Қазіргі қазақ повесіндегі көркемдік ізденістер


1. Жанр туралы ойлар
2. Тартыс және заман шындығы
3. Көркемдік ерекшеліктері
Повесть жанры туралы айтпас бұрын «повесть» сөзіне тоқталсам:
«Повесть»- орыстың көне дәуірінен келе жатқан төл сөзі. Бұл әуелде өмірде
болған әралуан ірі оқиғаларды жылнама, шежіре беттеріне тізіп,жазып қою,
баяндау(повествование), дәсүрінен туған.Былайша айтқанда «повесть»
орыстың ауыз әдебиетіндегі «слова», «сказание» деген халықтық
шығармалар түрімен төркіндес. Ерте кезде ол да солардың міндетіндей ғана
қызмет атқарған. Бірақ көп жағдайда өмірде нақты болған адамдарды,
өткінші оқиғаларды тізіп, тарихтық мәні бар болмыстарды баяндаған. Бұл
термин келе – келе кейінен өзінің мағынасын әдебиет ағысының толқынына
сай өзгертіп, белгілі бір жанрдың тұрақтамасына айналған. Былайша
айтқанда, «ауыз әдебиетінен тыс, онымен байланыссыз дамып, өз бетімен
өскен жазба әдебиет жоқ. XVIII ғасырда мәдениеті тез өсіп, дүние жүзілік
мәдениетпен қоян- қолтық келген, XIX ғасырдан бастап Европаны
таңдандырған орыстың жазба әдебиетімен нық байланысты, тамыры бір»
жатқанын повесть жанрының өткен жолы да өз алдына дәлелдей түседі.
Енді осы повесть жанры жайлы әдебиет зерттеушілер әр түрлі пікір
айтуда:
Қ.Жұмалиев: «Баяндау арқылы қара сөзбен жазылған көлемі орташа
шығармалар ұзақ әңгіме (повесть) деп аталады. Романмен
салыстырғанда, ұзақ әңгімеде эпизотар аз және алған оқиғаларының
көлемі де шағын болады.Ұзак әңгіменің (повестің) мысалы Пушкиннің «Капитан қызы», Сұлтанмахмұттың «Қамар сұлуы», т.б.Әйтседе роман
мен ұзақ әңіменнің арасындағы шекараны, өзгешелікті дәл мынау деп
үзілді- кесілдіайта қою қиын.Ұзақ әңгімелер негізінде бір, не екі
сюжеттік линияға негізделінеді, өмір құбылысы романдағыдай онша
терең суреттелмейді, ең керекті, ең негізгі деп саналған мәселелерді
қамтып, бірінші орынға соларды шығарады. »
М.Қаратаев: «Новелла жаныры, яки әңгіме мен повесть, романнан
бөлек, бөтен категориялар емес. Олар, Белинский айтқандай, ұлы өмір
кітабынан, яғни романнан жұлып алған парақтар - әңгіме( ол бір немесе
бірер эпизодты суреттейді) яки бір тарау – повесть ( ол бірнеше эпизодты
біріктірген бір оқиғаны суреттейді).»
С.Қирабаев: «Эпостың тең үлкен түрі роман – көркем сөздің ең биік
үлгісі... Онда бірнеше сюжеттік линия (негізгі сюжнттік линияға қосымша
бірнеше сюжеттер) қатар өрістеп, сол негізде халықтың көптеген тобының
жан-жақты обрызы жасалуға тиіс... Ал повесть шағын бір-екі сюжеттік
линияны дамытып, соған қатысты геройлардың аз ғана тобын алдыңғы
кезекке қойып көрсете алады»,- дейді.
З. Қабдолов: «Әңгіме шағын көлемді эпикалық түрдің айрықша асыл
үлгісі...Әңгіменің ең елеулі ерекшелігі – жинақтылығы ... Ал ұзақ әңгіме, яки
повесть – орта көлемді эпикалық түрдің үлгісі... Повестің жұрт таныған
кейбір жанырлық сипаты-мұнда шағын эпостағыдай бір емес, бірнеше оқиға:
адам өмірінің бір не бірер эпизоды ғана емес, бір алуан кезеңді құбылыстары
кеңірек, біраз дамытыла суреттеледі.Сондықтан әңгімеге қарағанда, повестің
көлемі де үлкен, сюжеті де күрделі... Роман – кең көлемді эпикалық түр...
Эпостың бұл түрінде жазылған шығапмалар... адам мен қоғам тіршілігін
мейлінше кең қамтып, алуан – алуан даму кезеңдерімен тұтас жүйелеп,
толассыз қимыл - қозғалыс қалпында жан-жақты жинақтайды, - дейді».

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




1. Жанр туралы ойлар.

Повесть жанры туралы айтпас бұрын повесть сөзіне тоқталсам:

Повесть- орыстың көне дәуірінен келе жатқан төл сөзі. Бұл әуелде өмірде

болған әралуан ірі оқиғаларды жылнама, шежіре беттеріне тізіп,жазып қою,

баяндау(повествование), дәсүрінен туған.Былайша айтқанда повесть

орыстың ауыз әдебиетіндегі слова, сказание деген халықтық

шығармалар түрімен төркіндес. Ерте кезде ол да солардың міндетіндей ғана

қызмет атқарған. Бірақ көп жағдайда өмірде нақты болған адамдарды,

өткінші оқиғаларды тізіп, тарихтық мәні бар болмыстарды баяндаған. Бұл

термин келе – келе кейінен өзінің мағынасын әдебиет ағысының толқынына

сай өзгертіп, белгілі бір жанрдың тұрақтамасына айналған. Былайша

айтқанда, ауыз әдебиетінен тыс, онымен байланыссыз дамып, өз бетімен

өскен жазба әдебиет жоқ. XVIII ғасырда мәдениеті тез өсіп, дүние жүзілік

мәдениетпен қоян- қолтық келген, XIX ғасырдан бастап Европаны

таңдандырған орыстың жазба әдебиетімен нық байланысты, тамыры бір

жатқанын повесть жанрының өткен жолы да өз алдына дәлелдей түседі.

Енді осы повесть жанры жайлы әдебиет зерттеушілер әр түрлі пікір

айтуда:

Қ.Жұмалиев: Баяндау арқылы қара сөзбен жазылған көлемі орташа

шығармалар ұзақ әңгіме (повесть) деп аталады. Романмен

салыстырғанда, ұзақ әңгімеде эпизотар аз және алған оқиғаларының

көлемі де шағын болады.Ұзак әңгіменің (повестің) мысалы Пушкиннің

Капитан қызы, Сұлтанмахмұттың Қамар сұлуы, т.б.Әйтседе роман

мен ұзақ әңіменнің арасындағы шекараны, өзгешелікті дәл мынау деп

үзілді- кесілдіайта қою қиын.Ұзақ әңгімелер негізінде бір, не екі

сюжеттік линияға негізделінеді, өмір құбылысы романдағыдай онша

терең суреттелмейді, ең керекті, ең негізгі деп саналған мәселелерді

қамтып, бірінші орынға соларды шығарады.

М.Қаратаев: Новелла жаныры, яки әңгіме мен повесть, романнан

бөлек, бөтен категориялар емес. Олар, Белинский айтқандай, ұлы өмір

кітабынан, яғни романнан жұлып алған парақтар - әңгіме( ол бір немесе

бірер эпизодты суреттейді) яки бір тарау – повесть ( ол бірнеше эпизодты

біріктірген бір оқиғаны суреттейді).

С.Қирабаев: Эпостың тең үлкен түрі роман – көркем сөздің ең биік

үлгісі... Онда бірнеше сюжеттік линия (негізгі сюжнттік линияға қосымша

бірнеше сюжеттер) қатар өрістеп, сол негізде халықтың көптеген тобының

жан-жақты обрызы жасалуға тиіс... Ал повесть шағын бір-екі сюжеттік

линияны дамытып, соған қатысты геройлардың аз ғана тобын алдыңғы

кезекке қойып көрсете алады,- дейді.

З. Қабдолов: Әңгіме шағын көлемді эпикалық түрдің айрықша асыл

үлгісі...Әңгіменің ең елеулі ерекшелігі – жинақтылығы ... Ал ұзақ әңгіме,
яки

повесть – орта көлемді эпикалық түрдің үлгісі... Повестің жұрт таныған

кейбір жанырлық сипаты-мұнда шағын эпостағыдай бір емес, бірнеше оқиға:

адам өмірінің бір не бірер эпизоды ғана емес, бір алуан кезеңді құбылыстары

кеңірек, біраз дамытыла суреттеледі.Сондықтан әңгімеге қарағанда, повестің

көлемі де үлкен, сюжеті де күрделі... Роман – кең көлемді эпикалық түр...

Эпостың бұл түрінде жазылған шығапмалар... адам мен қоғам тіршілігін

мейлінше кең қамтып, алуан – алуан даму кезеңдерімен тұтас жүйелеп,

толассыз қимыл - қозғалыс қалпында жан-жақты жинақтайды, - дейді.

А. Нағымбетов: Яғни эпостың кең көлемді прозалық түрі – роман,

орта көлемді прозалық түрі – повесть, кіші көлемді прозалық түрі - әңгіме

екеніне көзіміз жеткендей... Мәселен, әңгімеде адам өмірінің бір, немесе

бірер эпизоды суреттелетіні; соған сәйкес белгілі қоғамдық жағдайға тән
бір,

немесе бірер оқиға бейнеленетіні әлде қашаннан аян нәрсе. Бірақ, кейде осы

жанырға өзек болған адам өмірі жан-жақты әрі кең ауқымда суреттеліп,

белгілі бір кезеңдегі қоғамдық құбылыстарды, уақыт рухын әдеттегі

әңгімеден әлдеқайда терең таныстыратындығы салдарынан, онда өрнектелген

өмір өлкесі сөз болып отырған жанырдың шағын құшағына симай жатады.

Сондай сәтте әңгіме мен повестің ара жібін ажырату қиындап кетеді. Мұндай

жағдайда шығармаға кейде қос айдар тағылып, біресе әңгіме, біресе повесть

аталып жүретіні де содан

Ә.Әзиев: Повесть- әңгіме мен романның аралығындағы жанр.Ол

көркем прозаның кіші формасынан үлкен эпикалық формасына қарай өтетін

кезеңде тұр. Былайша айтқанда әңгімеден үлкен, романнан кіші соғатын бұл

жанр эпостық шығарманың орташа түрі болып табылады.

Ал орыс ғалымы Паспелов повесть жанрын кең және тар мағынасын

түсіндіреді. Ертегі және әңгіме қарағанда көлемі жағынан кең, ал тар

мағынасында көркем қара сөзбен жазылған орта көлемді шығарма деп

көрсетеді. Бірақ көлеміне қарап шығармаға айдар тағып, ат қоюға

болмайды. Шығарманың мазмұны мен мағынасы қарай әңгіме, повесть,

роман деп көрсетуімізге болады. Кейде он беттік шығарманың өзі роман деп

аталып жатады. Яғни шығарманың көтеретін жүгіне байланысты. Осы роман

жанры жайлы орыс ғалымы Бахтин өз еңбегінде былай дейді:

Ғалымдардың үлкен еңбектерінің арқасында роман жанрының әр түрлі

оқиғалардан пайда болуына байланысты көптеген тарихи материалдар

жинақталды. Бірақ жанр мәселесі жайлы қанағаттанарлық бүтіндей бір

шешім табылған жоқ. Оны басқа жанрдан ішкі ережелерін белгілеуге,

жанрлық белгілерін көрсетуге тырысады. Романда мүмкіндігінше көптеген

жағдайларды толық суреттеу, жинақтау болып табылады... дей келе роман

жанрына тән мынандай белгілерді көрсете кетеді: роман – көп жоспарлы

жанр, бірақ бір жоспарлы қызықты романдар бар; роман – күрделі сюжетті

және динамикалық жанр, бірақ алдағы уақытта әдебиет үшін таза суреттеуге

қол жеткізетін романдар бар;... роман – махаббат тарихы, бірақ европалық

романда махаббат бөлімдері мүлдем артық; роман – прозалық жанр, бірақ

өлең түрінде жазылатын романдар да бар.( М. Бахтин. Вопросы

литературы и эстетики. 452-453 беттер.) Зерттеушілер көрсеткен нақты

және дұрыс деген анықтамалары осындай романға тән жанрлық белгілерін

көрсетіп бере алмағандығын ғалым атап өтеді. Бұдан біз қай жанрдың болса

да өзіне тән белгілері болатындығына көзіміз жетті. Мысалға, әңгіме несімен

әңгіме болып табылады, өйткені ондағы суреттеліп отырған оқиғаның

әңгіменің шеңберінде ғана болуы. Ал сол оқиғаны повесть және роман

жанрында жазсақ, оқиғаның шеңбері кеңейіп, тереңдетіле түседі.

Повесте сюжеттік желінің негізінен біреу ғана болуы, түптеп

келгенде, автор позициясына да байланысты. Себебі повесть авторы

әлеуметтік шындықтың, адам өмірінің драмалық тартысқа толы тұсын, оқыс

өзгеріске ұшыраған кезеңін жеке –дара түрінде алып бейнелеуге өте бейім

тұрады; адам тағдыры қалай да ұрымтал тұстан танылатындай, қоғамдық

құбылыстар қалай да айқын ашылатындай оқшау оқиғаларды, басты

мәселелерді шапшаңырақ суреттеуге құлшына ұмтылады, бір ғана

проблеманы, жалғыз тақырыпты баса бейнелеуге барынша күш салады.

Автор әуел бастан-ақ алдына сондай мақсат - мұрат қоятындықтан, повесте

кейде тіпті жалғыз емес, әлденеше проблема қатар көтеріліп, соған орай

әлденеше сюжет қатар дамығанның өзінде де,олардың бәрінен емес, тек

біреуінен ғана көркемдік қортынды шығарылады.

Повесте өмір оқиғалары, адамның түрлі тірлік-тынысы, ой-сезімі, іс-әрекеті,

арман-мақсаты негізінен алғанда бірінші жақтан баян етіледі (яғни күнделік

күйінде, сырласу түрінде, кейіпкердің жастық шағын, өткен өмірін, әсіресе

өмірінің өте бір қиын – қыстау кезеңдерін, драмалық тартысты тұстарын еске

алу тұрғысында хикаяланады). Басқа сөзбен айтқанда, субъективтік сипат

басым болады. Ал романда адамдық мәселелер мен қоғамдық құбылыстар

негізінен алғанда үшінші жақтан баян етіледі де, онда объективтік сипат

басым болады .

Повесть жанрының эстетикалық мүмкіндігі біз айтқаннан әлде – қайда көп.

Оның үстіне жоғарыда аталған жәйттерді тек повесть жанрына ғана

меншіктеу де, тек соның ғана маңдайына жазылғандаы етіп уағыздау да

орынсыз. Өйткені көркем әдебиеттің тарихы мен теориясын зерттеушілер

еңбектерінен повесть жанрына тек мынандай сипаттар тән, ал роман

жанрына тек анадай қасиеттер тән деген үзілді – кесілді пікірлерді әзір

ұшырата қойғанымыз жоқ. Біздің білетініміз - әңгіме, повесть, роман

жанрлары жайлы пікір қозғалғанда, повестің аралық жанр екені ( яғни әңгіме

мен романның аралығындағы, ортасындағы кішкентай роман екені) атап

айтылып жүргені. [ 1.1 ]

Демек, повесть жанры роман тәрізді көп планды, көп тақырыпты

болып келмейді. Ол көркем әдебиеттің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер
Қазіргі қазақ поэзиясындағы формалық ізденістер
Қазақ әңгімелерінің дамуы мен психологизмі . Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі жанрлық-көркемдік ізденістер
Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер
Қазақ лирикасындағы көркемдік дәстүр
Лирикалық проза. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар
Қазақ жұмбақтарының көркемдік ерекшеліктері
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь