлі ... жүр. Ал ... ... ... Құлак шекеге жармасқан ауыздан ақ көбік ақты. Ырсылдады да калды. Өкпесі өшті ... Алға ... ... келе ... ... оқыс артқа ыршып, Рекстің аузынан босанып алды». Автор иттер жекпе-жегін көз алдымызға әкелді, олардың тайталасын суреттей де ... ... ... әлі де ... ... жол ... ... «автордың» мені тыс қалған, тілші тек иттер таласын сипаттаумен тоқтаған. Тағы да факт, дәлел ... ... Бұл ... ... «артық» көргеніміз, оқиғаны толық суреттей білуінде және қарапайым тілмен болса да, оқырманға сол итталас болған алаңнан сюжеттерді шынайы ... ... ... ... болсақ, тақырыпқа тұздық жетіспейді, және бұл тақырыптар тек ... ... ғана ... ... маңыздылығымен ерекшеленбейді. М.Бекмағанбетовтың «Ана тілі» ұлттық апталығында жарық көрген басқа да репортаждардан ... мен ... ... ... ... сынды кемшіліктерді байқап, журналистке әлі де бұл жанрда жазуға машықтанып, аз да болса ізденіс қажет екенін түйіндейміз. ... ... Осы ... репортаж жанрында қалам тербеген жас журналистердің бірі Жанар Елдосқызы. Оның аталған айдармен жарыққа шыққан «Көгілдірлер» деген жариялынымның да бойынан репортаж ... ... Бұл ... ... ... деп ... дәлелдеп берсек. «Қос батырдың атындағы көшенің қиылысындағы «батырлар» үйі. Жүрегімнің ... ... ... ... ... ар ... ... тоқылдатып едім, ешкім көрінбеді. Қол ұстасқан екі жігіттің есікке тақап келуі мұң екен, күзетші бой көрсетті. « – ... ... ... - деп ... қол ... ... ... – Жалғызсың ба? - деп таңырқай қарады күзетші маған. Жауабымды күтпестен: – Сырт киіміңді өткіз де, ... сол ... ... - ... Есік ... ... ... дірілдеп кетті. Сезік тудырмайын деп дереу бойымды жинап алдым. Толықша келген орта жастағы орыс әйелі ... ... ... – Тимочка, красавица, как дела? - деп ескі ... ... ... ... майыса басып, жоғары көтеріліп барады. Нәзік саусақтарымен бір-бірін сабалап қойып, әңгіме айтады-ау. Арттарынан ілестім. Басқышпен екінші қабатқа көтеріліп барамыз. ... – 10 ... ені – 5-6 ... кең ... Кіре ... ... жақын жерде бөлменің сол жақ бұрышына қарай бар орын тепкен. Сопақша ... ... ... ... жиырма бестер шамасындағы қыз бала тұр. Айнала қоршай 5-6 жігіт ... ... ... екі қыз бар. ... де ... ... бұйралана келген сары шашы беліне жеткен. Кигені – ақ ... ... қара ... ... ... қара шашы ... сәл ... Пердесі түрілген сахнадай шашының бір жағын құлағының артына қыстырып ... ... ... ... ... ... ... қара көйлек. Жақынырақ барып бос орындыққа мен де жайғастым. Бажайласам, жаңағы қыз дегендерім қызға ұқсамайды. Әңгімелеріне ... ...... ... ... ... ... – Жұлу, керек, дорогая, жұлу керек! – Бәсе, мен онда ... ... ғой. – ... сосын орман боп өсіп кетеді. Үйреніңдер менен. Кыз бейнесіндегі екі жігіт «жүрек қылын шерткен» ... ... ... ... ... ... ... бұл үзіндісінен оның оқиғаны көруші екенін, өзіндік «мені» мен ... ... ... ... ... ... ... қатысушылардың сырт пішіні мен қимыл, іс-әрекетін шебер ... ... ... ... дейін дәлдікпен баяндағанын көреміз. Мысалы: «Әне ұзын бойлы келген бір «сұлу» селк-селк етіп, оқыс ... ... ... ... ... ... ... барып кілт тоқтады. Арасында айнала тұрған «жігіттерге» қасынған тайыншадай сүйкеніп қояды. Қара шалбар оқтаудай түзу аяғын паш етіп тұр. Үстіндегі ақ ... де ... ... Бел тұсы ... ... ербеңдеткен сайын кіндігі үңірейіп, еріксіз көзге шалынады. Бойшаң сыптай болған бұл жігіт сән әлеміндегі кез келген ... шаң ... ... анау ... ... бойлы жігітке жетпейді». Сонымен қатар, журналист сол жерде кейіпкерлердің бірімен ... одан ... мол ... ала ... ... ... Сергей есімді жігіт негізгі ақпарат беруші. Журналист кейіпкер арқылы мол мағлұматтарға қол жеткізіп отыр. Осы орайда, репортердің ... да ... ... Мәселен, «Бойды үрей билегені соншалық уақыттың қалай өтіп кеткендігін де ... ... ... ... ... ары шыдамасын сезіп отырмын» немесе «Жүрегім тас төбеме шықты. Сілейіп тұрып қалдым» сияқты сөйлемдерден тілшінің ішкі сезімін, оқиғадан ... әсер ... ... ... оқиға басынан соңына дейін оқырман алдына бірнеше сюжеттер желісі болып ... ... ... ... ... сол ... кеңістікті, ондағы болып жатқан әрекеттерді өз көзімен көргендей болады. Себебі, репортер оқиғаны әдемі суреттей білген, оны тұрақты ... ... ... әр ... журналистік көзқараспен қоырытындылай алған. Оқиға болды, журналист өз көзімен көрді, факт, дәлел бар. Яғни, бұл да «Ана ... ... ... репортаждың бірі. Бұл қасиеттердің барлығы репортер бойынан табылатынын ескерсек, Ж.Елдосқызы да репортаж жанрында қалам қаузаған жас ... бірі ... ... жоқ. Бұл «Ана ... ... репортаж жанрында қалам сілтеу үлгісі, жас журналистердің аталған жанрды жазу шеберлігі. Ендігі кезекте, «Дала мен қала» ... ... ... айдарына тоқталсақ. Бұл айдармен газет басшыларынан бастап, ... ... ... ... ... ... аймақтардағы жетістіктер мен кемшіліктер жайлы репортаждар легін жарыққа ... Бұл ... ... ... сипатына қарай, жол-жөнекей репортаждар деп ажырата аламыз. Мысалы: «Теңіз табанында» атты арнайы репортаж Қызылорда облысының Арал ... ... ... ... ... өзек ... ... репортаж. Тілшілер тобы: Қаныбек Әбудов, Еркін Досымбай, Толқын Садырова, Қалмаханбет Мұхаметқали ауданға сапарын басынан аяғына дейін баяндап, оқырманды Арал ... ... ... ... ... 80 ... ... қатысады. Репортаж басы, мекеннің өткенінен сыр шертіп, Арал теңізінің экологиялық жағдайын баяндаумен басталады. «Қазақ ішінде Арал атауына қатысты қиғаш ... ... ... жоқ ... суалған теңіз, қайраңда қалған кемелер, құм суырған дауыл, жанарды сулаған сор… Дәл өзі! Киноөндіріске жаңалық ... ... ... ... режиссерлердің «ашқан» Аралы! Ақиқат, теңіз толқыны табанынан қайта бастаған тұста тек балық шарауашылығына арқа сүйеген еңбекші елдің ау-құралын ... ... ... ... ... ... құбыласында Ақтөбенің алқымына сұғынып жатқан, түстігінде бұйрат құмдарды бауырына басқан Барсакелместен асып өзбек өлкесіне өктем қарап ... қыр ... ... ... ... ... алып аймақтағы бір қауым ел құм қауып қалған жоқ еді ғой. Ендеше, жер бетіндегі ең жоғарғы экологиялық белдеу санатына жатқызылған Арал ... ... ... ... ... ой қаузалған кезде сыңаржақ сезімнің жетегінде кетпеу керек. Ал, Аралға енді аяушылықтың қажеті жоқ, жанашырлық та ... ... Кіші ... ... қалу ... ... су ... салынып біткенде, Арал ауданы тұрғындарына таза ауыз су келген тұста ел ішінде болған Нұрсұлтан Назарбаев «Мен Аралға ... ... ... ... қуаныштымын!» – деген екен. Елбасы қуанышы елдің жас-кәрісін жігерлендіріп қана қоймай, ертеңіне үміт, еңбегіне серпін беріпті. Оны біз жол үстінде де, шай ... де, той ... де анық ... [22] Бұл ... ... іспеттес. Содан соң, сапар Арал ауданының өзінде өрбиді, тілшілердің «мені» айқын басымдық танытып, олардың жол үстіндегі әңгімесімен ... Бұл жай ... ... ... ... ... ... Сапақ ауылын сипаттау. Яғни, репортаж өзіндік белгілеріне тән оқиғаны суреттеу, баяндаумен басталады. Мұндағы оқиға өрбитін ... ... ... – сол ... өзі. Ал мына ... ... ... суретін: «Қамыстыбас көлі шамамен 18 мың шаршы шақырымды құраған ірі су ... Суы ... ... ... құм ... ... ... жаз айларында мұнда жан-жақтан келіп, шомылушы көп. Көлдің жиегін жағалай қалың қоға-қамыс өсіп, ішінде құс патшалығы төрелік ететіндей секілді. ... сұлу ... ... ... бергің келеді». Автор табиғаттың тамаша келбетін суреттегісі келгенімен, суреттеу тым әлсіз, оқырман көз ... ... әсем ... ... ... Егер суреттеу солғын болса, оқиға орнын көз алдымызға елестету де қиын. Бұл бір ... ... жол ... бұрын, тілшілер аудан тұрғынын әңгімеге тартады. Алдаберген атты азаматпен жол үстінде аудан жайлы әңгіме тарқатудың өзі - ... ... ... көрсетеді. Ал бұл дегенеміз – кейіпкерден репортерлерге керек дерек алу, ... ... ... ... бір ... ... кейіпкерлер тым көп: Марат Қуанышев – зейнеткер, Толқаш Жоланова – Т.Шевченко атындағы №13 орта мектебінің мұғалімі, Мақсұт Бекжанұлы, «Арал ... ... ... ... ... ... ... Арал қаласының тұрғыны – олардан ауданның өткені мен бүгіні туралы ақпарат алу мақсатымен ... ... де, ... ... ... Тек жетістіктері турасында әңгімелейді. Ал, репортаж композияциясына келер болсақ, тілшілер тек бір ... ... ... ... мұнда өңір тарихына үңілу, кейін шегіну, оның бұрынғысын әңгімелей отырып, бүгінгісімен салыстыру, болашағына көз жүгірту репортажда басым түскен. Репортаж негізі – ... ... ... оқиға десек, бұл репортаж фактіге қанық. Репортерлер ауданның экономикасы мен әлеуметтік жай-күйіне тоқталған сәтте, статистикалық мәліметтерді келтіреді. Оны ... пен ... ... ... ... ... «Өткен жылдың осы уақытымен салыстырғанда мүйізді ірі қара – 2,7, қой мен ешкі –2,4, ... – 3,7, түйе 1,6 ... ... ... қуаң, құмды жерде орналасса да, 198 гектар жерге ауылшаруашылығы дақылдары егілді. ... ... ... ... ... ... ... бюджеттен 50 млн теңге қаралып, игерілуде. Аудан халқы үшін ... аяқ су ... ... ... Арал ... тұрғындары негізінен таза ауыз сумен толық қамтамасыз етілген. Десе де, қаланың өсіп, жаңа көшелердің пайда болуы, қосымша жұмыстарды ... ... ... Биыл 390 отбасының 2025 мүшесіне 13,6 млн. теңге атаулы әлеуметтік көмек төленді, 3615 отбасының 10504 баласына 79,1 млн. теңге балалар ... ... ... үй көмегіне осы мерзімде 1691 млн. теңге тағайындалып, төленді. Денсаулық сақтау мекемелерін материалдық-техникалық жабдықтармен қамтамасыз етуге облыстық ... 139,6 млн. ... ... ... 12,4 млн. ... қаралған». Бір өкініштісі, репортаж – репортаж болып басталғанымен, соңына келе, репортаждың ... ... ... оқиғаны тек үшінші жақтан баяндап, репортаж бойынан авторлық эмоцияны мүлде ысырып тастайды. Осы сапардан соң, тілшілердің ... ... ... да ... Осы үрдіс, газеттің басқа да нөмірлерінен «Арнайы репортаж» айдарында аңғарылады. Ия, ... ... ... да, әлі де ... кемшін тұстар бар, әлі де репортаж тілі мен жазылу ... ... ... Демек, бұл типтес репортаждар репортер шеберлігін қалайды, ... ... ... талап етеді. «Арнайы репортаж» айдарымен жарияланған келесі бір жол-жөнекей репортаж – «Қозы мен Баян ... ... бас ... С.Парманқұлов пен тілші Б.Сабырбековпен бірге еліміздің Шығыс өңіріне сапары басылым бетінен жол-жөнекей ... ... ... ... ... « ... ... бұйрат-бұйрат белдерден айналып қашып, Аягөзге тездетіп жеткізгісі келгендей жүйткіп келеді. Түнде «Таңсықтың тұсынан өткенде ұйықтап қалмайық» деп келіскенбіз. Ондағы ойымыз, ... көне ... ... Қозы Көрпеш пен Баян сұлуға қойылған ескерткіш күмбезді көріп қаламыз ба ... ... еді. ... пойыз Таңсық стансасына келіп тоқтағанда, вагон терезесінен қанша қадалсақ та Аягөз ... арғы ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысының Аягөз, Тарбағатай, Үржар аудандарындағы атқарылып жатқан істермен танысу еді» деп басталған репортаждан авторлардың «мені» мен ... ... ... ... анық көрсетіледі. Репортаж статистикалық мәліметтерге, фактіге қанық. Репортаж авторлары аудандардың кешегісі мен ... ... бере ... ... ... ... істің куәсі етеді. Алдымен Аягөз, сосын Үржар, соңғысы Тарбағатай аудандарына ат басын ... ... ... ... экономикалық жағдайымен оқырманды таныстырады. Бұл репортаждың біз талдаған біріншіден айырмашылығы – репортаж ресми мағлұмат басым, авторлар ... ... ... ... ... ... ... аудандардың бүгінгі тіршілігін таразылаған. Әрине, бұл типтес репортажда сөйлемдердің шұбалаңқылығына, жазылу ... ... жол беру ... ... Жалпы, бұл жариялынымда репортаждан гөрі корреспонденцияның элементтері басым. ... осы ... ... талаптарына сай, түйіндеуді көп қолданады. Мысалы: «Біз ... ... суға ... ... ... жұртты жинайтын маусымы қызған тұс екен. Үш жарым шақырымға созылған жағажай жапырлаған адамға толы өзге ұлт ... ... ... ... ... де бар ... ... кемпір-шалына дейін жүр. Жылдағы әдеті. Алакөлдің шипалы суына бір шомылмаса көңілдері көншімейтін көрінеді. Ал біз болсақ, өз жеріміздің ... әлі тани ... ... [23. ... ... ... 2009] ... тілі қарапайым, оқырманға түсінікті, авторлар көрген-білгенін баяндап береді. Репортаж кемшілігі – авторлардың сапардан ... ... ... ... Ал бұл ... репортаж бойынан міндетті түрде сезілуі керек. Оқиға динамикалық сипат алғанымен, онда ... ... ... ... жанр ... ... ... сараптап-сараламай, жедел әсерлі тілмен жеткізуі тиіс екенін ... ... ... Біздегі, қазақ басылымдарындағы кемшін түсіп жатқан тұсы да сол – репортажды ... ... деп ... ... ... жанр ... сай ... ол бірде журналистік зерттеудің, тіпті, сараптамалық мақаланың кебін киеді. Бұл ... ... мен ... ... ... ... тапқан. «Журналистік зерттеу», «Арнайы репортаж» айдарымен оқырманға ... ... тобы – ... емес, сараптамалық мақала, корреспонденцияға табиғаты жақын. Басылымның тілшілер қосынында: Репортер-журналист: Думан Бықай деп ... ... әр ... ... ... да жуымайтын жарияланымдардың куәсі болдық. Осы орайда, басылымның журналистік зерттеу мен ... ара ... ... ... ... ... Мысалы: «Журналистік зерттеу» айдарымен жарияланатын мақалалар топтамасын, журналистік зерттеуге жатқызуға жарамас. Себебі, ... ... ... ... ... ... элементтерінің басымдық танытқанын аңғарамыз. Егер «Дала мен қала» ... ... ... ... ... ... ұсынса, онда редакция алқасына «репортер журналист» деп жазудың не қажеті бар. Мұндай қателіктерден арылу үшін, бізге ... және орыс ... ... көз ... ... ... алу керек тәрізді. Себебі, білетініміздей репортаж репортерден оқиғаны суреттеу барысында асқан шеберлікті, дәлдікті, жеделділікті керек етеді. Өкінішке орай, мұндай ... ... ... ... демек, репортаждардың өзінен де табылмауда. Қорытындылай келгенде, «Дала мен қала» газетіндегі «Арнайы репортаж» айдарымен жарық ... ... тек ... ... түрін ажыратамыз, ал осы айдармен газет бетінен орын ... ... ... ... ... – үлкен қателік. Оған дәлел, жоғарыда айтылған дәлелдер. ... ... ... ... те ... ... ... келесі басылым - «Жас қазақ» газеті. «Жас қазақ» репортаждарының ерекшелігі – репортаж өзегінде проблема ... ... ... көзбен көріп, одан шығу жолдарын іздейді. Мысалы: «Жанайқай» деген айдармен басылса да, материалдың бойынан ... ... ... ... Дина ... «Кемтарды кемсіткендер» [24. Сілтеме жасау] жариялынымын репортаж деп атауымызға толық негіз бар. Арқалықта орын алған оқиғаға тілші жол ... ... ... ... ... жөн ... ... аптада біздің редакциямызға Арқалықтағы ақыл-есі кем жандарға арналған интернаттың тәрбиеленушілері телефон шалып, ... ... ... Олар ... ... астам мүгедек аяусыз соққыға жығылып, тоналып жатыр. Біз ашпыз. Ас-тағамымызды басшылар жымқырып жатыр» дегенді алға тартты. ... ... ... ... өмірге біз енді төзе алмаймыз, құтқарыңдаршы» деп дабыл қақты. Бірақ бейтаныс кенеттен үзіліп кетті. Анықталған нөмірді қанша тергенімізбен, ... ... ... ... білу мақсатында біз журналитік зерттеу жүргізуде жөн көріп, жолға шықтық. Астана мен Арқалықтағы арасы 670 шақырымды құрайды. Алайда бұл ... ... үшін ... ... кемі 11 ... жүру керек. Жол бейшара күйге түскен. Шұрық тесік. Бәлкім, сондықтан болар, тәуелсіздік алғалы Арқалықтағы мүгедектердің жағдайымен ... ... тірі жан ... ... жасау. Оқиға басынан-ақ Арқалықтағы проблемамен хабардар еткен тілші, осы шағын «лидпен» оқырман назарын ... ... ... Оқырман тілшінің проблеманың анық-қанығына көз жеткізу үшін жолға шыққанын оқып, сапардың соңы ... ... ... келеді. Ақпараттық жанрлар, соның ішінде репортажда жеделділікті, ойдың нақтылығын қалайтынын ескерсек, Д.Төлепберген мұны сәтті пайдалана ... ... азат ... ... не ... екеніне тоқталып, проблеманы алғашқы сөйлемдерден-ақ баяндауға тырысқан. Репортаждың жалғасы Арқалықтың өзінде, Қостанай облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және ... ... ... ... ... интернатында болады. Репортер бірден мекеме басшыларынан мәлімет алуға тырысқанымен, басшылардан мардымды мағлұмат ала ... ... ... тұсы – ... мен дәлелге қанық. Мысалы: «Арқалық психоневрологиялық интернатында 104 ... ... ... ... ... ай ... 74 мың теңгеге жуық қаржы бөлінеді. Интернаттағы бір мүгедектің тамақтануына деп күніне бюджеттен 560-580 ... ... ... Санап қарасақ, аз қаражат емес. Жылына 24 миллион 141 мың теңге аударылады. Бірақ ... ... тек ... ... ... ... ғана ... толады екен». Бұдан шығар қорытынды, проблеманы бақылап қана қоймай, оған сол жерде сараптау жасайды, статистикалық мәліметтерге жүгінеді. Ал мәліметтер ... ... ... пен ... ... ... ... жазғандағы тағы бір ұтымды тұсы – интернат тәрбиеленушілерінің өзін әңгімеге тартқаны. Демек, репортаж талабына сай оқиға кейіпкерлерінен ақпарат алады, олардан тың ... ... ... ... бар ... жанды, оқушы кейіпкер сөзіне сенеді, проблеманың өзектілігін бағалайды. Аталған репортаж нақты проблеманы ... ... онда ... сөздер, теңеулер мен салыстырулар жоқтың қасы. Проблема өзекті, оқиға орны, кейіпкерлердің пікірі де бар. Демек, мұны ... ... ... Бір ... ... ... эмоциясының байқалмауы, оқиғаның басы автордың «менімен» басталып, соңы ... ... ... ... ... «Жас қазақ» ұлттық апталығындағы келесі репортаж «Журналист кейіпкер кейпінде» ... ... ... ... ... ақиқаты» репортажы [№10 .13 наурыз, 2009 жыл]. «Мен мұндалап» оқырман назарын аударатын репортаж журналисттің ... ... ... ... ... және автор оны репортаждың алғашқы сөйлемдерінен анық көрсетеді. Мәселен: ... ... ... ... ... Ауыстырып киетін бірсыдырғы киім мен резеңке қолғап, бет тұмшалауға арналған демпердемді де өзіммен бірге ала шыққан ... деп ... ... ... ... ... өз «қызметіне» кіріседі. А. Әубәкірдің жазу стилі жатық, қаламы қарымды ... ... ... Бұл ... ... осы ... да көрсете білді. Автор эмоциясын айқын білдіруі осының дәлелі: «Үстел үстінде сұлап жатқан жансыз денеге көз ... ... ... су ете ... Бұрын-соңды мәйіт көрмеген қос жанарды тайдырып әкетіп, Гүлнар Қасымовнаға бұрылдым. Ақылым айран, ойым ойран болған кейпіме масаттанғандай ма, оның ... ащы ... табы ... «Жалғыздың жары – Құдай» демекші, дәл қазір Жаратқаннан жәрдем болмаса, қасымдағылардан қайыр жоғын ұғып, «бісмілләмді» қайталап жатырмын». Ал, мекеме ... ... ... ашық әрі еш ... тек ақиқатын ғана баяндайды: ««Ұстазым» Виктор мәйіттің сол қолын көтеріп, сосын «оң қолынан ұста» дегендей ишара ... ... қолы ... суық ... Тұла бойым түршігіп кетті. Сөйтсек, мәйіт арнайы тоңазытқышта ... ... ... оқырман психолгиясына әсер етер жайлар болса да ... оны ... Бұл ... ... ... кері ... ... екіншіден, шындықты жазудың, мәйітхана ар жағындағы ақиқатқа көз жеткізудің амалы. ... ... ... ... өзіне де қиынға соққанымен тілші тақырыпты аша білген. Тілі түсінікті, ... ... ... Оған ... ... Б.Жәнібекұлын сөзге тартқанда жетеді. Патологоанатомия көпшілік ... ... ... ... үрей туғызатын сала болғанымен, оның да бүгіні мен ертеңі, олқылықтары да болады. Осы сауалдарға репортер ... ... ... ... ... ... ... одан өзіне керек ақпарат алған. Бұл репортерге қажет қасиеттердің бірі – табандылық ... өзін ... ... ... алу. ... соңында түйін, зерттеу нәтижесі болмағанымен, дінтанушы – Серікжан Еншібайұлы, психолог - Зәуре Жаназаровалардың пікірі тақырыпқа ... ... Бір айта ... ... ... осы ... өзін нейтралды тұрғыдан танытқан. Сілтеме жасау. «Арнайы репортаж» айдарын оқырманға ұсынатын келесі басылым – «Алматы ақшамы» газеті. Ақшамдықтар репортажды ... орын ... ... ... қалыптастырған. М. Бекбосынның «Кіші Алматы өзенінің бойымен...цемент ағып жатыр» атты репортажы сөзімізге дәлел. Т.Теменовтың редакцияға Кіші ... ... ... ... ... ... жөнінде шалған қоңырауынан соң, басылым тілшісі келеңсіздік орын алған аймаққа жетеді, ... өз ... ... ... ... тартады. Мәселенің мән-жайын білмек болған тілші, тек апат алаңынан, Есентай өзенінің бойындағы құрылыс компаниясының іс-әрекетін ғана баяндайды. Өкінішке орай, ... ... ... ... «мен» репортажда байқалмайды. Сондай-ақ, репортаж тілінің әсерлігі жағынан да жұтаң. Факт бар болғанымен, оны ... ... ... ... да ... қасы. Бұл репортаж – оқиғалы репортаж. Репортаж «Алматы ... ... ... ... жанр. Ал «Арнайы репортаж» айдарымен берілген бірен-саран репортаждардың өзі жанр талаптарына сай жазылмаған. Қорыта айтқанда, қазақ басылымдарында жанрдың жазылу деңгейі ... ... ... жазу ... ... оның ... жете ... содан соң барып, «Арнайы репортаж» айдарымен ұсынуы тиіс. Жалпы профессионалды репортер атану ... ... ... ... керек? Репортер шеберлігін шыңдау үшін, журналист өзіне өзі қандай талап қою тиіс? Міне, ... ... ... осы ... ... іздеуге арнасақ.
ІІ тарау. Репортер – шеберлік шыңы
Репортер мамандығын өзгертті. Репортердің репортаж жазу барысында оқиғаның немесе кез ... ... ... ... мүмкіндік болмаса, онда оның мамандығын өзгертуіне тура келеді. Яғни, материал өзегіне айналатын оқиғаның астарына үңіліп, оқырман тек ақиқатты жеткізуді мақсат ... ... ... басқа кәсіптің тізгінін қолына алады. Мұндағы мақсат: оқырман, қалың бұқара көп біле ... ... ... ... ... ... қатысты көп факт, делелдерді табу, сол саланың мамандарымен, қызметкерлерімен кездесіп, олардың өз ... ... алу, ... ... ету. Кәсібін өзгерту сынды айла-тәсілге бару, біріншіден, ... ... ... ... детальдарды қалт жібермеуіне, екіншіден, өзге ақпарат көздерінен, я ... ... ... ... ... ... үшіншіден, осыдан басқа жолмен ешқашан қолға түспейтін дәлелдерге қол жеткізуге, төртіншіден, оқырмандарға барынша әділдікті, шындықты айтуға ... ... ... ... өз мамандығын бұрынғы кезден-ақ өзгерткен болатын. Кәсіби репортер: қайыршы да, емші де, ... да, ... ... арғы ... ... да бола алады. Алайда, бір ескеретін нәрсе, репортер мамандығын алмастырғанда, әр ... әр ... сақ ... ... Егер ... «журналист» екені дәлелденіп, оның төртінші биліктің өкілі екені анықталса, журналсит әкімшілік ... ... ... ... де ... ... ... Сондықтан репортер алдын ала редакция, оған көмек көрсететін мекемемен келісіп, ... ... де ... ету керек. Ал, мүмкіндік болса, заң қызметкерінің де кеңесі артық етпейді. Осы ... ... ... ... болу үшін ... қандай қасиеттер керек? Д.Рэндалл нағыз репортер бойынан мынадай қасиеттер табылуы шарт деп есептейді: «Журналист репортер болып туады, немесе жақсы ... ... ... ... осы ... көп жыл қалам тербеген соң барып қалыптасады, репортаж жазуға бейімделеді. ... өз ... ... ... ... маман иесі» [18]. Белгілі репортер өз еңбегінде тұңғыш репортажы жайлы былай деп еске алады. «Оңтүстік ... ... ... ... ... ... алғаш репотажымды аяқтаған соң бас редакторға апардым. Өзімнің көңілімнен шыққан репортаж болған соң, редактордан ... ... бе ... ... келіп едім. Алайда, бас редактор материалды оқып болған соң: «Мынауың не? Пікір алған адамдардың есімдері қайда?» деп ... ... ... бой ... ... сезіндім. Барлық кейіпкерлерім тек «оқиғаға наразы болған қала ... «су ... ... ... ... ... ... деген атпен ғана белгілі болып қалыпты. Сонда бір күн бойы, әлгі ... ... ... ... аты-жөндерін сұрағаным бар. Осы оқиғадан соң мынадай қорытындыға келдім: біріншіден, цитаталар өз авторынсыз ... ... ... еш мағына бермейді. Ал, екіншіден, репортер қызметі – оңай қызметтердің санатынан ... ... ... атану үшін, арнайы принциптерге сүйену керек. Олар мыналар: 1) Ақпарат пен қандай да бір жаңалықты өзгелерден ... ... ... болу. Қалай дегенмен, бұл принцип репортер жұмысына дұрысымен ... ... ... әсер ... ... репортер сансыз көп ақпарат ішінен тек мәндісін таңдайды. Ал, бұрысы, журналист мұндай ақпатар іздеймін деп көп ... ... 2) ... пен ... арқа ... «Нақтылық» термині маңызды үш элементтен тұрады. Біріншісі, ... ... ... еш ... ... ... ... күйде жаза білу. Екіншіден, оқиға барысы репортажда тілі жатық, оқырманға түсінікті тілмен жеткізілуі керек. Үшіншіден, оқиғаларды суреттеу барысында сақ ... ... ... Яғни, репортер оұиғаның маңызды элементін ұмыт қалдырмауы тиіс. 3) Ешқашан оқиғаға байланысты болжам ... Бұл ... ... ... жеке ... ... ... де қатысты. Репортер тарапынан оқиғаға байланысты түрлі болжам жасау – оқырманды адастырады, жалған мәлімет береді, қаншама миллион бұқараны алдайды. Тек не ... ... не ... ... ... ... Мысалы британ мерзімді басылымдарының бірі ханзада Чарлздың жарының емес, бөгде әйелдің бетінен сүйіп жатқан ... ... ... ... жол ... Ақиқатқа сүйенсек, ханзада баласы ликемиядан дүние салған анасына көңіл айтқан екен. Газет тілшілері жасаған болжамының арқасында, оқырман ... ... ... кір ... 4) ... ... ... оқиға болмасын, білмегенін сұрау, түсінбегенін түсіндіріп беруді өтінуден ешқашан қысылмаңыз. Тек, ... ат үсті ... ... репортерлер ғана пікір алу барыснда үнсіз басын шұлғумен болады. ... ... ... ... ... ... қатты қиналады. Себебі, олардың қолындағы ақпарат тек жалпылама, үстіртін ғана ... ... Ал, бұл ... материал жазу үшін, әрине, аздық етеді. 5) Ақпарат көздеріндегі мағлұматтарға, немесе ақпарат берушінің жауабының астарына үңілу, тереңіне ... ... ... Бұл ... тек ... ғана ... емес, барлық журналистердің де есіне сақтайтын қағидасы. ... жаңа ... ... бір ... ... ... берушіден алар болсақ, журналистер міндетті түрде, оның неліктен бұлай жауап бергенін, астарында не жатқанын, жалпы, осылайша жауап беру оған ... ме, әлде ... ме? ... осы ... ... ... ең алдымен, өзінің ой елегінен өткізу керек. 6) Журналисттің жеке өзінің көзқарасы мен ... ерік ... Егер ... ... ... оған кесіп-пішіп баға беріп, немесе өзіңнің ұстанымыңа қарай бұрмалай берсеңіз, ол репортаждың негізгі мазмұнынан ауып, басқаша сипат алады, ... ...... ... сай болуы әбден ықтимал. Сондықтан, аталған келеңсіздіктің ... ... ... оқиғада не болғанын, қалайша өрбігенін дәлме-дәл, фактімен жазуыңыз шарт. 7) Өзіңізді оқиғаның ажырамас бөлігі санаңыз. Редакция ... ... ... сын ... ... оның жарыққа шығуына тиым салса, өз дегеніңізден қайтпай, «еңбігіңіздің» ... ... де ... басылуын талап етіңіз. Ол үшін, кез келген қолға алған материалға жан-тәніңізбен кірісіп, оны жан-жақты зерттеп, ... ... ... ұсыныңыз. Сапалы материалдың бас редактор назарынан тыс қалмайтыны анық. 8) Мазмұнды материал өз оқырманымен қауышатынын ұмытпаңыз. Репортажды оқырман іздеп жүріп ... етіп жазу үшін не ... ... өз материалында оқырмандарға не жеткізе булуі тиіс? Бастысы қызық деректердің біреуінде қалт жібермеу, маңыздыларына тоқталу, материалды оқырманға ... әрі әрлі ... ... 9) ... ... ... Журналист материал жазу барысында түрлі кедергілерге тап болады. Мысалы: биліктегілермен немесе жоғары қызметтегілермен тілдесудің реті ... олар ... ... ... бас ... жағдайда, я болмаса, іссапарда болған кезіңізде ақша, тамақ, уақыттан тарлық көрсеңіз, сізге, ең керегі, жеңіске деген құлшыныс. Сонда ғана ... ... ... қол ... 10) ... ... сезіне білу. Оқырман назарын қандай ақпарат, нендей жаңалық аударады? Әрине, тек кейінгі болған жаңалықтар, ақпараттың ішіндегі тек жаңасы, соңғысы ... Ал, ... ... ... ету – ... ... шапшаңдықты, ақпаратты жедел түрде жеткізуді талап етеді. Соңғы ақпаратпен халықты өз уақытында сусындату журналистер арасында ... ... ... кім ... болып қол жеткізсе, соның материалы тиісінше, БАҚ-да өзгелерден бірінші болып жарияланады. 11) Репортердің өзінің мүмкіндіктеріне сене білуі, өзгенің көмегіне көп ... ... ... ақпарат пен жаңалыққа оңай жолмен қол жеткізуді мақсат тұтатын репортерден ешқашан кәсіби ... ... ... ... ... ... – әрдайым жаңа ақпаратқа өз күшімен жете білгеннен соң барып, ... ... [18] ... теоретиктерінің тәжірибесіне сүйенсек, жоғарыдағы қағидаларды жанына азық еткен репортерлер ғана өз мамандығын жетік меңгергені деген сөз. Ал, ... ... ... орыс ғалымы М.И. Шостак «Репортер: профессионализм и этика» атты еңбегінде репортер мамандығы жайлы: «Журналистің мамандығын өзгертіп, өзін ... ... ету – ... ... көп ... ... ... репортерлерінің басым көпшілігі репортаж жазу барсында осы әдісті қолданады. Дегенмен, ... ... осы ... әлі де ... ... болуда. Өзге адамның маскасымен ақпарат алу журналист беделіне, оның әдебіне ... ... ме? ... ... дегенмен, репортаж жазған журналистің бар мақсаты: бояуы қанық, репортаж жазу. Оқырманды репортажда көтерілетін проблемамен бетпе-бет келтіру. Демек, ... ашу ... ... ... ... ... болады.» [23]
2.1. Қайнар Олжай – репортер журналист. Қазақ журналистика ... ... ... ... ... ... халықаралық журналистер конференциясы сыйлығының лауреаты, Ә.Бөкейханов атындағы сыйлықтың иегері бірі – ... ... ... ... ... ... танытқан оның «Президент пырағы» атты репортаждар кітабы. Қ.Олжайдың аталмыш еңбегі Елбасының 1991-1993 жылдардағы ... ... ... ... Бас аяғы он бір ... ... кітапта Т.Әубәкіров ғарышқа аттанған Байқоңыр, Ұлы қорғанымен әйгіленген Қытай елі, Біріккен Ұлттар ... Бас ... ... ... еліндегі сапарларынан сыр шертіп, Елбасының парасаты мен пайымын танытады, Тәуелсіз Қазақстанның Елбасымен ... ... ... ... ... назарын баурайды. Әр репортаж: желісі, жағырапиясы, жылнамасы деп таразыланады. Мәселен: ... ... ... Ара ағайын, жағырапиясы: Баку – Гәнжә – Степанакерт – Ереван – Железноводск, жылнамасы: 20-24 қыркүйек 1991 жыл. ... ... 20 ... ... 20.00. Іңір қараңғысы үйіріле бастаған. Бірақ, әуежай басындағы Президенттің жеке ұшағы тізгін тартып, қаңтарулы ... ... ... ... Бұл ұшақтың алдында қиын сапар тұрған. Мынау қараңғы аспан астымен ... ... ... жетуі керек. Жеткізуі керек. Кавказ төсіндегі Қарабақ жанжалына тоқтау айтып, басу білдіріп байқау керек». [26] ... осы аз ғана ... ... ... тән ... ... ... қолдана білді. Оның «самаладай жарық» тіркесі репортажға өң кірігізетін көркемдеуіш құрал – ... ... ... ... ... ... ... айтып, басу білдіріп байқау керек» сөйлемі репортаждың мақсаты, оның өзегіне айналған деталь, ал «Іңір ... ... ... ... ... репортажда тілшінің қатысқанын айғақтайды.
53

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық жанрлар70 бет
Жанрлар34 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет
Радиожурналистика туралы12 бет
Телерепортаж- алдынғы тележурналистика жанры9 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрын оқыту19 бет
Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері173 бет
Бейнелеу өнеріндегі пейзаж жанры82 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь