Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы

Негізгі бөлім:
1. а) Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... .3
б) ғұндардың шаруашылығы. әлеуметтік.экономикалық қатынастары...4
2. «Сақтардың саяси тарихы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
3.Қаңлылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
4. Үйсіндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
Ғұндар. Б. з. б. I мыңжылдықта казіргі Монғолияның оңтустігіндегі Ордостан Каспий өңіріне дейінгі Орталык Азияның ұлан-байтак кеңістігін тегі мен этникалық құрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың біршама ортақтығы, эт-никалық жақындык, саяси тәртіп факторы Орталық Азияда ертедегі таптық ірі бірлестіктердің құрылуына әкеп соқты. Олардың уакыты жағыиан алғашқылары сюнну (ғұндар) болды. Б. з. б. III ғасырдын аяғында кытай деректемелерінде пайда болган сюнну (гұн) атауы тегі әр түрлі таппаларды біріктірген және Тынык мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жеті-суға дейінгі аумакта, ал кейіннен одан әрі батысқа да ара-түра таралып отырған саяси құрылымға катысты болды.
Сюнну этнонимінің мазмұны мен накты калай айтылатыиы әзірше айкын емес. Зерттеулердіңкөрсетіп отырғанындай, оныңежелгі кытайлыктранс-крипциясы гректер мен ертедегі орыс шежірелерінің фруна (труна) деген түріне тіреліп жатыр3. Орыс шежіресі Еділ мен Дунайдағы өздерінің сюн-нуларға сабактастығын сақтап калған ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай ксліп, оларды трунове, яғни трундар деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген сөз бастапкыда «ғұн» тайиаларының ақсүііектеріне арналып аптыл-са, сюнну (ғұнну),яғнитрундар ғүндардеп саналмаіанын білдірмейді. Трун және ғүн терминдері бір ғана этникалык-саяси кауым жөнінде колданы-лған, олардың таралған аудандары әр түрлі болғанымен ғұн термині әлдек,-айда мол қауымды білдірді.
Ғұндардың жоғарғы билеушісін қытай авторлары шаныой деп атайды. Б. з. б. 206 жылы ғұн тайпаларын Меде шаньюй басқарды. Меде билік ет-кен алғашқы жылдардың өзінде-ақ Қытайдың шекаралык аудандарына жорықтар жасап оған күйрете соқкы берді. Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси куаты басым Хань әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәме етуден бас тартуға мәжбүр етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында бас иіп, онымен «тыныштық және туыстык туралы шартқа» қол қоюға мәжбүр болды, бұл шарт бойынша ол шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайын «сый-лық» ретінде салық төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты үнемі төлеп тұрды.

Ғұн мемлекетініњ этникалыќ жєне саяси тарихы.
Шығыста Мөде «шығыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның құрамы-на, шамаыен алғанда, Керулен және Онон алкаптарында мекендеген сянь-би және ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпаларына карсы жорыктар жасады. Бұл кезде казіргі Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жатқан ау-мак ғұн шаньюйлерінің қол астына түсті, ал солтүстікте ғұн конфедераци-ясына біріккен тайпалар Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі ау-макты алып жатты.
1. 1-том Алматы “Атамұра” 1996ж 245-248 б, 258-260 б.
2. Түрік халық тарихы Алматы “Білім” 1996ж 26-44 б.
3. Көне тарих 103-108 б.
4. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж 268-270 б.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім:
1. а) Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы………………………..3
б) ... ... ... қатынастары…4
2. «Сақтардың саяси
тарихы».....................................................................
............6
3.Қаңлылар..................................................................
...........................................12
4.
Үйсіндер....................................................................
.........................................17
Қорытынды……………………………………………………………..20
Әдебиеттер тізімі………………………………………………………..21
Кіріспе
Ғұндар. Б. з. б. I мыңжылдықта казіргі Монғолияның оңтустігіндегі
Ордостан Каспий өңіріне дейінгі ... ... ... ... ... ... ... жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың біршама ортақтығы, ... ... ... факторы Орталық Азияда ертедегі таптық ірі
бірлестіктердің ... әкеп ... ... ... ... ... ... болды. Б. з. б. III ғасырдын аяғында ... ... ... ... (гұн) ... тегі әр ... таппаларды біріктірген және
Тынык мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жеті-суға дейінгі аумакта, ал
кейіннен одан әрі ... да ... ... ... ... ... болды.
Сюнну этнонимінің мазмұны мен накты ... ... ... ... ... отырғанындай, оныңежелгі ... ... мен ... орыс ... ... ... ... тіреліп жатыр3. Орыс шежіресі Еділ мен Дунайдағы ... ... ... ... ... ... ақсүйектерін сипаттай ксліп,
оларды трунове, яғни трундар деп атайды. Егер ... ... ... сөз
бастапкыда «ғұн» тайиаларының ақсүііектеріне арналып аптыл-са, сюнну
(ғұнну),яғнитрундар ... ... ... Трун және ... бір ғана ... ... ... колданы-лған, олардың
таралған аудандары әр түрлі болғанымен ғұн термині әлдек,-айда мол ... ... ... ... ... ... деп атайды. Б. з.
б. 206 жылы ғұн тайпаларын Меде шаньюй басқарды. Меде билік ет-кен алғашқы
жылдардың өзінде-ақ ... ... ... ... жасап оған
күйрете соқкы берді. Кескілескен ... Мөде ... ... ... Хань
әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәме етуден бас
тартуға мәжбүр етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында бас иіп, ... және ... ... ... қол ... ... болды, бұл шарт
бойынша ол ... ... ... ... беруге және жыл сайын «сый-
лық» ретінде салық төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салыкты ... ... ... этникалыќ жєне саяси тарихы.
Шығыста Мөде «шығыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның ... ... ... және Онон ... ... ... және
ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпаларына карсы
жорыктар жасады. Бұл ... ... ... ... және ... ... орта ... дейін созылып жатқан ау-мак ғұн ... ... ... ал ... ғұн ... ... тайпалар
Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі ау-макты алып жатты.
Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай тайпаларына жасаған жорык,-тары
туралы да ... ... б. з. б. 201 жылы ... ... ... ... ... жалғастырып, Ғұньюй, Цюйшэ, Динлин,
Гэкунь және Синьли елдерін ... ... ... ... әлгі ... бес ... сюннулердің солтүстік жағында жатқаны
айтылады, сірә, ол батысында Кем (Енисей) өзенінен Іле ... ... ... ... з. б. 201 ... жорықта ғүндар Алтай тайпаларын түгелдей дерлік
бағындырды, бірак, олар бұл ... ... ... ... жок. Қалай
дегенмен де, сол кезде ... ... ... ... де, ... да ... алмады.
Одан кейінгі онжылдықтарда ғұн тайпаларының күшеюіне коса олар батыста
да қызу қимыл көрсете бастайды. Б. з. б. 177 жылы Мөде ... ... ... ... ... деген сылтаумен өзінің батыстағы тук-терін
(князьдарын) юедилерге қарсы жорыққа аттандарды. ... атгы ... ... маңында юедилерді жеңіліске ұшыра-тты және сонымен
бірге ғұндардың калыптасып жаткан бірлестігінің шет ... ... ... Келесі жылғы жазда бұл жөнінде шаньюй былай деген:
«Аспанның ракымымен жауынгерлер аман, ал аттар ... ... олар ... ... семсердің үшына іліп немесе багындырып, (өз ... ... ... Хуцзе және оларға шектес 36 үлес ... ... ... бәрі сюннулердің армиясына кіріп, бір әулетке
айналды».
Бұл қүжат өте маңызды, бірақ сын көзбен карауды ... ... ... ... деп ... Шығыс Түркістан аумағына орналаскан князьді-
ктер, яғни жалпы ... ... ... теңізінің жағалауына дейінгі
бүкіл жер айтылған. «Тарихи жазбалардын» (Ши цзи) авторы Сыма Цянь
юедилердің «толык» талканцалғаны туралы хабарды кұп ... бүл ... б. ... 177 жылы ... юедилердің (юечжилердің) Хуанхэнің солтүстік
ойпатынан батысырақта мекендеген бір бөлігінің ғана белгілі болғанын
ескермеген. Қытай ... юеди деп ... ... ... ... ... олар ... мәліметтер өзінен-өзі бүкіл Орта Азияға да
тарала ... б. з. б. 177 жылы ... ... ... ... ... дейінгі барлық елдерді бір князьдің атты әскері
күшімен бағындыруын шындыққа ... деп ... ... Дегенмен де,
шығыстағы юедилердің бағындырылғанына күмән жоқ, нақ сол ... ... және ... ... ... ... болғаны ту-ралы хабар да
рас. Бұл этникалық-саяси атаулардың ... орны онша ... ... ... ... ... Лоулан (Крораина) князьдігі ғана азды-
көпті сәйкес келеді. Қытай ... ... ... ... Хуцзе жерінің немесе тайпасының эт-нонимі жергілікті Айғыр
атауынан шығуы мүмкін. Ол Усун және ... ... ... ... ... ... болған. Геро-доттың аргиппейлер тайпасы осы
маңайда орналаскан деп саналады. И. X. ... ... ... сөз ... ... ... ... дегенді білдірді, демек,
нақ сол үғымға жакын әлдебір жергілікті атаудың аудармасы болып табылады.
Осы ... ... ... кытай тілінің жоғарыда аталған
транскрипцияларын түркілердін «арғымақ» немесе ... ... ... ... сиякты.
Ғүндар бірлестігіне шыккан тегі әр түрлі тайпалар немесе этникалык-
саяси кұрылымдар ... ... ... ... бір ... ... куатты күштер, кең-байтак жердің әр түрлі аудандары
арасында берік ... және ... ... зор ... Алғашкы кезде біршама бірлік ғүн коғамындағы фратрияаралық ұйымның
ерекше түрі болуы аркылы орнаған.
Сюнну-ғұн тарихынан әулеттік бірлестіктің үш, ал ... төрт ... ... рулардан (фратриялардан) тұрғаны мәлім. Деректемеде былай
делінген: «Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін Сюйбу руы ... ... ... ... ... да нак осы үш ... Бұл орайла сол канатты құрайтын
Хуянь руы ең атактысы болған, ал Лань және оған ... ... оң ... Бір ... ... ... руы ... ру деп аталмаған. Ал Хуянь
мен Лань шаньюймен ... туыс ... ... ... ... ... ... өзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй руы Сюй-Лянь-
ти деп атала бастады, баска аксүйектер ... ... ... Цюлинь және
Лань аталған. «Осы төрт әулет олардың елінде атақты рулар болды және ... ... ... Онда бүдан әрі былай делінген: «Хуянь руы
сол (яғни шығыс және үлкен) канат, ал Лань және Сюйбу рулары оң ... ... ... ... ... Тағы екі ғасырдан кейін олардың патшалык руы
алмаскан және өз ... ... ... ... ең ... енді Дугэ
(Туглаг) руы болып шығады, ол «ен батыр және ... ... ... ... солардан шыкты. Олардың атакты төрт руы Хуянь руы, Сюйбу руы. Лань ... ... руы ... ... ен ... - ... руы, одан ... сол
және оң канаттағы жичжулер шыккан». Уакыт өте келе ... ... ... «ең ... ... ... «ең ... руға айналған эволюциясы
ерекше көрінеді. Тегінде, мүнда белгілі бір ... сол ... ... ер
адам жағынан мұраға калатын принципті көрсеткен еркек (патриархаттык)
тегінің іс жүзінде ... ... ... үйым ... болса керек.
Б. з. б. I ғасырдын. орта шенінде-ак сюнну коғамы өзінін. вассалдык
иелік-терінен айрылумен бірге «байырғы» ... екі ... - ... ... және ... ... ... солтүстік топтарға бөлінді.
Оңтүстік сюннулер Ордос аумағында мекендеп калды да, солтүстік сюннулер өз
тайпаластарының кысымымен Саян мен ... ... ... яғни ... батысқа коныс аударды.
Б.з.б.49жылыЧжичжикершікнязьдіккедипломатиялыксапарғакет-кен
Хуханьенің аз уакыт болмауын пайдаланып, оның жерін басып алып, сол ... ... ... орнатуға әрекет жасады. Алай-да оның ... еді. ... ... ... өзі сюннуде күшпен нығая
алмайтынын білді». Ол усун ... ... ... ... бірак соңғысы
оның елшісінің басын алып, Чжичжиге ... ... 8000 атты ... ... атты әскері усундердің отрядын талкандады, ... ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болды.
Одан әрі деректемеде бұл және одан ... ... ... ... усун ... көп ... өз елшісінің әлі оралмағанын көріп, өз
әскерін орналастырды да, ... лап ... ... ... етті;
солтүстікке бет бұрып, Уцзеге соккы ... Уцзе ... ... ... ... ба-тыста Цзянькуньді киратты, ал солтүстікте Данлинді
бағындырды. Үш князьдікті бағындырған соң ол ... рет ... ... ... оны ... ... ... ойпаты) Чжичжи өз ... ... сол ... ... ... жалғастырмақшы болды. Чжичжидің ... ... ... ... ... айналып, оның кираткыш күші «бағындырылған»
князьдіктерге де, катардағы кауым мүшелері ... де ... ... ... ... де, ... сол жыл-дарда «Хуханье-шаньюй халқы
көбейді... сөйтіп ол ... ... өзін езі ... ... еді».
Оңтүстік сюннулер саны Чжичжи-ден бөлініп шыккан көшпелілер және «бағынған»
князьдіктер тарапы-нан көрінеу карсылық жасауы ... ... ... ... кенеттен шабуыл жасауынан корыккан Чжичжи
батыска кашып қүтылу жолын іздестірді, оған апаратын жол ... ... еді. Ол ... ... ... үшін күш ... одан соң ... жерін жаулап алмакшы болды. Кангюйлер князінің кангюйлермен араз
усундерге ... ... үшін ... ... бірігуді үсынуы оның ниетін
өзгертті.
Сақтардың саяси тарихы
Сақтардың парсылармен соғысы көптен белгілі. Мәселен, ... ... сақ ... ... ... жазылған. Сақтармен
Ахеменидтер әулетінің өзге де патшалары шайқасқан. Б.з. бұрынғы 519-518
жылдары сақтарға ... I ... ... ашқан. Антик авторы Полиэн, Дарийдің
жер қайысқан қолды бастап, сақ жеріне баса – көктеп кіргенін ... ... жоқ ... ... қалың әскер қырылып қала жаздайды. Дарий ілдәбайлап
әскерін апаттан ... ... ... ... жорық сәтсіз аяқталады.
Алайда, ақыр соңында Дарий сақтарды бағындырады, оларды алым – салық
төлеуге, өз жауынгерлерін ... ... ... үшін ... ... ... құрамына кірген сақтар Мысыр мен Грециядағы соғыстарға
қатысады, Фермофоль маңындағы айқаста көзге түсіп, Палатея жанындағы
шайқаста ... ... ... ... ... ... тағы бір беті ... Македонскийдің жиһангерлік
соғысына қарсы күреспен байланысты, ол Ахеменидтер ... ... ... Орта ... ... алуға кіріседі. Б.з. дейінгі 330 –
327 жылдары Александр Македонский Соғдының астанасы Мараканданы басып алып,
Сырдарияға қарай беттейді, ол ... бұл ... ... мен ... ... бір шекара болып есептелінетін. Александр басып алып,
оларға өзінің әскери гарнизондарын қойған ... ... ... ірге ... ... ... бетінде, гректермен айқаса кету үшін қолайлы сәтті
күтіп, сақтар қолы жиналып жатты. Сырдария қалаларын алған кезде «еркек
кіндіктілердің ... ... ... әйелдер мен балаларды, тағы басқа
олжаларды қарбыта алып кеткен» грек – македон әскерінің рақымсыз
қаталдылығы Орта Азияда халық көтерілісін ... ... ол ... ... ... бұйрығы бойынша Сырдария жағасынан Александрия Асхата
(Шеткі Александрия) ... қала ... Бұл қала жаңа ... ... ... ... ... ретінде саналады. Оны салу сақтарды
көп алаңдатады. Сақтар өзеннің екінші бетінен гректерге садақ оғын
жаудырады. Александр өз тарапынан көшпелілерді катапультілермен ... ... ... ... де, өзі ... ... өзеннен өтіп
сақтарды қуалай жөнеледі. Бірақ бұл жеңістің аяғы жеңіліске ... грек ... ... қайта оралады. Александрдің өз басы осы
жортуылда жараланғанға ұқсайды. Александр Македонскийдің Яксарт (Сырдария)
сыртындағы ... ... ... ... келген ұмтылыс – талабы
сәтсіз аяқталады.
Орта Азия мен Орта Шығыстың тағдыр – талайында ... ... ... ... рөл ... ... ... б.з. бұрынғы III ғ. аралық тарихына
ықпал жасап отырған Парфия мемлекетінің қалауына, Грек – Бактрия
патшалығының талқандалуына және ... ... ... ат ... археологиялық ескерткіштері. Сақ тайпалары тарихы мен
олардың материалдық және рухани мәдениетінің аса маңызды бастау деректері –
қорымдар, жартастағы суреттер, сақ бұымдарының ... ... ... әр ... ... ... аса жарқын,
байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік берді.
Орталық Қазақстан. Бір кездері қола дәуіріндегі андронов мәдениеті
қамтыған Орталық Қазақстан жерінде б.з. ... VII – III ғғ. ... ... ... аты Тасмола алқабының зерттелген қорымдарына
байланысты қойылған. Зерттеулерді Ә. Х. Марғұлан мен М. Қ. ... ... ... ... бір ...... тас жалы яғни ... тілмен айтсақ «мұрты» болады. Ондай
обалар бірнеше варианттардан тұратын аса күрделі қабырлық кешен ... ... ... ... (үлкен) жанаса немесе оның шығыс бетінде,
иек астында кіші оба тұрады, одан ... ... ... ... ені 1,5 – ... ... 2 – ден 200м ... кейде одан ұзынырақ та болады – екі жал
кетеді. Үлкен обаға үйілген төбе астында жерден ... ... ... ... ... ал кіші ... үйінді астындағы қабырға ат пен
ағаш ыдыс – ... ... бір – ... алыс – ... орналасуы әр түрлі вариантты
болып келеді: кіші оба кейде оңтүстік бетке орналасады; үлкен обаның
үстінде тұрады ... ... ... Ал ... ... өзі ... дейін
анықталмаған. Кейде ол біріне бірі жанастырыла қойылған, тас жәшіктер
болса, енді бірде – ... ... ...... ... Бірақ олардың мәні болғаны анық. Ең ірі ... ... ... Қарқаралы, Баянаула, Қызылтас, Кент, Ортау, Ұлытау, Арғанаты
баурайларында шоғырланған.
Батыс және Солтүстік Қазақстан. Дала және ... дала ... ... кездеседі. Біреулер оны савроматтардың аорстар мен
роксоландар тайпаларының қорымдары десе, екінші біреулер исседондардың
қорымдары деседі. Обалардың көбінде үйінділері бар, ал ... ... ... ... Тас ... немесе топырақ пен уақ тастар
арластырылған үйінділері бар обалар сирек кездеседі. Үйінді ... ... және сол бір ... ... ... ... ... немесе өлікті
бұрынғы ескі обалар үйінділеріне апарып қойған. Бай обалар өздерінің
көлемдерімен көзге түседі және олардың үйінділердің диаметрі 50 – ... 3 – 4м ... ... екі ... ... жатады. Оның біріншісі б.з.
дейінгі VII – V ғғ. кезеңі деп есептеледі және ол савромат мәдениеті өмір
сүрген уақыты қамтиды; екінші кезең б.з. ... IV – II ғғ. ... және ... ... сай келеді.
Батыс және Солтүстік Қазақсан ескерткіштерінің бәріне ортақ бір белгі
– қабырлар шығыстан батысқа қарай ынғайлай қазылады, ал ... ... ... ... ... ... алаңдарға қойылады.
Археологтар әйелдер қабырларынан ою – нақыштармен безендіріліп, тыстан
қашалған құрбандық шалатын столдарын жиі ... Олар алып ... ... бір от сөресі сияқты...
Савроматтар арасында қолданбалы өнер биік дәрежеде дамып жетілген.
Ісмер зергерлер ... мен ... ... ... ... ... мен ... арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстан қазылған савромат ескерткіштері арасынан ең қызықты
жарқын материалдар Елек өзенінің ... ... оба – ... онда ... ... мен Оңтүстік Орал өңірінің ертедегі көшпелілер
тайпаларының көсемдері мен әскери ақсүйектердің, ... ... ... Қазақстан. Сақтардың қыруар қорымдары Алтай аясынан, әсіресе
Ертіс пен оның салалары алқаптарынан, Қалба қыратының жоталарынан,
Шыңғыстау мен Тарбағатай бөтерлерінен кездеседі.
Шығыс Қазақстан сақ ... ... өз ... үш ... өткен: Майәмир кезеңі (б.з. дейінгі VII – VI ғғ.), Берел кезеңі (б.з.
дейінгі V – IV ғғ.) және Құлажүргін кезеңі (б.з. ... III – I ... ... ... салт ... ... бірге қоятын қабырлар
пайда болады. Бұл қорымның барша обасы «патша» мазары қатарына ... он үші ... ... 100м ... ... 8 – 10м ... ... – тиісінше 20 – дан 60м дейін, биіктігі 5м ... Бұл ... ... көсемдерінің жүздеген жылдар бойы қойылып келе жатқан ортақ
қорымы болғанға ұқсайды.
Белгілі археолог С. С. ... ... ... оба ... ... Қазақстан сақтарының мәдениеті мен өнері жөнінде аса қызықты
материалдар берді.
Киім – кешек сән үшін тағылатын, бүркіт тәрізді, ... ... ... ... таналар, түйреуіштер табылған. Жұқа алтын фольгадан
қабан бейнесі қиылған. Қанатын жайып жіберген құстар бейнесіндегі
қапсырмалар да әсем – ақ. ... ...... ... ... ... де көп ... қорғаны б.з. дейінгі VII – VI ғғ. салынған деп есептеледі.
Жетісу мен ... ... Бұл – сақ ... ... ... аймақ: тиграхаудтар – Жетісуда, ал массагеттер Арал өңірі мен
Сырдария бойында өмір сүрген.
Сақ тайпалары көп қоныстанған орталықтардың бірі – Іле ... ... ... Түрген, Кеген, Алексеев оба – мазарлары тап осы ... ... сақ ... өз ... екі ... басынан өткерген:
ерте кезеңі (б.з. дейінгі VIII – VI ғғ.) және кейінгі кезеңі (б.з. дейінгі
V – III ғғ.). ... ... ... ... ... ... ең толық
мәліметі б.з. дейінгі 1 мың жылдықтың орта кезіне жататын ... және Есік ... ... ... ... Іле өзенінің оң
жағалауындағы Шылбыр деген жерде, ол 31 обадан тұрады. Қорымның барша
обалары екі топқа бөлінеді: үлкен обалар – диаметрі 45 м – ден 105 м – ... ... 6 -18м, орта ... – диаметрі 25 -40м, биіктігі 5 – 6м,
шағындары 6 -20м, биіктігі 2 м – ге дейін. Үлкен Бесшатыр обасы ... ел – ... күні ... ... ... қалдырады: оның үйіндісінің
диаметрі 104м, биіктігі 17м. Бірінші Бесшатыр обасы үйіндісінің астында
шыршасының бөренелерінен қиылған там ... Ол ... ... мен
дәлізден – дромостан құралған. Тамның қабырғалары 15 қабат дөңбектермен
жабылған. Оның үстінен жіппен байланған қамыс ... ... Өлік ... ... ... соң ... таспен бітеліп тасталыпты.
Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы
Байтақ дала мен тау ... ... ... мал ... ... ... ... дамып, жетекші салаға айналуы және оның
егіншілікпен ұштасу дәуірі сақтар ... ... ... Бағы заман
авторлары сақтар туралы: «Олар әсте егіншілер емес, көшпелілер» деп
жазғанда немесе солардың тіршілігіне: «Еркін кеңістікке, от пен судың
молдығына қарай, бір ... ... ... көше ... - деп ... ... сынаржақ пікір айтқан. Шын мәнінде сақтар шаруашылығының
түр – түрі табиғи жағдайға, қала орталықтары мен сауда жолдарына алыс –
жақындығына байланысты ... ... ... ұзақ ... арналмайтын. Көшпенділердің негізгі малы
алыс жүріске бейімделген жылқы, түйе, қой болатын.
Жартылай көшпелі мал шаруашылығы тұрақты қысқы және ... ... ... ... ... ... ... үшін жертөлелер мен
жартылай жертөлелер салынған. Мұндағы жұрттың бір ... жаз ... ... азық – ... ... үшін ... ... егіншілікпен айналысқан.
Мал шаруашылығының осы түрі Шығыс Қазақстан мен Жетісуда, Орталық ... ... ... ... етек ... ... ... үшінші түрі – отырықшы шаруашылық болатын. Мұнда
халықтың бір бөлігі ұдайы егіншілікпен шұғылданып, отырықшы болып қалатын.
Ал оның ... ... ... ... ... ... мен ... өрістерге көшіп
кетіп, қайтып келіп отырған. Қазақстанның Оңтүстігінде – Сырдария мен Арыс,
Келес алқаптары солардың бірі еді. Және ірі қара мал ... ... ... ... әр ... ... мен ... қалың жұртының
өміріне өшпестей ізін қалдырды.
Жылқы өсіру сақтар мал шаруашылығының аса ... ... ... ... ... жүргізілген қазу жұмыстарының материалдарынан
жылқының екі тұқымы болғаны анықталды. Оның біреуі басы үлкен, аяғы ... ... ... жылқы, ал екіншісі – шоқтығы биік бойшаң, сымбатты
жылқы, оны қарулы жауынгерлер мінетін ... ... ... ... кезде табылған 80 ат қалдығының
материалдары бойынша жылқының төрт тұқымы ... ... Ірі ... ... селекция нәтижесінде пайда болған. Оларды көсемдер мен текті
батырлар мінген.
Жылқының жаңа тұқымын шығару ісіне желдей жүйрік сәйгүліктерімен аты
шыққан Ферғана, Бактрия, ... ... ... ... асыл ... ... Таңдаулы ереуіл (әскери) аттарды көшпелілер жоғары
бағалаған, егер иесі қаза тапса, аттары иесімен бірге кететін ... үйге ... ... ең ... ... бірі ет ... жүн мен тері беретін қой еді. Қазбаларға қарағанда, сақтарда маңдай
алды ... ірі ... көп ... Олар ... қазіргі құйрықты
қойлары тұқымына жақын болған.
Сақтар арасында қоймен бірге түйе ... да кең ... ... ... және ... ... ... және шөлейт аудандарында
өркен жаяды. Түйе мініс және жүк көлігі есебінде де пайдаланылады, ... еті мен сүті ... ... ... өтейді.
Егіншілік пен суару. Қыстау маңындағы егін сақтарды астықпен
қамтамасыз еткен. Олар тары, арпа, бидай ... ... ... ... Шірік – Рабат, Бәшіш – молла, Баланды ... ... ... ... ... ... ... Евразияның далалары мен таулы алқаптарын сақтар билеп тұрған
кезеңде Батыс пен Шығысты, Жерорта теңізі аймағы мен ... ... ... сауда басталады. Б.з. дейінгі 1 мың жылдықтың орта
кезінде дала жолы пайда болады, бұл жолмен 40 – ... ... ... ... ... ... ... отырған, Хуахэның үлкен ирек
иінінен басталған жол Алтайдың Шығыс және теріскей сілемдерін, ... Қара ... ... ұлан ... ... өтіп, гректер мен этрустар
жеріне дейін жетеді.
Геродоттың сипаттауына қарағанда, дала жолы Қара теңіз өңірімен жүріп,
Дон жағалауына, сосын Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтар ... ... одан әрі ... ... ... ... ... аргиппилер
еліне жеткен, содан Моңғолия мен Қытайға кететін болған.
Осынау жолдың ұзыннан – ұзақ бір бөлігі Қазақстанды кесіп өтеді. ... мен Иран ... осы ... ... ... ... олардың
жұрнақтары Алтайдағы Пазырық обаларын қазған кезде табылды.
Сақтар қоғамы. Сақтар қоғамы қалай ұйымдастырылған еді – деген сауал
осы кезге дейін ... ... ... ... деректерде өздерінің дәулетіне, шұғылданатын іс - әрекетіне,
рөліне қарай сақтар қоғамына адамдардың қандай тобы ... ... өте ... рим ... ... ... Руф қана сақтарда тәңір егіншілерге –
соқа мен қамыт, жауынгерлерге – ... мен оқ, ...... ... ... ... ... аңызды қайталап айтады.
Осыған сүйеніп, сақ қоғамында халықтың үш тобы ... деп ... ... олар – ... ... ... ... аты «арбада
тұрған», «ратайштар»); абыздар жігі – олардың танымал белгісі құрбан табақ
пен айрықша бас киім ... ... ... ... жігі ... жегетін екі өгізі барлар жігі. Аты аталған осы жіктердің
әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге – қызыл және
сары – қызыл, ... – ақ, ... – сары мен көк ... ... мен ... ... ... тоқталып өту керек.
Бәрінен де бұрын сақ тайпаларының көсемдері әскери жіктердің өкілдері
болған. Гректер осыларды басилевс – ... деп ... ... мен
патшалардың белгісі жебелі садақ екен. Патша садағын баласына әрі
мұрагеріне тапсырып отырған, сол себепті жауынгерлер мен патшалар зиратына
садақ пен ... ... ... Есік ... ... сақ ... бірге бұл жәйт сақтарда ертедегі таптық қоғам, бәлкім,
мемлекеттің болғанның куәсі секілді болып көрінеді.
Қаңлылар
Кангюй ... мен оның ... ... ... ... ... Ол оны ... жерін Сырдария
өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп ... ... ... туралы хикаяда» берген түсініктемесінде ол ... ... ... Ұлы жүзі мер Орта жүзі ... ... ... жағындағы далаларды алып жатыр» деп ... ... ... туралы былай делінген: ... ... ... ... ... 2000 м жерде
жатыр. Бұл әдетте 2000 әскері бар ... ... ... ... ... ... және күшінің аз ... ... ... ... ... ғұндардың билігін таниды.
Үлкен хан ... ... ... ... ... ... суреттеу» деген тарауында кангюйлерге арналған ... онда ... ... былай делінген: «Кангюй билеушісі
Лоюень елінде, ... 12 300 м ... ... ... Ол ... тәуелді емес. Әміршінің ... ... ... жеті күнде жетуге болады. Халқы 120 000 отбасы,
600 000 ... ... ... саны 120 000 ... ... ... ... Кангюйлер шығысында ғұндарға бағынады. ХХ ... ... ... орналасу мәселелері жөнінде негізінен ... ... ... ... ... дейінгі қос өзен
арасындағы кең байтақ жерді алып ... ... ... ... ... сағасынан Ташкентке дейінгі
алқапта шоғырланған, ал байырғы ... ... ... орта
ағысынан сол өзен мен Шу ... ... ... ... ... қалыптасты. Бірінші көзқарасты С.П.Толстов
мейлінше ... ... ... жерлері шығысында ... ... ... ... ... және ... ... батысында Бұхара жазирасы мен ... ... ... былайша орналасқан:
1. Сусе – ... ... ... Фума – Зеравшан өзеніндегі Кугшания облысы.
3. Юини – Ташкент ... Цзу – ... ... - бұл мемлекеттің орталығы болған хорезм.
С.П.Толстовтың бұл ... ... ... ... ... ... ... Талас өзенінің бойымен өтеді деп
санады. ... ... ... ІІІ ... ... ... ол Іле өзеніне ... ... ... иелігі Сырдария өзенінің бойында ... ... ... ... ... фулю – ... ... батысынан
Қазалыға дейінгі; Сусе – Сырдарияның орта сағасы, Арыс ... ... ... Юйни – Ташкент ... ... ... ... ... Кангюй – ... ... ... ... – Жеті асар ... ... қала жұртының мәдениеті мен ... ... ... бар. ... кангюйлердің байырғы жерлері, атап
айтқанда Сырдарияның орта ... ... ... ... бойынша, неғұрлым ертедегі ... ... - ... ... ... мен ... Шахнамада
аңызға айналдырылған. Кангха нақ ... ... Ол ... ... ... ... елін ... орналасқан деп көрсетуді ұсынған ... бұл ... ... зерттеушілері мен ежелгі
орта Азия тарихының саласындағы ... да ... ... алды.
Сонымен, кангюйлер Сырдария өзенінің орта сағасының солтүстік жағын
мекендеген және ... ... ... ... ... деп ... айқын айтуға болады.
Саяси тарихы.
Ертедегі алуан түрлі жазбаша ... ... ... аты
б.з.б. XIV ғасырдан бастап мәлім болғанымен, Орта ... ... ... ... ... жақсы білетін, антик авторлары
кангюйлерге ... ... ... ... «Қан ... ІІІ ... ІІ ... көтерілген ел деп ... Бұл ... ... ... ... ... еді.
Егер б.з.б. ІІ ғасырдың екінші ... ... ... оңтүстігінде юечжиге, о ... ... ... ... ... І ... мұндағы жағдай
өзгереді. Егер Чжай-Цянь юечжи әскерлерін 100-200 мың, ал ... 90 мың деп ... ... енді кангюй әскерін
100 мың ... Бұл ... Орта ... қос өзен ... ... ... ... сол жағалаудағы
Бактрияға ығысуы, ... ... орын ... жеке-жеке бес
иелікке бөлінгенін, мұның өзі ... ... ... әкеп ... қоймағанын, ол ... ... ... ... ... ... ... атап
өткен жөн. Сол ... ... ... ... ... ... иелігі пайда болса ... ол ... ... ... ... ... ... Яньды (Орал өңіріндегі
сармат ... ... ... ... жөнінде кангюй
билеушілері өздерін тәуелсіз, тіпті ... ... бұл ... І ғасырдың аяғында Батыс өлкесіндегі хань ... ... деп ... ... ... ... және ... елшілеріміздің алдында бас июге ... ... ... ... ... елшілерінен төмен отырғызады.
Тамақты әуелі солардың княздарымен ақсақалдарына, ... соң ... ... ... Ал ... Ферғана-Қытай соғысының
барысында, кангюйдің араласуы ғана ... ... ... қалды және ферғаналықтарға ... ... ... Кейіннен б.з.б. 41-46 жылдары кангюйлердің
билеушісі ... ... ... ... ... ... ал үсундердің одақтасы ... ... ... ... ... ғұндардың державасы солтүстік және ... ... еді. ... ... ... шаньюй Хуанье,
тегінде, ру ақсүйектердің және ... ... ... ... білдірген болар, Қытайға ... ... және ... ... шарт жасасты. Чжи-чжи оңтүстік
ғұндарды ... ... ... ... ... ... ... кейін байырғы ғұн ... ... ... ... ... ... ... күш алған оның
үстіне қытайлар қолдаған ... ... тұра ... Өз ... ... І ... орта шенінде кангюйдің шығыстағы
шекарасына ... ... Міне сол ... ... усундерге де,
қытайларға да бірдей қарсы тұратын ... ... ... күш ... ... ... ... болатын Чжи-Чжиге
кангюй билеушісі өз ... ... өз ... ... ... ... өз ... бір бөлігін оның басқаруына береді.
Усун ... ... ... ... ... ... ... усусндерді біржола жеңе алмайды. ... ... ... ... ... ... түрде орындай алмады да, ... ... ... Оны ... ... әдет ... ... ұстағысы
келмеуі ұшықтыра түсті. Ол кангюй билеушісінің ... ... ... және ... қарапайым адамдарды өлтірді немесе
оларды Дулай ... ... ... ... ... ... ... талас өзенінің бас жағына кетті де,
сонда өзіне қала сала ... ... ... 500 адам ... ... бар. ... ... мен Парфия билеушілерінен
салым ... алып ... ... ол ... ... де ... ... алса керек. Екі жыл бойы салынған қала ... Ол екі ... ... оның ... алғаш, ал
ішкісі мұнаралары бар топырақ болатын. Ішіне құрылыстар мен ... ... мен оның ... ... ... ... ... мен оның усундерге шапқыншылықтарын жалғастыра
беруі ... ... ... авлаңдатты Чжи-Чжиді дипломатиялық
жолмен ... ... ... ... солтүстік
ғұн шаньюй Чжи-Чжи мен соғысуға дайындық бастайды.
Шаруашылығы.
Кангюй ... алып ... жер ... - ... және
ландшафтық географиялық көрсеткіштері ... ... ... ... Мұнда тау ... ... тау ... аңғарлары, кең байтақ дал ... ... ... де бар еді. ... ... ... ... шаруашылық қызметінің негізгі бағытын ба географиялық
орта анықтады. Оның ... ... ... ... ... ... ... тартылуы мен, шаруашылықтың белгілі
бір түрінің даму ... ... ... арал ... ... ... алқабында ертедегі және ... ... ... дамып ежелгі ... мен ... ... ... көшпелі) мал шаруашылығы мен суармалы
егіншілікпен айналысқан тұрғындар ... ... ... ... Бұл ... ... ... қызметі
қарапайым суландыру негізіндегі егіншілік болды. Бірақ ... ... ... өзінде-ақ мысалы: ... ... ... ірі Зах паналы (20 ... ... ал ... ханарлық паналы тартылды.
Жеті асар алқабында тұрақты ... ... ... ... тоғандарды, көп еңбек жұмсау керек ... ... ... ... көлдете жайып суару түрі басым
болды. ... ... ... ... ... ... ескі суммаларында бөгет салынған тармақтары ... ... ... ... ... мен ... ... арықтар тартылған жергілікті ... ... ... ... төңірегін аэрофотосуреттерін ажыратып
қарағанда ... ... ... мен ... ... ... ... қоныстарының бәрінен ... ... ... ... қалдықтары бақша ... ... мен ... ... ... ... өрік және т.б.) дән
сүйектері ... ... ... зат сақтайтын ұрадан қор ... қыш ... мен ... ... ... ... ... Олардың ішінде ең көбі, ... ... ... сүйектері. Палеозоологтар елін, таутеке, арқар, ... ... ... ... ... сүйектерінде бөліп көрсетеді.
Үйрек, қаз, ... ... суда ... және ... ... ... ... сүйегінен жасалған ине, біз.
Қазақстан аумағындағы ... мал ... өте ... ... ... ... жайылымдардың маусымдары бойынша бөлінуі
тән екенін және көшіп-қону ... ... ... болатыны
ескере келіп, пангюйдің ... ... ... ... ... жазғы жайылымы мен билеушінің ордасы ... ... ... мүмкін деп жорамалдауға ... ... ... қалалары мен қоныстары жергілікті ... ... ... қамтамасыз ететін қолөнер орталықтарына айналды.
Зерттеушілер ... ... ... қамтамасыз ететін
ыдыстардың ондаған түрін ... ... ... ... ... Тамақ дайындауға пайдаланылған, сұйықты тасу және ... ... ... тұтынылған. Азық-түлік жерге қазып орнатылған
үлкен ыдыстар көзелерде ... ... ... ... ... ... ... кеселер де болды. Әдеттегі бұйымдар
ішінде зор көркемдік талғаммен ... ... ... ... ... есінде қыш ... әлі ... ... ... тұғырда таспалау әдісімен ... ... және ... ... үшін ашытқы қаптама
жылтырату, ойып ... ... ... ... ... ... пештерде жүзеге ... ... ... әдеттен тыс қарапайымдылығының дәстүрлілігін үнемі аттап
көрсетеді. Кангюйлер ... ... мен ... ... металл бұйымдардың табылуы ... ... ... ... ... ... үшін ... жетекші орталықтары Шаш-Илақ ... ... ... Нақ осы ... ... ... жергілікті кен
негізінде темір және полиметалл өндіру, ... мен ... ... ... ... ірі металлургия ... ... ... ... ... қала ... Оның ... 50
гектарға жеткен, металлургия өндірісінің іздері ... ... ... ... мен ... қалдықтар
металлургияның түрлі салалары ... ... қола құю, ... ... дәлелдейді. Шеберханалардың өніміне қорғаныс және
шабуыл ... ... ат ... ... ауыл ... ... соғылған бұйымдар кірген. Кангюйлердің
қабірлерінен әдетте ... ... ... ... ... ... табылады. Темір тағалар, шегелер, ілмектер,
қапсырмалар, түсті ... ... ... ... білезіктер,
алқалар, айылбастар, инелер, біздер ұшырасады. ... ... ... ... ою оятын қол өнер ... ... ... ... мен ... ... істелген.
Қанжарлардың қырларында, әртүрлі қобдишалардың, құтылардың ... ... ... ... ... көбінесе об-
өрнектермен сурет салынған ... ... ... ... ... үшін дәстүрлі саласы жүн өңдеу болған.
Одан киім, киіз және ... ... ... ІІ ... ... ... ... хабарларына қарағанда Жетісу
аймағында атақты үйсін ... өмір ... ... мәліммметтер
кездеседі. Үйсін тайпалары кейіннен сол ... ... ... Ұлы ... ... ру. ... ... қазақ халқының тарихында ерекше орны бар
тарихи ... ... ... көп ... ... тарихнамалық қарына келер болсақ, зерттеуші Н.Я. ... ... ... ... ... тарихының негізгі деректік
қорлары кездеседі. Үйсіндер ... ... ... Н.Я. ... ... В.С. ... Ю.А. ... Н. Мыңжан үйсіндер тарихына мол үлес
қосқан. Бұл ғалымдардың еңбектері үйсіндердің ... ... ... ... бойынша Іле өзенінің оңтүстігіндегі Іле ... ... ... ... ... Үйсін тауы беп атаған. Халқымыздың
тарихына ... мән ... оны ... тарихшы ретінде жазған атақты ғалым
А.И. Левшин өзінің еңбегінде бұл Қытай жеріне кіріп ... ... ма ... ... ма ... сауалға нақты ешнәрсе айта ... ... Ал ... ... ... Іле өзенінінің оң жағы болсын сол
жағы болсын б.д.д. ІІІ ғасырларда ежелгі үйсін тайпаларының өмір сүргендігі
толығымен дәлелденген. ... ... ... ... В.В. ... ... ... мән берген. Ғалым халқымыздың тарихына байланысты алғаш
рет «Жетісу очеркі» атты көлемді еңбегін жазды. В.В. Бартольдтің ... ... ... ... ... Ферғана, Күшпен Шершинге дейінгі
Қытай Түркістаны аралықтағы Манглай Сүбе облысының жері де Жетісудың ... ... ... бұл ... ... ... тайпаларының бірі
дулаттардың жері деп көрсетеді /15/. В.В. Бартольд дулаттардың жері ... деп ... ... Н.А. ... ... ... ... дулу тайпасы шығыстан
хундармен бірге Батысқа қарай ... ... атап ... ... ... ... ... ойымша бүгінгі дулаттар ертедегі орхон-енисей
түріктерінің тура ұрпақтары (Y-YІІІ ғғ.) деп көрсетеді /17/. ... ... ... және т.б. ... ... қазақ халқының құрамына сол
атауман енген Ұлы жұздің рулары екендігі айқын.
Тарихшы Н. ... ... ... ... ... ... ... «Малый Ючежы» деген ұлыстарды Ұлы жүз және Кіші жүз ... ... ... Бұл ... шығыста көршілес өмір сүріп ақыр аяғында
олардан теперіш көріп, Жетісу жеріне келіп, ... сақ ... ... тайпасымен ... ... ... С. ... пікірі бойынша мүмкін Ұлы жүз деген
сөзді қытай ... ... деп ... ... ал оның өзі ... ... ... болған соң, қайтадан бұрынғы Ұлы жүз сөзі ... ... ... ... ... ... судың молдығына байланысты бұл өлкенің құрғақ табиғатына
қарамастан отырықшылық күй кешкен. Бұл ... ... ... ... ... ... мекендеген тайпалардың тұрақты қоныс-жайларының даму
тарихын сонау көне дәуірден бастап, архитектуралық қоныс жүйесінің бүгінге
дейінгі ... ... ашып ... /19/. Бұл ... ... ... ... жұмысын жүргізген археолог-тарихшы А.Н.
Бернштамның қазақ халқының тарихына сіңірген еңбегі өте зор. А.Н. ... ... және ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарының арқасында археологиялық ескерткіштерді ... ... ... ... баса ... ... /20/. ... ескерткіштердің
материалдық жағына сүйене ... ... ... ... ... ... ... келмегендігін олардың таза Жетісуды мекен
еткен үйсіндер болғандығын дәлелдей отырып, ... ... ... ... жылы ... ғылыми академия ашылады. Соған орай үйсіндер
тарихын зерттеу ... ... ... Жетісу аймағына жүргізілген
зерттеулердің барысында болған К.А. Акишев Жетісу ... ... ... ... ... ... отырып, олардың мәдениетінің өзара
ұқсас болғандығын атап өтеді. Сондай-ақ үйсін ... сақ ... ... ... ... да атап ... ... Алматы облысының
Кеген ауданының Ақтас қыстағынан алынған материалдарға сүйене отырып, үйсін
тайпаларының негізінен үш ... ... ... ... ... ... б.з. І-ІІІғасырында, екінші – ІY-YІ ... ... ...... ... ... ... өмір кешкен кезеңі. Бұл
кезеңдер қазба жұмыстарының кезінде ... ... ... ... ... Археолог ғалым Г.А. Кушаев Іле бойындағы сақ-
үйсіндердің б.д.д. Y -ІY ғасыры мен б.д. ІІІ-ІY ... ... ... ... ... ал одан кейін ... ... ... ... Сол ... ... Г.А. ... пен К.А.
Акишев өз еңбектерінде үйсіндердің әдет-ғұрып, ... ... ... материалдарға талдау жасай отырып, үйсін тайпаларындағы
салт-сана, әдет-ғұрыптардың қазақ халықнда да ... ... ... үйсін тайпаларының көкке (көк тәңірге), жерге (жер
анаға), суға (су анаға), отқа (от ... ... айға және т.б. ... ... ... сақталғандығын жазады /21/.
Іле өзенінің сол жақ жағалауына зерттеу ... ... ... Агеева мен А.Г. Максимова зираттарға жұмыстар жүргізіп, ... ... ... ... сондай-ақ қорған оның
шетін таспен қоршайды, осы тасқа дейін келеді ары ... ... ... ... ... ... табынушылықтың болғандығын айтады /22/.
Бұл қазақ халқына тән діни наным-сенімдер болып табылады. Яғни, қазақ халық
ерте кезде қайтыс болған ... ... ... ол ... ... ... қолдайды деп сенген. Сондықтан соғы шайқасына кірген
кезде немесе атй бәйгеге шапқанда қазақтың ... ... ... яки сол ... шыққан батырлардың атын ұран етіп шақырып, олардың
аруағынан медет күткен. Жетісу аймағ ынан ... ... ... ... туындысы. Ғалым К.А. ... ... ... ... ... Жетісудағы қысаулар тұрақты болған деп
дәлелдеген. ... ... ... ... ... ... салт-санасы
және мал шаруашылығымен қатар сондай-ақ этникалық құрамында ... ... ... тыс қалмағаын.
Үйсін тайпаларның этникалық құрамы турасында зерттеушілерің екінші
тобына Қазан ... ... Ю.А. ... С. Аманжоловты,
В.В. Восторовты атауға болады.
Зерттеуші Ю.А. Зуев өз ... ... ... ... ... ... жасап, үйсіндердің түркі тілдес болғанын дәлелдейді. Ал
зерттеуші С. ... ... ... ... тілдестігі жайлы зертеуінде
үйсін, дулат тайпаларының тілі туралы дау-таласты қарачстырып өзіндік ... /23/. Ал ... В.В. ... дәне Н.А. ... ... қыпшақ тайпаларынан басқа тайпалардың барлығы түркі
тілдес емес деген қате пікірді дәлелдеген. Ғалым өз кезегінде ... ... және ... ... ... ... дәлелдер келтірген. Ғылыми
жағынан күнбилердің есімдеріне, жер-су аттарына сұрыптама ... ... Сол ... В. ... Ұлы жүз ... ... ... ғасырдың аяғында келіп қоныстана бастаған деген пікірі ешқандай шындық
тұрғысына келмейді.
Жетісу аймағын мекен еткен тайпалардың антропологиялық жағынан ... да ... ... тыс ... ... Ұлттық Ғылым
академиясының короспондент мүшесі ... О. ... ... көне ... мен жаңа ... қазақтардың яғни 500-600
жылдарға жуық аралықта олардың антропологиялық жағыанан онша ... ... ... ежелгі этникалық топтармен соңғы ... ... ... ... байланыстың үш мың жылға созылған ұзақтығына
қарамастан арада өте ... ... бар ... ... /24/. ... үйсін тайпаларының көздері көк делінсе, ал археологиялық
деректер үйсіндердің европойдтық ... ... ... отыр ... ... ... орналасқан обадан табылған 50 адамның бас сүйегінің 44
–і европейдтық болса, ... ... ... ... болғанын зерттеуші
О. Исмағұлов дәлелдеп көрсетеді. Бұдан біз бүгінгі осы күнгі қазақ ... ... ... қалауға үйсін антропологиялық типінің
үлкен ... ... ... ... қазақтарының көптеген рулары үйсін
антропологиялық типтің нәсілері екендігі айқын. Қытай жазба ... ... ... ... ... өкіметімен терезесі тең дәрежеде
саяси қарым-қатынаста болған үйсіндер туралы ... ... ... Осы ... ... отырып, үйсіндердің қай тілдік семьяға
жататындығы туралы ... XІХ ... бері ... көтеріліп келеді. Осы
уақыт аралығында үйсіндердің тілін иран, түркі тілдеріне жатқызды. Сондай-
ақ ... тілі орыс ... ... деп айтатындар да болды. Жапондық ғалым
Сиратори «Ханзуша» ми деген әріп хан әулеті тұсында «би» деп атап ... ... ... ... ... деп дәлелдеді. Зерттеушінің бұл
пікірімен келісуге болады. Себебі қазақ халқының тарихында Майқы би, ... ... би, ... би, ... би және тағы да ... ... ... Бұл
мәселеден ежелгі үйсіндердің қазіргі қазақ халқының арғы ... ... ... ... ... ... ... батысқа қоныс аударудан
бұрын ежелгі қазақ тайпаларымен тығыз ... ... Олар ... үйсін, қаңлы, тағы басқа тайпаларды билеген. ... ... ... ... уйсін, қаңлы, алан жерлеріие келіп, одан соң
шығыс ... ... ... Осы кезде һұндердің бір ... ... ... ... ... алан ... ... оларға
сіңісіп кеткен. 5-ғасырда Еділ мен ... ... һұн ... ... ... бір ... қайта толқып, қазақ даласына келіп,
олардың кейінгі үрпақтары оғыз, қыпшақ, ... ... ... ... бір ... ... ... құ-рамына қосылып, ... ... ... үлес ... ... үшін ... қазақ халқын құраған қайнардың бірі деуге болады.
Жоғарыда баяндалған үйсін, қаңлы, алан ұлыстары ... ... ... және ... ... болды, тіпті олар аралас-құралас
ғұмыр кешті. Кейбір тайпалар ... ... ... біресе қаңлылар
ұлысының құрамына кіріп ... ... ... ... ... ... келе ... бір бөлегі үйсін, қаңлы, аландарға қосылып кетті. Ал
қаңлылардыц кейде үйсіндерді, кейде аландарды өз қол ... ... де ... Бұл ... арасында айырбас сауда жүріп жатты. Бұл қарым-
қатынастар оларды бір-біріне жақындата берді.
Кейінгі кезде жүргізілген ... ... ... уйсін,
қаңлы, алан ұлыстарының дәуірлеген кезі — темірден ... ... ... ... ... кезі ... ... қаңлылардың,
алаңдардың және басқа тайпалардың мәдениеті сақ тай-палары ... ... және ... түрі ... Бұл ... ... мәдениетінің
негізгі элементтерін қамтып, оны ары қарай дамытты». Бұл ... ... ... ... даму ... ... еді.
Әдебиеттер тізімі
1. 1-том Алматы “Атамұра” 1996ж 245-248 б, 258-260 б.
2. Түрік халық тарихы Алматы “Білім” 1996ж 26-44 ... Көне ... 103-108 ... ... халық энциклопедиясы Алматы 2000ж 268-270 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Көне әдебиет көгіндегі көк бөрі фантастикалық бейнесі21 бет
Көшпелілер туралы түсінік21 бет
Сақ тайпалары5 бет
Темір дәуіріндегі тайпалық одақтар16 бет
Қаңлылар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті1 бет
Үйсіндер. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті2 бет
Сақтар жайлы11 бет
Ежелгі қаңлылар33 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь