Қазіргі қазақ повесіндегі көркемдік ізденістер

1. Жанр туралы ойлар
2. Тартыс және заман шындығы
3. Көркемдік ерекшеліктері
Повесть жанры туралы айтпас бұрын «повесть» сөзіне тоқталсам:
«Повесть»- орыстың көне дәуірінен келе жатқан төл сөзі. Бұл әуелде өмірде
болған әралуан ірі оқиғаларды жылнама, шежіре беттеріне тізіп,жазып қою,
баяндау(повествование), дәсүрінен туған.Былайша айтқанда «повесть»
орыстың ауыз әдебиетіндегі «слова», «сказание» деген халықтық
шығармалар түрімен төркіндес. Ерте кезде ол да солардың міндетіндей ғана
қызмет атқарған. Бірақ көп жағдайда өмірде нақты болған адамдарды,
өткінші оқиғаларды тізіп, тарихтық мәні бар болмыстарды баяндаған. Бұл
термин келе – келе кейінен өзінің мағынасын әдебиет ағысының толқынына
сай өзгертіп, белгілі бір жанрдың тұрақтамасына айналған. Былайша
айтқанда, «ауыз әдебиетінен тыс, онымен байланыссыз дамып, өз бетімен
өскен жазба әдебиет жоқ. XVIII ғасырда мәдениеті тез өсіп, дүние жүзілік
мәдениетпен қоян- қолтық келген, XIX ғасырдан бастап Европаны
таңдандырған орыстың жазба әдебиетімен нық байланысты, тамыры бір»
жатқанын повесть жанрының өткен жолы да өз алдына дәлелдей түседі.
Енді осы повесть жанры жайлы әдебиет зерттеушілер әр түрлі пікір
айтуда:
Қ.Жұмалиев: «Баяндау арқылы қара сөзбен жазылған көлемі орташа
шығармалар ұзақ әңгіме (повесть) деп аталады. Романмен
салыстырғанда, ұзақ әңгімеде эпизотар аз және алған оқиғаларының
көлемі де шағын болады.Ұзак әңгіменің (повестің) мысалы Пушкиннің «Капитан қызы», Сұлтанмахмұттың «Қамар сұлуы», т.б.Әйтседе роман
мен ұзақ әңіменнің арасындағы шекараны, өзгешелікті дәл мынау деп
үзілді- кесілдіайта қою қиын.Ұзақ әңгімелер негізінде бір, не екі
сюжеттік линияға негізделінеді, өмір құбылысы романдағыдай онша
терең суреттелмейді, ең керекті, ең негізгі деп саналған мәселелерді
қамтып, бірінші орынға соларды шығарады. »
М.Қаратаев: «Новелла жаныры, яки әңгіме мен повесть, романнан
бөлек, бөтен категориялар емес. Олар, Белинский айтқандай, ұлы өмір
кітабынан, яғни романнан жұлып алған парақтар - әңгіме( ол бір немесе
бірер эпизодты суреттейді) яки бір тарау – повесть ( ол бірнеше эпизодты
біріктірген бір оқиғаны суреттейді).»
С.Қирабаев: «Эпостың тең үлкен түрі роман – көркем сөздің ең биік
үлгісі... Онда бірнеше сюжеттік линия (негізгі сюжнттік линияға қосымша
бірнеше сюжеттер) қатар өрістеп, сол негізде халықтың көптеген тобының
жан-жақты обрызы жасалуға тиіс... Ал повесть шағын бір-екі сюжеттік
линияны дамытып, соған қатысты геройлардың аз ғана тобын алдыңғы
кезекке қойып көрсете алады»,- дейді.
З. Қабдолов: «Әңгіме шағын көлемді эпикалық түрдің айрықша асыл
үлгісі...Әңгіменің ең елеулі ерекшелігі – жинақтылығы ... Ал ұзақ әңгіме, яки
повесть – орта көлемді эпикалық түрдің үлгісі... Повестің жұрт таныған
кейбір жанырлық сипаты-мұнда шағын эпостағыдай бір емес, бірнеше оқиға:
адам өмірінің бір не бірер эпизоды ғана емес, бір алуан кезеңді құбылыстары
кеңірек, біраз дамытыла суреттеледі.Сондықтан әңгімеге қарағанда, повестің
көлемі де үлкен, сюжеті де күрделі... Роман – кең көлемді эпикалық түр...
Эпостың бұл түрінде жазылған шығапмалар... адам мен қоғам тіршілігін
мейлінше кең қамтып, алуан – алуан даму кезеңдерімен тұтас жүйелеп,
толассыз қимыл - қозғалыс қалпында жан-жақты жинақтайды, - дейді».
        
        1. Жанр туралы ойлар.
Повесть жанры туралы айтпас бұрын «повесть» сөзіне тоқталсам:
«Повесть»- орыстың көне дәуірінен келе жатқан төл сөзі. Бұл ... ... ... ірі оқиғаларды жылнама, шежіре беттеріне тізіп,жазып қою,
баяндау(повествование), дәсүрінен туған.Былайша айтқанда «повесть»
орыстың ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... Ерте ... ол да солардың міндетіндей ғана
қызмет атқарған. Бірақ көп жағдайда өмірде нақты болған адамдарды,
өткінші оқиғаларды тізіп, тарихтық мәні бар болмыстарды ... ... келе – келе ... ... мағынасын әдебиет ағысының толқынына
сай өзгертіп, белгілі бір жанрдың тұрақтамасына айналған. Былайша
айтқанда, «ауыз ... тыс, ... ... ... өз бетімен
өскен жазба әдебиет жоқ. XVIII ғасырда мәдениеті тез өсіп, дүние жүзілік
мәдениетпен қоян- қолтық келген, XIX ... ... ... орыстың жазба әдебиетімен нық байланысты, тамыры бір»
жатқанын повесть жанрының өткен жолы да өз ... ... ... осы ... жанры жайлы әдебиет зерттеушілер әр түрлі пікір
айтуда:
Қ.Жұмалиев: «Баяндау арқылы қара сөзбен жазылған көлемі орташа
шығармалар ұзақ әңгіме (повесть) деп аталады. ... ұзақ ... ... аз және алған оқиғаларының
көлемі де шағын болады.Ұзак әңгіменің (повестің) мысалы Пушкиннің
«Капитан қызы», Сұлтанмахмұттың «Қамар сұлуы», т.б.Әйтседе роман
мен ұзақ ... ... ... ... дәл ... ... кесілдіайта қою қиын.Ұзақ әңгімелер негізінде бір, не екі
сюжеттік линияға негізделінеді, өмір құбылысы романдағыдай онша
терең суреттелмейді, ең керекті, ең негізгі деп ... ... ... орынға соларды шығарады. »
М.Қаратаев: «Новелла жаныры, яки әңгіме мен повесть, романнан
бөлек, бөтен категориялар емес. Олар, Белинский айтқандай, ұлы өмір
кітабынан, яғни ... ... ... парақтар - әңгіме( ол бір немесе
бірер эпизодты суреттейді) яки бір тарау – повесть ( ол бірнеше ... бір ... ... ... тең ... түрі ... – көркем сөздің ең биік
үлгісі... Онда бірнеше сюжеттік линия (негізгі ... ... ... сюжеттер) қатар өрістеп, сол негізде халықтың көптеген тобының
жан-жақты обрызы жасалуға тиіс... Ал ... ... ... ... ... ... ... геройлардың аз ғана тобын алдыңғы
кезекке қойып көрсете алады»,- дейді.
З. Қабдолов: «Әңгіме шағын ... ... ... ... асыл
үлгісі...Әңгіменің ең елеулі ерекшелігі – жинақтылығы ... Ал ұзақ әңгіме,
яки
повесть – орта көлемді эпикалық түрдің үлгісі... Повестің жұрт таныған
кейбір ... ... ... ... бір ... ... оқиға:
адам өмірінің бір не бірер эпизоды ғана емес, бір алуан кезеңді ... ... ... ... ... ... ... де үлкен, сюжеті де күрделі... Роман – кең көлемді эпикалық түр...
Эпостың бұл ... ... ... адам мен қоғам тіршілігін
мейлінше кең қамтып, алуан – алуан даму кезеңдерімен тұтас жүйелеп,
толассыз қимыл - қозғалыс ... ... ... - ... ... «Яғни эпостың кең көлемді прозалық түрі – роман,
орта көлемді прозалық түрі – ... кіші ... ... түрі - ... ... ... ... әңгімеде адам өмірінің бір, немесе
бірер эпизоды суреттелетіні; соған сәйкес белгілі қоғамдық жағдайға тән
бір,
немесе ... ... ... әлде ... аян ... ... ... осы
жанырға өзек болған адам өмірі жан-жақты әрі кең ауқымда суреттеліп,
белгілі бір кезеңдегі қоғамдық құбылыстарды, уақыт ... ... ... ... ... ... онда ... өлкесі сөз болып отырған жанырдың шағын құшағына симай жатады.
Сондай ... ... мен ... ара жібін ажырату қиындап кетеді. Мұндай
жағдайда шығармаға кейде қос айдар тағылып, біресе әңгіме, біресе повесть
аталып жүретіні де содан»
Ә.Әзиев: «Повесть- әңгіме мен ... ... ... ... кіші формасынан үлкен эпикалық формасына қарай өтетін
кезеңде тұр. Былайша айтқанда әңгімеден үлкен, романнан кіші ... ... ... ... ... түрі ... ... орыс ғалымы Паспелов повесть жанрын кең және тар мағынасын
түсіндіреді. Ертегі және әңгіме қарағанда көлемі ... кең, ал ... ... қара ... ... орта көлемді шығарма деп
көрсетеді. Бірақ көлеміне қарап шығармаға ... ... ат ... ... ... мен мағынасы қарай әңгіме, повесть,
роман деп ... ... ... он беттік шығарманың өзі роман деп
аталып жатады. Яғни шығарманың көтеретін жүгіне байланысты. Осы роман
жанры ... орыс ... ... өз ... ... ... ... үлкен еңбектерінің арқасында роман жанрының әр түрлі
оқиғалардан пайда болуына ... ... ... ... ... жанр ... ... қанағаттанарлық бүтіндей бір
шешім табылған жоқ. Оны басқа жанрдан ішкі ережелерін белгілеуге,
жанрлық ... ... ... ... ... ... толық суреттеу, жинақтау болып табылады...» дей келе роман
жанрына тән мынандай белгілерді көрсете кетеді: « роман – көп ... ... бір ... ... ... бар; ...... сюжетті
және динамикалық жанр, бірақ алдағы уақытта әдебиет үшін таза суреттеуге
қол жеткізетін романдар бар;... роман – махаббат тарихы, ... ... ... ... мүлдем артық; роман – прозалық жанр, бірақ
өлең түрінде жазылатын романдар да ... М. ... ... и ... 452-453 ... ... көрсеткен нақты
және дұрыс деген анықтамалары осындай романға тән жанрлық белгілерін
көрсетіп бере алмағандығын ғалым атап өтеді. Бұдан біз қай ... ... ... тән белгілері болатындығына көзіміз жетті. Мысалға, әңгіме несімен
әңгіме болып табылады, ... ... ... ... ... ... ғана ... Ал сол оқиғаны повесть және роман
жанрында жазсақ, оқиғаның шеңбері кеңейіп, тереңдетіле ... ... ... негізінен біреу ғана болуы, түптеп
келгенде, автор позициясына да байланысты. Себебі повесть авторы
әлеуметтік шындықтың, адам өмірінің ... ... толы ... ... ... кезеңін жеке –дара түрінде алып бейнелеуге өте бейім
тұрады; адам тағдыры қалай да ұрымтал ... ... ... ... да ... ... ... оқиғаларды, басты
мәселелерді шапшаңырақ суреттеуге құлшына ұмтылады, бір ғана
проблеманы, жалғыз тақырыпты баса бейнелеуге барынша күш салады.
Автор әуел бастан-ақ алдына сондай мақсат - ... ... ... тіпті жалғыз емес, әлденеше проблема қатар көтеріліп, соған орай
әлденеше сюжет ... ... ... ... ... ... ... ғана көркемдік қортынды шығарылады.
Повесте өмір оқиғалары, адамның түрлі тірлік-тынысы, ой-сезімі, іс-әрекеті,
арман-мақсаты негізінен алғанда бірінші жақтан баян етіледі (яғни күнделік
күйінде, ... ... ... ... ... өткен өмірін, әсіресе
өмірінің өте бір қиын – қыстау кезеңдерін, ... ... ... ... ... ... ... сөзбен айтқанда, субъективтік сипат
басым болады. Ал романда адамдық ... мен ... ... алғанда үшінші жақтан баян етіледі де, онда объективтік сипат
басым болады .
Повесть жанрының эстетикалық мүмкіндігі біз айтқаннан әлде – ... ... ... жоғарыда аталған жәйттерді тек повесть жанрына ғана
меншіктеу де, тек соның ғана маңдайына жазылғандаы етіп ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын зерттеушілер
еңбектерінен повесть жанрына тек мынандай сипаттар тән, ал роман
жанрына тек анадай қасиеттер тән деген үзілді – ... ... ... ... жоқ. ... білетініміз - әңгіме, повесть, роман
жанрлары жайлы пікір қозғалғанда, повестің аралық жанр екені ( яғни әңгіме
мен ... ... ... кішкентай роман екені) атап
айтылып жүргені. »[ 1.1 ]
« Демек, повесть жанры ... ... көп ... көп ... келмейді. Ол көркем әдебиеттің эпикалық орташа түріне
жататындықтан өмір ... ... ... ... қарай шақтап
алады. Бірақ, әдеби алымы әңгімеден гөрі романға жақын тұрады. Адам
тағдырының бір ғана ирімін сөз етіп ... ... қат – ... ... ... сюжеттік желісі ішінде, табиғи заңдылықтан туатын қосымша
тарам – тарам сілемдері, шағын – шағын эпизодтары болады. Былайша
алғанда, ... ... ... ... көтереді, бірнеше повесть жүгін
роман көтереді. Орыстың көрнекті жазушысы Гончаровтың: роман немесе
повесть жазу үшін асқан төзімді, орнықты болу ... ... да ... ... ... алдын – ала сан алуан дариялық
жұмыстарын жүргізеді. Жалпы шығармаға кіретін жекелеген сахналардың,
характерлердің, мінездер мен ...... күн ... ұзын ... салады, нобайын түсіреді – деуі, бұл екі жанрдың жүгі ... ... ... ... ... дәлелдейді.»[ 1.2]
Осы жоғарыда келтірілген теориялық тұжырымдарды түйіндейтін
болсам, повесть жанрының әңгімеден ... ... кіші ... ... сөзсіз келісемін. Қазіргі таңда да повесть жанрын біресе әңгіме,
біресе ... деп ... ... бар. Яғни ... қарап мынау
повесть, мынау әңгіме, мынау роман деп ... ... ... ... ... ... ... бері мәдениетімізде де, әдебиетімізде де
көптеген өзгерістер болды. Әр ... өз ... ... бар. Яғни ... өз ... табуда. Біз сол мұраны қазіргі қазақ прозасынан көре
аламыз. Өткенімізге қарап бүгінгіні білеміз, бүгінгіге қарап ... ... ... ... ... ... сұраққа ғалымдарымыз
өз пікірлерін айтып, ғылыми еңбектерін жазып қойған. Біз оған
тоқталмаймыз. Айта ... бір ... осы ... ... әдебиетіміз кеңес
дәуірін жазумен келсе, қазіргі қазақ әдебиетіміздің алған бағыты басқаша.
Міне сол басқаша сарында ... ... ... ... ... ... ... орыс әдебиетін де болып жатқан
жаңалықтарға тоқталсақ.
Орыс әдебиетіндегі ғылыми зерттеулер « Вестник », « Вопросы
литературы» деген ... ... ... Қазіргі таңдағы
жазушылар қай бағытта, қандай стильде жазады деген сұраққа жауап
іздестіруде . Және жыл ... ... ... ... да « ... журналынан көре аламыз. Мысалға, « Русская
литература XX – XXI ... ... ... и ... ... ... ... конференции 10 – 11 ноября 2004 года.
М.: Изд-во ... ... 2004. 472 с.» ... ... ... конференцияға
Ресей мемлекетінің әр жерінен өз зерттеулерін қоғауға келген және бұрынғы
ТМД мемлекеттері, Европадан, Азиядан, Америкадан да т.б. мемлекеттер
қатысқан. Қатысушылар әр ... ... ... ... мақсат
біреу, ол – қазігі жазушылардың әдіс – тәсілдері қандай ... ... жазу ... ... ма ... сұрауларға жауап
беруде. Мысалға, С. И. Кормиловтың «Составляющие ... и их ... для ... руской литературы XX – XXI
веков» деген баяндамасы ... ... ... бар және ... да
әдістер болуы мүмкін ба дей келе, «әдіс» сөзі марксистік идеологияны еске
түсіретіні белгілі. Бірақ әдебиеттану ғылымы ешқандай саясатқа ... ... баса ... ... жалғасы ретінде Л.П. Егорованың
«Задачи неосоциологической интерпретации современной русской прозы»
деген баяндамасында «1980 ... ... ... әдебиеттану көркем әдебиетке орынын беріп, өзі өткен
ғасырда қалып қойған секілді.» деп социологикалық әдебиеттанудың жаңа
концепциясына тарихи филологияның ... ... айта ... ... Д.С. ... « ... әр ... мектептер мен түрлі әдіс –
тәсілдер ... ғана ... деп ... ... Қай ... саласын алсақ
та онда әдіс – тәсіл, мектеп болатыны ... ... әдіс ... ... көңіл бөлген М.Л. Гаспаровтың « История литературы как
творчеатво и исследование: ... ... ... Бахтиннің
ғылыми еңбегіне тоқтала отырып: « М.М. Бахтин – философ. ... ... ... та есептелінеді. Өйткені екі кітабы Достоевский мен ... ... ... - ... сияқты шығармашылық аймағы
болса, филология – зерттеу аймағы болып ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлген.
Өтілген конференция бағыты осындай әр түрлі тақырыптағы
баяндамалар оқылды. Сонымен қатар мақалада әдебиеттің кірпішін қалап
кеткен А. ... Н. ... ... ... ... ... ... кетеді. Осындай әдебиет қалаушылары туралы бір – екі
баяндама ... және ... ... ... ... болып жатқан ағымдар мен бағыттарға ... ... орыс ... ... ... жаңалықтар, зерттеулер
жарық көруде. Ал біздің әдебиетке келер болсақ, бізде де ғылыми
жаңалықтар бар. Оны – біз ... « ... ... » ... ... Сонымен қатар «Қазақ әдебиеті», «Әдебиет айдыны» деген
газет беттерінен де қазіргі қазақ әдебиетіне байланысты айтылып жүр ... ... ... ... « ... ... атаумен емес, «хикая»
немесе
«хикаят» деген атпен жарық көріп жүргенін ... Яғни ... ... ... ... деуімізге болады. Ал енді осы «хикая» мен
«хикаят» ... ... ... прозасы» деген еңбегінде: «
Терминдік жағынан келгенде “болмыш” ... атау ... ... ... үшін ... Бірақ бұл дәлме – дәл аударылған
калька. Бұл ... біз ... ... дәстүрлі болып кеткен
“хикая” деген терминмен атаған дұрыс деп ойлаймыз... Хикая деген – ел
өмірде бар деп ... неше ... ... ... ... ... ... дәу, шайтан, пері, дию сияқты нәрселер туралы діни нанымға
негізделген әңгімелер. Әпсана – ... ...... ... ... ... бір ... оқиғаны, іс - әрекетті, немесе жағдайды
көркемдей баяндау арқылы тыңдаушыға ғибрат беру». Сонымен қазіргі
жазылып жүрген повестердің көбі ... деп ... Яғни ... “хикаяттың” көтерер жүгі ауқымды екен.
Мен қазіргі қазақ повестерін 2000 – 2006 жыл ... », « ... », « Таң ... » ... мен « Қазақ әдебиеті »,
«Әдебиет айдыны» газеттерінен қарастырдым. Соның ішінде «Жұлдыз»
журналына жарияланған ... ... ... ... ... ... бас – тірі ... » хикаятын, Қуандық Түменбайдың «Түрмедегі
торғай» хикаиясын, Айгүл Кемелбаеваның «Таң шолпан» журналына
жарияланған «Соңғы жолбарыс»хикаясын, ... осы ... ... ... ... ... алдым.
Бұл повестердің жазылу стилі, айтар ойы, алға қойған мақсаттары
бұрынғы повестерге қарағанда өзгеше сарында ... ... ... ... ... пен ... те өзгеріп отыратыны шындық. Міне,
осындай қоғамдағы өзгерістерді, өмір ... ... ... ... ...... қара ... ұзақ жазылатын хикая. Сол себепті
Белинский оны кіші – гірім романға балайды. Оның кіші – ... ... ... ... ...... ол. Ұлы сыншы: «Иә,
повесть – бөліктер мен мыңдаған бөлімдерге ... ... ... ... тараулар», - дейді.»
Яғни, бүгінгі заманда жазылып жүрген кіші романның тарихы ... ... ... ... ... ... жанрының даму жолында
ұлы жазушылардың ізденуі, көркем әдебиетке жаңалық енгізуі үлкен еңбек
болып саналады. Ұлылар қалдырып ... ... ... ... ... ... ... өз жалғасын тауып жатқанын қазіргі қазақ прозасынан
көре аламы. Қазіргі таңда біршама повестер жарық көруде, сол ... ... ... бес шығарманы таңдап алу себебім: біріншіден,
әдебиетімізге жазушылар қандай жаңалық енгізуде, көркемдік ізденістері
қандай ? Екіншіден, нені ... ... ... ... бар ма ... повесть жанрына қалам сілтеп жүрген жастар бар ма?
Демек, осындай сұрақтарға жауап іздеу ... біз ... ... жазылу деңгейін, ... ... ... ... повесіндегі көркемдік
ізденістер
1. Жанр туралы ойлар
2. ... және ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем әдебиеттегі аңыз және мифтің мәні67 бет
М. Әуезов шығармашылығындағы авторлық идея мен көркемдік шешімнің өзгеруі84 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары60 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь