Жылқы көшпенді халықтың негізгі байлығы

Қазіргі «Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі міндеттерінің бірі қазақ халқының ғасырлар бойғы тарихи – жәдігерлерін зерттеу, мыңдаған жылдар бойы жасалған материалдық игіліктердің тарихын, көне заманнан қазіргі уақытқа дейінгі халықтың тарихи даму сабақтастығын көрсету болып табылады. Ұлттық мәдениеттің дәстүрлері мен жетістіктерінің барлық бағалылары – әлем халықтарының бірегей интернационалдық мәдениет қазынасына қосылған баға жетпес және қайталанбас үлесі. Дәстүрлі шаруашылықтың шығу тегі мен даму кезеңдерін, оның ішінде мал шаруашылығының түрлерін зерттеу этнография ғылымының актуальді мәселесі.
К.Маркс «Капиталда» былай деп жазады: «Животные и растения, которых обыкновенно считают продуктами природы, в действительности являются продуктами труда не только прошлого года, но в своих современных формах и продуктами видоизменений, совершившихся на протяжении многих поколении под контролем человека при посредстве человеческого труда». [333.188б] Қоғамдық ғылымдардың өкілдері адамзаттың дамуындағы мал шаруашылығы мен егіншіліктің экономикалық және әлеуметтік маңызын өз еңбектерінде үнемі көрсетіп отырады. Бұл проблеманың қазіргі тарихи зерттеулерде кезек күттірмейтін актуалдығы мен көп мәселелердің шешілмегендігі жөнінде 1980 жылдардан бері «Советская этнография» журналының беттеріндегі пікірсайыстар куә. Мал шаруашылығының классификациясы мен дефинициасының мәні, түрлері мен салаларының төңірегінде айтыс бүгінгі күнге дейін жалғасуда. [104.330.331.332.335.398.404.]
Сонымен қатар соңғы уақыттағы археологиялық қазбалар Қазақстан территориясы табынды жылқы шаруашылығының пайда болып, дамыған ошақтарының бірі екенін дәлелдейді. Көкшетау облысындағы Ботай қонысынан (энеолит дәуірі б.з.д. 3 – 4 мың жылдықтың арасы) орасан көп қолға үйретілген жылқы сүйектерінің табылуы, Қазақстан территориясы – әлемдегі ең бір көне жылқы шаруашылығының отаны екенін көрсетеді. [213.214.215.]
Қазіргі мал шаруашылығында халықтың ғасырлар бойы бойына сіңірген тәжірибелері мен дәстүрлі әдістері ыждахаттылықпен сақталып дами түсуде деп көрсетеді В.П.Курылев. [263] Зерттеушінің пікірінше мал шаруашылығының жайылымды мейлінше тиімді пайдалану түрлері, әлі күнге дейін ғасырлар бойы отарлап мал жаю қолданылған жерлерде дамуда. Ғасырлар сынынан өткен мал жаюдың мұндай тәсілі – жайылымды жыл мезгілдеріне байланысты пайдалануда өте тиімді. Сонымен бірге мал айдаудың дәстүрлі маршруттары, мал жаюдың, мал басын сақтаудың, өсімін көбейтудің баға жетпес тәжірибелері, малшының ежелгі құрал – саймандары, қора – қопсы, үй – жайы, шаруашылық құрылыстары әлі күнге дейін сақталуда. Республикамыз қазіргі таңда жылқы саны жөнінен ТМД бойынша бірінші орында тұрады (1.2 млн), ТМД елдеріндегі жылқының 22% құрайды.
        
        Кіріспе
Қазіргі «Мәдени мұра» бағдарламасының негізгі міндеттерінің бірі қазақ
халқының ғасырлар бойғы тарихи – жәдігерлерін зерттеу, мыңдаған ... ... ... ... ... көне ... ... уақытқа
дейінгі халықтың тарихи даму сабақтастығын көрсету болып табылады. Ұлттық
мәдениеттің дәстүрлері мен ... ... ...... ... ... ... қазынасына қосылған баға
жетпес және қайталанбас үлесі. Дәстүрлі шаруашылықтың шығу тегі мен ... оның ... мал ... түрлерін зерттеу этнография
ғылымының актуальді мәселесі.
К.Маркс «Капиталда» былай деп жазады: «Животные и ... ... ... ... ... в ... являются
продуктами труда не только прошлого года, но в своих ... ... ... ... ... на ... ... поколении под
контролем человека при посредстве человеческого труда». [333.188б] Қоғамдық
ғылымдардың өкілдері адамзаттың дамуындағы мал шаруашылығы мен ... және ... ... өз ... ... ... Бұл ... қазіргі тарихи зерттеулерде кезек күттірмейтін
актуалдығы мен көп мәселелердің шешілмегендігі жөнінде 1980 жылдардан ... ... ... ... ... куә. Мал
шаруашылығының классификациясы мен дефинициасының ... ... ... ... айтыс бүгінгі күнге ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
территориясы табынды жылқы шаруашылығының пайда болып, дамыған ошақтарының
бірі екенін дәлелдейді. ... ... ... қонысынан (энеолит
дәуірі б.з.д. 3 – 4 мың жылдықтың ... ... көп ... ... ... ... ... территориясы – әлемдегі ең бір көне жылқы
шаруашылығының отаны ... ... ... мал ... ... ... бойы ... сіңірген
тәжірибелері мен дәстүрлі әдістері ыждахаттылықпен сақталып дами түсуде ... ... [263] ... пікірінше мал шаруашылығының
жайылымды мейлінше тиімді пайдалану түрлері, әлі күнге дейін ғасырлар бойы
отарлап мал жаю ... ... ... ... сынынан өткен мал
жаюдың мұндай тәсілі – ... жыл ... ... пайдалануда
өте тиімді. Сонымен бірге мал айдаудың дәстүрлі маршруттары, мал жаюдың,
мал ... ... ... көбейтудің баға жетпес тәжірибелері, малшының
ежелгі ...... қора – ... үй – ... ... құрылыстары
әлі күнге дейін сақталуда. Республикамыз қазіргі таңда ... саны ... ... ... орында тұрады (1.2 млн), ТМД елдеріндегі жылқының 22%
құрайды. Қазақстандағы ... ... 70 – тен ... ... ата – ... тебіндеп жайылу әдісімен бағылады, мұның өзі халықтың ғасырлар
бойғы жылқы бағу тәсілдерінің өміршең екендігін ... ... ТМД – ... ... 85 ... ... бұл ... жылма – жыл өсуде.
Көптеген ауыл – шаруашылық жұмыстары аттың күшімен ... 1980 ... мың ... ... ... ... мұның өзі ТМД елдері бойынша
көрсеткіштің 12%. Жанармайдың тапшылығы, ауыл – ... ... ... ... фермерлік әдістердің енуі, жылқының жұмыс күш –
көлігі ... ... онан ... арттыруда. Жылқы шаруашылығы
республикамыздағыет өндірудің бірден-бір ең арзан көзі.
Соңғы кезде жылықының әлемдік ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеттегі үлес салмағы жайындағы әр
қырынан зерттелген, сан – ... ... ... еңбектер ресейлік,
шетелдік тарихнамаларда жарық көруде. [277. 151. 248. 249. 261. 262. ... 512. 605. ... ... ... ... ... ... қазан
төңкерісіне дейін дейін қазақ жерін аралаған көпшілік жиһанкездер ... ... мен ... ... ... ... ... мәліметтер кездесіп отырады. Қазақ ... ... ... т.б. ... ...... еңбектердегі
ақбарлар мен қысқа үзінділерді есепке алмағанда, қазақ жылқысының тікелей
өзіне арналған ... ... мен ...... ... өзі бір
төбе. [540] Дегенмен бұл әдебиеттердің біраз бөлігінің ғана ғылыми мәні ... ... ... ... ... ең ... ... жылқы шаруашылығын
қызығушылықпен, таңырқаушылықпен үстіртін ... ... ... ... ... ... ... мен күтілуі, аракідік тұқымдары
жайында сөз болады. Революцияға дейінгі әдебиеттердің басты кемшілігі сол,
көпшілігінде авторлар ... – бірі ... ... ... ... ... жаза ... жылқысы жайындағы дәйекті ғылыми ... Орта Азия ... ... ... ... бітуімен, яғни 1870 жылдардан бастап
жарық көре бастады. Бұл жылдары ... ... ... ... ... мамандар зерттегендіктен, мақалалар мен еңбектер фактілерінің
молдығымен, мазмұнының ... ... ... сондықтан біз басты – басты
еңбектерге жеке –жеке тоқталамыз.
1870 жылы ... ... ... ... «Түркістан өлкесіндегі
жылық заводтары жайындағы мәліметтер» – деп ... ... ... көп ... ... далада бағылып, табиғат аясында өсетінін,
тек аса бағалы жүйріктерді иелерінің ерекше күтімге алып жеке ... ... салт ... ... ... кезінен бастап ерте мінетіні
сияқты фактілерді айта отырып оқушыларды қазақ жылқы ... ... ... без, ... ... ... жылықының негізгі
азығы деп, шөптерді өз атымен жазады. Жылқы санының ... ... ... ... ... жеріне октябрьдің 1 мен 15 – ші ... ... ... ... бағатынын, әр жылы қанша бас мал
бағылғанын ... ... ... ... ... Орта ... ... қарабаир тұқымының шығуы жөнінде зерттеуші арғымақ айғыр мен ... І – ші ... ... ... 3 – ші ... ... ... Н.Базметьевтің мақаласы қазақ жылқысы жайында кең көлемдегі ... ... ... ... Орта Азия жылқы шаруашылығына шолу ... ... ... ... жылқысын салыстыра зерттейді.
Біріншісі ежелден «мәдени жылқы шаруашылығының» отаны болса, ... ... бойы ... ... ... ... яки сол жердің өзінде
өсіп – өнген деп түйіндейді. Алыс қашықтыққа шабатын ат бәйгелері осы екі
халықта ғана ... ... ... жергілікті халықтың аттың
қандай жүрісін ұнататынын назарынан қалдырмайды. Дала үшін ең жақсы ... ... ... бұл ... болу ... себебі қазақ ат таңдағанда,
адамға жайлы аяңы бар ма екен деп ... А.Т.). ... ... ... ... білмейді, себебі бұл қолдан жасалған аллюр, атты жастайынан бастап, ... ... осы ... ... ат бағаланады деп көрсетеді.
Европалықтар «рысь» (желіс) пен галопты ... ... ... ... (аяң) осы екеуінің арасындағы ... түрі деп ... «ат ... ... ... орын ... ... қазақ, түркмен
халықтарының ат жарату өнері мен ... ... ... ... ... ат ... өнері Европаға шығыстан келмеді ... ой ... ... ... офицері А.Гардер 1870 жылы салт ... ... ... ... ... Ембінің бастауын, Мұғаджар тауларын, Кіші және ... ... ... маңын аралап жылқы табындарын көреді. Одан соң
мінген атын ауыстырмастан Амударияның оң жақ ... ... ... ... жол ... ... ... одан әрі Орта Азияны аралап
шығады, мінген ... де ... ... болады. Қазақ жылқысы ерекше
төзімді, және шыдамды, кавалерия мен ... ... деп ... ... ... – үйір болып бағылатынын мұның өзі мал басының
жоғалмауына себеп ... ... ... ... айғырды
сатпайтындығын – мыңдаған бас жылқы малын бағудағы көшпенділерге тән ... деп ... Көп ... ... ... жастай тай – ... ... ... бұл ... ... ... болады десе, А. Гардер
керісінше атты бұлай үйрету, ерте ... ... ... ... ... осыдан болар деп тұжырымдайды. Жайылымның «ақ от»,
«қара от» ... ... ... ... ... ... ... Орынбор, Орал, Маңқыстау аймақтарындағы
қазақтардың жылқы табындарының жайылымы, бағым – күтімі, бәйге, жорға ... ... саны мен ... ... ... ... С.Вогактың өзі
Ырғыз уезінің бастығы болған, мақаласында «...менің көмекшім Есет Көтібаров
би («Айман – Шолпан» эпосындағы ... ... ... А.Т.) атқыштар
полкіне жылқылар берді...» – деп ілтипатпен еске ... ... ... ... төрт ... ... дей келе тұқымға, түрге
бөлуге алғашқы қадам жасайды. Торғай мен Тобыл өзенінің арасында ... ... ... Борсық пен Мұғаджар тауларында шекті, солтүстік ... ... ... мекендейді деп, тұқымдарды айырады. Жорға ұстау
Орта Азия мен ... ... ғана емес ... ... ... ... кең ... мәлімдейді. [124]
1877 – 1878 жылғы орыс – түрік соғысына қатысқан Жайық казактарының
атаманы ... ... ... полктері, орыстың басқа атты
әскерлеріне қарағанда өзінің ... ... ... ... ... да күй ... көзге түседі. Ішкі Россиядан келген
гусар, ұлан, драгун полктері ұрысқа кіргенде 16 қатар ... ... ... ... көбі ... ... ... өліп, 7 – ақ қатары қалады.
Жорықтың алдында ... ... ... ... мінген, Жайық қазақтары
бірде – бір қатарын жоғалтпай, Дунай өзенінен өткенде де, ... ... ... тың ... ... ... жағында соғысқан
австрия атты әскерлерінің ... ... ... орыс –түрік
соғысынан кейін, Орынбор даласына 5 рет келіп, Австрия армиясы үшін, әр жыл
сайын 3 мың бас ... ... ... алып ... ... ... атты әскерлердің төзімділігі» атты үлкен мақала жазады. Орыс –
түрік соғысының сабақтары ... ... ... ... ... ... да ... әскери мамандардың қазақи жылқы тұқымдарын
зерттеуі арта түсті. Осы жылдары жылқы ... ... ... ... ... сипаттамалық тұрғыда жазылған тағы да бірнеше мақалалар
басылып шықты. [156]
1871 жылы ... ... және ... Ішкі ... (қазақ)
ордасында баптау» – деген көлемді еңбегі бірден екі журналға басылып шықты.
М.Бабаджанов (1832 – 1898) 1851 жылы ... ... ... ... ... де, он бір жыл бойы ... ... қызмет істеп,
1862 жылы демалысқа шығады. 1850 ... ... ... орыс ... ... жасап, Бөкей ордасының археологиясына, этнографиясына
қатысты мақалаларын, ... ... ... М.Бабаджанов ғылыми
еңбектері үшін ресми ... ... ... ... бірі ... еңбегінің басқа зерттеулерден артықшылығы орыс ғалымдары
байқамаған жылқының қасиеттерін, ... ... ... ... ... шынайылықпен суреттейді. Жылқының ежелгі тұқымдары: арғымақ,
қазанат, сауранат шығу ... ... ... ... ... өнер, ат жарату т.б. туралы құнды деректер ... ... ... ... қазақ зертеушісінің жазған еңбегі өз заманында – ... ... ... [86. 226. ... (1870), ... (1871), ... В.Дандевильдің (1881) еңбектерінде қазақ жылқысының ... ... ... ... ... айтылды. Осы еңбектер жарыққа
шыққаннан кейін Россияның ... кез – ... ... ... ... дария – «дала жылқы шаруашылығына» мемлекет тарапынан
көңіл аударыла бастады. Оның үстіне орыс атты ... ... ... – Дон ... ХІХғ. екінші жартысынан бастап, егіншіліктің мықтап
дамып, жердің жаппай жыртылуына байланысты ... жер ... ... ... ... ... шаруашылықтар жылқы жайылымына жарамды
жерлер іздей бастады. Армияны ... ... ... жаңа көзі – ... сан ... ... игеру үшін, сөзден іске көшу керек
болды. 1884 жылы мемлекеттік жылқы заводтары басқармасының ... ...... ... Торғай, Орал облыстарына, Бөкей
ордасына, кейінірек қазақ жерінің басқа да аймақтарына мамандар жіберіледі.
[357. 178] ... ... ... үш зауыт, Әулиеата мен Верныйда
шағылыс (рассадник) орны ... ... ... ... тұқымдарды
мәдени тұқымдармен будандастырып армияны жоғары сапалы, атты әскерге
жарамды тұқымдармен қамтамасыз ету еді. ... ... ... жері ... өсірудің жаңа базасы есебінде мемлекеттік жобалар мен жоспарларда,
баспасөзде көп айтыла бастады. Торғай облысының ... ...... ... ... болғанын төмендегі екі деректен байқаймыз. Мәселен
«Тургайская газетаның» эмблемасы аттың суретімен әшекейленсе, ... ... ... ... басы ... ... ... 80 – 90 жылдары жылқы жөніндегі материалдар бұрынғыдан да
көбейіп, баспасөз бетінде көлемді мақалалар мен ... ... ... ... жылы ... ... заводтары бас басқармасының өтінішімен
Ахмет Жантурин сұлтан көлемді очеркін ... ... ... ... жылқының бағылымы, жайылымдық жерлері, басқа түліктермен
салыстырғандағы үлес салмағы, ... ... ... ... ... ... мөлшері т.б. мәселелер қамтылған. ... ... ... ... түлігінің пайдасын, үлес салмағын ұтымды көрсеткен.
Орынбор облысында 1879 – жылғы ... ... 1,8 млн ... ... ... жерінде 4 миллионнан асу керек деп шамалайды. Қазақи тұқымның ерекше
шыдамдылығы мен төзімділігі туралы жазылған 20 – дан ... ... ... ... ... ... салт мініске арналған тұқым болып
қалу керектігін дәлелдейді. Қазақи тұқымның тек бір ... ... ... ... ... үшін ... таза желгіш, түркмен,
араб тұқымдарымен будандастырып, асылдандыру жолдарын ұсынады. 1879 – ... ... ... мен Орал ... 6 млн. бас төрт түлік мал өліп,
70 мың сом зиян келген. Мұндай апаттан құтылудың жолы ... мал ... шөп ... әдіс – ... ... ... жем – шөп қорының
қажеттігін баса айтады. Автор өз ... ... ... ... ... жерде табиғат жағдайына тікелей ... емес ... ... еңбегі М.Бабаджановтан кейінгі өз халқының
ішінен шыққан зерттеушінің жергілікті ... ... ... ... ... жеткен мәселелерді орынды қоя білуімен
ерекшеленеді. [160]
Агроном И.Шумков «Сельское хозяйство и лесоводство» журналында ... ... ... жаза келіп, жылқы шаруашылығының дамуын климатпен,
табиғат жағдайымен байланыстыра қарастырады. Көпшілік әдебиеттерде кең етек
алған ... ... ет үшін ... бағады деген пікірдің қазақ
жылқысының табиғатын білмеушіліктен туғанын атап айтады. «Қазақ жылқысының
тез қоңданып ет алғыш ... және ... ... ... ... ... отыру,
қазақтың қанына сіңген жылқы етін жегіштігінен емес. ... ... тек ... ... ғана жеңе ... ... ... тұқымның
арба – шанаға жегуге, ... ... ... бейімділігін
еңбегінің бірнеше жерінде уағыздайды. Қазақ жылқы тұқымын үлкен үш топқа
бөледі. 1. Торғай облысының ... ... ... ... – шекті руының
жылқысы. 2. Сібірлік қазақи орақ тұмсықты жылқы. 3. Адай тұқымы, бұл ... ... ... ... ... болған. Академик А.Ф.Миддендорфтың
қазақ жерінің барлық бөліктерінде ... ... бір ... ... ... ... ашып ... [587]
Орта Азия мен Қазақстандағы жылқы тұқымдарын тарихи – иппологиялық
зерттеудің үлгісі деп В.Фирсовтың ... ... ... ... Белинскийдің, Бабаджановтың еңбектерін ... ... ... ... көне ... қалыптасқан деп қорытынды жасайды.
Еңбектің 2 – бөлімі ... ... ... ... әдет – ғұрпына
арналған. Атпен өткізілетін мерекелер, ... ... ойын ... ... ... ...... шынайы көркем жазылған. В.Фирсовтың жұмысы
басқа әдебиеттердегідей ... ... ... ... ... ... ... жан – жақты еңбек. [550]
Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ мал шаруашылығын этнографиялық
тұрғыдан ... ... ... Төрт ... ... жылқының алатын
орны, ат – әбзелдері, аттың ... әдет – ... ... алынатын өнім түрлері көрсетілген. Қазақша жылқы түстерінің
атаулары, оның орысша ... ... ... үшін ... ... әкелетіні, егер адам жолда ... атын ... ... үйіне
қайтаратыны, халықтың байлығы жылқының санымен, қымыздың ... ... әдет – ... ... ... ... ... байырғы тұқымдары мен түрлерінің шығу тегі, басқа
тұқымдармен араласу жолдарын зерттеген Я.Я.Полферовтың мақалалары әлі күнге
дейін ... ... жоқ деп ... ... ... ... ... қазақтың көне жылқы тұқымдарын жеке – жеке мақалаларға ... ... сол ... ... ... ... ... берген. Автор зерттеуін
одан әрі жалғастыра келе, қазақ жылқысын асылдандыруға, қандай ... ... ... ... [420. 421. 422. 424. 425.]
Халықтың ат жарату өнерін Бөкей ордасына 33 жыл Жәңгір ханның атбегісі
болған Шоқай Шонқаевтың ауызба – ... ... – сөз ... ... атты ... ... ... бұл тақырыпқа жазылған бірден – бір еңбек,
атбегінің ұзақ ... мол ... айна – ... ... ... ... көрсеткеніндей ат баптау мерзімі март айының
басынан ... екі ... айға ... үш ... ... 1 – ... ... атты әр түрлі жүріспен жүргізіп (аяң, желіс, шабыс, т.б.) бабына келтіру,
3 – терлету: денесін майынан айырып жеңілдету, жарату ... 2 ... ... ... ат әлсіз болады. Зерттеушінің еңбегінде баптау мерзіміндегі аттың
қай мүшесінің қандай болу керектігі, ... ... ... ... ... салу рет – ... жазылып, ұғынықты түсіндірілген. [238]
Орыс география қоғамының Орынбор бөлімінің мүшесі, 1888 – 1901 ... ... мал ... ... жұмыс істеген А.И.Добросмыслов (1854 –
1915) қазақ халқының мәдениеті мен өмірі туралы және мал ... ... ... ... ... ... ауылдарын аралаған кездегі мол
тәжірибесін көптеген мақалалары мен кітапшаларына, кітаптарына арқау етті.
Жылқы туралы көп ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық детальдарымен
шоқтығы биік тұрады. Жылқының қазақ шаруашылығындағы ... ... түр – ... жыл ... сай ...... ... таңдау,
ен – таңба салу, құйрық – жалын күзеу, пішу, атпен салт ... бие ... ... тағалау, сою, жылқыдан алынатын өнімдер, жылдық өсімі, жылқы
аурулары мен оны халықтық ... ... ел ... ... ... ... бір – бірімен логикалық байланысты жазылған. Кітапта Кіші жүз бен
Орта жүздің атқа ... ... ... ... ... [170-174.186]
Майор И.Хантинский 1893 – 1903 жылдары ... ... ... ... ... ... істеп, облыстағы әр жылдық ақпарлар
мен хабарлар есебінде ондаған мақалалар циклын жазды. [555-560]
Мұндай есепті ... мен ... ... қатарына князь
В.А.Кудашевтың, [259] әскери қызметкер ... [342] ... ... [598] ... ... ... [453] И.Левашов, [316]
Н.Ревякин, [451] Н.А.Обручев [393] мақалаларында алдыңғы зерттеушілермен
салыстырғанда айтарлықтай жаңалық жоқ. «Шынтуайтына келсек ... ... ... ... ... ... қарау керек. Себебі
біздің кең – байтақ отанымыздағыдай ... ... ... ... ... ешбір елде жоқ» деп жазады Ақмола, Жетісу облыстарының жылқы
табындарын зерттеген С.Белинский. [71.72] ... [259] ... ... ... жан – жақты тексере келе, 52º ендіктен үлкен
екі топқа (бойларына қарай аласа, биік) бөлінеді деп ... ... [242] ... ... ... ... асылдандырусыз – ақ атты
әскерге жарамдылығын насихаттайды. Көпшілік авторлар Жетісу ... ... ... ... ... ... биік болу,
ортазиялық мәдени тұқымдармен ... ... оның ... ... ... екіге бөлінетіндігін ... ... ... ... ... [54] П.Канавин, [241] В.Пяновский
[2439-442]өз мақалаларында Жетісу жылқыларын асылдандыру жұмыстарын дереу
қолға алу үшін ... ... ... ... ... талап етті.
1914 – жылы Жетісу жылқы тұқымдарын арнайы зерттеу үшін жер департаменті
ғылыми экспедиция ... ... ... ... зерттеу кітабына арқау етті. Л.Ф.Безвуглыйдың кітабы ... ... ... бай сипаттамасымен құнды, Верный,
Пішпек, Тоқмақ аймақтарындағы қазақ, қырғыз шаруашылықтарын қатар ... ... ... ... ... ... жөнінде Түркістан
өлкесінің жылқысына арналған жалпылама еңбектерінде ... ... [146] ... [581] ... [218] ... ... ... [264] К.Тимаев[505] азды – көпті деректер
келтіреді. [252]
1910 жылы ... ... ... В.П.Колосовскийдің «Түркістан
жылқылары» – деген ... ... ... жылқысына көрнекті орын
берілген.
Семей облысының жылқы ... ... мен ... ... мүлдем зерттелмеген десе де болады. [318.420]
Халық ветеринариясы мен жылқы емдеудің халықтық тәсілдері жекелей
мақалалар мен жалпы ... ... ... ... тауып отырды, оның
ішінде жылқының кейбір жеке ауруларына ... ... бар. [68. ... 381а 73. 222. 425а. 202. 40. 202. ... ... бір тобы қазақ даласында болып ... ... ... мен ат спортының түрлеріне бағытталған. [55.95.225]
Қымыз және ... ... ... ... ... – бірі
қайталағанмен сол кездегі заман талабына сай, насихат тұрғысында үлкен роль
атқарған. [114. 250. 172.183 ... ... ... ... ... мен барымта кең етек алған. Авторлардың
біразы ұрлық пен барымтаны айыра алмайды, дегенмен барымтаны жеке ... ... ... ғана ... [145. 426. ... ... мен оны ... өте аз жазылған проблемалардың бірі.
[450.171.447а]Мал шаруашылығын (жылқы) таза этнографиялық тұрғыдан жазған
азын – ... ... ... ... ... ... ... тұрмысы мен мәдениеті, шаруашылығы жайында ... ... ... ... ... әдет – ... наным
– сенімдер кездесіп отырады. Атап ... Г.Н ... ... ... малға байланысты ғұрыптары, [428]И.Ибрагимовте бәйге атын тіл
көзден сақтау үшін үкі мен тұмар тағу, ... фон – ... ... ... ... ... жоралар және ақбозатты құрбандыққа шалу.
[134] О Альжановта мал ауруларын діни әдістермен емдеу, ... ... ... ... ... [6] ... барымтаға шығарда
барымташының жылқының тарамысын жеу рәсімі, [5] ... ... ... ... ... ... жылқыға иіскету, [583] алғашқы қымыз-тойы
қымызмұрындық, О.Поярковта қыдыр дарыған жылқы, ат ... ... т.б. ... ... ... [438] Бұл ... қазақтың
жылқыға байланысты әдет-ғұрыптарын зерттеуге, жалпы халықтың рухани
мәдениетінің шығу тегін айқындауда ... ... ... төңкерісінен кейінгі әдебиеттерде ... ... ... ... ... жағы байқалады. Ю.Кологривов жылқының
бітімін (экстерьер) негізге ала отырып үш ... ... ... түрге
кіретін Семей, Ақмола, Торғай, Орал, Маңқыстау жылқылары ... ... ... биік тұрпаты ұзын, бас ... ... ... ... ... Жетісу жылқысы автордың ойынша жоғарыдағы екі
топтың арасын ... ... ... ... ... ... ... байланысты ауыл шаруашылығы жылқысының
ауданы, табынды жылқы ауданы – деп екіге бөледі. Біріншісіне ... ... және ... ... ... және ... ... уездері кіреді, екіншісіне республиканың қалған өлкелері жатады.
Әрине авторлардың жылқыны бітіміне (экстерьер) және өніп – ... ... ... жасауы, халықтың тарихын, тұрмыс – ... ... еді. ... ... ... атты әскерлер бөлімінің бастығы ... ... ... ... ... ... түсіндіреді:
«Ескі режимнің отарлық саясаты халық пен мемлекеттің мүддесі мен ... аяқ асты етіп ... ... ... ... ... ... тұрған
Түркстанның жылқы шаруашылығына көңіл ... азда ... ... көрудің орнына, тағдырдың тәлкегіне түсіп сапасы жағынан құлдырай
бастады (175(.
Мал өсірудің көшпелі шаруашылықтағы алатын орны туралы құнды дерек ... ... ... XIXғ. соңы мен ХХғ. ... жинаған
материалдарында көп. [336-339]
Ф.Г.Добржанский бастаған ... ... ... ... тұқымдарының
тарихына барлау жасап, жазба деректерді молынан пайдаланған. Мамандар қазан
төңкерісіне дейін көп ... ... ... ... жылқы тұқымдарын
бес түрге бөледі: орталық – қазақ, найман, албан, оңтүстік жетісу, асы ... ...... ... ... жазған мақаласы, бұл
тақырыпқа жекелей арналған бірден – бір еңбек. [167-169]
А.М.Каврайский 1923 жылы ... ... ... ... еңбегінде, қазан
төңкерісінен кейінгі Қазақстандағы жалпы жылқы саны 8 млн. ... қалу ... ... ... [236]
Профессор В.О.Витт Орта Азия мен Алтай тұқымдарына ... ... ерте ... бері ... ... ... ... болғандығын нақты деректермен көрсетеді. [123]
Ю.Н. Барминцев «Қазақстандағы жылқы тұқымдарының эволюциясы» – деген
монографиясында ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді жинастырып бір арнаға түсіргенін
көреміз. Монографияның I-ші ...... ... ... ... ... ... тарихи деректерді пайдалана отырып,
қазақ халқының жылқы шаруашылығын тарихи кездерге бөледі: ... ... орта ... ... ... ... Көшпелі
шаруашылықты жылқы тұқымдарының пайда болуына объективті себептер, жылқының
қазақ өміріндегі алатын орны, салт ... арба – ... ... ...... ... басқа тұқымдарымен будандастырып, асылдандыру т.б.
толып жатқан мәселелер тарау – ... ... жеке ... ... ... ...... проблемаларына
жауаптар берілген. Ю.Н. Барминцевтің бұл кітабы әлі де өзінің тәжірибелік
маңызын жоймаған, кеңес иппологиясындағы құнды жұмыс. [59]
Қазақтың ... ... ... тұрғыдан зерттеген
экономист – ғалым С.Е.Толыбековтың ... ... ... ... ... айрықша мән беріледі. Көшпенділік тұрмыстың сыр –
сипатын ашу үшін зерттеуші жылқы туралы ... ... ... ... ... ... ... жылқысы жайында жалпылама мәліметтер мен анықтама материалдар
кеңес дәуіріндегі күрделі ... мен ... ... [57. ... 260.260. 352. ... ... кең ... халық тұрмысымен байланыстыра зерттеген
тарихи – этнографиялық ... ... ... ... айтамыз. Монографияда жылқы шаруашылығына да ... ... ... жылқы тұқымдары, ... ... ... ер – ... ... т.б. ұтымды баяндалады.
[13]
Жылқы шаруашылығың типологиясы мен оның өнімдері Ш.Уәлиханов атындағы
тарих, археология және ... ... ... шығарған «Қазақтың
XIX-XXғғ. аралығындағы шаруашылығы» – деген коллективтік ... ... ... ... В.П. ... ... бері зерттеушілердің назарынан тыс қалған қазақтың жылқыға
байланысты туған наным – ... әр ... ... ... ... ... ... тапты. [10. 11.3 518.
519 ]
Жылқыға байланысты тарихи-этногрфиялық, деректердің таусылмас көзі ... ... атап ... ... ... аңыз – әңгімелер,
мақал мәтелдер. Жұмысымызда белгілі ауыз ... ... ... ... ... ... және өнер институтының ... ... ... ... ... ... ...
Сибиряктың өткен ғасырда қазақ өмірінен алынып жазылған «Қымызбен емделуге
барғанда», «Ақбозат» деген әңгімелері, ... ... ... ... ... ... ... Қ. Жұмаділовтың
«Сәйгүліктер» мен «Сар-Жайлау» романдары І.Жансүгіровтың «Құлагер» поэмасы
жылқы туралы сан – алуан ... ... ... атаулар мен терминдер Ш.Жәнәбіловтің кітабында мол
қамтылған, [161.195] ал ... мал ... ... ... ... біраз орын берілген. [52]
Торғай обылысы мен ... ... ... ... ... мен есептері Қазақ ССР Орталық мемлекеттік архивінің Торғай
облыстық ... 25 – ... ... Мал ... әр ... ... ... есептерінде: жылқы аурулары, оларды
емдеумен қатар, бай этнографиалық материалдар бар. Жылқы сою, мүшелеп ... ... ... ... ... ат ... жылқы тұқымдары,
шөптердің атаулары т.б. мәлеметтер кездесіп отырады. Біз жұмысымыздың
құндылыгын ... ... ... зерттеушілер бара бермеген жарыққа
шықпаған архивтегі этнографиялық құнды деректерді ... ... ...... ... ... ... комитетінің облыстағы
малдың әр жыллдардағы өсімі, өлім ... саны мен ... ... ақпарлар
жиналған.
Жылқының саны т.б. материалдар архивтердің ... ... ... (СПб), Омбының (Омбы ... ... ... (Орынбор облыстық мемлекеттік ... ... ... атындағы ауылшаруашылық акдемиясының жылқы
шаруашылығы музейінде (музей коневодство) қорынан ... ... өте ... кездесетін туындылары аса бағалы экспонаттар.
«Бүркіт ... ... ... с ... инв. № 113) – бұл ... ... ... түрған қазақтаң айғыр-үйір жылқылары» (киргизский ... ... инв № 19), ... атты ... қашағанды ұстауы» (киргиз на ... ... инв. № 20), ... « Атқа мінген қазақ» (Киргиз ... инв. № 104) – ... ... XIX ... аяқ ... аса шынайлықпен, этнографиялық дәлдікпен бейнеленген. Бұл
сымбат мүсіндері музей коллекциясынан тұңғыш рет ... ... ... ... ... объектісіне айналары даусыз.
Этнография музейінің (Санк-Петербург) қорында ... ... ... ... ... шығыс өңірінен түсірілген фотосуреттер жылқы
шаруашылығы жайынан біраз ақпарлар береді Қазақстанда ондаған жылдар ... ... ... ... ... ... ... кейін бүкілодақтық
жылқы шаруашылық институтының директоры қызметін атқарған ... ... өте ... ... соңы мен XXғ. басындағы ... ... ... ... ... қазақ жылқысын таныстыру мақсатында
сипаттама ... ... ... ... жүйесіз жиналғандықтан,
тақырыптың көптеген мәселелері біркелкі зерттелмеген.
Кеңес ... ... ... жасап қарайтын болсақ қазақ
жылқысы ... сан қилы ... ... ... әлі ... бір ... түсе қоймағаны байқалды. Жылқы шаруашылығын үнемі
ауылшаруашылық ғылымдар ... ... ... ... ... тарихи – этнографиялық жағы кенже қалған.
Мұның себебі қазақ жылқы шаруашылығы тарихи – этнографиялық тұрғыда ... ... ... ... ... ... көпшілігі жылқы
шаруашылығын зоотехникалық тарихи – экокномикалық мазмұнда ... ... ... шаруашылығына арналған соңғы ... төрт ... бұл ... ... кешенді түрде: экономикалық,
зоотехникалық, ауылшаруашылық т.б. ... ... ... жеке жылқы
тұқымдарына, жылқы өнімдеріне арналғанмен барлығыда жылқының республика
өміріндегі маңызына тоқталады. Біздің ... ...... ... болсада, мейлінше бұл зерттеулерді өз жұмысымызда
пайдалануға тырыстық. Қашанда жылқы қазақ үшін еркіндіктің, ... ... ғой. 1980 ... ... ... пен 1991 жылғы
Қазақстан тәуелсіздік ... ... ... жер – ... ... ... ас беріле бастады, ат бәйгелерінің саны артты. Осыған орай ... ... ... ... ... ... сұраныс
көбейді. Аттың сыны мен жарату жайында біраз газет – ... ... 50. 396] мен осы ... ... кітапшалар жарық көрді.
[21.272]
Халқымыздың жылқы тарихын Құлагерсіз елестету, Құлагерсіз жазу ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін ешкімді бей
– жай қалтыра алмайды, қазақтың жадындағы жазылмаған жара ... ... ... ... өміріне байланысты көптеген мәселелердің беті
ашыла бастады. Р.Отарбаевтың, [395] ... ... ... [521] ... [18] ... әйгілі
астың айтылмаған сырлары белгілі болды.
Ұлт спортының ... мен ... ... ... ... [523] ... [520] ... ат ойындарының
түрлеріне де орын берілген. [11.20.] Әрбір жердің, ... ат ... ... ... аңыз – ... жалпы жылқы мәдениеті Қазақстанның
басқа аймақтарына жетпей жатады, осы тұрғыдан алғанда ... ... ... мен ... ... [187] ... ... құнды.
Талантты зерттеуші С.Қондыбайдың белгілі монографиясының «Жылқы туралы
миф» тарауында қазақ ертегілері мен аңыздарындағы ... ... ... ... дейін тізіп терең сараптама жасалған. [306]
Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетіндегі жылқының орыны мен ... ... ... алыс – ... ... зерттеушілердің
қызығушылығын тудырып, мәнді бағаларын алды. [155. 382. 605. 151. 323.]
Арқа қазақтарының өміріндегі жылқы шаруашылығының ролі мен ... ... ... ХІХ ... ... ... қоғамында болған
дағдарыс осы саланың ... ... ... ... қазақтардың экономикасында ғана емес, сондай – ақ әлеуметтік –
мәдени рухани өмірдегі ролі ... ... ... ... мен мәні, қазақ жерінде өткен ірі астардың
оқиғалары жан – жақты зерттелген еңбектің шоқтығы ... ... ... ... қандай басылым болсада, мейлі газет мақаласы
болсын, іргелі зерттеулер болсын назардан тыс қалтырмай, ... ... ... орай ... ... газеттердегі, әртүрлі баспалар
шығарып жатқан өлкетанушылық әдебиеттердегі мәліметтердің бәрін қарастыруға
мүмкіншілік ... ... ... ... қолдандық. Жиналған
этнографиялық материалдарды, архив және жазба ... ... ... ... ... ... көне замандардан бастап ХХ
ғасырлар басындағы ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын зерттеу үшін халықтық әдет – ғұрып, салт –
дәстүрлер мол сақталған өңірлер таңдалды. ... алға ... ... қазақ елінің жылқы шаруашылығы болғандықтан қазақ жерінің үш жүзге
бөліну принципіне ... ... ... ... ... ... ... елдеріне жасақталған экспедициялар құрамында болып, ... ... саны 300 – ден ... информаторлардан жауап алынды. Берген
жауаптарына қарай информаторларды негізінен үш топқа бөлуге болады. 1. Аса
құнды ... ... ... ... ... ... қазірге дейін
ат жаратып жүрген бапкерлер. 2. Жасынан жылқы баққан жылқышылар. 3. Халық
өмірін ... ... жасы ... ... ... ... ... тізімі берілді.
Жұмыстың теориялық ғана емес, таза тәжірибелік маңызы бар. Зерттеу
барысында ... ... ... ... ... өмір ... ... білімдер анықталып, жинақталды.
Бұл бай тәжірибені қазіргі ... ... ... ... ... ... ... әбден болады. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... енгіздік.
-----------------------
[1] ЖК. 1890. № 35-555 бет, Оренбург. гос. архив. ф 6. оп. 5. дело №10660.
с17-18

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бәйге8 бет
Тұлпарлар театры17 бет
Адам Смит ілімі8 бет
Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері16 бет
Бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары) жайлы ақпарат3 бет
Бизнес аңыздары(Әлемнің бай адамдары)5 бет
Бизнес аңыздары(әлемнің бай адамдары) жайлы7 бет
Биоконструкцияға қажетті табиғи көздер. Экожүйенің генетикалық ресурстары жəне биоалуантүрлілі4 бет
Табиғатты аграрлық мақсатта пайдалану экономикасы8 бет
Топырақты пайдаланудың экологиялық мәселелері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь