Египет пирамидаларының тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.9
І. Египет пирамидаларының салыну тарихының зерттелуі ... ... ... ... ...10.29
1.1. Көне және орта ғасырлық зерттеушілердің Ежелгі Египет пирамидаларының құрылысы туралы зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... .10.19
1.2. Ерте жаңа заманнан бастау алған зерттеулер тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.29
ІІ. Ежелгі Египет пирамидалары және оның қоғамдағы идеологиялық, әлеуметтік.экономикалық жетістігі ретіндегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30.
2.1. Алғашқы әулеттер перғауындарының саяси билігінің діни идеологиялық негіздемесі және оларға табыну культінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.42
2.2. Алғашқы әулеттер және Ежелгі патшалық тұсындағы Египет пирамидаларының тұрғызылуының әлеуметтік.экономикалық астары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.69
2.3.Орта және Жаңа Египет патшалары тұсындағы пирамидалық құрылыстар тұрғызылуының шектелуінің қоғамдық саяси және экономикалық себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70.78
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .79.89
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .90.93
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .94.98
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .99.
Өзектілігі. Ежелгі Египет пирамидалары көптеген ғалымдардың, зерттеушілердің, археологтардың қалам тартып, зерттеп жүрген күрделі мәселелерінің бірі. Египет пирамидаларын зерттеумен антикалық тарихшылардан бастап бүгінгі тарихшылар да шұғылдануда. Египет пирамидаларын зерттеудің маңызды және өзекті мәселелерге айналуының басты себебі пирамидалардың бойында тұнып жатқан құпиялар мен олардың геометриялық және математикалық өлшемдері. Алып тас құрылыстардың архитектурасындағы геометриялық дәлдіктер және осыдан 40 ғасыр бұрынғы адамдардың салмағы 200-500 тонна болатын тақтатастардан пирамидаларды еш техниканың көмегінсіз тұрғызуы әлі күнге дейін ғалымдарды таң қалдырып келе жатыр.
Египет пирамидалары тас құрылысының ең жоғарғы жетістігі болып табылады. Оның құрылысы архитектура саласында әлі күнге дейін өз маңызын жоймай келеді. Сонымен қатар, Египет пирамидалары Ежелгі Египет халқының, мәдениетінің тамаша жетістігі бола отырып, олардың өмірі, тарихы, тұрмыс-тіршілігі туралы маңызды мәліметтер береді.
Көптеген зерттеушілер «Пирамидаларды не үшін, кім үшін, қалайша тұрғызды екен?» деген сауалдарға жауап іздеп, оған әркім әр түрлі жауап береді. Мәселен, «Пирамидалар перғауындардың зор билігінің айғағы болды» десе, енді біреулері «Пирамидалар Египет байлығының монументальдык көрінісі» дейді. Осындай жауаптардың әрқайсысында ақиқаттың бір үлесі жатқандай. Алайда кейбір патшалар өздеріне арнап пирамидалар тұрғызбаған. Бірақ, олар да пирамидалар салдырған перғауындар сияқты құдіретті болған. Мысалы, II Рамсес Джосер немесе Хинджерадан да бай болған, дегенмен өзінен кейін пирамида қалдырмаған. Месопотамияның да әлеуметтік жағдайы Египеттікі сияқты болды, бірақ онда да пирамида тәрізді патша табыттары ешқашан болған емес. Олардың сыры неде? Тығырықтан шығар жол бар ма?
Пирамидалар құдай деп саналған перғауындардың табыттары, яғни діни сипаттағы құрылыс болғандығын зерттеушілер анықтағаннан кейін ғана мұндай тұйықтан шығудың жолы табылды.
1)Африка: Встречи цивилизации / Под ред. В.Б. Мириманова. - М.: Мысль, 1970.-218с.
2) Белова Г.А. Загадки Древнеегипетских пирамид// Вестник Древней
истории. - 1983.-№5.-С 92-101.
3) Берар П. Религия в современном мире / Пер. с рум. - М.:
Политиздат,1979.-144с.
4)Большаков А.О. Из истории Египетской идеологии Старого царства // Вестник Древний истории. - 1982.-№2.-С 97-101.
5)Болшаков А.О., Сущевский А.Г. Образ и писменность в восприятии Древнего египтянина.-2003.-№1. -С 45-59.
6) Вавилов С.И. Очерки по истории техники Древного Востока. - М.: издательство Академии наук СССР, 1940.-352 с.
7) Варга Д. Древний Восток: У начал истории письменности. -Будапеш: Корвина, 1979.-159 с.
8) Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т1: Учеб по спец. «История».-2-е изд., испр. и доп.- М.: Высшая школа, 2001.-512 с.
9) Васильев Л.С. Историч религий Востока. Учебное пособие для
вузов.-5-е изд. -М: Книжный дом «Университет», 2000.-432с.
10) Вернер М. Древний Египет: загадки и открытия //Вестник Древнийистории. - 1991.-№1.-С 138-165.
11) Воропаева К.Л. Существует ли загробная жизнь? -М:
Госполиздат,1958.-88с.
12) Всемирная история: Бронзовый век /А.Н. Бадак, И.Е. Войнич, Н.М.Волчёк и др. - Мн.: Харвест, М.: ООО «Издательство АСТ», 2000.-512с.
13) Гонейм М.З. Потерянная пирамида. - М.: Географгиз. 1959.-120с.

14) Дженкинс Н. Ладья под пирамидой / Пер. с англ. Ф.Л. Мендельсона. Послесл. Т.Н. Савельевой.- М.: Главная редакция восточной литературы издательство «Наука», 1986.-127 с.
15) Донини А. Люди, Идолы и Боги. Очерки истории религии. Пер. с
итал. И.И. Кравченко. Изд. 2-е испр. и доп. - М: Политиздат, 1966.-368с.
16)3аблоцка Ю. История Ближнего Востока в древности (от первых поселений до персидского завоевания) /Пер. с польск. Д.С. Гальпериной. Предисл. В.А. Якобсона. -М.: Наука, 1989.-415 с.
17) Замаровский В. Их величества пирамиды. - М.: Наука, 1981. –
432 с.
18) История Древного Вс-стока / Под ред. В.И. Кузищина. - М: Высшая школа, 1988. -416с.
19)История Востока. Т.1. Восток В древности. - М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1997.- 668 с.
20)История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть вторая. Передняя Азия. Египет./Под ред. чл.- кор. АН СССР П.М. Бонгард - Левина. -М.: Главная редакция восточной литературы «Наука», 1988.-623 с.
21) 26) Кинк Х.А. Как строились Египетские пирамиды.-М.: Наука, 1967.-1 Юс. -М.:Мысль, 1981.-223с
23) Кормышева Э.Е. Новые археологические открытия В Египте (1985-1987г.г.)//Вестник Древней истории. -1990.-№3,-С 186-191.
24) Коростовцев М.А. Религия Древного Египта.- М.: Наука, 1976.-
325с
25) Коростовцев М.А. Из истории Удинастии В Древном Египте //Вестник Древней истории.-1941.-№1.- С 31-44.
26) Котрелл М. Во времена фараонов. - М.: Наука, 1982-380 с.
27) Крол А.А. Хеб-сед и становление Древнеегипетского государства.-
2001.-№4.-СЗ-11.
28) Кубланов М.М. Мыслители древности о религии. - М.: Госполитиз
дат,-1960.- 104с.
29) Культурное наследие Востока: Проблемы, поиски, суждения. - Л.:
Наука, 1985.-338с.
30)Ладынин И.А. и др. История древного мира: Восток, Греция, Рим/Ладынин и др. -М.:Филол. о-во «СЛОВО»; Изд-во Эксмо, 2004. - 576с.
31) Литвиненко Ю.Н. Египетские путешествия М.И. Ростовцева //Вестник Древний истории. -2001.- №2. -С 140-149.
32) Малеваный А.М. Классовая борьба в Древнем мире. –Издательство Казанского университета, 1987.-112с.
33)Максаковский В.П. Историческая география мира: Учебное пособие для вузов. - М: Экопрос, 1999.-584с.
34) Мартин Дж. Саккарская гробница Маиа, казначея фараона Тутанхамона: новое открытие //Вестник Древний истории. - 1991. - №3. -С 159 -165.
35)Матье М.Э. Искусство Древнего Египта. -М.: Искусство, 1970.- 197с.
36) Мифологический словарь/Гл. ред. Е.М. Мелетинский.-М.: Советская энциклопедия, 1991.-736 с.
37) Моисеева Л.А. История цивилизаций.-«Феникс» Ростов-на-Дону, 2000.- 287 с.
38) Павловская А.И. О роли М.И. Ростовцева в развитии
папирологических исследований в России//Вестник Древний истории. -1997.- №1.-169-183 с. ■

39) Перепелкин Ю.Я. Хозяйство Староегипетских вельмож. - М.: Наука.1988.-293с.
40) Перминов П. Улыбка сфинкса. Изд. 2-е, доп.-М.: Главная редакция восточной литературы издательство «Наука», 1991.-398с.
41) Перепелкин Ю.Я. Хозяйство Староегипетских вельмож. - М.: Наука. 1988.-293с.
42) Петровский Н. Египет - сын тысячилетий /Науч. ред. и предисл. акад. В.В. Струве.-Л.: Детгиз, 1959.-287с.
43) Петровский Н., Белов А. Страна болыиого Хапи/ Научно -
художественная книга. Научная редакция и присловие академика В.В. Струве. - Л.: Детская литература, 1973.-400с.
44) Прусаков Д.В. « Старые дюны» в среднем Египте // Вестник Древний истории. - 1997. -№2.-С. 95-99
45) Рубинштейн Р.И. Древний Восток. Книга для чтения/ Пособие для
учащихся. Изд. 5-е, перераб. М.: Просвещение, 1974. - 168 с.
46) Савельева Т.Н. Как жили египтяне во времена строительства пирамид. -М.: Наука, 1971. - 118с с илл.
47) Смирнова В.В. Миррвая художественная культура. Частьі.
Культура Древнего Египта, Месопотамии и античного Средиземноморья. - М.: Издательский центр «Аз», 1995.-152с.
48)Сто великих чудес Света/ Автор составитель Н.А. Ионина. - М.: Вече, 2000. - 310 с.
49) Сухов А.Д. Религия в истории общества. -М.: Наука, 1979.-96с.
50)Токарев С.А. Религия в истории народов мира. - М.: Политиздат, 1964.-5 59с.силл.
51) Тураев Б.А. История Древного Востока.-Мн.:Харвест, 2002.-752с,
8л. илл. Тэнасе А. Культура и религия. /Пер. с румын. - М.: Политиздат,
4977.-127с.
52) Уайт Д. Боги и люди Древного Египта /Пер. с англ. Л.А.Калашниковой. -М.: ЗАО Центрполиграф , 2004.-189с.
53) Угринович Д.М. Искусство и религия: (Теорет. очерк).-М.:
Политиздат, 1982.-288с.
54) Фалькович Ю.А. Древнеегипетские амулеты: археологический
аспект. //Вестник Московского университета. Серия 8. История. - 1992.-№4.- С 52-55.
55) Флиттнер Н.Д. В стране пирамид. - М.-Л.: Государственное учебно-педагогическое издательство, 1936. - 134с.
56) Хрестоматия по истории Древного Востока: Учебное пособие, в 2-х частях. Ч. І/Под ред. М.А. Коростовцева, И.С. Кацнельсона, В.И. Кузищина. -М.: Высшая школа, 1980.-328 с.

58) Элебрахт П. Трагедия пирамид. 5000 лет разграбления египетских
усыпальниц/ Предисловие и редакция кандидата исторических наук О.И.
Павловой.-М.: Прогресс, 1984.-216с.
59) Яблоков И.Н. Социология религии. -М.: Мысль, 1979.-182 с.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ………………………………………………………………………..3-9
І. Египет пирамидаларының салыну тарихының зерттелуі……………....10-29
1.1. Көне және орта ғасырлық зерттеушілердің Ежелгі Египет пирамидаларының
құрылысы туралы зерттеулері…………………….….10-19
1.2. Ерте жаңа ... ... ... ... ... Египет пирамидалары және оның қоғамдағы идеологиялық, әлеуметтік-
экономикалық жетістігі ретіндегі
көрінісі……………………………………….................................................30-
2.1. Алғашқы әулеттер перғауындарының саяси билігінің діни идеологиялық
негіздемесі және ... ... ... ... әулеттер және Ежелгі патшалық тұсындағы Египет пирамидаларының
тұрғызылуының әлеуметтік-экономикалық
астары…………………...............................................................
....................43-69
2.3.Орта және Жаңа Египет патшалары тұсындағы пирамидалық ... ... ... ... және ... ... ... ... ... көптеген ғалымдардың,
зерттеушілердің, археологтардың қалам тартып, зерттеп жүрген ... ... ... ... ... антикалық тарихшылардан
бастап бүгінгі тарихшылар да шұғылдануда. Египет пирамидаларын ... және ... ... айналуының басты себебі пирамидалардың
бойында тұнып жатқан құпиялар мен олардың геометриялық және ... Алып тас ... ... ... ... ... 40 ... бұрынғы адамдардың салмағы 200-500 тонна болатын
тақтатастардан пирамидаларды еш техниканың ... ... әлі ... ... таң ... келе ... ... тас құрылысының ең жоғарғы жетістігі болып
табылады. Оның ... ... ... әлі ... ... өз ... келеді. Сонымен қатар, Египет пирамидалары Ежелгі Египет халқының,
мәдениетінің тамаша жетістігі бола ... ... ... ... ... туралы маңызды мәліметтер береді.
Көптеген зерттеушілер «Пирамидаларды не ... кім ... ... ... ... ... ... іздеп, оған әркім әр түрлі жауап
береді. ... ... ... зор ... ... болды»
десе, енді біреулері «Пирамидалар ... ... ... ... ... жауаптардың әрқайсысында ақиқаттың бір үлесі
жатқандай. Алайда ... ... ... арнап пирамидалар тұрғызбаған.
Бірақ, олар да пирамидалар салдырған перғауындар сияқты құдіретті болған.
Мысалы, II Рамсес Джосер ... ... да бай ... дегенмен өзінен
кейін пирамида қалдырмаған. Месопотамияның да әлеуметтік жағдайы Египеттікі
сияқты болды, бірақ онда да пирамида тәрізді патша табыттары ... ... ... сыры ... ... шығар жол бар ма?
Пирамидалар құдай деп саналған перғауындардың табыттары, яғни діни
сипаттағы құрылыс болғандығын зерттеушілер анықтағаннан кейін ғана ... ... жолы ... ... ... ... ... базисі мен саяси
тұрақтылығының көрінісі болды. Дегенмен де, оларды ... ... ... ... ... Пирамидалар құдай деңгейіне жеткізілген
перғауындардың О дүниелік панасы ғана ... жоқ, ... ... ол ... ... ... саяси экономикалық мәдени -әлеуметтік
қатынастардың жарқын көрінісі болды. Сол ... де, діни ... ... ... ... ... ... және түбегейлі
зерттеуді қажет етеді. Сондықтан, диплом жұмысымда осындай ... ... ... жөн көрдім.
Мақсаты. Дипломдық жұмысымды жазудағы басты мақсатым Ежелгі Египет
пирамидаларын тереңінен оқып, өзіме беймәлім, белгісіз мәліметтермен жақын
танысу. Египет ... ... ... ... тарихынан оқыған білімімді
жеке монографиялық зерттеулер тарапынан толықтырып, пирамидаларды жаңа
қырынан ... ... ... ... ... Египеттің
саяси, мәдени дамуындағы діни идеологияның ролін анықтап, оның пирамиданың
тұрғызылуына тікелей ықпалы болғандығын ... ... бұл ... ... ... ... отырып, оқырман қауымды Египет ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін бір
тұжырымға келе қойған жоқ. Ежелгі грек ... ... ... зираттары болғандығын айтып кеткен. ... ... ... берді. Алайда, мұндай шешімге келу үшін аз уақыт кеткен ... орта ... ... ... ... ... қазынасын қоятын сейфтері немесе үйлері үшін ... ... ... ... ... ... немесе ежелгі
обсерваториялар десе, енді біреулері шөлден келетін құмдар үшін бөгет
болатын құрылыс ... ... ... деп атады. Бұдан да басқа адам
ақылына сыймайтын ... ... ... ... ... тіпті бұл
құрылыстардың адам қолынан шыққандығына ... ... ... қазір де бар.
Міне, тақырыптың мақсаты осындай оқырмандардың көкейінде жүрген
сауалдарға жауап бере ... бұл ... ... ... ерекше
орын алғандығын, оның өзіндік саяси, діни, экономикалық астары болғандығын
түсіндіріп, пирамидалардың тарихи - әлеуметтік құбылыс ретіндегі негіздерін
ғылыми деректер ... ... ... табылады. Осы мақсатта мынадай
міндеттерді шешуді қажет деп санаймын:
- Көне және ... ... ... ... ... ... зерттеулерді анықтау;
- Ерте жаңа заманнан бастау алған зерттеулер тарихын саралау;
- Алғашқы әулеттер перғауындарының саяси билігінің ... және ... ... ... ... ... ... әулеттер және ... ... ... ... ... ... астарын ашу;
- Алғашқы әулеттердің патшалары тұсындағы пирамидалық қүрылыстар
түрғызылуының қоғамдық, саяси және ... ... ... ... ... ... талқылап көрсету.
Тақырыптың зерттелу тарихнамасы: Диплом жұмысын жазу ... ... ... оқулықтар мен жеке монографиялық зерттеулерді,
газет-журналдарды қарастырдым.
Қолданған Батыс және ... ... ... ... ... мен ... және ... негізгі
тұрмысы, шаруашылығы, ғұрыптары, діни нанымдары туралы мағлұматтар нақты
деректерге негізделе отырып, ... ... ... жазылған. Египет
тарихы ... ... ... ... ... ... Востока»/2/ және «История религий Востока»/3/,
сонымен қатар, И.А.Ладыниннің «История древного ... ... ... ... және ... ... оқулықтары
көптеген мәліметтер бере алады.
Пирамидалардың басым бөлігі осы уақытқа дейін тоналып, бүлінген, ... ... ынта ... ... ғана ... таңда ғылымда
олар туралы мәліметтер бар. Сондай мағлұматтар Л.А.Моисееваның «История
цивилизаций»/7/, В.Замаровскийдің «Их ... ... ... ... атты монографияларында көне және орта
ғасыр, һәм жаңа ... ... ... - ... ... мысал ретінде келтіріле отырылып берілген. Ал
пирамидалардың ... ... яғни ... ұйымдастырылып және
олардың тың деректермен көненің көздерін үнемі іздестіріп келе ... ... ... ... - ... древнеегипетских
пирамид»/10/, «Египетские путешествия М.И.Ростовцева»/11/, «Древний Египет:
загадки и открытия»/12/, ... ... ... ... фараона
Тутанхамона: новое открытие»/13/, «Новые ... ... ... ... ... археологический аспект»/15/ деген
мақалалардан оқып білуге болады. Бұл мақалаларда XX ... ... ... ... мен ... ... жайлы ғылыми
зерттеулер келтірілген.
М.А.Коростовцевтің «Религия Древного ... ... ... о религии»/17/, С.А. Токаревтің «Религия в истории
народов мира»/18/, Джон М.Уайттың «Боги и люди ... ... ... ... ... и ... деген монографияларында Ежелгі Египет
дінінің қалыптасуы және оның әлеуметтік ортадағы ролі мен елдегі ... ... ... ... ... ... ... Египет дініне
байланысты әркімнің көкейінде жүрген сауалдарға нақты жөне толық жауап бере
алады.
Египеттіктердің әлеуметтік - ... ... ... «Хозяйство Староегипетских вельмож»/21/, Т.Н.Савельеваның
«Как жили египтяне во времена строительства пирамид»/22/, ... по ... ... Древнего Востока»/23/ деген монографияларындағы
материалдар мол мағлұматтар бере ... Ніл ... ... өткен
тарихының пердесін ашып береді.
Ал, Ю.М.Кобищановтың «На заре цивилизации: Африка в ... және А.М. ... ... борьба в древнем мире»/25/
сияқты еңбектерінде Египеттің ішкі және сыртқы саясатының қалыптасуы мен
қоғамдық катынастарының ... ... ... ... салыну тарихы жайлы толық мәліметтер Х.А.Кинктің
«Как строились ... ... және ... «Потеренная
пирамида»/27/ сияқты монографияларында берілген. Бұл еңбектерде пирамида
тастарының қай жерден алынып, қалай өңделгендігі ... ... ... - ... пайдаланғандығын көптеген жазбаша және археологиялық
деректемелерге негізделе отырып жазылған.
Сонымен қатар, Н.Дженкинстің «Ладья под ... ... ... ... ... «В стране ... ... - сын ... және ... ... атты ... ... пирамидаларын оқып үйренуде
таптырмайтын құнды зерттеулер болып табылады. Аталған ... ... ... бұл ... ... ... ... пирамидаларды өз
көздерімен көріп, зерттеген археолог - ғалымдар. Сондай - ақ П.Элебрахтың
«Трагедия ... аггы ... ... ... біле
бермейтін құпия сырлары мен шетелдіктердің мумияланған мүрделерді дәрі
жасау үшін ... ... ... ... және қашан қойғандығын
кітапта келтірілген нақты мысалдардан көреміз.
Зерттеу тақырыбының дерегтік негіздері. Ежелгі Египеттің төрт мың
жылға ... ... мен ... ... әдет - ғұрыпқа, рухани өмірге
байланысты сақталған әр түрлі жазбаша және материалдық заттар ... ... ... ... зерттеліп келеді.
Египет жөніндегі мәліметтер шығыс және европалық көне дәуірдегі
авторлардың шығармаларында үзік-үзік келтірілген, онда ... ... ... оның ... мен ... кәсібіне, рухани және материалдық
мәдениетіне қатысты деректер бар. Бұл деректердің жиынтығын «Хрестоматия по
истории Древного мира»/34/ деген ... ... ... ... ... ... ... мен археологтардың зерттеулері нәтижесінде деректердің қатары
толыға түсті. Ондай деректерді Вестник ... ... ... «Из ... V ... в Древнем Египте»/35/,
А.А.Кролдың «Хеб - сед и ... ... ... ... и ... в ... ... деген мақалаларынан алуға болады. Сонымен қатар,
«Культурное наследие ... ... ... авторлар ұжымдарының
жинақтарындағы мәлімет - деректер сілтеме жасалына отырып қолданылды.
Зерттеу жүмысының хронологиялық ауқымы. Белгіленген жоспарға ... ... ... ... б.з.д III ... яғни
пирамидалардың тұрғызылуынан бастап, Жаңа патшалық ыдырағанға ... яғни б.з.д XII ... ... қамтиды.
Зерттеудің методологиялык негізі. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... ... ... таным тұрғысынан сынай бағамдау ... ... ... ... ... ... ... саласында қол
жеткізген табыстары орынды қолданылды.
Зерттеу жүмысының ... ... ... ... ... ғылыми
деректерді пайдаланып, оларға сараптама жасай отырып, пирамидалардың салыну
тарихын көрсету арқылы оны жаңа бір қырынан таныту.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... сияқты ұстанымдарға негізделе отырып жазылды. Ізденіс
жұмыстарының нәтежелерін орта, ... және ... оқу ... ... ... ... қатар, студенттерге семинар сабақтарына
дайындалғанда, ... ... ... және орта ... сабағында көмекші құрал ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диплом жұмысының ... ... 2007 ... 22 ақпанында университетімізде өткен «ХХІ ғасыр білімі:
мәселелер мен даму жолдары» атты ... ... - ... ... ... пирамидалары» деген тақырыппен ғылыми мақала
жасалынды.
Диплом жұмысының құрылысы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
пайдаланған әдебиеттер тізімі мен ... ... ... ... САЛЫНУ ТАРИХЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 КӨНЕ ЖӘНЕ ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ ЕЖЕЛГІ ... ... ... ... ... ... ... адамзат баласын бағзы
заманнан бері қызықтырып келеді. Оның мәдениеті - өзіндік өркениеті дамыған
тәккаппар вавилондықтарды да, гректерді де таң ... ... ... ... мен ... египеттіктерден даналыққа үйренген
деседі.
Мыңжылдықтар өтті, алайда Ежелгі Египеттің тарихына деген қызығушылық
әлі күнге дейін жоғалған жоқ. ... ... ... ... ... ... V мың жыл ... Ніл жағалауында дамыған өркениет туралы
түсінігімізді кеңейте түстік/32/. ... ... ... да, еңбекқор
халқының жасаған мәдениетін танып білуге кең жол ашты.
Алып пирамидалардың сырына үңіліп, олардың құпиясын зерттеп ... ... бірі б.з.д 1290 - 1224 ... билік құрған II
Рамзестің төртінші ұлы Кэмвасет болды. Рамзес II билік құрып тұрған кезде
бұл ... ... XIII ... ... еді. ... әкесінің
батасын ала отырып, дүние жүзіндегі ең бірінші египтолог және археолог
атанды. Ол пирамидаларды қалпына келтіріп қана ... жоқ, ... ... ... ... материалдық заттарын ... ... ... ... Оның ... ... Хуфу ... Кавабада
деген ұлының мүсіні ... ... бұл өнер ... яғни ... ... ... Бұл мүсіннің қалдықтарын екінші
рет 1908 жылы, яғни 3200 жыл уақыттан ... ... ... ... ... ... ... Ал б.з.д 663 жылы Саис қаласының билеушісі, XXVI
жаңа әулетінің негізін ... ... I ... ... ... ... біріктірген соң ежелгі пирамидаларды қалпына
келтіруге ... Құл ... ... ... ... жолдар бекітіліп,
бұрынғы қалпына келтіріледі. Енді олар өз дәуіріндегідей болмысымен көз
тартатын болды/8/.
Б.з.д V ғасырда өмір ... грек ... ... ... Псамметих I қалпына келтірген пирамидаларды көрген еді. Сонымен
қатар, ол лабиринт, храм сияқты бірінен - бірі өткен өнер ... ... ... өзінің «Тарих» деген кітабында олардың әрбіреуіне бір-
бір бөлімді арнаса, ол ... жеті ... ... ... Әрине,
оған дейін де басқа Европалык саяхатшылар пирамидалар туралы жазып кеткен
болар. Бірақ, пирамидалар туралы ... ... ... ... емес жазба
деректер осы Геродоттікі болып танылады/10/. Пирамидалардың ... ... ... ... былай дейді: «Абыздардың айтуынша, Рампсинит
патшаның уақытына дейін, ... ... ... Египет дамып, гүлденген еді.
Алайда оның мұрагері ... ... іс - ... ... елді ... ... әкелді. Ол алдымен ғибадатханаларды жабуға бұйрық ... де, ... ... тиым ... ... ... ... өзіне жұмыс
жасауға мәжбүр етті. Біреулеріне арабиялық таудағы тас өңдеу орнынан ... ... ... ... ... ... ... кеме арқылы
өткізген), екіншілеріне оны Ливия тауларына ... ... ... 100 ... 3 ай ... ... отырып үздіксіз жұмыс істеген. Тасты таситын жолдың
өзін жасау үшін он жыл ... ... ... ұзындығы 5 стадий, ені 10
оргий, ал ең биік ... 8 ... ... өзі 20 жыл салынды. Ол төрт
жақты, әрбір жағы енімен 8 плефр, биіктігі де ... ... бір - ... қойылған. Әрбір тастың орташа ұзындығы 30 фут».
Пирамида салынуының техникалық жағын Геродот былай деп ... ол ... бар ... ... ... оны кейбірі алаң немесе
баспалдақ деп атайды. Алғашқы тастардың негізін қалағаннан кейін, қалғанын
тақтайшалар арқылы көтерген. ... бір ... ... ... үшін ... ... қолданылған. Баспалдақ қатары қанша болса,
сонша көтергіш ... ... ... ... 50 жыл ... ... одан кейін таққа
бауыры Хефрен отырған. Ол да пирамида салғызған, бірақ биіктігі Хеопстікіне
жеткен жоқ. ... мен оны өзім ... Ең ... ... ... ... ... тастардан қалауға бұйырған және ол бірінші ... ... ... ... Екі ... да биіктігі 100 фут болатын жота үстінде
тұр. Абыздардың айтуынша, Хефрен 56 жыл ... ... Бұл ... Геродоттың
келтірген кейбір мәліметтері шындыққа жанасады. Қазіргі өлшеммен алғанда
оның айтуындағы пирамида жақтарының ... - 224,8 ... бұл ... ол ... ... Ал ... 143,7 метр ... бастапқы биіктігіне сай
келеді.
«Абыздардың айтуынша, кейін Хеопстың ұлы Микерин перғауын болған. Бұл
патша да өзінен кейін пирамида қалдырған, ... ол ... ... Ол да төрт ... және ... ... ... тастан қаланған».
Бұл жерде Геродот пирамида жақтарының ұзындығын 20 ... ... ... ол оның ... ... айтып кеткен.
Геродот Микеринаның ұлы Асихис (Шепсескаф) салуға бұйырған пирамида
туралы былай дейді: «Алдындағы ... ... асып түсу үшін ... балшықтан өзіне пирамида қалатады және таста мына сөздер ... ... тас ... ... ... Зевс ... құдайлардың үстінен
қарайтындай, мен де олардан жоғары тұрмын»/8/. Мүны Геродотқа абыздар
жеткізген.
Геродот Саккарадағы, Медумдегі, ... ... ... ... ... Үлкен Сфинксті де байқамаған, тегі ол құммен көміліп
жатқан болар. Геродоттан соң 400 жылдан кейін пирамида ... ... ... ... ... Сицилийский болды. Оның мәліметтері бізге ... ... оған ... көптеген саяхатшылар пирамида ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
«Ең үлкен пирамида жағының ұзындығы - 7 плефр, ал ... - ... - деп ... ... ... ... Оның бұл мәліметі
дұрыс емес. Ұзындығын - 22 метрге азайтып тастаған да, ал биіктігіне - ... ... ... ... ... ... бір нәрсені байқайды.
«Пирамида өзінің биік шыңына қарай кішірейе түседі, оның әрбір жағы
6 шынтаққа тең. Оның ... ... ... ... ұзақ жыл ... ... ... Салынғанына 1000 жыл өтсе де (кейбіреуіне 3400 жылдан
да көп), бұрынғы қалпын сақтап тұр. Бұл тастарды ... ... ... ... ... ... деседі, өйткені ол заманда басқадай ... ... ... ... ... нақты дұрыс болмаса да ... ... ... жасын
келтіреді. Ал, Геродот құрылысты салғызған билеушілердің атымен шектеледі,
тіпті олардың ... ... ... да ... Диодордың тағы бір
қызықты мәліметі ол үйінді туралы айтады. Оны белгілеу үшін гректің «Хома»
деген ... ... ... оны ... «төбе» деп аударады. Алғашында
бұл сөзді оқырмандар, тіпті археологтар да түсінбеген. Салыну әдістеріне
келгенде, Геродот пен Диодордың пікірлері бір ... ... Ол ... кең ... ... ... әдістерді айтуы мүмкін, ал Геродот
болса салыстырмалы түрде қарапайым көмекші ... ... ... ... Диодор: «Пирамиданың салынуына қамқорлық жасаған патшаға ... ... ... ... ... Өйткені солар пирамидалардың
салынуына өзіндік ақылы мен бар ынтасын жұмсаған. Ал перғауындар ... және қол ... ... ... ... ... - деп
атап өткен.
Страбон (б.з.д 65 - б.з.д 25 ж.ж. ... ... ... ... ... барып келген, ең соңғы европалық саяхатшы.
«География әкесі» атанған Страбон пирамидалар ... ... ... ... және ... ... айтып кеткендерді қайталады. Алайда
оның да басқалардан өзгеше жаңалығы ... ... ... ... тіпті жақтарының орта тұсында тас орналасқан, оны алуға да болады.
Егер тасты көтерсе, онда табытқа апаратын жол ... да, ішкі ... ... ... жол бар, ... та ... орта деңгейінде емес, бар болғаны фундаменттен ... ... ... ... ... ... орта ... екі тар
желдеткіш канал немесе шахта бар. Бірі-солтүстік, екіншісі - оңтүстік
жағында ... және ... де ... камерасына апарады.
Египеттік емес европалықтардан ең бірінші болып пирамида түбіне
түскен Үлкен Гай ... ... (23/24 - 79 ж.ж.) ... ... ... ... ... бізге белгісіз, бірақ ол
туралы «Табиғи тарихтың» алтыншы кітабында үстірт болсын айтылған. Ғалымдар
бұл ескерткішке жүз жылдан ... ғана ... ... Онда: «Үлы пирамиданың
ішінде тереңдігі 80 шынтақ ... ... бар, ... ... ... ... ... - делінген. Егер жолсерік қазіргі ... оны ... ... ... ... да бұл ... болар еді. Плиний тегі өте байқағыш болған. Сонымен қатар, ол ең
алғашқы болып Сфинкс туралы айтады:
«Бұл таңқаларлықтай өнер ... ... оның ... ... ... ... оны ... тұтады. Олардың сенімі бойынша
Сфинкстің астында Харманс патша ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен ол сол жердегі үлкен тасқа қашалып
жасалынған»/8/.
Филон ... ... III ... өмір сүрген) пирамидалар туралы
жазып кеткен ең соңғы антикалық ... ... оның ... 7 ... ... ғана ... оның өзінде жартысы ғана сақталған. Ол кітаптың
бір бөлімінде «Мемфис маңындағы ... ... ... Гиза ... елу ... мәлімет жазылған.
Алайда, Ф.Византийский не ... не ... ... ... ... оқығанын қорыта отырып жазған. Швейцариялық Ж.Ореллидің
айтуынша, оның кейбір жазбалары шындыққа жанаспайды.
Әрине, ... ... ... да ... авторлар жазған, бірақ
қысқаша ғана баяндаған. Солардың қатарында Александриялық грек Клавдий
Птоломей ... ... әлем ... бір - екі жол ғана ... ... ... ... Гай Юлий ... ... ... - 600 фут», - деп айтқанын Вибий Секвестгер салыстырмалы түрде
қайталайды. ... Гай Юлий ... ... ... IV ... ... ... айтып кеткен мәліметтерімен шектелген. Соңғы ежелгі
римдік автор Флавий Магнус Аврелий ... ... ... ... пирамидалар туралы асығыс түрде айтқандығы соншалық, оның өлшемдері
туралы мәлімет бермеген.
Геродоттан Кассиодорға дейінгі мың жыл ... ... мен ... ... туралы берген негізгі мәліметтері
осындай.
Б.з.д III ғасырдың бірінші жартысында Себениттен шыққан египеттік
абыз Манефон «Египет тарихы» деген еңбегін жазып ... Бұл ең ... ... ... ... грек ... жазылған нұсқасы еді. Манефон
пирамидаларға көп ... ... ... Оның пирамидалар туралы
айтқандарының үш түрлі мәліметі ғана жеткен, соның ... ... ... ... Ол Хуфу ... ... «Ол ең ... пирамиданы
салғызған. Геродоттың айтуынша ол Хеопс еді». Қалған екеуінің ... ... ... - I ... ... ... ... «Ол билік
құрған уақытта Египетте ұлы аштық болды және ол ... ... ... - ... Ал екіншісі -VI әулеттің Нитокриде деген патшайымы
туралы: «Ол өз ... ең сұлу ... ... үшінші пирамиданы тұрғызды»,
- дейді.
IX ғасырдың соңында дүниеге келген Әл - Масудиді «Араб Геродоты» деп
атаған. Ол өзінің «Жуылатын алтын мен ұсақ асыл ... ... ... ... ... ... ... туралы
жазылған мәліметтерін келтіреді, бірақ ... ... ... - ... ... үш ... ... жазған. Өлшемдерін
келтірмесе де, басқа қызықты деректермен бізді хабардар етеді: «Бірінші
пирамиданың ... ... ... ... ... ... үлкен бөлме тұр», - дейді, тегінде бұл Хуфу ... ... ... Ал ... жағындағы екінші пирамиданы: «Сапфирден
жасалынған қасиетті тұмарлар ... тот ... ... ... және сынбайтын жұмсақ шынылар үшін отыз бөлме арналған», - ... Бұл ... ... ... мүмкін. Үшінші «түрлі - түсті»
пирамида туралы былай дейді: ... ... ... ... ... ... ... мәйіті қойылған. Әрбіреуінің қасында кітап жатыр,
онда олардың ... іс ... мен ... ... жазылған».
Бұл әрине, Менкаура пирамидасы, өйткені оның төменгі жағы қызыл түсті
гранитпен қапталған.
Әл-Масуди бұл ... ... одан әрі ... деп
жалғастырады: «Билеушісі әрбір пирамидаға бір-бір күзетшіден сайлап ... ... ... ... ... ... найза сияқты қаруы
бар мүсін тұр. Оның ... ... ... бар. Кім келсе де ... және ... ... ... тұрғандай. Батыс пирамиданың
күзетшісі қара және ақ оникстен жасалынған. Найзамен қаруланған ол тақта
отыр және оның ... ... атып ... Егер ... келе қалса, сол кезде
- ақ бір керең дыбыс шығады да, келген кісі өліп ... ... соң ... тірі ... ... басқаруға берген және оларға
құрбандық шалып отыру керек болған. Осылайша олар осы ... ... ... шек қойды». Бұл күзет жүйесі Әл -Масудидің кезінде де
табысты, жақсы қызмет еткен сияқты.
Гиза пирамидасына барған ... бірі ... ... ... ... ... жазбасында жалпы шындыққа жанасатын деректер
береді. XVIII ғасырдың аяғында оны француз шығыстанушысы Сильвестр де Саси
аударып, жарыққа шығарған еді. Оның ... ... ... ... ... ірі тастардан қаланған, биіктігі мен ені - 2-3 шынтақ
болады. Әсіресе ... ... ... таң ... Тақтатастар
соншалықты жақсы қаланған, олардың арасынан ине де өтпейді. Тақтатастарды
біріктіретін құрылыс ерітіндісінің қалыңдығы ... ... ... ... ... белгісіз. Тастар ежелгі жазулармен көмкерілген,
оны қазір ешкім оқи алмайды. Екі үлкен пирамиданың үстіңгі жағында көрініп
тұрған жазуларды егер ... ... ... десе, онда ол мыңнан астам бетті
толтырып тастар еді», - ... ... бойы ... ... ... жаңа ... ... жоқ. Олар қысқа да нұсқа етіп айтып кетсе де, оның барлығы бүгінгі
күннің еншісінде бағалы да құнды болып ... ... ең ... ... ... ... тек ... атақты «Космография» (1544 ж.) деген еңбегінен ... ... ... ... ғалым - географ ретінде ол ескі ... ... ... ... ... ... рет ... сызған.
Мюнстерден кейін пирамидалардың баспадан шыққан сызбасы пайда болды.
Оны 1546 жылы итальяндық архитектор Себастиано ... ... ... ... ... ... туралы кітапта жариялады. Ол алғашқы
болып Үлкен Сфинксті бейнеледі. Сфинкс шашы сол ... сән ... ... ... ... әйел ... ұқсайды.
Француз бароны Англюр 1395 жылы пирамидалардың сыртқы қаптамаларын
алып жатқандығын көрген. Ол: «Мың ... ... ... бойы бұл ... қопарып, Каирдың ең әдемі құрылыстарын салу үшін алады екен.
Сұлтан бұдан түсетін табыстың 2/3-ін, ал ... 1/3 ... ... -
дейді.
1486 жылы Мангеймнен шыққан ұлты неміс ... ... кісі ... ... үйі» деп ... бас ... ... басында пирамидаға Ресейден барған ең бірінші саяхатшы
Михайл Гиреев болды. Өзінің алдында барған ... ... ... ... ол да ... мен ... көп көңіл бөлді.
1512 жылы пирамидаға Венеция республикасы жіберген Доминико Тревизан
барды; оның жол серігі Закария Пагани ең ... ... ... ... - ... ... ... атап өткен. Сол жылы француз
патшасы Людовик XII жібрген Андре Леруа да пирамида етегінде болып қайтқан.
Сорбон ... Пьер ... жаңа ... ең бірінші болып барған
саяхатшы және ол пирамидалардың ішіне де кіріп шыққан. Ол 1553 жылы ... ... ... ... ... туралы былай дейді: «Үш
пирамиданың ең үлкені өте нашар сақталған. Еңіс келген дәліз арқылы мен
шахтаға ... ... ... оның ... 86 шынтақ болып келеді және
Нілге ... деп ... ... онда ... ... ... үйіліп қалған».
Белон Хафра пирамидасына кірмеген: «Онда адам кіретін жол болған жоқ, оның
биік шыңы үшкірленіп келген және де ол ... ... ... ... дей ... ... ... пирамидасының кеше ғана салынғандай жақсы
сақталғанын атап өтеді. Осылайша XVI ... ... ... арқасында
біздің пирамида жайлы білім деңгейіміз сонау 1,5 мың жыл ... ... ... қала ... жылы ... патшасы Генрих III ... Жан ... ... Ол Ұлы ... ... ... ... айтқан.
Үлкен пирамидадағы Саркофагқа өте таң қалған, өйткені оны соғып көрсе
қоңыраудың даусындай ... ... ... ... ... ... пирамидасы
туралы: "Онда кіретін есік болған жоқ. Оның шыңына шығу мүмкін емес еді,
өйткені ол үшкірленіп келген", - ... ... ... ... ... ... ол: ... антикалық Римнің ескерткіштерінен де керемет", -
деген екен.
Ал ағылшын Джордж ... ... бұл ... ... адам ғана қызығып, таңдануы мүмкін деген. Ол өзінің
"Саяхат" (1610ж) деген жазбасында: ... үш ... ... ... және әбігершіліктің ескерткіші", - деген. Алайда ол
Египетке барып, ... ... ... ... соң өзінің пікірін
төмендегідей өзгерткен: "Мұнда пирамида негізін қалаушының мәйіті қойылған.
Сол кездегі билеушілер ... ... ... ... тек
мақтану үшін қоймаған. Египеттіктер ... соң ... ... және 30 мың жылдан соң денесіне қайта қосылып бұрынғыдай
қайта өмір ... ... ... ... ... бірнеше жүз жылдан кейін ғана келген еді,
ал Д.Сандис болса сол ... ... ... ... ... ашып беріп кеткен.
Қорыта айтқанда, көне және орта ... ... ... әсіресе саяхатшылар пирамидаларды ғылыми негізде зерттеген
жоқ. Тек құрылыстардың салынуы жөнінде өздерінің, әртүрлі теорияларын ұсына
отырып, олардың ... ... ... ... мәліметтер
қалдырған. Мұның өзі Египет пирамидаларын зерттеуге деген үлкен құлшыныстың
және алғашқы бастаманың көрінісі еді.
1.2 ЕРТЕ ЖАҢА ... ... ... ЗЕРТТЕУЛЕР ТАРИХЫ
XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында пирамидалар ... ... ... легі ... түсті. Венеция өкілдігінің
дәрігері Просперо Альпини ең алғашқы болып пирамидалардың өлшемдері туралы
ежелгі мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ескі ... іздеуге жіберген. Ванслеб пирамидалар туралы
айтқан араб мәліметтерін ең бірінші болып ... 1661 жылы ... ... ... пирамиданы өлшеді және ең бірінші болып Дашур
пирамидасына барды.
Оксфорд ... Джон ... ... ... саласының
профессоры да пирамидаларды зерттеген. 1683 жылы ол ... үш ... ... өлшемдер жүргізді. Әрине, ол да біраз қателіктер кетірді.
Бірақ оның екі жұмысының нәтижесі бүгінгі ... ... ... ... салғандығын дәлелдеді,
өйткені ол кезде барлық европалықтар пирамидаларды еврейлер салды ... ... ... ... тұтқында болғанда, «балшық илеп, кірпіш
күйдірген» делінеді. Ал бұл дегеніңіз пирамидаға қатысты емес, өйткені олар
тастан қаланған.
Екіншісі - ... ... рим ... ... египеттіктердің
жерлеу ғұрыптары туралы жазған мәліметтерін оқи отырып, мәні бар мынадай
шешімге келеді: «Египеттіктер адам ... ... ... онда оның рухы
өмір сүре береді деп сенген. Тек екі ғасырдан кейін ғана ... ... ... ... ... ... өзінің зерттеулерін 1646 жылы Лондонда шыққан «Пирамидография
немесе Египеттегі пирамидалар туралы ойлар» деген ... ... бұл ... ... ең ... ... түрде жазылған кітап.
Римнен шыққан голландық тарихшы 1711 жылы Д.Гривстің шешіміне қарсы
шыға отырып, пирамидаларды еврейлер ... ... Ал оның ... ... дейін 1709 жылы пирамидаларды Нимрод патша немесе Далука патшайым
салдырған деп айтқан. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... Ол Ұлы пирамидадағы саркофагтың
бос жатуын, перғауын II Рамсестің еврейлерді қуғандығымен нәтижесінде Қызыл
теңізге батып кеткендігімен түсіндіреді. Мамандығы ... ... ... ... ... және ... ... кітабының авторы Фредерих
Норден пирамидалардан ешбір жазу өрнегін кездестірмегендіктен, құрылыстар
жазу шыққанға ... ... ... ... ... ... ... Каирда
француз өкілі болып жұмыс істеген Бенуа де Майе пирамидалардың ішкі
құрылысы ... ... ... ... кеткен Норден Гиза пирамидасының маңайындағы, әлі
ешкім көңіл бөлмеген ... ... ... ... отырып, кезінде
Геродот айтып кеткендей олардың ғибадатхана екендігін анықтаған. ... ол ең ... ... Саккара пирамидасының геометриялық пішіндерінің
дұрыс емес екендігін атап айтқан/39/.
Француз иезуиті Клод Сикар (1677-1726 жж.) да пирамидаларды зерттеуде
айтарлықтай үлес ... Ол ... Жаңа ... ... ... ашушы
ретінде танымал.
Пирамидалар туралы құпияларды анықтауда айтарлықтай үлес қосқан
немесе ... ... адам және 1755 жылы ... ... ... ... ... кітаптың авторы Ричард Покок болды. Ол ... ... ... ... ... ... ... атақты Фивы жерлеу
орнын ашып, дүние жүзін осы мәлімет арқылы таң қалдырды.
Геродоттан Пококқа дейінгі ... ... ... ... үш ... көп ... ... Әрине, олардың арасында
Египетте басқа пирамидалардың бар ... ... да ... Бірақ
Мельтон мен Норден сияқты, олардың ешқайсысы пирамидаларды суреттеп, оларға
сипаттама ... ... ... ... кітабында әрбіреуіне сәйкес сызбасы бар 18
пирамидаға ... ... яғни ... 3 ... ... ... бір үлкен және 9 кіші пирамидаға, сонымен қатар, Саккара
мен Дашурдағы басқа үлгідегі 2 ... ... ... ... ... ... туралы Норден, ал Дашурлық пирамида жайлы Мельтон мақала
жазған еді. ... ... ... аз ... ... тез ... Ал Пококтың әдемі суреттермен безендірілген және ... ... ... ... ... ... ... ие болды. Бұған дейін
европалықтар пирамидалардың барлығы ... ... деп ... ... ... олар ... үш түрлі үлгісі бар екендігін білді.
Покок Саккара мен Дашур пирамидаларының өлшемдерін дұрыс айтқан жоқ,
қателіктер ... ... лаж жоқ еді, ... ол кезде өлшейтін құрал
болған жоқ.
Покок басқа айтарлықтай ... ... ... яғни ... ... Ніл мен Ұлы пирамида арасында болған бұрынғы тас жолдың қалдықтарын
тапқан. Оның ... ... ... ... ... ... фут, ... және минут сияқты 61 өлшем бірлігі келтірілген. 1762 ... осы ... ... ... ... ... ... кейін де өлшемдерін толықтыру керек болды.
Карстен Нибурдың (1733 — 1815 ж.ж.) басқалардан ерекшелігі оның
мамандығы жер ... еді. ... ... ... ... ... Ол ... қатар астролябиені де қолдана алатын. Жалпы алғанда,
пирамидаларды өлшеуде және тағы басқа жұмыстарда көптеген кедергілер болды.
Нибурдың маңайында ... ... ... ... олар оның құрал -
сайманын сындырмақшы болса, енді ... оған ... ... Сол ... ... деп ... сақшылар одан сұғанақтықпен ақша
алатын болған. Ол осының барлығын жеңе отырып, пирамидалардың орналасқан
орнын, бағытын ... және ... ... дәл анықтады. Нибур Хуфу
пирамидасының ... ... ... ... әлі ... қоймаған
олқылықтарды өлшеп ... Ол ... ... ... Сыртқы тақтатастардың орналасу тәртібіне қарап, пирамидалардың
жоғарыдан төмен қарай қапталғанын анықтап берді. Кезінде Геродот та осылай
жазып кеткен еді. ... ... ... да және оның ... ... Ол тек ... ... биіктігін-138,1 метр деп 80
сантиметрге, яғни жарты пайызға қателескен. Қате деп айту бір ... ... ... сол ... ... ... құм ... жатуы немесе қазіргі
жоғарғы жағының жөнделген тастары ... ... ... ... Ол кітабының
қорытындысында: «Егер осындай керемет құрылыстарды ... ... ... ... ... адамдар сені қоршап жүрсе, онда зерттеу ... ... ... тура келеді»/8/, - деп қынжылады. Оның зерттеулері 1774-
1778 жылдары Копенгагенде неміс тілінде кітап болып шықты.
XIX ... ... ... ... сыртынан да ішінен де
өлшеніп, олар туралы құнды деректерге толы, маңызды мәліметтер көп ... ... ... ... ... ... ... пирамидалардың
жұмбақтарын ендігі жерде ешқандай саяхатшы, астроном немесе әскери адам
шеше ... еді. Бұл ... тек ... ... қолынан ғана
келетін болды. Өйткені, пирамидалардың әлі де ... ... үшін ... ... Египеттік мәтіндердің, жұмбақ жазулардың кілтін
табу керек болды.
Әрине, европалық ғалымдар бағзы заманнан бері иероглифтерді оқуға
құштар еді. ... ... ... ... жеткіліксіз болды. Ғалымдардың
қолында тек біздің заманымыздың IV ғасырында - өмір сүрген Гораполлоның
«Иероглифика» деген екі ... ... Оны 1514 жылы ... латын тіліне
аударады. Қалай болғанда да бұл еңбек ғалымдар үшін ... ... ... ... символдық деп санаған. Кейбір
иероглифтің мәнін дұрыс айтса, енді ... ... ... ... «су» деп ... ... ... таңбасын «халық» деп қате ... ... ... ... ... ... ретіндегі перғауын
лауазымының бір бөлігі. Демек, Гораполлон өз ісін жетік білмесе де кітапты
жазып шыққан.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... Тек ... ... Уорбертон өзіндік сара жолымен жүрді. 1738
жылы ол ... тек ... ... ... катар дыбысталуы бар белгілер
деген. Алайда ол да замандасы Жозеф де Гинь сияқты ... ... деп ... ... жорығынан кейін сол кездің атақты шығыстанушысы
Сильвестр де Саси: «Таңбалардың құпиялары - ... ... ... - ... Ақыр аяғында таңбалардың құпия сырын шешетіндей бір ғалым
табылды. Ол - Жан Француа Шампольон еді.
Ол жеті ... ... ... тарихына қызығушылық білдіреді. Жиырма
жасына дейін ол Геродот ... ... ... ... және
Жомардың «Египет сипаттамасы» деген кітаптарын оқыған. ... ... ... ... ... ғылымының профессоры
атанады да, кейін Розет тасының мәтінін толықтай оқып шығады. Нәтижесінде
Ежелгі Египет жазуының ... ... жылы 27 - ші ... ... Академия мүшелерінің алдында
өзінің жаңалық ашқандығын дәлелдеп береді/39/.
1824 жылы «Ежелгі египеттіктердің таңбалық жүйесі туралы очерк» деген
еңбегі жарық көрді. Алайда ... ... ... және «Таңбалық
жазбадағы Египеттік сөздік» (1841ж.) ... ... ... ... алмады. Өйткені ол 1832 жылы 4-ші наурызда ауырып қайтыс болған еді.
Кейін ... ... ... ... IV ... ... оның басшылығына Рихард Лепсиусты қойды. Ол Египетте үш ... ... ... ... ... ... да асып ... Египетте ол көптеген
қазба жұмыстарына қатысып, зерттеулер жүргізді. Лепсиус Египет тарихын
Манефон бойынша - Ежелгі, Орта жөне Жаңа ... деп үш ... ... Бұл ... біз қазіргі күнге дейін қолданамыз. Басқасын айтпағанның
өзінде Лепсиус пирамидалармен байланысты жұмбақтарды шешті. Ол ... ... және ... ... ... ... ... бұл
пирамидалардың Ежелгі және Орта патшалық ... ... ал ... уақытында құрылыс тоқтатылғандығын айтқан. Ол Мемфисте жарты жыл
уақыт ... Абу ... ... мен ... ... 64 ... беріп, отызын өзі ашқан/30/. Кейін анықталғандай оның пирамида
деп ... ... ... құрылыс болып шықты, алайда бұл оның
жұмыстарының дәрежесін төмендетпейді.
Шампольон мен ... ... ... ... енді тек
оның құрылысын анықтаумен шектелген жоқ. Геродот пен ... ... ... ... зор ... ... ұрпақтың ғалымдары аз ... ... ... Тек кешенді археологиялық тексерулер арқылы ... ... ... Ол үшін Ніл ... ... беріліп,
Египетте ұзақ уақыт болуға үйрену керек еді. ... ... ... ... ... қиын ... ... адамдар міне дәл осылай
істеді. Бұл істі бастаушылардың қатарына ... ... ... ... ... ... Флиндерс Питри мен неміс зерттеушісі Борхардты
жатқызуға болады. Кейін ... ... ... Навиль, американдық
Литгоу мен Рейснер, француздық Лорэ мен Жекье және тағы басқалары келді.
Огюст Мариетт (1821-1881 ж.) 1850 жылдың ... Лувр ... ... ... ... ... алу ... келеді. Египет
пирамидасына қайраң болған ол, сол жердің басқа да ескерткіштерін зерттеу
үшін қалып ... Ең ... ... өз елін ... ... еді. Олар аз ақшаға бола мүсіндердің басын ... ... ... ... Мұны ... ол барлық күш жігерін
салып ескерткіштерді сақтап қалмақ болды. 1857 жылы Мариетт Каирдың ... елді ... ... ... Бұл ... атақты Египет мұражайының
негізін қалады, 1902 жылы Каирдың бас алаңы ... бір ... Риза ... ... ... Мариеттке арнап ескерткіш орнатқан.
1880 жылы Гастон Масперо (1846-1916 ж.ж.) Сакараның оңтүстігіндегі
VI әулет перғауыны II ... ... ашты және оның ... VI ... ... ... ... қатар ол 1881 жылы
Орталық Саккарадан XXV ғасырдың соңында Египетте билік ... V ... ... ... ... және одан ... ... VI әулеттің
патшасы Тетидің пирамидасын ашты.
Жак де Морган (1857-1924) ең алғашқы жаңалығын 1893 жылы ... ... ... ... ... ... ... арнап салдыртқызған 32
бөлмелі табытын тапты. Дашур ... ол 1894 ... ... XII ... III ... күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған пирамидасын
және сол аймақтан перғауын қыздарының 4 табытын, ал 1895 жылы ... ... ... Ити мен ... ... ... ... екі саркофагын тапты. Бұл қазынаға 4 мың жыл, ... 1000 ... ... жылы ... мен Г.Жекье Лиштадан XII әулет патшасы I
Аменемхеттің, ал ... оның ... I ... ... ... ... ... одан әрі жүргізуге жер асты суы кедергі
жасады.
1900 жылы Эмиль мен Шассин Абу Роаш ... IV ... ... ... бойынша салынған пирамиданы тапты.
XIX ғасырдың басында үлкен пирамидалар қатарындағы ... әлі де ... жоқ еді. Бұл ... ... ... ... ж.ж.) ... археологтарын бастап Абусирге алып келген.
Ол 1901-1908 жылдар аралығында V әулеттің Сахура, Нефериркара және ... ... үш ... ... ... ... ... тек пирамидаға ғана көңіл бөліп қойған жоқ, сонымен қатар, ... ... ... тас ... және ... асты дәліздерін құмнан тазартып, тағы да басқа құрылыстарды құм астынан
бой көтерткізді. Борхардт ең бірінші болып пирамида мен оның ... ... ... ... ... түрде зерттеу жүргізді. Ол ең
бірінші болып пирамидалардың маңайындағы ғимараттармен ... ... ... және ең ... болып сол кешенді түгелдей қалпына
келтірді.
Ғалымдар Борхардттың табысты еңбегін жоғары бағалады, енді ... да ... ... ... болды. Сол себептен египтологтар
зерттеліп болған ... ... ... ... ... ... британдық археологтар Дж.Э.Квибелл мен С,М.Ферс жіберілді. Олар
Пети пирамидасынан Джосерға дейін, кейін ... II ... ... бет ... 1906 жылы ... ... археологтар
келді. Метрополитен мұражайының экспедициясын басқарып келген А.М.Литгоу
мен А.С.Мейс Лиштаға, ал ... ... ... ... ... біріккен экспедициясы Гизаға келіп орналасты.
Бұлар осы жерде А.Роу басқарған Пенсильван университетінің экспедициясы
келгенге дейін, яғни 30-шы ... ... ... 1909 жылы Э фон ... неміс археологтары Гизаға, ал 1914 жылы француздық П.Лако,
В.Лоре, Г.Жекье және тағы ... ... ... 1926 жылы ... ... қосылды. Отызыншы жылдары египеттіктер алғаш рет Ежелгі ... ... ат ... 1926 - 1935 ... ... ... ... бұрын белгілі болмаған II Пиопидің үш зайыбының пирамидалары мен
VII немесе VIII әулет патшасы Ибидің тас ... және ... екі ... кірпіштен тұрғызылған пирамиданы тапты/8/. Оның ... ... XIV ... перғауыны Хинжерудің пирамидасы болды. Мүмкін бұл ең
соңғы ... ... ... ... ең ... ... пирамида емес.
Өйткені 1951 жылы Египеттік жас археолог ... ... мен ... ... бір ... ... деп тауып, оған қазба
жұмыстарын жүргізді. Бұл ... да ... ... ... ... ... 1954 жылдың 31 - мамырында ... ... ... жасалған бұзылмаған саркофагты тапты, пирамида Сехемхеттікі
екендігі анықталды/27/. Бұл бірақ салынып бітпеген ... бірі ... ... біз ... кейін де баспалдақты пирамиданың болғандығын
көреміз.
1903 жылдан бастап Г.Штайндорф пен ... ... ... ... ... ... ... жүргізеді/10/. Содан бері
пирамида тарихына ... ... ... ... ... қоры толығып келеді.
1900 жылдың басында Ресей ғалымы М.И.Ростовцев папирустао ... - ... ... сипаттағы Египет тарихына қатысты мақалаларын
жариялай бастады. Осы жылдардан бастап, Ресейдің мемлекеттік немесе жеке
қорларда ... ... ... ... бетбұрыс жасалады. 1900 жылы
В.С.Церетели, 1901 жылы В.К.Ернштедт, 1903-1909 жылдары А.Г.Бекштрем, 1907
жылы А.М.Придик, 1908 жылы ... өз ... ... ... ... Египеттің әкімшілік - шаруашылығы жайында болды/40/.
М.И. Ростовцевтің Египетке алғашқы сапары 1907-1908 жылдары болса,
ал екіншісі тек жиырма жылдан ... ... яғни 1928 ... ... ... Ол ... сапарында Египеттің архитектуралық
ескерткіштері тақырыбындағы мәселелермен айналысса, ... ... ... жағдайы жөніндегі папирустарды аударады/11/.
1958 жылы Прагада египтология институтының негізі қаланды, ал 1959
жылы оның ... ... ... Бұл ... ең ... ... Кітапхананың негізін Ф.Лёкс қалап, Я.Черн оны толықтырды. ... ... 6000 ... пен ... және 4000 ... жуық ... ... Дж.Мартин бастаған Лейден мұражайы (Нидерланды) мен
Египетті зерттеу қоғамының біріккен экспедициясы Саккарада қазба ... Олар ... ... ... ... ... ... жұмыстары нәтижесінде 1988 жылы
Тутанхамонның ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарына дерек ретінде қолданылды/13/.
Қорыта айтқанда, Египет пирамидаларына ... ... ... ... оның тарихының ғылыми түрде кеңінен
зерттеліп, Египеттің Ежелгі өркениет орталығы болғандығының ... ... ... ... елі болып танылуына бірден-бір себеп болды.
Дегенмен пирамидалардың салыну тарихының зерттелуі мұнымен ... XXI ... ... ... ... ... зерттеу қоғамының
жүргізіп жатқан археологиялық қазба жұмыстары соның дәлелі іспеттес.
Иә, біз пирамидалардың қай ... ... ... және ... құрылыстардың тоқтатылғандығы туралы мәлімет алдық. Ал ... кім ... не ... ... ... ... ... ЕГИПЕТ ПИРАМИДАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ
ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ, ӘЛЕУМЕТТІК – ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖЕТІСТІГІ РЕТІНДЕГІ КӨРІНІСІ
2.1 ... ... ... САЯСИ БИЛІГІНІҢ ДІНИ
ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ ЖӘНЕ ОЛАРҒА ТАБЫНУ КУЛЬТІНІҢ ... ... ... ... ... ... ... Қос
өзендегідей бір уақытта, бірдей ... ... ... Алайда
Ежелгі Егиепттің әлеуметтік саяси құрылымы Месопотамиялық құрылымнан
айтарлықтай ерекшелініп тұрды. ... оған ... ... да әсер ... ... Ніл аңғары Месопотамиядағы Тигр мен Евфрат сияқты қос өзенге
қарағанда халықтың бір ... ғана ... ... ... ... ... ... қалыптасуына негіз болды /3/. Сол
себептен де болар, орыс египтологы ... Б.А. ... ... - ... және Азия да ... - деп ... болатын. Шынында да, жан-жағы
құммен қоршалып жатқан лента іспеттес құнарлы жердің жоғарыда атап ... ... ... ... ғана тән ... ... Ол ... шөлді
аймағындағы тіршілік бастауының бірден-бір көзі. Ұзақтығы үш жұмаға
созылатын Нілдің ... соң оның ... ... ... тұнба ол жердің
топырағын құнарландырып, егіншілікпен айналысатын ел үшін берекелі ... ... ... жердің әрбір гектарына 20000
килограмдай тұнба шөгеді екен. Мыңжылдықтар аясында бұл тұнба 20-25 ... /32/. ... ... ... барлығы қара болып, ал одан ары ... ... ... жер ... ел ... ... деп аталған. Тіпті кезінде
Египеттің шынайы шекарасы да осы қара жер шегімен анықталған. Египет халқы
өз елін ... яғни Қара деп ... /41/. ... ... ... грек
тарихшысы Геродот: «Египет-Нілдің сыйы», - деп ... ... сыйы бұл ... Ежелгі Египет өркениетінің дамып, қалыптасуына бірден-
бір себепкер болды. Ал сол уақыттағы египеттіктердің діни түсінігі бойынша,
барлық табиғат дүниесі құдіретті деп ... ... ... ... өтіп, күшті тасқынмен барлық аңғарды шайып, одан қалса ... ... өзен ... ... ... ... ... күшіне иландыра түсті. Шөл
даланың жабайы аңдары, Ніл өзенінің қолтырауындары мен улы ... ... ... пен үрей ... ... ... пен ... төндіруші
құдіретті күштерге айналды.
Сонымен қатар, адамдардың игілігіне де қызмет ... ... ... ... жер ... ... ... қалыптастыра бастағанда
шаруа үшін жер "өмір мен өлімнің өлшемі" ... Жер ... өмір ... ... соң оған ... мекен болды. Жер құдайы - Гэб есімімен
белгілі.
Ертеректе қасиетті суға да құлшылық ету кеңінен тарады. Египеттіктер
суды барлық нәрсенің ... деп ... ... өмір ... ... ... үшін оған, әсіресе Нілге қарыздармыз деп білді.
Үшінші қасиетті нәрсе ол - от. От аспанда да, жер қойнауында да ... ... Ол ... ... ... да ... ... күн құдайы Ра ерекше дәріптелді.
Ежелгі Египет дінінде аң - құсқа, өсімдікке, тау-тасқа ... ... ... ... ... ... сұңқар, қасиетті бұқа,
сиыр деп жан - жануарлардың соншалықты ынтамен дәріптелгенін көрген грек
тарихшысы ... ... ... ... ... ... ... қасиетті
саналады»/17/, - деп көрсеткен екен. Мифологиялық сөздікте Египеттің 113
құдайына сипаттама берілуі соның айғағы сияқты / ... ... ... ... ... дамуында діннің негізі
фетишизм мен тотемизмнің ұзақ ... ... және ... яғни
екі немесе бірнеше құдайлардың бірігіп, бір ... ... ... ... ... ... құрылысқа өткенде Египетте
тотемизмнің көріністері сақталып қалды. Египет құдайлары құс басты ... ... адам ... хайуан болып бейнеленді/20/. Билік басына патша
келгеннен кейін, тотем тұлғалық құдайға айналды.
Египет перғауындары да құдайлар ... ... Егер ... өлгеннен кейін ғана құдай болса, Египет перғауыны бұл дүниеде де
құдіретті деп саналды. Осыған байланысты академик ... ... ... ... ... ... ... дейін патша-қүдай деп
саналды. Ол бұл дүниеде де және О дүниеде де ... Оның ... ... ... ... ... ... Перғауын табиғатының
құдіреттілігі Египет мәтіндерінде жан-жақты сипатталып ... ... ... ... мен ... ... ... құдайы Раның
доктринасы бойынша жасалған. Ра барлық дүниені ... ғана ... ... ... ... мен адамдардың патшасы болды. Ра - алғашқы билеуші,
алғашқы перғауын саналды. Ра құдайынан кейін ... да ... ... ... әлем тағына Осирис пен Исиданың ұлы Хор ... ... ... туралы аңызда ағасы Сет оны өлтіріп тастайды. Осиристің
зайыбы Исида ... ... ... ... жинап жүргенде құпиялы
жағдайда оның ұлы Хор дүниеге келеді. Хор Сетті жеңе отырып, ... ... ... Ал ... ... ... патшасы болды.
Египеттің екі бөлігін біріктірген мемлекеттік ... ... ... діни ... ... байланысты. Хор - патша ... ... ... елдің билеушісі ғана емес, сонымен қатар адамдар
мен құдайлар арасындағы дәнекерлік ... ... ... ... ты дал» ... ... негізделді. Елдің бақытты болып, гүлденіп,
өркендеуі үшін құдайлар патшаға ұзақ өмір сыйлайтын, ал патша өз тарапынан
діни ... ... ... ... ... ... етуі ... Египет перғауыны Раның және Хордың ұрпағы бола ... ... ... ... өзі де ... Мұндай көріністерді перғауынның
ресми түрде қабылданған бес мүшелік лауазымынан да көреміз. Перғауынның бес
мүшелік лауазымы Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... өзінің маңыздылығы мен күшін сақтап қалды. Бұл діни
- саяси шешім, Египет діні мен ... ... роль ... отырып,
перғауынның беделі мен билігінің күшеюіне үлкен ықпал ... ... ... лауазымын қарастырайық:
Бірінші мүшелігінде Хор құдайының есімі перғауын лауазымына қосылып
айтылатын.
Лауазымның екінші мүшелігінде перғауын ... «екі ... ... ... Жоғарғы Египет құдайы Нехбет пен кобра ... ... ... ... ... ... құралды.
Лауазымның үшінші мүшесі перғауынның «алтын Хор» деген атауымен
белгілі болды.
Лауазымның төртінші ... ... және ... ... ... ... перғауынның жеке есімі қосылатын.
Лауазымның бесінші мүшесінде алдымен әкесінің есімі, яғни «Раның ұлы»
деп басталып, оған ... жеке ... ... ... атаулардан біз перғауын лауазымының діни көріністерімен тығыз
байланысты ... ... ... ... ... ... ... атауына қосылуы I, II әулет тұсында орын алды.
Лауазымның екінші ... «екі ... иесі ... ... және ... ... де ... билік жүргізгендігін байқаймыз.
Перғауын лауазымының бесінші мүшесіндегі «Раның ұлы» деп ... - ақ оны ... ұлы ... ... ... өзі ... түрде құдай деп жариялағандығының дәлелі.
Құдай деп дәріптелген «Перғауын» есімінің өзі ... де ... ... ал оны ... айту ... ... Сондықтан египеттіктер оның
есімін айтпай, тек перғауын деп атады. «Перғауын» деген сөз ... ... ... ... білдіреді. Мұндай дәстүр бүгінгі таңда да сақталған
сияқты, ... біз ... ... ... «Ақ үй» ... ... ойымызға
бірден сол елдің басшылары оралады.
Өз бойында Раның қаны бар перғауын ... қан ... ... ... оның басқа қанмен араласып кетпеуі үшін қалыңдыққа өз
жанұясындағы қарындасын немесе апайын алған болатын. Бұл ... ... ... ... туралы аңызбен сабақтасып жатқандай. Кландық жүйе
жағдайында мұрагерлік ... ... ... ... ... ие болу ... ... сол қызға үйленген/19/. Ұзақ тақта отырған перғауын
ендігі жерде өз билігін жаңартып, нығайту үшін хеб-сед мерекесін өткізетін
болған. Бұл ... ... ... отыз ... ... рет, одан ... үш жыл ... тойланатын болған. Қазіргі таңда Египет әдебиетінде хеб-
сед мерекесі билеушінің тән саулығы мен сиқырлы күшін жаңартып, сол арқылы
ғарыштағы үйлесімділік пен ... ... үшін ... ... Ал ... ... ... пікірінше, хеб-сед рәсімі
бұрынғы Ніл аңғарында өмір ... ... ... ... ... ... жасқа жеткен соң биіктіктен алып тастау ... ... ... байланысты болған. Ағылшын ғалымы У.М.Флиндерс Питридің
пікірінше, хеб-сед мерекесі уақытында перғауын өлілер патшасы ... ... ... ... - ... ... сәті деп
есептелді. Хеб-сед рәсімі кезінде ... ... ... өлім ... ... жаңа ... ие ... Осылайша патшалықтың
жаңа кезеңі басталатын.
Египет патшалығы құрылғаннан бастап, хеб-сед ... де ... ... ықпалының нәтижесінде қалыптасып, Ежелгі өркениеттің соңына
дейін Египет тарихының сыртқы және ішкі саясатына тікелей тәуелді болды.
Жалпы, ... ... ... ... ... ... ... алған.
Алғашқы әулет перғауындары Хор Сом мен Хор Хасехемні Иераконпольдегі
тастағы суреттерінде екі ... да ... ... мемлеке ету үшін
соғыстар жүргізгені және зор жеңістен кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... арқылы перғауындар
Жоғарғы және Төменгі Египеттің біртұтастығын нығайтып, отыз жылдан кейінгі
билігін қайта жаңарту ... ... ... ... ... ... асқақтатуға тырысқан.
Алайда олар өздерінің абыройларын сөз жүзінде ғана ... ... Олай ... де ... бар. ... Египеттің кейбір перғауындары
өздерінің алысты болжай білетін, дарында да шыдамды билеуші екендіктерін іс
жүзінде көрсете білген. Египег патшасы ... деп ... да, өте ... Египет перғауындары иықтарына түскен ауыр жүктерді жауапкершілікпен
шешкен олар ... жыл ... ... өмір ... ... ... жылды
Жоғарғы Египетте өткізген. Мемлекеттің хал-ахуалынан ... болу ... ... пен ... ... ... ... бақылау
жасап, тексеріс жүргізетін жасақтар жіберіп отырған. Перғауын күн сайын
өзінің кеңесшілерімен немесе ... ... ... ... ... мен ... көптеген патша-құдайлардың өте жігерлі де іскер
болғандығын мәлімдейді. Мәселен, XIX әулет перғауыны Сеострис III және оның
мұрагері Аменемхет III ... ... ... ... Көп ... түнектен
кейін олар мемлекет күшін қайта қалпына келтіріп, оның гүлденіп ... ат ... Сол ... де ... ... жақын кеңесшілерінің
бірі өз билеушісін төмендегідей суреттеген:
«Ол - Ра құдайы, өз ... ... ... ... жарық
түсіреді. Ол Екі жерге күн шарынан да көп сәуле шашады. Ол жерді Ніл ... ... ... Ол екі патшалыққа күш пен өмір сыйлады. Ол -Каның
өзі. Ол- барлық тіршілікті жаратушы Хнум ... Ол - ... ... құдайы. Оған бас игендердің барлығы, оның ... ... досы ... ... ... ие болады, ал бағынбағандардың
зираты да болмайды. Оның денесі ... ... ... ... ... ... ... болып, байлыққа
кеңелесіздер»/19/,-деген. Шынында да ... ... ... ... өз ... ... қорғаны болды. Мәселен, көптеген тайпалардың
түсінігінше, көсем табиғат өндіргіш күштерінің сиқырлы ортасы болған. Сол
себептен де ол егістік жерінен мол ... ... ... ... ... сәбилердің дүниеге көптеп келуіне тікелей жауапты деп саналған.
Египет перғауындары да, ежелгі ... ... ... ... ... жақсы шығуына жауапты болған. Сол себепті перғауын
елдегі егін шаруашылығына байланысты ғұрыптарды орындауға міндетті ... ... ... ... ... Ніл ... ... уақыты
таянғанда перғауын оның тасуына бұйрық етілген қағазды өзенге тастайтын.
Сонымен қатар, ол алғашқы болып, салтанатты түрде ... ... ... ... Ол ел ... ... ... шығуы үшін егін шаруашылығының
қүдайы Рененугқа дала жүмыстары аяқталғаннан кейін ... ... ... Бұл ... жыл ... көктемде қайталанып отырды.
Перғауынды құдіретті құдай ретінде дәріптеу оның О дүниелік ... ... ... ... ... кейін Осириске теңестіріліп мәңгі өмірге
ие болатын, яғни ол тірі кезінде Хор құдайы ретінде ... ... ... ... ... ... Сол себептен перғауынға табыну, құдайға
табыну сияқты маңызды деп есептелді. Құдайларға сену және ... ... ... ... ... ... құдай деп саналған
перғауынның-жердегі ұлылығы мен оның ... ... ... ... ... ... болады. Десекте, ... не үшін ... ... үшін ... ... ... аспектіге көңіл бөлуіміз керек. Біріншіден перғауынды - құдай ... ... ... өлгендерді О дүниеге аттандыру ... ... ... болу ... ... аса ... деп есептелді.
Египеттіктердің ... ... ... ... ... ... шатастырып алмауымыз керек. Себебі өлгендерге ... ... ... ... ... тұту емес, керісінше
О дүниелік өмірге қажет нәрселерін апарып, оларға ... ... ... пенденің парызы саналды. Египеттіктердің өлгендерге қамқорлық ... ... ... жоқ, ... ... - ... екінші
бір өмірге ... ... ... ... мұның барлығы мәңгілік өмір
үшін әлемге қарсы күрестің жарқын көрінісі болатын. ... ... бұл ... ... ... ... дейін Египеттіктер үшін өз
маңыздылығын жойған жоқ.
Уақыт өткен ... бұл ... ... ... ... ... ... Ежелгі патшалық тұсында қалыптасқан бұл рәсімнің негізі
тұрақты болып қала ... Яғни ... ... ... ... ... етсе
ол мәңгі өмір сүре береді деп білді.
Сондықтан да болар, ... ... алып ... ... қана ... жоқ. ... - өлген перғауынның тұрағы болды.
Египеттіктердің діни ... ... тірі ... ... ... ие ... Адам ... кейін ол жандар ... әр ... ... Мысалы, «Ба» аспанға, күнге дейін ұшып барып жүрген,
ал «Ка» дененің қасында болып, адамдар әкелген сәлем сауқытты ... ... ... тоқталатын болсақ, «Ба» дегеніміз адамның және
құдайдың жаны. «Пирамида мәтіндерінде» баның екі ... бар ... яғни ба ... ... ... ... ал ... мағынасы
«жан» деген түсінікпен астасып жатты. ... ... ... ... ... айтылмайды, тегінде ба тек перғауынға
ғана тиесілі болған сияқты. Ба тек адам ... ... ғана ... ... ... құс ... ұшып жүреді. Ал тірі адамның ба деген ... грек ... ... ... «Египеттіктер алғашқы
болып, адам жанының мәңгі өмір сүретіні жайлы ... Дене ... жан ... дүниеге келетін бір мақұлықтың денесіне еніп қайта туылады. Жер
үстіндегі, су ... ... ... ... ... ... қайта
жаңа туған баланың денесіне келіп енеді. Бұл айналым үш ... Бұл ... ... де ... ... Ал, осы ... ... өзінің қарсы пікірін айтады:
«Мұндағы жанның мәңгі өмір сүретіні және оның басқа бір бейнеге ... ... ... ... ... ... ... фәлсафалық
негізін алып қарасақ, мазмұны Египеттік болғанымен, жүйесі-гректік. Геродот
египеттіктердің түсінігіне сәйкес келмейтін, Пифагордың, Эмпедоклдың, одан
кейінгі Платонның жан ... ... ... ... ... ... «Өлілер кітабы» тарауларының кейбірінің ... ... ... түсінігіндегі тотем саналған құдіретті
жыланның, қарлығаштың, тырнаның, қолтырауынның денесіне енетін, сол арқылы
О дүниелік өмірде ... ... ... тұратын. Жан бір бейнеге ену
арқылы көптеген қауіп-қатерге қарсы тұрып, өзіне мәңгілік өмірді қамтамасыз
ететін. Алайда ... ... ... ... қорытып, жан үш мың
жыл бойы тазарып, бір денеден екіншіге еніп жүреді", - деп ... ... ... ... ой ... Ал ... ба ... түрде бір денеден екінші бір денеге өтпей-ақ, қай
жерге болсын ұшып баратын. Өлген адам ... өз ... О ... ... аман ... үшін және ... ... тұра алатындай
құдіретті бір мақұлыққа айналғанын қалайтын.
Ба - Құдайларда да болады деп ... Ра ... ... ... ... Кейде бір құдай екінші бір құдайдың жаны деп есептелген.
Мысалы, Ра құдайы Нун құдайының жаны делінсе, ... - ... ... ... ... да жан, яғни ба деп ... ... Осиристің
жаны делінген.
Египеттіктердің түсінігіндегі Ка деген ұғымды қарастырайық. Бұл сөз
Египет мәтіндерінде көптеп кездеседі және әр түрлі ... ... ... ... ... өлген адаммен тығыз байланысты.
Ка мәселесімен Масперо, Биссин, Бергман, Эрман, Кесс, Штейндорф,
Юнкер сияқты ғалымдар ... еді. ... ... өз анықтамасын
беруге тырысады. Осыған байланысты Кеес:
«Әр түрлі анықтамалардың ішінде бір-біріне ... ... екі ... Маспероның анықтамасында «Ка» ішкі және сыртқы келбетімен өлген адамға
ұқсайды, сол себептен Ка оның егізі деп саналды. Ка ... ... ... ... ... Ал, ... тұжырымдамасы бойынша
«Ка» - адамдар мен құдайлар бойында болатын құпия бір негізді түсіндіретін
және тірі мен өлі ... ... ... ... ... ... білдіреді», - деп көрсеткен.
Сонымен қатар Кеес, египеттіктердің түсінігінде «Ка» ... ... ғана ... қалмайтындығын да айтады. Осы ... «Ка» ... ... деп ... айта ... ... «Ка» үғымы көп мағыналы болса да, көбіне ... ... ... деген түсінікке келіп саяды. Бұған тастардағы кейбір бейнелер ... ... ... ... храмында Хнум қүдайы патша
баласы ғана емес, ... ... оның ... «ка» ... та ... ... ... мәтіндері» аудармасының алғы сөзінде «Каны»
өлген адамның егізі ретінде көрсетеді. Ежелгі патшалықтың өзінде ... ... ... мүсіні жасалған. Ол мүсін кейде жойылып немесе
ұрланып кететін мумияның орнын алмастыратын ... ... ... ... ... ... - егіз немесе өмірлік күш ретінде үлкен роль ... Тек ... ғана ... ... ... құдайлардың да Касы
болған. Мәселен, Ра құдайында оның саны он ... ... ... ... «Ка» сөзі тек ... ғана ... сонымен қатар
мүсіндік бейнені де ... ... ... ... да,
египеттіктердің түсінігінше «Ка» ... өмір ... ... ... ... ... Ол жер ... немесе аспанда ораналасқан
О дүниеге баруға ұмтылып, одан кейін өз тұрағына қайтып отырған.
Египеттіктердің діни түсінігінде «Ах» ... ұғым да ... ... еңбектерде «ах» сөзбе-сөз «рух» деп аударылады. Ол айдарлы тырна
болып бейнеленді.
Адам негізінің тағы бір көрінісі «Шу», яғни оның ... ... «Шу» ... ... Орта ... ... мәтіндерде кездеседі.
Ежелгі египеттіктердің діни түсінігінде адамның жүрегі ерекше орын
алды. Онда ... сана - ... ... деп ... ... да
Жаңа патшалық тұсында О дүниеде өлген адамдарды тергеу ... ... ... ... қателіктерін айтушы куәгер болады ... ... ... ... ... ... болмауы үшін көбіне сиқыр
қолданыла бастады. Сиқырлы сөзде ... адам ... ... ... ... ... ... кітабының» 27-ші тарауында жүрек адамның бұл
дүниедегі өмірлік ... деп ... ... ... ... ... сиқырлы сөз жазылған жасанды жүректі қоятын болған. Ал
жүрек ... ... ... жеңілдеткен.
Египеттіктердің діни түсінігінде адамның «есімі» де оның О дүниеде
мәңгілік өмір сүруі үшін өте ... ... ... есіміне қарсы
бағытталған сиқыр сөзсіз сол ... ... ... Ал ... ... сол ... ... адамның өмірін одан әрі ұзартатын.
Сонымен қатар, бұл тастағы бейнеге де қатысты болды. Яғни ... ... ... ... ... оның ... мәңгі өмір сүруіне қастаңдық
жасаумен бірдей/16/. Сондықтан да ... О ... де өмір сүру ... ... жазғызатын.
Египеттіктер өлген адамның денесін зақымданулардан сақтап,
оныңбүтіндей ... ... ... о ... ... ... кешуі
үшін денені сақтау табыт құрылысында мумиялау өнерінің пайда ... ... ... оны ... ... емес еді. ... ... гөрі, ылғалды тас шұңқырлардағы мәйіт тез ... ... Ал ... ... ... ең беделді маман, ағылшын дәрігері
Элиот ... ... ... ... ... ... ... денені
мумиялауға І әулеттің өзінде ... ал ... ... ... дами ... деген парсы сөзінен шыққан, кейін оны арабтар «Мумие» деп
кеткен. Грек тіліндегі «асфальт» деп ... ... ... осы ... Денені мумиялау ХVІІІ және ХІХ әулеттер тұсында жоғары ... Грек ... ... ... ... үш түрі ... ... қымбат, екіншісі арзан, үшіншісі өте арзан. Осы бағалардың
біреуіне ... ... ... ... ... Дене мумиялау
рәсімінен кейін екінші бір денеге өтеді деп ... Бұл ... ... ал ... ... яғни ... ... деген мағынаны
білдіреді.
Бальзамдау процесі кезінде жүректен басқа ішкі мүшелері алынып
арнайы ... ... ... ... ... ... мумиялаудың
ең алғашқы шебері Анубис құдайының өзі ... Ол ... ... көрінеді. Египетте мумиялау тәжірибесі христиан діні орнағаннан
кейін де кең қолданылды. Ислам дінінің келуімен мумиялау ... ... ... ... ... ... «ах», «есім»,
«көлеңке», «жүрек», «сах» сияқты ұғымдарының нақты бір ... ... жоқ. ... осы ... ... ... тұжырым
жасауға болады:
біріншіден, ежелден бері египеттіктер де, басқа халықтар сияқты ... ... ... тек ... ғана адам ... өмір сүре алады деген
түсмінік ұзақ уақыт бойы ... ... адам О ... өмірде тірілердің көмегіне зәру
болған. Адамдар оны үймен, яғни табытпен қамтамасыз етіп, оған тамақ пен ... ... ... болған;
төртіншіден, египеттіктер О дүниелік өмірде өлген адамға ыңғайлы
болу үшін оның денесінің сақталуына ... ... ... ... ... ... мумия ғана емес, оны алмастыратын мүсіндік бейне де
қойылатын.
Міне, осындай О дүниелік ... ... ... ... ... ... рәсімін, басқа елдердің ата-
баба аруақтарына табыну сияқты ғұрыптармен ... ... ... олар тек ... өмірді қамтамасыз етуге тырысқан. Сондықтан да
олар өздерінің ұғымдарындағы ... ... «Ка» ... ... ... ... берік тастанжасалынған пирамидалық құрылыстар тұрғызылған.
2.2 АЛҒАШҚЫ ӘУЛЕТТЕР ЖӘНЕ ЕЖЕЛГІ ПАТШАЛЫҚ ... ... ... ... ... тарауда айтып кеткендей, пирамидалар — Ежелгі ... ... - ... ... бір ... болды,
екінші жағынан перғауынның О дүниедегі тұрағы болып саналды.
Ал сонда пирамида тастарын кімдер және ... ... ... ... ... грек ... таныс адамдар болса, бұл
сауалдың жауабын Геродот баяғыда айтып кеткен дер еді. Тек ... ... пен ... ... қанша ғасыр бөліп тұрса, оны да пирамидалар
салыну уақытынан сонша ғасыр бөліп тұрған және де ол еңбегін ... ... ... ... ... ... Қалай болғанда да,
«тарих атасының» сөзіне жүгініп көрейік. Оның ... Хуфу ... ... ... тартылған. Храмдар жабылып, құрбандық шалу
тоқтатылған. Нілдің шығыс жағалауында өңделетін ... ... ... ... ... ... пирамида салынып жатқан жерге апару керек
болды. Жүз мың адам үш ай ... ... ... ... ... сол себептен
жүмыс жыл бойына тоқтатылған жоқ. Пирамидаға тас таситын жолдың өзін 10 жыл
салған, ал пирамидаға 20 жыл ... ... ... ... өзіне
1600 талант күміс жұмсалған.
Әрине, 150-200 жыл бұрын Геродоттың бұл айтқанына тыңдаушы халық
иманындай сенетін. Ал ... ... бұл ... ... ... білуімізше,
сол кездің өзінде Египет экономикалық ... ... ... ... ... ... ... б.з.д III мың жылдықта Төменгі және
Жоғарғы ... ... ... ... орталықтанған
мемлекеттің негізі қаланды. Бүкіл ... ... бір ... ... және ел билеу жүйесінің ұйымдастырылуының нәтижесінде
айтарлықтай материалдық ресурстарға ие ... ... ... ... түсті. Оның әлеуметтік - экономикалық жағынан күшеюіне елдегі қолдан
суландыру жүйесінің тиімді ... ... ... /1/. Ежелгі Египет
патшалығына дейінгі уақытта ... ... ... пайдаланылып, кейін
қолмен суландыру жүйесі қолданыла бастады. Бұл ... ... ... ... ... еді. ... айтар болсақ,
б.з.д III мыңжылдықтың ортасына қарай ... ... ... деп ... ... (б.з.д 5000-2400 ж.ж.) аяқталды. Климаттың оқыс
аридтенуінің нәтижесінде Сахара территориясы құрғайды, яғни ... ... ... бай ... енді ... шөлдерге айналды.
Климаттың апат салдары б.з.д ІV-ІІІ мыңжылдықта құрылған ... ... кері ... ... ... ... ... өзендер арналары құрғақ
вадилерге айналды. Өзен сағаларында өскен Египеттік сикомора, акация және
тамариск ... ... ... піл, ... ... сияқты
жануарлар басқа жаққа ауып кеткен /47/. Сахарадан ... ... ... ... ... кері ... ... Өйткені, Ніл тасыған
уақытта құмға барып сіңіп кететін. Сол ... ... енді ... тез ... кетпеуі үшін алғашында топырақтар үйіп үймек ... онда ... ... су қоймасы және шадуф сияқты орындар ... ... су ... ... ... ... ауыл-
шаруашылығын дамытты.
Осы кезеңде қарапайым кетпеннің орнын өгізге ... ... ... ... да ... ... жасала бастады/29/. Египет
халқы Нілдің бірінші табалдырығынан сағасына ... ... ... ... Өзен ... ... ... мен пальма бақшасы
отырғызылып, арпа, бидай, бұршақ және тағы да басқа дәнді-дақылдар егілді.
Сол кезеңде Ніл аңғарында ... жер ... ... ... ... ... ... дамытып мемлекет байлығын арттырып
отырды.
«Ніл - Египеттің берекесі», - деп ... ... ... Неге ... ... ... дәнді-дақылдардан, жеміс-жидектерден алынатын
өнімді есептемегеннің өзінде, Ніл батпағында өсетін папирустың да ... үшін ролі өте ... ... Оның ... киім, аяқ киім, жиһаз
себет, арқан, ... және ... ... Бұл тек Ніл ... ғана ... да өркениеттердің дамуы үшін өз үлесін қосқан үлкен жетістік еді.
Бірақ Ніл жағалауын құрғату кезінде өсімдіктер құрып, ... ... да ... ... қалған еді. Алайда, Египеттік мамандар XX
ғасырдың 60-шы жылдарында қайтадан ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, пиктографиялық,
иероглифтік жазуларын одан әрі дамытқан.
Египеттіктер жер өңдеумен қатар, ... ... мал ... ... ... қой, ... ... шошқа өсірді.
Мыс балқыту, тас және қыш өңдеу сияқты қолөнер мен техника саласында
да үлкен ... ... ... ... ие ... мыс ... ... техникалық мүмкіндіктерін кеңейте түсті. Мыстан әртүрлі ... мен ... ... Сол кезеңдердегі табыттардан табылған мыс
бұйымдары оған дәлел бола ... ... ... ... ... 7ара, ... 102 қайла сияқты мыстан ... ... ... патшалық тұсында ғажайып тас ... ... ... орай тасты әкеліп оны өңдеп, тегістеу де ... ... VI - V ... ... ... ... Египет халқы қыш
өндіру ісімен айналыса бастаған/22/. Алғашқыда дөрекілеу жасалынған ыдыстар
кейін бадария ... ... ... өте ... күйдіріліп, әдемі
қалыпқа келтірілген.
Ежелгі Египет ... ... ... ... ... ... және мүсіншілердің болғандығын Тин,
Мерерука, Анхмахора сияқты табытнамалардағы ... ... Олар да ... ... патшалығының экономикасының жан-жақты дамуына
өз үлестерін қосқан.
Египетте кеме жасауда жақсы дамыды. Осы кезеңде орақ тәрізді немесе
трапеция тәрізді желкені бар ... ... ... енді ... ... ... алмастырды. Кемелер көбіне Жоғарғы және Төменгі Египет
арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... ... ... ... ... байланыстарын жүргізгенде осындай кемелер
қолданылған. Египет сыртқы саудада көбіне ... ... ... ... болған. Египетте ағаш көбіне тапшы еді. Сондықтан олар оны
Сирия мен ... ... ... алғызған. Куш еліне сауда
экспедицияларын жасай отырып, ол жерлерден құлдарды, малдарды және ... мен ... ... ... өз ... тасыған. Негізінен бұл көрші
елдер Египеттің бақылауында ... ... ... ... қалыптасып
өркендегенімен, ішкі сауда ... ... Оның ... де ... ... ... ... қол астында тігіншісі,
қолөнершісі, шарап жасаушысы және тағы басқалары болғандықтан күнделікті
өмірге қажеттіліктің ... ... ... ... етіп ... үш түрлі ірі шаруашылық болды. Олар: патшалық, храмдық және
ақсүйектік еді.
«Ежелгі патшалық ... ... ... ... ... зор»/21/,-деп Ю.А. Перепелкин атап өткендей, патшалық және храмдық
шаруашылыққа қарағанда ақсүйектік шаруашылық жақсы дамыған және ол ... көп ... ... ... екі түрі ... яғни:
бірінші, мұра ретінде қалған немесе сатып алынған жер, ол «әке үйі»
деп аталды және жеке меншік болып саналды;
екіншісі, қызмет үшін ... ... олар тек ... ... ... ... ... номинальды түрде ғана болды, ... ... ... ата-ананың жері де мұраға қалған. ... ... ... ... ... жер перғауынның меншігі деп
саналды. Ақсүйектердің жерлері өте ірі болған, әйтсе де оның ... ... Ніл ... бойында олардың бірнеше иеліктері болғандығы
белгілі. Бір иеліктен екінші иелікке ... кеме ... ... дені ... ... ие ... жоқ және әрқашан да
бақылауда жұмыс істеген. Дегенмен кейбірінің өз ... ... ... ... құл деп атай ... ... ... мәтіндерде
«мерет» немесе «хемуу» деп атаса, сол кездегі құлдарды ... деп ... ... ... ... басқа бір адамды өлтіргенмен бірдей деп
қарастырылып, қылмыскер өлім жазасына кесілетін. Құлдардың өз ... ... ... ... Сол себептен де біз оларды толықтай құл болып,
гректік «доулостың» күнін кешті деп айта ... ... ... ... құл есебінде қарастырылды.
Патшалық және храмдық шаруашылық ақсүйектік шаруашылыққа өте ... Бұл ... ... ... бөлігін тұтқынға түскен құлдар
атқарған. Аксүйектік және храмдық ... ... ... ... ... жақсы жұмыс атқарған ақсүйектер мен храмдарды ... ... ... ... ... белгілі бір саяси жүйеге негізделген Египет қоғамы
жаппай пирамида ... ... ... ... емес еді. Жоғарыда келтірілген
Геродоттың ... ... ... шалу ... - ... ... ... салынған храмдар мен ескерткіштерге деген қарама-қайшылықты
тудырады. Иә, бүкіл тұрғындарды құрылысқа тартудың ... де жоқ ... ... ... ... сол жерлердегі Ливия таулы қыраттарынан
алынған, тек ақ ... ... ... ... ... ... ерекшелігін айтатын болсақ, Асуаннан
солтүстікке қарай топырақ негізінен әктасты массивтің ... ... ... ... ... ... шығып тұрады және ол мыс құралдарымен ... ... ... ... осы ... ... қаланған.
Пирамиданы қаптау үшін және пирамиданың маңайындағы басқа құрылыстарға өте
бағалы тастар ... ... ... ақ әктас кең қолданылды. Ақ әктас
өңделетін Тура мен Масара деген екі тас өңдейтін орын өте даңқты болды/27/.
Мұндағы әктас, ... ... ... әктастан әлдеқайда қатты болды.
Ежелгі египеттіктер әктастан басқа да ... ... ... Олар ... ... яғни ... ... алебастрды, Жоғарғы Египеттен
құмдақты, Фаюм Оазисінің маңайынан базальтты, Гизадан мыңдаған қашықтықта
жатқан Асуаннан ... ... ... ... қашықтықта орналасқан
Пушка аймағынан әкелінген. Сонымен қатар, тастың бір бөлігі Гизаға Синайдан
жеткізілген. Бұл тастар Ливия ... кеме ... Ніл ... ... Осы ... ... ... пирамидаларға дейінгі құрғақ
жолдың қашықтығын қысқартпақ болған. Кемеден түсірілген тастарды тас жолдар
арқылы құрылыс ... ... ... пирамидаларға дейінгі өзіндік
табиғи тасты жолдар сирек кездесті. Сол үшін де жолдардың ... адам ... ... ... болды. Өйткені, тас тасушылар кей жерлерде тереңдігі 8
метр болатын ... ... де ... Ал ол ... бір ... үшін ... ... пирамидалық комплексінің қоршау тастарын
алған. Көп жағдайда құрылыс аяқталған соң бұл ... ... ... ... ... жолдардың ұзындығы бір немесе бірнеше шақырым, ал
ені бірнеше метр болған /26/.
Ливия таулы қыратында өңделетін негізгі құрылыс материалы - ... ... ... ... ... көп ... туғызған жоқ. Кішкентай
мөлшердегі тастарды қолмен көтеріп апарды, ал ірі тастардың астына ... ... ... 80 ... тас ... қою ... ... жылжытқанда артқа сырғып шығатын роликтерді жинап алып,
қайтадан тастың алдына қоя отырып, оны құрылыс алаңына ... ... ... ... ... 12-19 ... 40 ... келетін домалақ тастар табылған. Мұндай әдейі ... ... ... ... тасу үшін қолданылған.
Соншалықты ауыр емес тас жәшік - ... ... ... 6 ... ... ... ... тастар пайдаланылған.
Домалақ тастарды үлкен салмақты ... ... ... ... ... ... ... түрі деп саналатын диориттен жасаған.
Цилиндр және шар аркылы тасты жеткізу әдісі тек тегіс те, қатты
тас жол болғанда ғана жүзеге ... ... тас ... ... ... сақталған.
Құрылыс алаңына жеткізілетін кіші тастардың салмағы 10 тоннаға дейін,
ал үлкендері одан да көп болған. Мысалы, Хуфу пирамидасының ... ... 16 ... болатын, базальтты тақта-тастармен қапталған.
Менкаураның ғибадатханасындағы тастардың салмағы 200 ... ал ... 423 ... ... ... сол ... адамдар тастарды қандай құралдармен өңдеді екен?
Геродоттың айтуынша, ... ... ... ... ... мыс тас ... өмір сүріп жатқан Египеттіктер темірді білді ме
екен осы? Әрине, Египеттіктер тек аспандық темірді ғана емес, ... ... ... ... ... де шамалы болса да білген, бірақ пайдалану
мөлшері мүлдем аз ... ... б.з.д II ... ... ... ғана ... ... Жалпы алғанда, Египетте металл ... кен ... ... Тіпті алтын құймаларының өзі Египетке перғауынға
бағынатын нубиялық, ... ... алым - ... ... ... ... ... қажеттіліктің өсе түсуі, оның ... ... Пунт ... ... де ... ... болды. Ал күміс
тапшы болғандықтан ол алтыннан да бағалы деп ... ... ... Кіші
Азияның Тавра тауларынан жеткізілді. Пирамидалар құрылысы кезінде қарапайым
тастан және ... ... ... ... ... мыстың өзі
бағалы деп саналған. Мыс Синай түбегінен немесе Кипр аралынан әкелінген.
Мамандардың есептеуінше, б.з.д IV ... ... ... ... ... ... 10 мың тоннаға жуық мыс өңделіп алынған. ... ... ... ... ... әр ... ... яғни пышақтар, әр түрлі теселер және балталардың жүздері де мыстан
жасалынған. Теселердің ұзындықтары —10-30 сантиметр болды. ... ... ... тұру үшін де ... жасалынған қапсырма шеге
қолданылды. Зерттеушілердің айтуынша, бұл мыс қапсырма шегелердің салмағы
25 ... ... Ол ... ... бағаналарды біріктіру
үшін қолданылды.
Ежелгі Египет шаруашылығы үшін мыстың маңыздылығы арта түсті. Алайда
оның тез иілгіш болып және ... ... ... ол тас ... шығара алмады. Сондықтан пирамидалардың тастарын өңдеуде тас
құралдар да ерекше орын алды. Долериттен жасалынған ... және де ... шот ... тәрізді құралдар қолданылды/46/. Қарапайым болса да,
осындай құралдар арқылы үлкен - үлкен тастарды қопарды. ... ... ... ... ... тас ... орындарынан байқауға
болады. Бұл тас өңдеу орындары тасқа ойып жасалған кең горизонтальды
галереяға ұқсайды. Жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін сызып алған. Теселер арқылы ойықтар жасалынған.
Долериттен жасалынған 5-6 килограмдық балғамен соға ... ... ... Дәл ... ... гранит сияқты қатты тау жыныстарын да
өңдеген. Әрине балға мен тесе аркылы ... ... ... түбіне саңылау
жасап алған. Сол саңылауға металл сынаны қойып, оны ауыр балғамен ... ... ... ... ағаш ... ... оның үстінен су
құйған. Ағаш сына ісіне отырып, тасты орнынан жұлып алған.
Қатты жынысты тас ... ... ... ... ... ... алған.
Египеттіктер б.з.д III мыңжылдықтың басында тасты бұрғылауды ... ... ... осы ... әдісімен де қопарып алған. Бұрғылар
кремнийден жасалған және ол жарты ай тәрізді ... Оның ... ... сантиметр еді. Таяқтың бір ұшына осы ... ... ... жағы ... жұмыс істеуіне оңай болуы үшін әдейі майыстырылған
еді. Адам бұрғымен жүмыс істегенде оңай болу ... ... ... жағына
екі тасты іліп қойған.
Б.з.д III мыңжылдықтың тас өңдеушілері тасты өте жоғары ... ... Бір ... екінші тастың үстіне қойғанда олардың арасында
саңылау болмаған.
Тасты тегістеген ... ... ... бар қатты құмдақтар
қолданылды. Оларды тасқа ... ... ... ... ... оны
сумен шайып тастаған. Тастың тегістелгенін тексеру үшін шеберлер қызыл бояу
жағылған тегіс тақтайшаны қолданған. Осы тақтайшаны тегістеліп болды ... ... ... егер тастың тегістелмеген жері болса, оған қызыл бояу
жағылып қалған. Сол бояу жағылған жерді қайтадан тегістеген /27/.
Пирамидаларды ... ... ... сол ... ұсақ ... жерді тегістеу үшін тас төбешіктерді алып ... ... ... ... ... ... дәл ... үшін шынтақ, алақан,
саусақ қолданылды.
Ежелгі және Орта патшалық ... ... ... ... патша
шынтағы алынды. Бір шынтақ 51,5 сантиметрге тең болды. Бір шынтақ жеті
алақанға ... әр ... төрт ... ... ... ... білгісі келген әрбір адам, ең алдымен
«Ежелгі египетіктер салмағы ондаған тонна болатын ... ... ... ... ... - дер. Бұл ... ... беру өте қиын. Өйткені Ежелгі
Египет бейнелеулерінде құрылыс кезеңдері көрсетілмеген немесе сақталмаған.
Құрылыстың салыну кезеңдері жайлы көптеген теориялар бар, ... оның ... ... ... Геродот осыған байланысты былай дейді: «Бұл ... ... ... ... ... қысқа ағаштардан тұратын
машиналар көмегімен көтерілген. Алдымен тас ... ... ... Одан ... ... ... ... қойған. Машина арқылы тасты
екінші кемерге ... ... ... кемерге одан машинаға алмастыру
арқылы пирамида тұрғызылған». Бұл ... ... Ұлы ... ... ... алып ... «қысқа ағаш кесектері» арқылы көтеру
деу, кімнің болмасын ... ... ... ... құрылғысына тасты қойып, оны орғыту
арқылы бірінің үстіне екіншісін қалаған деген уәж айтады. Осы ... ... пен ... ... ... ... тонналы тастарды көптеген алтыбақандар арқылы жоғары
қарай лақтыратын болсақ, онда олар қалайша өз ... ... ... Бұл ... механика заңына қайшы». Шынында да, ... ... ... да лақтыруымыз керек пе? Олай болғанның өзінде де
пирамида құпиялы бір жағдайда өз ... ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз ақылға сиымсыз.
Ауыр жүктерді көтерудің тағы мынадай бір әдісі болды.
Пирамида ... ... ... кірпіштен және тастан еңістер
пайдаланылды. ... ... ... ... ... мен
ғибадатханалардың қасында бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл еңістер түріне
қарай мүмкін қазіргі темір жол ... ... ... ... ... ... көп уақыт бойы зерттеген Лауэрдің
пікірінше, еңістің ... ... ... ... ... ... оның
ені мөлшермен пирамида жағының 1/3 бөлігіне тең. Егер пирамиданың еңістілеу
бұрышы 52° болса, онда үйіндінің де ... ... 52° етіп ... ... Осылайша сырғыманың болу қаупінен сақтану шаралары жасалынған.
Пирамидаға көмекші үйінділер жалғанған, сол арқылы тақтатастарды ... өз ... ... Пирамиданың қалған үш жағына да қосымша
үйінділер үйілген. Құрылыс материалдарын қою үшін бұл үйінділердің ... ... кең ... ... ... ... қояр алдында, олардың
түбіне және жан-жағына ерітінді жаққан. Бұл ... тек ... үшін ғана ... ... ... өз ауырлық күштерімен де
байланысып тұра берер еді. Ерітінді ... ... ... көрші тастардың қасына сүйретіп, итерген кезде оңай болған /26/.
Пирамиданың ең биік ... ... ... ... тәрізді
пирамидионды қалағаннан соң, құрылысты қаптау жұмысы ... ... ... қаланып, қапталып болғаннан кейін, пирамиданың
айналасындағы көмекші ... ... ... айтуынша, пирамидалар мастаб құрылысының жаңадан өңделіп
жасалған, ... ... ... ... алғашқы кезден бастап
мастабтарға ерекше көңіл бөлген. Зерттеушілердің ... ... ... ... жер асты ... бастап салынған. Мастабтың
қоршау қабырғалары шөлдегі бекініс қабырғаларынан да қалың болған. ... ... жері мен ... және оның ... байланысты мастабтарды
бірнеше типке бөлеміз. Ескі мастабтар кірпіштерден салынған, олардың сыртқы
қабырғалары еңіс болып келетін. ... ... үй ... салынған. Ал
IV әулеттен бастап тастан ... Бүл екі тип ... келе ... ... ... бірауыздан алғашқы пирамиданың ... ... ... салынғандығын айтады. Құрылыс барысында жоспарға ... ... ... ол ... ... ... ... алғашқы мастабтардан өзгешелеу болды. Өйткені, олар ... ... енді тас ... салына бастады.
Бірінші пирамиданы III әулеттің билеушісі Джосер б.з.д 2700 жылы
салуға бұйрық ... ... ... пирамисасы қарапайым тас
мастабаның көрінісі. Пирамида салыну барысында бес ... ... ... ... Имхотеп үлкен мастаб жасаған, ол ... яғни Бет - ... ... ... ... ... болған.
Егер Жоғарғы Египеттегі мастаб күйдірілмеген кірпіштен жасалса, ал
Саккарадағы мастаб ... төрт ... ... жасалды. Джосер билеп
тұрған уақытында мастабты төрт жағынан да кеңейткен, бірақ құрылыс
соншалықты биік ... екі ... ... ... ... ... ... тағы да өзгертіп, табыттың енін ... бұл оның ... ... өзін ... болу ... ол ... рет ... тағы да кеңейткен. Одан кейін ешқандай
құрылысшы ойлап таппаған істі ... ... яғни ... ... ... бірінен соң бірі кішірейіп отыратын мастабтарды орнатады.
Осылайша барлық Египеттік пирамидалардың ... ... ... ... ... ... перғауын табытын тағы да
үлкейтпек болды. Ол пирамиданың ... 125x117 ... ... үлкейтуге
бұйрық берген.
Пирамида неліктен баспалдақты болып салынды? Мастабтың баспалдақты
пирамидаға айналуы кездейсоқ ... ме? Әлде ... діни ... - ... ... мұны V -VI ... ... қабырғаларындағы
мәтіндермен байланыстырады, яғни пирамида бұл жерде ... ... ... қарастырылады.
Бірақ Джосер өзінің баспалдақты пирамидасын салғыза отырып,
алдындағылардың табыттарынан асып ... ... ... болған.
Қалай болғанда да баспалдақты пирамида - ... ... ... өту
арасындағы өтпелі немесе аралық пирамида болғанға ұқсайды /27/.
Джосер табыты да I әулет перғауындарының табыттары сияқты жер ... жер асты ... ... ... жер асты ... өте ... ... келеді.
Қазіргі маркшейдерлер теодолит арқылы жұмыс істесе, ежелгі египеттіктердің
ешқандай құралсыз жерастын жақсы бағдарлай ... ... да ... ... ... ең алдымен жартасқа құдық жасаудан басталған. Бұл
табытнаманы жасағанда жұмысшылар Ерте ... ... ... ... ... ... жер асты құрылысы жүріп жатқанда жарық
үстінен түсіп тұрған. ... ... ... ... ... болған,
шамамен 7 х 6,5 метр. Тас өндеушілер мұнда ашық траншея ... ... ... ... соң ол ... ... құммен көмкерілген.
Джосер пирамидасының астынан 28,5 метрлік құдық қазу бұл III әулет
түсындағы тас ... ... ... болып табылады.
Пирамидадағы жерлеу орнына қандай жолмен кіруге ... ... жер асты ... істегеннен кейін, оның үстін
пирамидамен жабады. Шұнқырдағы бөлмеге кіретін жол- ашық ... ... сол ... ... ... ... Сол ... жер астына қарай ойылып жасалынған тар баспалдақ бар. Ол арқылы
ғибадатхана еденінің деңгейінен 8 метр төмен ... ... ... ... ... айтарлықтай болатын (1,8 х 1,2 метр) ... ... оның ... 45 ... ... жол ... ... Он бес
баспалдаққа төмен түскеннен кейін ұзындығы - 17 метрлік, өте кең де ... ... Бұл ... ... үлкен шахтаға әкеледі. Жалпы ұзындығы -
90 метрлік болатын осы жол ... ... ... ... әкелген. Бұл
жерлеу орны төртбұрышты жәшік сияқты етіліп граниттен қаланған (3 х 1,65 х
1,66 метр). Оның ... ... ... ... ... ал ... ... бірі көлдеңен қойылған тақтатастардан тұрады. Жерлеу
орнындағы ... ... ... жер ... ... ... нөмірленіп
(кейбіреулерінде бояумен жазылған таңбалар сақталған) түсірілген. ... ... ... жуан ... ... ... орнының ішкі көлемі
кіші болғандықтан оны үлкен саркофаг деп те ... ... ... ... ... бөлменің үш қабырғасында
галереялар басталады. Кеңейе келе олар көптеген бөлмелерді және адамдарды
шатастыратындай жолдарды ... ... ... ... деп те ... Бір ... ... өтіп, қойма қызметін атқарған бөлмені
кездестіруге болады. ... ... ... және ... ... ыдыстар табылды. Кейбір ыдыстарда Джосердің немесе оның алдында
өткендердің есімдері жазылған. Кейбір ыдыстардың қалыңдығы қағаз бетіндей
ғана. Бұл ... аса ... ... ... байлық көбіне азық-түлік және алтын, асыл тастармен
өлшенген. Пирамидадағы алтындар мен асыл ... ... ... ... тас ... табылуы перғауынның байлығын, күштілігін көрсетеді.
Екінші бір галереядан бай көркемделген бөлмені көреміз. Тас бөлмелердің
арасында көк ... ... де ... ... ... ... бөлменің
қабырғасы ақ әктаспен қапталған. Бұл ... қояр ... ... ... әбден мүмкін. Қапталған қабырғаның барлық ауданына
бір-біріне параллель болып келген көлдеңен ойықтар жасалған, бұл ойықтардың
ені 6,5 сантиметрдей. Осы ... ... 6x4 ... ... ... ... ... тастар орналастырылған. Кварцты жоғары
температурада балқыту арқылы көк ... шыны ... ... Осы көк ... ... ... ... қалмау үшін, оның артына жасалған тесіктен
жіңішке жіпті өткізіп, тартып байлап қойған. Бұл ... ... ... ... үшін ... да пайдаланған.
Джосер пирамидасының астындағы көк түсті бөлмелерге әр түрлі
суреттермен көмкерілген ... ... ... ... ... өзі ... Біреуінде ол тыныш жүріп келе ... ... ... Оның ... ... жазбалар ойылып жазылған.
Барлық бейнелер аса шеберлікпен жасалған. Келесі бір бөлмелер ... ... ... ... ... жер бетіндегі қүрылыстардың
ортасынан бассейн де табылған.
Джосер ... ... ... ... пирамидалар сияқты
қатал жоспармен салынбаған. Жоғарыда қарастырып кеткен бөлмелерден басқа,
шығыс жағында 11 ... ... ... бар. Кейбіреулерінің
ұзындығы 30 ... ... ... Бұл ... ... бөлмелерімен
аяқталған. Мұнда перғауынның жақын туыстары жерленген.
Пирамиданың өзі ... ... ... оның алып ... ... 125 ... ... биіктігі - 61 метр (Эдварстың айтуынша - 62,2 метр, ал ... ... - 59,8 ... ... ... ... ... желі оның кейбір
сатыларын көміп тастаған, ал оны кейін тазартып, жаңартты. Сонда ... алып ... ... 121 х 109 ... ал ... - 59 метр, Ол
әрқашан құмның астынан өсіп отыратын сияқты.
Ежелгі египеттіктер үлкен тас ғимараттарын салғанда, ... ... ... қарсы шараларды да қолданды. Мемфистік ендікте құйынды
жауындар көп жауады. Джосер пирамидасының құрылысшылары ойың баспалдақтарын
көлдеңен қылмай, біраз сыртқа қарай ... етіп ... Бұл ... ... ... үшін ... болды. Егер пирамида баспалдағында су көп тұрып
қалса, ол ... ... ... ішке ... ... ... тез бүзылуына
әкеп соғар еді. Баспалдақтың енкіштігінің арқасында жаңбыр жауған сәтте ... ... ... ағып ... ... ... ... жер астын зерттегенде
зерттеушілр желдеткіш жүйесінің қалай орнатылғанын ... ... оның ... ... самал желдің соғып тұрғанын байқаған.
Пирамидалардағы желдеткіш терезелер ... ішке кіре ... ... қабырғалармен қоршалған пирамиданың ішкі алаңы 15 гектардай,
яғни 277 х 545 метр ... алып ... ... ... ... құрылыстардың бір ерекшелігі ғимараттардың көбі жалған құрылыстар.
Зерттеулердің нәтижесінде ... он бес ... ... және оның он
төрті жалған екендігі анықталған. Ішке кіретін жалғыз қақпа оңтүстік -шығыс
бағытында орналасқан. Ол қақпадан құлып салатын жерінің ізі ... ол ... ... да ашық ... және оны ... күзетшілер
күзеткен.
Пирамиданың солтүстік жағында қабырғамен қоршалған кішкентай бөлме -
сердаб орналасқан. Осының ... Фёрс ... ... отырған күйіндегі
атақты мүсінін тапқан, ол қазір Каир мұражайында. Мүсін табылған ... ... ... ... ... «Каға» арналған ғимараттардың
қалдықтары да бар.
Джосер пирамидасының тағы бір ... оның ... ... ішке ... ... ... қаланған. Бұл тастардың берік сақталуы
үшін керек еді. Ал кейінгі нағыз пирамидалардың ... ... ... ... ... өте көп зерттелген
ескерткіштердің бірі болса да, оның әлі де ... ... бар. ... ... ... туралы айталық. «Кобр» қабырғасының қасында шұңқыр
орналасқан. Ол шұңқырдың тереңдігі 27,5 метр және ол ... ... ... ол ... ... ... ұқсайды. Бұл бөлменің
өлшемі өте кішкентай, оған табыттың орналасуы да екіталай. Оның жанынан
көптеген ... ... бар ... ... Бұл ... ... ... бар. «Сатылы пирамида» деген кітабында Квибелл былай
дейді:
«Бұл бөлме адам жерлеуге арналған деп айту ... ... оған ... ... ... ... оны оған орналастырудың өзі мүмкін
емес».
Мүмкін Джосердің пирамиданың өзіне қоюға болмайтын ерекше бір ... Оның ... зат ... ... оның өзіне бір керемет ... ... ... ... ол не ... ... ... бауыры? Әлде тіпті
белгісіз бір дүние ме екен? Мұндай ... шешу ... ... ең ... - ... ... жердегі Үлкен үш
пирамида, олар ... ... ... ... ... ... IV ... патшалары түрғызған табыттардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... XVIII ... ... пирамидасын перғауынның Хемиун деген сәулетші жиені жасаған
болу керек. Хеопс пирамидалық кешенін салған ... ... тау ... ... ... Оның әу ... ... — 146,6 метр, ал
төртбүрышты болып келген пирамиданың әр қырының ... - 233 ... ақ ... алып ... ... Оның ... 2,5 тоннадай, кейбір тақтатастар 30 тонна болды. Құрылысты салуға
осы сияқты тақтатастардың ... ... Олар ... ... өз ... күштерімен ұсталынып тұр. Оның
ауданы-50.000м. Пирамиданың ... ... млн ... ... ғасырлар бойы құрылысқа алғандықтан оның көлемі - 170 000 ... іші үш ... ... ... үш ... тұрады. Бірінші
бөлме пирамиданың астындағы тасқа ойылып ... ... - 30 ... ... - 8 х 14 метр, ... ... ... бөлме бірінші
шұңқырдың үстінде, яғни 20 метр биіктікте орналасқан. Оның ауданы 5,7 х 5,2
метр. Бұл ... бір ... ... ... деп ... ... ... құрылысы соңына дейін аяқталмаған. Үшінші бөлме - ... Ол ... ... ... ... 42,3 метр ... Оның ... батысқа қарай ұзындығы - 10,4 ... ... ... ... ... жатыр. Бөлменің биіктігі-5,8
метр. Қабырғасы ... ... ... үш ... ... бар. ... ... тұйықпен
аяқталады. Патша табытнамасынан пирамиданың жоғарғы ... ... екі ... ... және ... ... ортасынан сыртқа шығады. Бұл жолдар
желдеткіш қызметін атқару үшін салынған.
Патша ... ... үшін неон ... ... кіретін бастапқы есік солтүстік жағындағы жерден 25
метр биіктікте орналасқан/27/. Жалпы, ІІІ-УІ ... ... ... солтүстік жағында болған.
Бүгінгі күнде пирамидаға бұрынғы есіктен он бес метр төмен орналасқан
жол арқылы ... ... Ол ... ... дәл ... ... 40 ... болатын бұл тар жол арқылы еңкейіп жүру керек
болғандықтан, ол өте ұзын ... ... ... Бұл ... ... патшалық
құлағаннан кейінгі кездегі ұрылар пирамидаға кіру үшін жасаған. Дәліздің
соңында ағаш баспалдақ тұр, сол ... ... ... ... ... ... бөлмеге көтеріледі. Оның табалдырығын аттаған соң,
пирамиданың жүрегіне келгендей боласың. Ондағы бөлменің үзындығы - 47 ... - 8,5 метр ... ... Оның ... ... ... - сүр
түсті гранит кесегінен жасалған. Оған ... ... ... ... батыс бұрышында еденде тұр. Құрылысты салған кезде оны осы
жерге қойған болу керек, содан бері ... ... Онда ... ... ... ... қазіргі кезде шаңы да қалмаған.
Бөлме мен дәліздің бір ... ... ал ... ... жоғары
сапалы әктаспен қапталған.
Пирамиданың шығысында ғибадатхана орналасқан. Ніл ... ... ... етегіне дейін келетін болған /52/. Ғибадатхана Асуанның
қызыл ... ... Осы ... ... тас жолдар
болған. Кезінде жоғарғы ғибадатханадан төменгі ... ... ... жасалған жолды көрген Геродот оның ені-18 метр
болғандығын айтады. Француз ... ... пен ... осы ... тапқан. Ғибадатхана ежелгі ... ... ... ... ... ... ... жерлеу кешенінің оңтүстігіндегі үстірттің әктасына
ойылып жасалған екі ұзын шұңқырдың ішінен екі қайық ... ... ... ... ... пирамидаларға тиесілі болған.
Хеопс пирамидасының шығысында кіші ... ... ... ... ... бойлары бойынша орналасқан. Бұл үш пирамида
ғалымдардың есептеуінше, Хуфу перғауынының ... болу ... ... ... ... - 49,5 ... ... -
49 метр, үшіншісінікі - 46,9 метр. Бұлар қазіргі күнге дейін ... тек ... ... тоңалған.
Ежелгі деректерге қарағанда Ұлы пирамида он метрлік тас қабырғамен
қоршалған, оның ... ... ... ... - 3 ... ... ... шенеуініктердің, ақсүйектердің,
ханзадалар мен ханшайымдардың зираттары болған. ... ... ... 64 тас ... ... Олар ... түзеп
орналасқан. Ұлы пирамидадан батысқа қарай өлілер қаласын құрайтын сияқты.
IV әулет перғауындары билеген уақытта жерлеудің күрделі рәсімі ... ... ... ... ... ... тек перғауындарға
ғана арналған. Тіпті перғауынның ұлы Каваба қайтыс болғанда оны Ұлы
пирамиданың шығысында бір ... ... ... ... пирамидасының
маңайында осыншама оған бағынушылардың зираттарының болуы, олардың О
дүниеде перғауынға қызмет ... ... ... туындаған /28/.
Хеопстың Үлкен пирамидасын кейде тасқа жазылған ... деп те ... басы ... ... тұратын таң алакеуімде пирамида шабдалы
түстен алқызыл нұрға бөленеді, көкжиекті бұлт ... ... ... ... түске боялғандай болады, айдың суық сәулесі түскен шақта басын
қар шалған тау шыңын еске салады.
Хеопс пирамидасы, тегінде, әлемдегі ең ... ... ... Тіпті
ең бір дәурені асып, дәулеті тасып түрған шақтарда Еуропа монархтарының
бірде-бірінде мөлшері осы ... ... ... ... ... пирамидасын б.з.д XXVI ғасырда тұрғызғанда оның биіктігі -136,5
метр. Пирамида жақтарының ұзындықтары бастапқы кезде -215,3 метр ... - 210,5 ... тең. Гиза ... ... ең биік ... ... ... Хуфудікінен үлкен сияқты болып көрінеді.
Бұл пирамидаға шығу үшін альпинистерге бір сағат керек.
Хафра пирамидасының ішкі ... ... ... ... ... екі ... және екі есік бар. Бір есік 15 метр ... одан ... ... ... ... ... жоғарғы есіктен
дәліз арқылы ішке енуге болады. Дәліз пирамида астындағы ... ... де, ... бөлмесіне әкеледі. Төменгі есіктен басталатын дәліз
ең алдымен он метр төмен ... ... ... ... дәлізге
келеді. Жерлеу бөлмесі пирамида биігінде орналасқан. Оның шығыстан батысқа
қарай ұзындығы - 14,2 метрге, ал ... ... ... - 5 ... -6,8 метр. Бұл бөлмеде қақпағы бұзылған саркофаг тұр. 1818 жылы
оны Бельцони ... ... ... ... мен шұңқырлар жоқ. Әктас
тақтатастарының көлемі - 1 629 200м3, бос кеңістік ... - 0,01% ... ... ... ... заманымыздың XVIII ғасырына дейін
жақсы сақталып, кейін ... ... оның ... ... ... ... қалдықтарының өзінен бұрынғы қалпын қайта келтіруге болатын. Ол
пирамиданың шығыс жағында гранитті террасаның үстінде тұрды, алып ... 145 х 45 ... онда бес ... және патшаның 12 мүсіндік бейнесі бар
аула болды. Ені - 5 ... ... - 0,5 ... болатын жол үлкен
мастабты еске түсіреді. Жоспар бойынша оның ауданы 45 х45 метр, биіктігі -
12 метр. Орталық ... ... ... мен ... ... 23 ... және 16 ... жасалынған бағандар тұрды; екі есіктің алдында
төрт сфинкс күзетіп жатыр. Қазіргі таңда оны ... ... үшін ... ғибадатхана» деп атайды.
Хафра пирамидасын да тас қоршау қоршап жатқан. Қазба ... ... ... 3,4 метр болғандығы анықталды.
Ғибадатхананың жан-жағынан «күн ... ... ... ... ... бос еді. Тас ... оңтүстікке қарай дәл ортасында жасанды
террасаның үстінде кезінде кішкентай пирамида серігі тұрған. Оның жер үсті
бөлігі жоғалған, бірақ қабырғасын ... ... ... оның
мөлшерін анықтауға мүмкіндік берді. Оның ауданы 20,1 х 20,1 метр, қабырға
еңістігі - 52° 20 ... Бұл кіші ... ... зайыбы жатқан болуы
керек.
Пирамида маңайы жақсы зерттелген. 1881 жылы Питри ... ... ... - 91 ... ... тар ... 23x3 метр болатын құрылысты
тапқан. Ол осы сияқты Мединет-Абудегі және Иллахундағы құрылыстар,
пирамиданы ... ... ... ... дәлелдеп берді. 1860
жылы Мариет төменгі ғибадатхананың үйіндісінен Хафраның ... ... ... ... Ол ... ... ең құнды заты
саналады.
Хафра пирамидалық кешенін алып Сфинкс толықтырып тұр. Адам басты
арыстанның ... - 60 ... ... Бұл ... ... бейнесі
бейнеленген болу керек/49/. Дүние жүзінде үлкен Сфинкстен асып түсетіндей
мүсін болған ... Ол ... ... қашалып жасалынған. Оның аяғына
жазылған жазбаларға қарағанда, ол ... тірі ... ... ... ... ең ... ғана ... сонымен қатар ең ежелгі мүсіндік
ескерткіш. Оның биіктігі - 20 метр; ... ені — 4,1 ... ал ...... танауының ұзындығы - 1,71 метр.
Қазіргі таңда Сфинкс беті қатты бүлінген. Тіпті оны ... рет ... ... ... Оны алғаш рет б.з.д XV ғасырда Тутмос IV құмнан ... ... ... Ал б.з.д XV ... ... Саис билеушілері және
біздің заманымыздың III ғасырдың басында рим императоры Септилий Север оны
құмнан босатып алған еді. Бұл ... 1886 жылы ... ... Ең
соңғы рет 1925-1926 жылы Египеттіктер оның ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы жағынан баяғыда
белгісіз болған ғибадатхана табылды. Уақыт пен ... ... ... ... ... тұрғанға дейін тұра бермек.
Гизадағы үш ұлы пирамиданың ең ... ... ... ... Ол Хуфу мен ... ... - батысында орналасқан. Оның
тұрғанына 4500 жылдан асып кетті. ... ... ... - 62
метр, ал ауданы-108,4х108,4 метр. ... ол ... 4 ... биік ... ... жағы ... ... гранитпен, ортасы турлық
әктаспен, ал жоғары жағы қызыл гранитпен қапталған. Ол барлық пирамидадан
әдемі болған.
Менкаура пирамидасының ... ... ... ... үстінде емес, қолдан жасалынған әктасты террасаның үстінде тұр.
Жерлеу бөлмесі салыстырмалы түрде кішкентай, бар болғаны - 6,5x2,3 ... ... 3,5 ... ... бөлмесі мен дәліз тегістелген гранитпен
қапталған.
Менкаура пирамидасы ... 1755 ... ... ... ... сол ... ... бүлінбеген. Оның алып жатқан ауданы -45x45
метр болған. Шығысқа қарай жарты километрдей жерде кіші ... Оның ... ... ... ... ... ... пирамида серіктері жақсы сақталған.
Барлығы үш пирамиданың, екеуі аяқталмаған. Шығысындагы ең үлкенінің ауданы
- ... ... ал ... 28,3 ... Бұл ... ... Менкаураның бас әйелінікі болуы керек. Ал қалған екеуі кімдікі
екені белгісіз. Менкаураның саркофагы ... ... ... ... өте бай мүсіндік топтамалар жоғалған саркофагтың
орнын толтырып тұрғандай. Пирамидадан табылған заттардың ... ... және тағы да ... мұражайларда сақталуда. III - IV әулеттен кейінгі
перғауындар алып пирамидалар тұрғызған жоқ.
IV әулеттің соңғы перғауыны ... ... ... ... ... өз ... үлкен саркофаг түрінде Саккараның ... Оның ... ... ... деген атпен белгілі /9/.
Сол сияқты У-УІ әулет перғауындарының да пирамидаларын ІІІ-ІV әулет
патшаларының ... ... ... ... жағынан
айтарлықтай үлкен емес тастардан тұрғызылған бұл пирамидалардың биіктігі-70
метрге де жеткен жоқ /52/. Бұл ... ... Гиза ... көше ... ... ... пирамидаларын Абусира жеріне
тұрғыза бастайды.
Абусира пирамидалары көлемі жағынан Гиза пирамидаларынан кіші болса
да V әулет тұсындағы ең ірі ... ... ... ... ... ... ... орнының жалғасы болды. Мұндағы пирамидалар жоғарыда
айтып кеткендей «перғауын таулары» емес, тек «төбешіктер» сияқты болып
көрінетін ... ... ... ... ... ұрпақтарының барлығы
дерлік яғни Сахура, Неферирхара, ... ... ... ... Унас ... өздеріне пирамида салғызған. Абусира
мен Саккарада орналасқан бұл ... Гиза ... ... ... ... ең үлкенінің биіктігі Хуфу немесе Хафра пирамидалары
биіктігінің жартысына да ... /32/. ... ... биіктігі-40 метр, ал VI әулет пирамидалары биіктігі жағынан
шамамен 54 метрге дейін жетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... кейін, алып пирамидалық
құрылыстарды салу да ... Аба ... ... ... ... бірінші өтпелі кезеңге жататын жалғыз пирамида /10/. Бұл
табыттың да жерлеу бөлмесінде «пирамида мәтіндері» сақталған.
«Пирамида ... дәл осы V-VІ ... ... ... кездесе
бастауының өзіндік себептері бар. Әрине, тасқа сурет салу II әулет тұсында
пайда ... Оны біз II ... ... орны ... Избет-эль-Вальдадан
табылған тастардан да байқауымызға болады. Ал III-V әулет ... ... ... дәстүрі уақытша жоғалып кетеді. Мұны Г.Юнкер
Хеопс және Хефрен перғауындарының қатал тәртіппен салынған пирамидаларының
талаптарына қайшы келгендігімен түсіндіреді, яғни әр ... ... ... ... ... еді. Сонымен қатар, Хеопстың алып пирамидасы
«Ка», «Ба», «Ах» сияқты жандарға ыңғайлы етіліп ... Ал ... кіші ... ... мүмкіншілік болған емес. Сол себептен
кейбір материалдық тұрғыдан жетіспейтін олқылықтардың орнын ... ... ... ... арқылы «Ах», «Ва» және ... ... ... ... ... ... болатын/53/. Осыған
байланысты Геродот:
«Жазу екі жақты қолданылды, оның бірі қасиетті деп аталса, екіншісі-
қоғамдық ... атап ... V-VІ ... әлсіреген
перғауындары «пирамида мәтіндерін» діни рәсімдерді орындау үшін және О
дүниеде қам-қарекетсіз тұрмыс-тіршілік кешу ... көп ... ... осы бір әдісті кеңінен қолдануға тырысты. Сонымен қатар, олар
«перғауын тауларынан» гөрі, көп ... ... ... ... тұтты. Бұл кезеңнің аласа пирамидалары ешкімді қызықтыра алған жоқ.
Неліктен пирамидалық ескерткіштер ұсақтанып кетті? ... ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік-экономикалық
жағдайы нашарлады ма? Әлде Египеттіктердің діни түсініктері өзгерді ме? Осы
сауалдардың әрбіреуінің өз ықпалы болған сияқты.
Весткар папирусының аңызына қарағанда, Ра ... аяғы ауыр ... ... абыздың әйелі Реджет дүниеге үш үл әкеледі. Ра құдайының
Реджетке хабарлағанындай үш ұлының үлкені-Гелиопольдің жоғарғы ... ... ... ... V ... ... қалады /35/. Әрине, бұл ертегі
ғана. Дегенмен ертегінің өзінде тарихи шындық жатуы мүмкін.
Қалай ... да V ... әр ... күн ... ... «Ра ... ... қанағаты» деп әр түрлі
аталды. Бұл ғибадатханалар бізге ... ... жоқ, ... ХІХ-ХХ ғасырларда
неміс ғалымдары жүргізген Абусирдегі қазба жұмыстары нәтижесінде, V
әулеттің алты патшасы ... елді ... ... ... ... ... бір үлгі ... тұрғызылған. Ғибадатхананың
ортасына тас обелиск қойылған. Обелискінің алдында ... ... ... орны ... V ... ... «күн ... тоқтатылған. Бірақ оның салдары Египеттің әлеуметтік-саяси
жағдайына өз ықпалын ... ... ... ... ... ... ... Ра құдайының тәртібі бойынша жұмыс істейтін болды.
Ендігі жерде перғауындар бұрынғы билігін, беделін ... ... ... ғибадатханаларын өз атынан әрбір номға салғыза отырып, абыздардың
көмегімен ... ... ... ... ... күн
ғибадатханалары әлсіреген патша билігін ... ... ... ... ... ... табыну орындары ... саны ... ... ... жеке ... ... баии
бастайды, өйткені әрбір өлген адам өз меншігінің жартысын ... ... Ал ... ... - ... ... ... абыздар орталықтанған мемлекет билігіне нұқсан келтіретін ... ... ... ... ... ... ... қатар,
елдегі номархтардың ықпалын баса алмады. Елдегі сапаратистік күштердің
өсуінің нәтижесінде мемлекеттік әкімшіліктің ... ... ... ... ... мен беделі түсіп, оның құдіретті құдай
ретіндегі ролі аз маңыздылығын жоя бастайды.
Дәл осы ... ... ... және ... ... ... О ... туралы түсініктерінің аз да болса өзгеруіне ықпалын
тигізеді. Осыған байланысты ... ... ... О дүниелік туралы түсінік ... деп атап ... ... ... тек перғауындар мен
абыздар да өздерінің жеке ... ... ... ... ... ... өсуіне байланысты ғасырлар бойы
қалыптасқан тәртіп, өз негізінен айырыла бастағандай ... Оның ... сол ... ... ... шығармалардан да байқауымызға болады.
Мысалы, «Ба мен адамның айтысы деген ... ... рет ... мәні ... ... етуі жайлы мәселелер талқыланады/38/. Сол сияқты XI
әулет тұсында жазылған ... әні» ... ... о ... ... гөрі осы ... ... қызықтауға шақырған.
Міне осындай елдегі әлеуметтік саяси және діни ... ... ... да өз ... ... бұрынғыдай
аспанмен тірескен асқақ пішіндегі сән-салтанатымен көріне алмады. ... О ... ... ... ... ету үшін ... ... суреттер салғызумен шектелді.
2.3 ОРТА ЖӘНЕ ЖАҢА ЕГИПЕТ ПАТШАЛАРЫ ТҮСЫНДАҒЫ ПИРАМИДАЛЫҚ ҚҮРЫЛЫСТАР
ТҮРҒЫЗЫЛУЫНЫҢ ШЕКТЕЛУІНЩ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... Египеттің жеке номдарға бөлшектенуі мен
ұзақ уақыт болған ... ... ... б.з.д XXI ... ... қол астына бірікті. Фивының күшеюіне дін, ... ... ... ... ... ... ... Интеф I Амон құдайына
табынуының негізін салды ... ... бар. Бұл елді бір ... ... ... ... ... Амон құдайы кейіннен жергілікті
Монту құдайымен теңестіріледі. Алғашында Амон ... ... ... ... кейін ол Мина, Птах, Ра сияқты басқа құдайларға тән әр
түрлі қасиеттерге ие ... ... Амон ... ... ... Фивыда өзінің басты қарсыластарының жақсы қасиеттерін
иеленген Амон құдайы пайда болады. Елді ... үшін ... ... Амон
құдайына табыну маңызды роль атқарды.
Фивы билеушісі Ментухотеп I алысты болжай білетін саясаткер ... Ол ... ... ... ... ... ... жоқ. Келіссөздер арқылы номархтардың және олардың әскерлерінің өз
еріктерімен тізе бүгулеріне қол жеткізді. Сөйтіп, өз ... ... ... I ... ... ... толықтырып, күшейте түсті.
I Ментухотептің мұрагерлері де ... ... ... ... б.з.д ... жылдықтың соңына қарай бірнеше жыл болған құрғақшылық нәтижесінде егін
шықпай халық пен шенеуніктер арасындағы ... ... XI ... ... I ... ... шенеунік мемлекеттік төңкеріс жасай
отырып, билікке келеді де XII ... ... ... ... ... өз ... ... номындағы жаңадан салынған Ит-
Тауи қаласына көшіреді. ... ... ... ... ... ... I Аменемхет Жоғары және Төменгі Египеттің
бірлігін нығайтпақ болады. ... I ... ... мұрагерлік жолмен
берілетін қызмет орындарының күшін жояды. Енді ... ... ... ... ... ... ... болды/44/. Жалпы, XII әулет өз
күш-жігерін номархтардың билігін әлсіретуге жұмсады.
Алайда Орта патшалык тұсындағы перғауындар алып пирамидалар ... ... ... ... ... ... алмады. Оған елдегі
әлеуметтік-экономикалық себептер ықпал етті. Мемлекеттік шенеуніктермен
қатар, қала адамдары да жеке ... ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңнен кейін қалыптасқан жекелеген номдық
әулеттермен санасуларына тура ... ... ... пен ... ... ... қарым-қатынасты патшалардың табыттары мен номарх
табыттарының ... ... ... I ... ... ... мен Фаюмдегі III Аменемхеттің зәулім ескерткіші болған
лабиринтті ғибадатханасын айтпағанда, Орта ... ... ... тұрғызылған қарапайым пирамидаларды қанағат тұтты.
Ал дәл осы уақыттағы номархтардың табыттары құзға ойылып ... ... ... заттарға толтырылған бөлмелер болды және О дүниелік
болып кеткен номархтың билігі мен беделін ... ... ... ... ... билігін әлсіретуге тырысқан. Олар өздерінің
осындай ... ... елге ... ... қалыптасуын
қалайтын.
Жоғарыда атап өткендей, Орта патшалық тұсындағы перғауын табыттары
сыртынан қарағанда қарапайым ... ... саны ... ... ... тұрғызылған пирамидаларды б.з.д XX ғасырдың басы мен XVIII
ғасырдың соңында ... ... XII ... ... салдыртқан.
ІІІ-ІУ әулет пирамидаларына қарағанда, XII әулет пирамидаларының
негіздері біркелкі етіліп салынған. ... ... ... ... шынтаққа тең, яғни 105 метр болды. Қабырға еңістігі-56°. Пирамида
жақтарының дүниенің төртбұрышымен ... ... көп ... жоқ. Ішке ... есік бұрынғыдай әрқашан солтүстікке қарап тұрған
жоқ, енді есіктер оңтүстігіне немесе ... ... ... жер асты ... күрделі лабиринттік дәліздер мен бөлмелерден
тұрды. Пирамидалар бұрынғыдай тастан ... ... ... ... пен ұсақ ... ... төбешіктер болды.
Сонымен, Орта ... ... ... ... бас ... ... ... кірпішпен алмастырды, ал
ойықтарды толтыру үшін құм қолданылды.
Ал сонда, мұндай ... ... ... неде еді, ... ... Орта патшалық билеушілерінің «күштілігі мен ... ... деп ... Сонымен қатар, тұрғындар санының
азаюымен, яғни жұмыс күшінің жетіспеушілігімен байланыстырды. Бірақ ... өзі ... ... бере ... ... ... ... ел қайтадан бір патшаға бағынды.
Әулет арасындағы қақтығыстар мен күрестерге қарамастан патша билігі
күшейе ... ... ... ... қатынастар жағынан дамып,
гүлденудің ең биік шыңына жетті. Суару жүйелері жасалып, қалалар салынып,
жаңа діни ... және тағы да ... ... ... бастады. Геродот
айтып кеткен атақты лабиринт осы XII әулет кезінде салынған. Тұрғындар саны
керісінше өсе түсті. Ал мұндай жағдайда ... үшін ең ... ... ... ... ... перғауындар қаржы-қаражатты үнемдеді
деу немесе жұмыс күші жетпеді деп айту дұрыс болмас. Тас пирамидадан ... ... ... ... ... ... пирамидалары патша мәйіттерімен және онымен ... ... ... ... ... Мұны көрген Орта патшалықтың
перғауындары өздерінің табыттарын сақтау үшін басқа әдіс ... ... жер ... ... ... ... қазуға бұйрық берді, сол арқылы
ұрыларды адастырмақ болды. ... ... ... жер асты ... Ал оның сырты турлық әк таспен қапталып, бұрынғыдай болып қала
берген.
«Қыш ... ... тас ... ... ... ... ... жоқ. Алғашқы пирамидалардың тақтатастары ... ... ... ... Ал сол ... ... кірпіш тез
тығыздалып отырып қалатын.
Шумерліктер мен вавилондықтар өздерінің зиккураттарын күшейту үшін
кірпіш қабаттарының ортасына ... жеке ... ал ... ... өздерінше шешті. Олар кірпішті ... ... ... ... ... ... ... жартастың үстінде тұруы
үшін, алдымен бір ... ... ... ... бойымен тас қалқалар
қойылатын, ал екі жағына қиғаш ... ... ... тас ... ... ... ұқсас негізді байқаймыз. Құз жартастың өзін
пайдалануға болатын жағдайда, оның айналасына тас қалқалар тұрғызылатын.
Бұл сырт ... ... ... ... Сол ... ... құммен
толтырылатын. Құрылыс материалдары тас пирамидаларды тұрғызғандағыдай құм
үйінділері үстімен ... ... ... ... сыртындағы тас
қаптамалардың жақсы ұсталынып тұруы үшін, оның сыртқы қабаттарына көп көңіл
бөлінді. Пирамиданың беріктігін қамтамасыз ету үшін оның ... жағы ... ... Ал ... ең биік ... пирамиданың кішкентай
үлгісі болып табылатын гранитті пирамидион қойылатын. Мұндай ... XII ... ... Фаюм ... ... ... ... жерлеу орнына тек Ментухотеп қана пирамида тұрғызуға
бұйрық берген. Себебі ... ... ... Фивы ... ... ... ... үлгісіндегі табыт-Жоғарғы және Төменгі Египетті
біріктіріп, Мемфис қаласында билік құрған патшалардың артықшылығы ... ... ... ... жартастағы табыттарға жерленген. Ментухотеп I
алғашында солтүстікке қарай бірнеше шақырымдағы Дра-абуль-Непаға өзінің
табытын салуға бұйрық ... ... бүл ... бұрынғы
пирамидалардың қалдықтары деп білген, бірақ олар қателесті. Өйткені бұл
жерге пирамиданы ең алғашқы болып Ментухотеп I ... Сол ... ... ... ... патшаларының артықшылықтарының иесі және
мұрагері ... ... ... Бұл ... ... ... ... тұрғызылды. Ал ол өзі Фивы салты бойынша, Дейр-эль-Бахридегі жартасқа
жерленген. Ол құз жартастың етегінің ... ... ... ... Оның ... қабырғаларының алдында марқұмды еске алатын
орын ғибадатхана мен храм ... ... ... 40x22 метр ... оның ... 108 бағаналар көтеріп түрды. Ғибадатхана ауласынан бастап жерлеу
бөлмесіне дейін үзындығы-150 метр болатын ... ... ... ... бірінші жартысында құрылыс тәжірибесінде жерлеу орнының
жаңа үлгісі жасалынды. IМентухотептің Нілдің ... ... ... ... ... ... тұрғызған ғибадатханасы сол кезеңнің ең
маңызды ғимараты саналды.
Храм Ливия үстіртінің ... бой ... ... ... ойылып жасалынды. Жартылай жартас түріндегі храм екі ... ... ... пирамидамен жергілікті ... ... еске алу орны ... ... ... ... екі
баспалдақты сатыдан тұрды. Төменгісінің ауданы 60x50 метр болса, жоғарғысы
шамамен 42x40 ... ... ... саны 254 бағана қоршап ... Храм ... ... ... биік емес ... ... 21x22 метр болды. Оның
тастан тұрғызылған қаңқасы ұсақ ... ... ... ақ әктаспен
қапталды/8/. I Ментухотеп храмының гипостильді бөлмесі кең болды. Мұнда екі
саты арқылы көтерілген ... де ... ... ... ... көтерілімдер сатыға қарай апарады. Портиктің төрт жақты пішіндегі
бағаналарында перғауын I ... ... ... ... ... бағаналардың таңбалары сары түсті болса, екіншісі көк ... ... ... ... ... қапталып, онда патшаның аңға
шығуы мен жүргізген соғыстары бейнеленген. Үстінде үш жағы ... ... ... ... Перғауын табыты гипостильді бөлменің
астына ... ... ... қатар, бұл храмнан I ... ... ... алты әйелдің табыты және оған қоса ... ... ... ... ... тасыған уақытта жететін жерінде аласалау келген храм
тұрды. Одан ... ... ... 1200 метр ... жол ... оның екі жағы қабырғамен қоршалған. Оның ... ... ... қойылған. Ақ-сары әктастан қаланған I Ментухотептің ғибадатханасы
алыстан ерекше болып көрінетін. Өз бойына ғибадатхана мен ... бұл ... Жаңа ... ... ... ... бастау болған сияқты.
Гиксостардың жаулап алуы нәтижесінде Орта патшалық құлағаннан кейін,
екінші өтпелі кезеңде аз ... ... ... перғауындар әлеуметтік-
экономикалық жағдайларының нашарлауына байланысты пирамидалық құрылыстарды
тұрғызған жоқ. Тіпті бұдан кейін де пирамидалық құрылыстарды ... ... ... Ал оның ... ... Жаңа ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайы Ежелгі және Орта патшалықтарға
қарағанда едәуір ... ... ... ... ... Египетте билік
құрды. Ал құнарлы жер мол өнім ... ... ... сауда-саттық
перғауындарға мол табыс әкелді. Нубия табалдырығынан Евфрат жағалауына
дейін перғауын сөзі заң деп ... ... ... бұл ... ... ... жөнінде бізге ешқандай мәлімет
қалдырмаған. Десекте, оларды тарихи ... көп ... ... ... анық. Мәселен, Ежелгі патшалық пирамидалары әскер күшімен бұза
алмайтын бекініс сияқты ... ... олар ... да ұрылар алдында тізе
бүгетін. Ендігі ... ... ... ... тұрған миллиондаған
тақтатастардың еш қажеті болмады. Барлық діни сенімдер ... ... ... ... ... өз ... сақтауда әдіс-айлаға
көшті. Олардың есіктері ... әр ... ... ... ... тұйық бөлмелерге, лабиринттерге айналды. ... ... да ... ... ... ... ... Жерлеу орындары тастармен
жабылып, саркофагтар адам қолы ... ... ... ... ... ... әр ... айла-амалды қолданды. Қаттылығы жағынан
болат сияқты ... ... ойып ... Жүз ... асатын
саркофагті он немесе одан да көп метр ... ... ... мұның
бәрі бекер дүние еді, ... ... ... ... ... ... ... кететұғын.
Сонымен, мыңжылдық тәжірибе көрсеткендей пирамидалар ең басты және ең
маңызды қызметтерін атқара алмайтындығын көрсетті. Дегенмен, пирамидалық
құрылыстардың ... осы бір ғана ... ... жоқ. ... жаңа патшалық перғауындарын барлығы Фивы қаласынан шыққандығын
ескере бермейді. Олар XII ... ... ... ... ... ... батысқа қарай орналасқан құзға, яғни ... ... ... ... ... -эль - ... шатқалына ойылып жасалды. Дәліздер
мен саркофагтар, каноптарға арналған әр ... ... ... ... ... орындарға айналды. Оның қабырғаларында патшаға қатысты әр
түрлі көріністер бейнеленді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... табытын кішкентай пирамида ретінде Абидосқа
тұрғызып, өзін ... ... тау ... ... ... ... ... барлығы осы дәстүрді ұстанды.
Сонымен қатар, пирамидалардың кейінгі уақытта салынбауының тағы бір
себебі - ішкі тұрақсыздық еді. ... ... ... өріс алған номархтар
мен абыздардың перғауынға, орталықтан билікке бағынбауы Жаңа ... кең ... жая ... ... ... ... Тутмос III
номархтардың, әсіресе, Фивылық ... ... ... ... ... қызметке қарапайым адамдарды, ал әскери басшылыққа
жат жерліктерден ала бастады. Осыдан бастап абыз ... мен ... ... алғаш байқала бастады.
Перғауын мен Фивылық абыздар арасындағы ашық келіспеушілік ... ... ... ... жылдарында өрши түсті. Аменхотеп IV өз
билігін нығайту үшін елге діни реформа жүргізеді. Ол Амон ... ... ... ... абыздарды әлсірету үшін, ендігі жерде жалпы
мемлекеттік құдай - Атон ... деп ... Өз ... Эхнатон, яғни
«Атонға пайдалы» деп, ал астанасын Ахетатон, яғни ... ... ... Эхнатон фивылық абыздарға қарсы саяси күресінде Төмендегі
Египеттің ақсүйектеріне арқа сүйеді. ... жаңа ... ... ... бастады. Ғибадатханалар Ахетатонда, Мемфисте,
Гелиуполде, ... ... Орта ... пен ... Египетте
тұрғызылды.
Египет дініне Амон құдайының бас құдай орнынан алынып ... ... ... ... ... ... және абыздар мен
Фивыдағы мемлекеттік қызметкерлер беделінің төмендеуіне әкелді. Діни
реформа арқылы ... ... ... мен тағы да ... ... өз ... ... Сондықтан да Эхнатонның ... ... ... ... ... де ... ... кейін Амон құдайының ғибадатханалары жермен ... Амон ... ... бас ... ... Дәл осы ... ішкі
тұрақсыздықтың нәтижесінде Египеттің сыртқы саясаты әлсірей бастады. ... ... ... ... ... жат ... жаңа ақсүйектердің
негізін қалады. Олар өздерінің ата ... ... ... ... ... ... ... отырып олар мемлекеттік қызметтерге қол
жеткізіп, ғибадатханалардың шаруашылығына иелік етті. ... ... ... жерліктер Египет дініне, оның ... ... ... ... құрылыстардың да тұрғызылуына ықтиярсыз болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, пирамидалар Ежелгі Египеттің экономикалық базисі мен
саяси ... бір ... ... ... де ... толық түсінудің
кілті Египет дінінде жатыр. Ежелгі Египет мәдениетінің дамуында діннің алар
орны үлкен. Дін – ... бір ... ... ... ... дамығандығын көрсететін құбылыс. Дін Египетте біртұтас ұғымдық
сипатқа ие болды.
Сонымен қатар, дін - ... ... ал идея әлі ... ... - мұрат, сондағы шынайылық дамыған ... ... Ал ... ... белгілі бір материалдық зат. Тарихи материализмнің ... ... ... Сол ... ... ... ... негіздемесі бар.
Б.з.д IV мыңжылдықта Ежелгі Египетте политеизмнің дамуы өріс алғаны
белгілі. Мифологиялық сөздікте Египеттің басты 113 ... ... ... ... сияқты. Ал политеизмнің дамуы, алғашқы ... ... ... ... бір ... сатыға көтерілгендігін
байқатады. Египеттіктердің әлеуметтік - экономикалық жағдайының ... ... ... ... сауда - саттық және мәдени байланыс
жасауына Ніл аңғарының ... да, ... ... ... мол ... себептен де грек тарихшысы Геродот «Ніл - Египеттің сыйы», - деп бекер
айтпаса ... ... ... ... ... дамуында діннің негізі
фетишизм мен тотемизмнің ұзақ сақталуымен және ... яғни ... ... ... ... бір ... ... айналуымен
сипатталады. Египет құдайлары құс басты адам немесе керісінше адам басты
хайуан болып бейнеленді. Билік басына ... ... ... ... тұлғалық
құдайға айналды. Египет перғауындары да құдайлар қатарына ... ... ... ... ... уақыттан мәдениетінің соңына
дейін патша құдай деп саналды. Ол бұл дүниеде де және О дүниеде де ... ... ... ... ... ... болған жоқ»,- деп атап өткен.
Перғауын табиғатының құдіреттілігі Египет мәтіндерінде жан-жақты сипатталып
көрсетілген. Онда перғауын Ра мен Хор ... ... бола ... бір
уақыттың ішінде Хордың өзі де болатын. ... ... ... ... қабылданған бес мүшелік лауазымнан да көреміз. ... Хор ... ... перғауын лауазымына қосылып айтылатын.
Лауазымның екінші мүшелегінде ... ... «Екі ... яғни тырна
бейнесіндегі Жоғарғы Египет құдайы Нехбет пен кобра бейнесіндегі Төменгі
Египет ... ... ... ... ... ... ... перғауының «алтын Хор» деген атауымен белгілі. Төртінші мүшесінде
«Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы» деген сөздерге ... ... яғни ... ұлы» деп ... оған ... жеке ... ... деп дәріптелген «Перғауын» есімінің өзі қасиетті деп ... оны ... айту ... ... ... оның ... ... тек
перғауын деп атады. «Перғауын» деген сөз «Үлкен үй», «Сарай» деген
мағынаны білдіреді.
Перғауын өз ... ... ... үшін ... ... ... Бұл мереке перғауын билігінің отыз жылдығында алғаш рет,
одан кейін әрбір үш жыл сайын тойланатын. ... ... ... ... ... ... қайта туылып, өлім жоралғысынан кейін жаңа
күшке ие ... ... ... ... елдегі саяси оқиғалардың
ықпалының нәтижесінде қалыптасты. Иераконпольдегі тастағы ... ... ... ... ... етіп ... ... мерекесін тойлағаны бейнеленген. Хеб-сед ... ... ... ... ... отыз ... ... билігін
қайта жаңарту барысында Осирис құдайымен ... ... ... асқақтатуға тырысқан.
Ежелгі Египеттің хатшылары мен ... ... ... өте ... де ... алысты болжай білетін дарынды да шыдамды
билеуші болғандығын және иықтарына түскен ауыр жүктерді жауапкершілікпен
атқарғандығын мәлімдейді. Перғауын ... ... ... ... билеушісін төмендегідей суреттеген:
«Ол - Ра құдайы, өз сәулесі арқылы ... ... ... ... екі ... — күн ... да көп ... шашады. Ол жерді Ніл ... ... ... Ол - ... өзі. Ол - ... ... ... құдайы. Ол - Египетті қорғаушы Баст құдайы. Оған бас ... оның ... ... ... ... атаққа ие болады. Ал
бағынбағандардың зираты да болмайды. Оның ... ... ... ... тыңдасаңыздар, сіздердің денсаулықтарыңыз мықты болып,
байлыққа кеңелесіздер», - деген.
Абыздардың перғауындарды құдай деп ... ... ... күрделеніп, жердегі сипатынан айрылады. Абыздар өз насихаттарын
нанымды ету ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп діни заңдылық ретіндегі қағидаға
айналады. Перғауынды құдай деп ... ... ... ... және
одан тысқары елдерге тарады. Ендігі жерде перғауын үлттық қүдай ғана ... ... ... ... ... ... монотеизмге өту елде
феодалдық қатынастардың дамығандығын көрсетеді.
Перғауынды құдіретті құдай ретінде дәріптеу оның О дүниелік өмірінде
де жалғасын тапты. Патша тірі ... Хор ... ... ... ... соң ... ... айналатын. Перғауынға табыну, құдайға табыну
сияқты маңызды деп есептелді. Патша табыты болған пирамидалық ... деп ... ... құдіретті күшіне деген зор сенімнің айғағы
болды. Десекте, пирамидалық құрылыстардың не үшін салынғандығын түсіну үшін
Египет дініндегі негізгі екі ... ... ... ... ... - ... деп санаса, екіншіден тірілердің өлгендерді ... ... ... және оған ... болу ... аса маңызды деп есептелді. ... ... ... ... ... ... табынуларымен шатастырып алмауымыз
керек. Өлгендерге табыну дегеніміз египеттіктердің түсінігінше, оларды
құдірет тұту емес, ... О ... ... ... ... ... ... жасау әрбір тірі пенденің парызы саналды. Египеттіктердің
өлгендерге қамқорлық жасауы діни міндеткерліктен туындаған жоқ, керісінше
туған-туыстарының екінші бір ... ... ... қажеттіліктен
туындады. Негізінде мұның барлығы мәңгілік өмір үшін өлімге қарсы күрестің
жарқын көрінісі болатын. Неолит ... ... бұл ... ... ... дейін өз маңыздылығын жойған жоқ.
Египеттіктердің түсінігінше, адам екі - заттық және затық емес
негізден ... ... ... - адам ... жатқызса, ал заттық емес
негізге - діни терминологиядағы «жанды», яғни өздерінің атауындағы «Ах»,
«Ба» және ... ... Ажал ... ... негіздегі адам денесі ғана
өледі, ал «жанға» қолайлы өмір ... ол ... өмір сүре ... деп ... ... рух. «Ба» - ... бар адам ... кішкентай құс
бейнесіндегі жан. «Ка» - өлген адамның мүрдесінің «егізі». Ол ... ... ... әкелген сәлем-сауқытты қабылдаған.
Жан - египеттіктердің түсінігіндегі тотем саналған құдіретті
жыланның, қарлығаштың, қолтырауынның ... ... сол ... ... ... тұрып, өзіне мәңгілік өмірді қамтамасыз ететін.
Алғашында табыттарды күнге күйдірілген кірпіштен қаласа, кейіннен
мәйітке келіп жүрген Каның ... ... ... үшін оларды құмдақтан,
әктастан, базальттан және граниттен қалай бастаған.
Жанның О дүниелік ... ... ... үшін ... ... табыт
құрылысында мумиялау өнерінің пайда болуына әкелді. Ағылшын дәрігері Элиот
Смиттің айтуынша, денені мумиялауға I әулеттің ... ... ... ... ... мумиялау әдісі күрделенеді.
XVIII және XIX әулеттер тұсында денені ... ... ... тәжірбиесі христиан діні орнаған кейін де кең қолданылды. Ислам
дінінің келуімен мумиялау тоқтатылды.
Десекте, О дүниелік болғандарға ... ... да ... ... болды. Ежелгі Египеттің билеуші табы таптық қоғамда діни идеологияны
қолдану арқылы, елді бір жерге орталықтандыруды және еңбекшілерді толықтай
бағындыруды көздеді. ... ... ... ... ... ... мен
гректің «доулосынан» біршама артық болды.
Египетте құлды өлтіру, ... ... ... ... ... ... Құлды зат сияқты қолдануға болмайтын, оның жанұясы мен азын-
аулақ мүлкі де ... Ал ... ... яғни ... ... тұрғызуға қолдана алмады, себебі олар ... ... ғана ... ... ... ... міндет болған орталықтандырылған
патшалықты күшейту, басқа ... ... сол ... ... - ... жағдайын арттыру сияқты мәселелер Египет
қоғамында берік ... діни ... ... шешілетін.
Діни идеология сол жерде қалыптасқан аңыздармен өте етене қабысып
жатқандықтан, ол египеттіктердің мәдениетімен, әдебиетімен, ғұрпымен, салт-
дәстүрімен тығыз ... ... Сол ... де ... тап өз саясатын
орындау мақсатында қалыптастырған діни идеология египеттіктер үшін қорған
іспеттес болды. Өйткені, қай ... ... ... идеологиясы мықты
болса, онда басқа ел өз идеологиясын енгізіп, ... ... ... ... елдің мемлекеті де, мәдениеті де ұзақ жасайды. Себебі
идеология дегеніміз қоғамды ... және ... жүйе ғана ... ... ол ... ... ... қызметтерінің жүйелерімен,
мемлекеттің саяси ережесімен және ... әдеп - ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін елде ғибадатханалар мен
әлемдегі теңдесі жоқ алып табыттар тұрғызыла бастады. Патша ... ... ... құдай деп саналған перғауынның ... ... зор ... ... ... ... ... идеологиялық негіздемесін талдай
келе, біз б.з.д III ... ... ... ... ... ... ... Қүдай деп әспеттелген
перғауынға ғана табына ... бір ... ... ... дәрежесін көре отырып, медицина мен ғылымның, өнердің дамығандығын
және сол арқылы Ежелгі ... ... өз ... ... ... осы ... ... құрылыс алаңына қалайша жеткізіп,
кімдер қалады екен? Тарих атасы Геродоттың айтуынша, Хуфу пирамидасын
салуға ... ... ... Пирамида тастарын Нілдің шығыс
жағалауынан кеме ... ... ... ... 100 мың адам 3 ай ... ... ... жасаған. Геродот мәліметтерінің шындыққа жанаспайтын
жерлері де бар. Өйткені пирамидаға қаланған алып тастар сол ... ... ... ... тек оның сыртын қаптауға арналған тастарды ғана
Нілдің шығыс жағалауынан ... ... ... ... ... құрылыс материалын құрылыс
алаңына жеткізу үшін диаметрі 10-20 сантиметрлік, ал ... ... тас ... ... ... 12-19 ... 40
сантиметрлік болып келетін домалақ тастарды қолданды. Домалақ тастарды
долериттен жасады. Кіші тас ... ... 10 ... ірі ... ... жуық еді. ... сыртын қаптауға арналған тастарды кеме арқылы
Ніл тасыған ... ... Осы ... ... құрғақ жолдың қашықтығын
қысқартпақ болған.
Тас өңдеуде мыс кең ... б.з.д IV ... ... ... ... ... Синайдан Юмың тоннаға дейін мыс өнделген екен.
Құрылыс алаңында өлшеулер жүргізгенде шынтақ, ... ... ... 51,5 ... тең болды. Бір шынтақ жеті алақанға,
әр алақан төрт саусаққа бөлінген. Үлкен тас ... ... ... жайлы көптеген теориялар бар, оның кейбірі фантастикаға жақын.
Әрине олардың ... ... да аз ... ... ... ... ... жайлы теорияны көптеген ғалымдар дұрыс деп
тапқан.
Ежелгі патшалық тұсында, яғни ІІІ-ІV ... ... ... әдіс ... алып тас ... тұрғызған. Мастабты үлкейткеннен
кейін баспалдақты пирамидаға айналған алғашқы ... ... ... ... Бұл ... б.з.д 2800 жылы ... сәулетшінің қолымен
тұрғызылды.
Бұдан басқа көлемі мен құрылысы ... ... ... үш ... ... және ... пирамидалары Гиза елді мекенінде орналасқан. Үш
алып пирамида Сфинкспен қосылып әдемі бір композицияны құрайды. Сфинкс бұл
табиғи үлкен жартасқа ... ... ... ... бас ... ... мүсіні. Мұндағы ең алып құрылыс - Хеопс пирамидасы. ... - 146 м. Бұл ... ... 2,5 - 3 ... ... 2 300 ... тұрғызылған.
Ал V-VІ әулет перғауындары Абусир жеріне салдыртқан көлемі жағынан
кіші қарапайым пирамидалармен шектелді. Пирамидалар бұрынғыдай ... ... енді тек ... сияқты болады. Бұл құрылыстарға «Пирамида
мәтіндерінің» көптеп кездесуі тән. Әрине, тасқа сурет салу II әулет тұсында
пайда болған. Ал III - V ... ... ... ... ... Хеопс және Хефрен сияқты қатал тәртіппен салынған пирамидалардың
талаптарына қайшы келгендігімен түсіндіреді, яғни әр ... ... ... ... кетірер еді. Сонымен қатар Хеопстың алып пирамидасы
«Ка», «Ба», «Ах» сияқты жандарға ыңғайлы ... ... Ал V-VІ ... ... кезеңдегі қарапайым пирамидалар кейбір материалдық
тұрғыдан жетіспейтін «Ах», «Ба» және «Каның» тұрақтары мен ... ... көп ... ... ... ... ... толықтырған.
V әулеттің әр перғауыны «күн храмдарын» тұрғызған. V әулеттен кейін
бұл құрылыстар тоқтатылса да, оның ... ... ... - ... өз ... тигізді. Мәселен, көптеген мекемелер бұрынғыдай
патшаның емес, ... Ра ... ... ... ... ... Осы өтпелі кезеңге сипаттама берген египтолог ... ... ... О ... ... ... ... бастайды», - деп
көрсеткендей тек перғауындар мен абыздар ғана емес, сонымен қатар қарапайым
адамдар да өз ... ... ... Оны біз ... рет өмірдің
мәні құдайлардың тіршілік етуі жайлы талқыланған «Ба мен адамның айтысы»
деген шығармадан ... Ал, XI ... ... ... «Арфист әні»
шығармасында автор өлгендерге ... гөрі осы ... ... шақырған.
Б.з.д XXI ғасырда билік басына келген Орта ... алып ... ... ... ... ... ... келтіре алмады. Оған елдегі әлеуметтік - экономикалық себептер
ықпал етті. ... ... мен ... қала ... да жеке ... айнала бастады. Дейр - эль - Бахридегі I Ментухотептің алып табыт
құрылысы мен Фаюмдегі III Аменемхеттің зәулім ескерткіші болған ... ... Орта ... ... күйдірілмеген кірпіштен
түрғызылған қарапайым пирамидаларды қанағат тұтты. «Қыш пирамидаларды»
қалау тас пирамидалардың құрылысындағыдай жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Египетке билік етсе де,
өздерінен кейін пирамидалар салғызбаған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қалдырмаған. Десекте, оларды
тарихи тәжірибе көп нәрсеге үйреткені бізге ... ... ... ... ... әскер күшімен бұза алмайтын бекініс сияқты болды.
Бірақ олар сонда да ұрылар ... тізе ... ... ... патша
табыттарын қоршап тұрған миллиондаған тақтатастардың еш ... ... діни ... ... тосқауыл бола алмады.
Орта патшалық пирамидалары өз ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағына орналастырылды. Олардың
дәліздері тұйық бөлмелерге, лабиринттерге айналды. Төбеде де, жерастында ... ... ... ... болды. Жерлеу орындары тастармен жабылып,
саркофагтар адам қолы ... ... ... ... патша
табытын сақтауда әр түрлі айла-амалды қолданды. Қаттылығы жағынан болат
сияқты кварциттен саркофагты ойып жасады. Жүз ... ... ... ... одан да көп метр ... түсіретін. Алайда мұның бәрі бекер дүние
еді, себебі патша табыттары көпке дейін сақталмай ұрылардың қанжығасында
кететүғын.
Сонымен, ... ... ... ... ең ... және
ең маңызды қызметтерін атқарағын көрсетті. Дегенмен, пирамидалық
құрылыстардың салынбауына осы бір ғана ... ... жоқ. ... Жаңа ... ... ... Фивы ... ескере бермейді. Олар XII әулет сияқты солтүстікке ... ... ... ... қарай орналасқан құзға, яғни Патшалар
жазығы деген атпен ... ... -эль - ... ... ... жасалды.
Дәліздермен саркофагтар, каноптарға арналған әр түрлі бөлмелерден тұратын
бұл табыттар құпиялы орындарға айналды. Оның ... ... әр ... ... ... Жаңа ... бірінші перғауыны
Яхмос, Менхухотеп патша сияқты жалған табытын кішкентай пирамида ретінде
Абидосқа тұрғызып, өзін Дра-абуль-Непа деген тау жүйесіне ... ... ... ... барлығы осы дәстүрді ұстанды.
Сонымен қатар, пирамидалардың кейінгі уақытта салынбауының тағы бір
себебі - ішкі ... еді. ... ... ... өріс ... мен ... перғауынға, орталық билікке бағынбауы Жаңа
патшалық тұсында кең қанат жая бастайды. Осыған орай, перғауын ... ... ... ... абыздардың билігін, беделін әлсірету
мақсатымен мемлекеттік қызметке қарапайым ... ал ... ... ... ала ... Осыдан бастап абыз ақсүйектері мен патша
арасындағы текетірестік алғаш байқала бастады.
Перғауын мен ... ... ... ашық ... ... ... билік құрған жылдарында өрши түсті. Аменхотеп IV өз
билігін нығайту үшін елге діни реформа ... Ол Амон ... ... ... ... ... әлсірету үшін, ендігі жерде ... ... — Атон ... деп ... Өз ... ... яғни
«Атонға пайдалы» деп, ал астанасын Ахетатон, яғни ... ... ... ... Фивылық абыздарға қарсы саяси күресінде Төмендегі
Египеттің ақсүйектеріне арқа ... ... жаңа ... ... ... ... ... Ахетатонда, Мемфисте,
Гелиуполде, Нубияда, Элефантинде, Орта Египет пен ... ... ... Амон ... бас ... орнынан алынып тасталуы,
онымен тығыз байланысты болған ғибадатханаладың құлдырауы және абыздар мен
Фивыдағы мемлекеттік қызметкерлер ... ... ... Діни
реформа арқылы Эхнатон ғибадатхананың шаруашылығы мен тағы да ... ... өз ... ... ... да ... діни
реформаларына абыздармен қатар мемлекеттік қызметкерлер де қарсылық
көрсетті.
Эхнатон өлгеннен ... Атон ... ... ... жексен
етіліп, Амон құдайы қайтадан бас құдайға айналды. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... бастады. Елде
әскери басшылықта жұмыс істеп жүрген жат жерліктер жаңа ақсүйектердің
негізін ... Олар ... ата ... ... ... ... бақты. Осылай істей отырып, олар мемлекеттік қызметтерге ... ... ... ... ... ... басына келген
жат жерліктер Египет дініне, оның мәдениетіне немқұрайлы қарады. ... ... да ... ... ... патшалық соңында елдегі діни идеология әлсірегенімен, ... өнер ... ... көзі ... ... ескерткішке айналып,
әлі де болса өз мәнін жойған жоқ.
Ежелгі Египет тарихындағы биліктің ең мәнді ... ... ... ... ... ... із қалдырған Египет пирамидаларының
ашылмаған құпиясы әлі де болса бүкіл әлемнің ғылыми ізденушілігін туғызуда.
Египет пирамидалары ... ... ... ... ... құдіретті
мемлекет болғанына толықтай көз жеткіземіз.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
История Древного Востока / Под ред. В.И. ... - М.: ... ... ... Л.С. ... Востока: В 2 т. Т1: Учеб. по спец. «История».-2-е
изд., испр. и доп.- М.: Высшая школа, ... с. [105; ... Л.С. ... ... ... ... пособие для вузов.-5-е изд.
—М.: Книжный дом «Университет», ... ... ... И.А. и др. ... ... мира: Восток, Греция,
Рим/Ладынин и др. -М.:Филол. о-во «СЛОВО»; Изд-во Эксмо, 2004. - ... ... Б.А. ... ... ... ... ... Всемирная история: Бронзовый век /А.Н. Бадак, И.Е. Войнич, Н.М. Волчёк и
др. - Мн.: Харвест, М.: ООО «Издательство АСТ», ... ... ... Л.А. ... ... Ростов-на-Дону, 2001).- 287
с.
8) Замаровский В. Их величества пирамиды. - М.: Наука, 1981. - 432 с. ... 22-23; 58-59; 62; 111; 280-286; 285; 287; 328; 350; ... ... П. ... ... Изд. 2-е, ... Главная редакция
восточной литературы издательство «Наука», 1991.-398с. [40]
10) Белова Г.А. Загадки Древнеегипетских пирамид// Вестник Древней
истории. - 1983.-№5.-С 92-101. [92; ... ... Ю.Н. ... ... М.И. ... ... истории. -2001.- №2. -С 140-149. [141-147]
12) Вернер М. Древний Египет: загадки и ... ... ... ... ... 138-165.[144-146; 138-139]
13) Мартин Дж. Саккарская гробница Маиа, казначея фараона
Тутанхамона: новое открытие //Вестник Древней истории. — 1991. - №3. —С ... ... ... Э.Е. ... ... ... В Египте ... ... ... -1990.-№3.-С 186-191. [186-189]
15) Фалькович Ю.А. ... ... ... ... ... ... Серия 8. История. - 1992.-№4. -С 52-55.
[52-55]
16) Коростовцев М.А. Религия Древного Египта.- М.: Наука, ... 207; ... ... М.М. ... древности о религии. - М.: ... 104с. [47; ... ... С.А. ... в ... народов мира. - М.: Политиздат,
1964.-559с. силл. [225-230]
19) Уайт Д. Боги и люди Древного Египта /Пер. с ... ... ... [111; ... ... А. ... ... и Боги. Очерки истории религии. Пер. с
итал. И.И. Кравченко. Изд. 2-е испр. и доп. - М.: ... ... Ю.Я. ... ... ... - М.: ... 1988.-293с.
[6]
Савельева Т.Н. Как жили египтяне во времена ... ... ... 1971. - 118с. с илл. [11; ... С.И. Очерки по истории техники Древного Востока. - М:
издательство Академии наук СССР, 1940.-352 с. [ 185; 205]
Кобищанов Ю.М. На заре ... ... в ... ... -М.: Мысль,
1981.-223с [44]
Малеваный А.М. Классовая борьба в Древнем ... ... ... ... [4,5-50]
Кинк Х.А. Как строились Египетские пирамиды.-М.: Наука, 1967.-
ПОс. [59-86; 89; 92; 90]
Гонейм М.З. Потерянная пирамида. - М.: ... ... ... 40; 41; 18; 65]
Дженкинс Н. Ладья под пирамидой / Пер. с ... Ф.Л. ... ... М.: Главная редакция восточной литературы ... ... с. [17; ... ... М. Во ... ... - М: ... 1982.-380 с. [10]
Флиттнер Н.Д. В стране пирамид. - М.-Л.: ... ... ... 1936. - 134с. ... Н. Египет - сын тысячилетий /Науч. ред. и предисл.акад. В.В.
Струве.-Л.: Детгиз, 1959.-287с. ... Н., ... А. ... ... ... Научно -
художественная книга. Научная редакция и присловие академика В.В. ... ... ... ... [3; 100; ... ... П. Трагедия пирамид. 5000 лет разграбления египетских
усыпальниц/ Предисловие и ... ... ... ... ... ... ... Хрестоматия по истории Древного Востока: Учебное пособие, в 2-х ... ... ред. М.А. ... И.С. ... В.И. ... -М.:
Высшая школа, 1980.-328 с. [17-129]
35) Коростовцев М.А. Из ... ... В ... ... ... истории.-1941.-№1.- С 31-44. [32-36]
36) Крол А.А. Хеб-сед и становление Древнеегипетского государетва.-2001.-
№4. -СЗ-11. [3-11]
37) Болшаков А.О., ... А.Г. ... и ... в восприятии Древнего
египтянина.-2003.-№1. -С 45-59. [55]
38) Культурное наследие Востока: Проблемы, поиски, суждения. - Л.:
Наука, 1985.-338с. [17-29; 26-27].
39) Рубинштейн Р.И. ... ... ... для чтения/ Пособие для
учащихся. Изд. 5-е, перераб. М.: Просвещение, 1974. - 168 с. [18; 11-13]
40) Павловская А.И. О роли М.И. ... в ... ... в ... ... ... ... с. [171; 175-179]
Варга Д. Древний Восток: У начал истории письменности. - ... ... с. [46; ... ... Гл. ред. Е.М. ... Советская
энциклопедия, 1991.-736 с.
43) Смирнова В.В. Мировая художественная культура. Частьі.
Культура Древнего Египха, Месопотамии и ... ... - ... ... ... ... ... Заблоцка Ю. История Ближнего Востока в древности (от первых поселений
до персидского завоевания) /Пер. с ... Д.С. ... ... ... ... с. [133-135; 163-168]
45) История Востока. Т. 1. Восток В древности. - М.: ... ... ... РАН, 1997.- 668 с. ... ... Древнего Востока. Зарождение ... ... и ... ... ... ... Часть
вторая. Передняя Азия. Египет./Под ред. чл.- кор. АН СССР П.М. Бонгард -
Левина. - М.: Главная ... ... ... «Наука», 1988.-623 с.
[328; 331]
47) Прусаков Д.В. «Старые дюны» в среднем Египте // ... ... - 1997. ... 95-99 ... ... В.П. ... ... мира: Учебное пособие для
вузов. - М.: Экопрос, 1999.-5 84с. [51]
49) История ... ... ... ... ... ... ... Под ред. чл.-кор. АН СССР М.В.Доброклонского и А.П.
Чубовой. - М.: Изобразительное искусство, 1980. -664с. [37; 39; 40; ... ... ... цивилизации / Под ред. В.Б. Мириманова. - М.:
Мысль, 1970.-218с. [45]
51) Сто великих чудес Света. Автор ... Н.А. ... - ... - 310 с. [12] ... ... М.Э. ... Древнего Египта. - М.: Искусство, 1970.-197с. [36]
53) Болыпаков А.О. Из истории Египетской идеологии Старого царства//Вестник
Древний истории. - 1982.-№2.-С 97-101. ... ... ... ... ... / Под ред. В.Б. Мириманова. - ... ... ... Г.А. Загадки Древнеегипетских пирамид// Вестник Древней
истории. - 1983.-№5.-С 92-101.
3) Берар П. Религия в современном мире / Пер. с рум. - ... А.О. Из ... ... идеологии Старого царства //
Вестник Древний истории. - 1982.-№2.-С 97-101.
5)Болшаков А.О., Сущевский А.Г. Образ и ... в ... ...... ... С.И. Очерки по истории техники Древного Востока. - М.:
издательство Академии наук ... ... ... Варга Д. Древний Восток: У начал истории ... ... ... ... Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т1: Учеб по ... изд., ... и доп.- М.: ... ... ... с.
9) Васильев Л.С. Историч религий Востока. Учебное пособие для
вузов.-5-е изд. -М: Книжный дом «Университет», 2000.-432с.
10) Вернер М. ... ... ... и ... //Вестник
Древнийистории. - 1991.-№1.-С 138-165.
11) Воропаева К.Л. Существует ли загробная жизнь? ... ... ... ... век /А.Н. ... И.Е. ... Н.М.Волчёк и
др. - Мн.: Харвест, М.: ООО «Издательство АСТ», ... ... М.З. ... ... - М.: ... ... ... Н. Ладья под пирамидой / Пер. с ... Ф.Л. ... Т.Н. ... М.: Главная редакция восточной ... ... ... ... ... А. ... Идолы и Боги. Очерки истории религии. Пер. с
итал. И.И. Кравченко. Изд. 2-е испр. и доп. - М: ... ... Ю. ... ... ... в ... (от ... до персидского завоевания) /Пер. с польск. Д.С. Гальпериной.
Предисл. В.А. ... -М.: ... ... с.
17) Замаровский В. Их величества пирамиды. - М.: Наука, 1981. –
432 с.
17) История Древного ... / Под ред. В.И. ... - М: ... ... ... ... Т.1. ... В древности. - М.: ... ... ... РАН, 1997.- 668 ... Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ
и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть вторая. ... ... ред. чл.- кор. АН СССР П.М. ... - ... -М.: ... ... литературы «Наука», 1988.-623 с.
21) 26) Кинк Х.А. Как строились Египетские пирамиды.-М.: ... Юс. ... ... Кормышева Э.Е. Новые археологические открытия В ... ... ... истории. -1990.-№3,-С 186-191.
24) Коростовцев М.А. Религия Древного Египта.- М.: ... ... ... М.А. Из ... ... В Древном Египте ... ... С ... ... М. Во ... фараонов. - М.: Наука, 1982-380 с.
27) Крол А.А. Хеб-сед и становление Древнеегипетского ... ... М.М. ... ... о ... - М.: ... ... Культурное наследие Востока: Проблемы, поиски, суждения. - Л.:
Наука, 1985.-338с.
30)Ладынин И.А. и др. История ... ... ... ... и др. ... о-во «СЛОВО»; Изд-во Эксмо, 2004. - 576с.
31) Литвиненко Ю.Н. Египетские ... М.И. ... ... ... -2001.- №2. -С ... ... А.М. Классовая борьба в Древнем мире. –Издательство
Казанского университета, 1987.-112с.
33)Максаковский В.П. ... ... ... ... ... ... - М: Экопрос, 1999.-584с.
34) Мартин Дж. Саккарская гробница Маиа, ... ... ... ... ... ... ... - 1991. - №3. -С 159
-165.
35)Матье М.Э. Искусство Древнего Египта. -М.: Искусство, 1970.- 197с.
36) ... ... ред. Е.М. ... Советская
энциклопедия, 1991.-736 с.
37) Моисеева Л.А. История цивилизаций.-«Феникс» Ростов-на-Дону, 2000.- 287
с.
38) Павловская А.И. О роли М.И. ... в ... ... в ... ... истории. -1997.-
№1.-169-183 с. ■
39) Перепелкин Ю.Я. ... ... ... - М.: Наука.1988.-
293с.
40) Перминов П. Улыбка ... Изд. 2-е, ... ... ... ... издательство «Наука», 1991.-398с.
41) Перепелкин Ю.Я. Хозяйство Староегипетских вельмож. - М.: Наука. ... ... Н. ... - сын ... /Науч. ред. и предисл. акад.
В.В. Струве.-Л.: Детгиз, 1959.-287с.
43) Петровский Н., Белов А. Страна ... ... ... ... ... ... редакция и присловие академика В.В. Струве. -
Л.: Детская литература, 1973.-400с.
44) Прусаков Д.В. « Старые дюны» в ... ... // ... Древний
истории. - 1997. -№2.-С. 95-99
Рубинштейн Р.И. Древний Восток. Книга для чтения/ Пособие для
учащихся. Изд. 5-е, перераб. М.: Просвещение, 1974. - 168 ... Т.Н. Как жили ... во ... строительства пирамид. -М.:
Наука, 1971. - 118с с илл.
47) ... В.В. ... ... ... ... Древнего Египта, Месопотамии и античного Средиземноморья. - М.:
Издательский центр «Аз», 1995.-152с.
48)Сто великих чудес Света/ Автор составитель Н.А. ... - ... 2000. - 310 ... ... А.Д. ... в ... ... -М.: Наука, 1979.-96с.
50)Токарев С.А. Религия в истории народов мира. - М.: Политиздат,
1964.-5 59с.силл.
51) Тураев Б.А. ... ... ... ... илл. ... А. ... и религия. /Пер. с румын. - М.: Политиздат,
4977.-127с.
52) Уайт Д. Боги и люди ... ... /Пер. с ... ... ЗАО Центрполиграф , 2004.-189с.
53) Угринович Д.М. Искусство и религия: (Теорет. очерк).-М.:
Политиздат, 1982.-288с.
54) Фалькович Ю.А. Древнеегипетские ... ... ... ... ... Серия 8. История. - 1992.-№4.-
С 52-55.
55) Флиттнер Н.Д. В стране ... - М.-Л.: ... ... ... 1936. - 134с.
56) Хрестоматия по истории Древного Востока: Учебное пособие, в 2-х ... ... ред. М.А. ... И.С. ... В.И. ... -М.:
Высшая школа, 1980.-328 с.
58) Элебрахт П. Трагедия пирамид. 5000 лет разграбления ... ... и ... ... ... наук ... ... 1984.-216с.
59) Яблоков И.Н. Социология религии. -М.: Мысль, 1979.-182 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геодезияның даму тарихы жайлы10 бет
Египет пирамидасы6 бет
Алып стадионның ашылуы4 бет
Басқару іс-әрекетінің теориялық негізі5 бет
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Египет5 бет
Ежелгі Египет мәдениетін мектепте оқытудың әдістемесі48 бет
Ежелгі Египеттің діні8 бет
Мысыр9 бет
Физика (грек. physike, physis – табиғат)-2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь