Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі. Экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау

Кіріспе
І Тарау. Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі.
1.1. Б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы Қосөзенде орын алған саяси бытыраңқылық.
1.2. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі саяси үстемдікке ие болуы.
1.3. Ежелгі Ассирия мен Хетт патшалығының саяси тарихы.

ІІ Тарау. Хаммурапи заңдары бойынша Ежелгі Вавилонның экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау.
2.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
2.2. Ежелгі Вавилонның қоғамы және оның әлеуметтік құрылымы.
2.3. Ассирия мен Хетт заңдары.
2.4. Ежелгі Шығыс елдерінің заңдарын мектепте оқыту әдістемесі.

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Ежелгі дүние тарихы – ең бірінші таптық қоғамның пайда болу, өсу, даму және құлауының тарихы. Бірінші тапқа бөліну, таптық езу, қанаушылық, құл иеленуші қоғамда: меншік иесі, құл иесі – толық құқықты еріктілер мен еріксіз, өзі біреудің меншігі болған құлдар арасында болды, ежелгі дүние тарихы осы құл иеленуші қоғамның, құл иеленуші елдердің (Шығыстық, Батыстық), мемлекеттердің тарихы.
Ежелгі дүние тарихын оқығанда осы құл иеленуші қоғамның, таптық қоғамның қалай пайда болғанын, қандай түрде болғанын, әр елдер үшін өзіндік қандай ерекшеліктерінің, өзгешеліктерінің, әлеуметтік – экономикалық және саяси дамудағы айырмашылықтардың немен байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам қоғамының даму процесіндегі көптеген күрделі мәселелерді экономикасының дамуындағы, саяси биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Құл иеленуші қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму дәрежесіне қарай: төмеңгі, жоғарғы екі сатысы болды. Бірінші төмеңгі сатысы – шығыстық патриархалдық құлдық деп аталды. Онда құл негізгі өндіргіш күш емес, негізгі өндіруші күш ерікті қауым мүшелері – шаруалар, жаулап алған елдердің бағынышты тұрғындары /түрліше салықтар төлеп, көптеген міндеткерліктер атқаратын/ қаналушы тап, мұнда құлдардың еңбегі шаруашылықта қосымша орында ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық саласында да кеңінен, көптеп пайдаланылып, құлдардың негізгі өндіргіш күшке айналғаны антикалық /Ежелгі Греция мен Ежелгі Рим/ көне заманда болды.
Соңғы уақытта біраз Шығысты зерттеуші тарихшылар Хаммурапи патшаның тұсындағы Вавилонда да классикалық құл иелену болды дегенді айтып жүр. Сонымен құл иеленуші қоғамның жоғарғы классикалық, төмеңгі – патриархалдық сатылары болды.
1. Белявский ВЛ. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. М., 1971.
2. Винклер Г. Вавилонская культура в ее отношении к культурному развитию чело¬вечества. М., 1913.
3. Вулли Л. Ур халдеев. М., 1961.
4. Грибов Р.А. Земельные отношения в Мари//Вестник древней истории. 1970. № 2.
5. Грибов Р.А. Воинская и трудовая повин¬ности в Мари//Вестник древней истории. 1972. № 3.
6. Дандамаев М.А. Рабство в Вавилонии. М., 1974.
7. Дандамаев М.А. Вавилонские писцы. М., 1983.
8. Делич Ф. Библия и Вавилон. СПб., 1912.
9. Дьяконов И.М. Общественный и госу¬дарственный строй древнего Двуречья (Шу¬мер). М., 1959.
10. Дьяконов И.М. Люди города Ура. М, 1990.
11. Клочков НС. Духовная культура Вави¬лонии: Человек, судьба, время. Очерки. М., 1983.
12. Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки хозяйственной жизни. М., 1988.
13. Клима И. Общество и культура древнего Двуречья. Прага, 1947.
14. Крамер С.Н. История начинается в Шу¬мере. М., 1965; 2-е изд. М., 1992.
15. Кьера Э. Они писали на глине. М, 1984.
16. Ллойд С. Археология Месопотамии. 2-е изд. М., 1984.
17. Мартиросян А.А. Деловой дом Эгиби: Вавилония, VI в. до н. э. Ереван, 1989.
18. Никольский Н.М. Частное землевладе¬ние и землепользование в древнем Дву¬речье. Минск, 1948.
19. Оппенхейм А.Л. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации. М., 1990.
20. Флиттнер Н.Д. Культура и искусство Двуречья и соседних стран. М.; Л., 1958.
21. Якобсен Т. Сокровища тьмы: История месопотамской религии. М., 1995.
22. Якобсон В. А. Возникновение писаного права в древней Месопотамии//Вестник древней истории. 1981. № 4.
23. Дьяконов И.М. Община на Древнем Во¬стоке в работах советских исследователей//Вестник древней истории. 1963. № 1.
24. Ильин Г.Ф. Древневосточное общество и проблемы его социальной структуры//Вестник древней истории. 1983. № 3.
25. Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых обществ. М., 1986.
26. Илюшечкин В.П. Эксплуатация и собст¬венность в сословно-классовых обществах (Опыт системно-структурного исследова¬ния). М., 1990.
27. Качановский Ю.В. Рабовладение, феода¬лизм или азиатский способ производства? М., 1971.
28. Кобищанов Ю.М. Теория большой фео¬дальной формации//Вопросы истории. 1992. № 4—5.
29. Коростовцев М.А. О характере древне¬восточного общества//Народы Азии и Аф¬рики. 1966. № 3.
30. Меликишвили Г. А. К вопросу о характере древнейших классовых обществ//Вопросы истории. 1966. № 11.
31. Меликишвили Г.А. Характер социально-экономического строя на Древнем Востоке (Опыт стадиально-типологической класси¬фикации древних обществ)//Народы Азии и Африки. 1972. N° 4.
32. Меликишвили Г.А. Об основных этапах развития древнего ближневосточного общества//Вестник древней истории. 1985. N° 4.
33. Неронова В.Д. Формы эксплуатации в древнем мире в зеркале отечественной ис¬ториографии. М., 1992.
34. Никифоров В.Н. Восток и всемирная история. 2-е изд. М., 1977.
35. Никольский Н.М. К вопросу о рабстве на Древнем Востоке//Проблемы истории до¬капиталистических обществ. 1934. № 7—8.
36. Никольский Н.М. К вопросу о ренте-на¬логе на Древнем Востоке (к вопросу о форме эксплуатации труда на Востоке)//Вестник древней истории. 1939. N° 2.
37. Общее и особенное в историческом раз¬витии стран Востока. [Сб. ст.] М., 1966.
38. Проблемы докапиталистических об¬ществ в странах Востока. [Сб. ст.] М., 1971.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
І Тарау. Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі.
1.1. Б.з.д. ІІ ... ... орын ... ... ... ... патшалығының Қосөзендегі саяси үстемдікке ие
болуы.
1.3. Ежелгі Ассирия мен Хетт ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі Вавилонның экономикасы
мен әлеуметтік дамуына ... ... ... Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
2.2. Ежелгі Вавилонның қоғамы және оның ... ... ... мен Хетт ... Ежелгі Шығыс елдерінің заңдарын мектепте оқыту әдістемесі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... – ең бірінші таптық
қоғамның пайда болу, өсу, даму және құлауының ... ... ... ... езу, ... құл ... ... меншік иесі, құл иесі – толық
құқықты еріктілер мен еріксіз, өзі біреудің меншігі болған құлдар ... ... ... ... осы құл иеленуші қоғамның, құл иеленуші елдердің
(Шығыстық, Батыстық), ... ... ... тарихын оқығанда осы құл иеленуші ... ... ... ... ... ... ... болғанын, әр елдер үшін өзіндік
қандай ерекшеліктерінің, өзгешеліктерінің, әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... болғанын түсіну жалпы
заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам ... ... ... ... ... ... дамуындағы, саяси
биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды, тарихи даму ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму дәрежесіне
қарай: төмеңгі, жоғарғы екі сатысы болды. Бірінші ... ...... ... деп аталды. Онда құл негізгі өндіргіш күш ... ... күш ... ... ...... ... алған
елдердің бағынышты тұрғындары /түрліше салықтар төлеп, ... ... ... тап, ... ... ... ... орында ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық
саласында да кеңінен, көптеп пайдаланылып, құлдардың негізгі ... ... ... ... ... мен ... Рим/ көне ... болды.
Соңғы уақытта біраз Шығысты зерттеуші тарихшылар Хаммурапи патшаның
тұсындағы Вавилонда да классикалық құл иелену ... ... ... жүр.
Сонымен құл иеленуші қоғамның жоғарғы классикалық, төмеңгі – патриархалдық
сатылары ... Осы ... ... ...... ... де түрліше
формалары болды. Бұл арада егіншіліктің бірінші шарты – жерді ... яғни ... ... ал оның өзі не ... ... не орталық үкіметтің ісі болып табылады. Шығыстық биліктің
әрқашанда да үш мекемесі болды; олар қаржы мәселесі /ел ... ... /ел ... және бөтен елдерді қанау/ және қоғамдық жұмыстар /ұдайы
өндіріс қамы/.
Ертедегі көне ... ... ... ... ... оқып түсіну,
өз жұмысына қажетті мәліметті танып ала білу тарихшы үшін оңай жұмыс емес,
ол үшін алдымен өз ... ... ... пікірін, әсіресе
ертедегі шығыс қоғамы – антикалық қоғам, бұл қоғамдардағы ... ... ... ... ... ... шығыстық бірінші түрі, антикалық,
екінші түрі туралы деректерді; таптық қоғам, таптар мен топтар, олардың ... ... оның ... ... ... саяси құрылыс, оның
негізгі түрлері туралы әр түрлі ғылыми еңбектерді оқып, пайдалану ... ... ... ... ... ... өз мамандығында, зерттеу
жұмысында пайдалана отырып ... ... ... ... ... – экономикалық және саяси сипатын анықтау біздің зерттеу
мәселеміздің ... ... ... ... ... ... ... көп, кеңінен
мағлұмат беретін деректер көзі ... ... ... болып табылады. Сонымен қатар, әр түрлі шаруашылық құжаттары,
хаттар, әдеби шығармалар мен антикалық авторлардың еңбектері де ... ... ... ... ... да ... ... береді.
Европалық ғалымдар Ж. Опперт пен Э. Хинкс және тағы басқа ғалымдар
бірлесе отырып, ХІХ ... 40 – ... ... ... ... қыш
тақтайшалардағы аккадтық сына жазудың кілтін тапты. Аталған ... ... ... оқып – ... үлкен бет – бұрыс ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеу кешігіп басталды. Рас, өткен ғасырда табылып
зерттелген египет және аккад ... ... ... және
Ассириямен әскери қақтығыстары және дипломатиялық байланыстары болып тұрған
Ұлы Хетт патшалығы ... ... ... Кіші Азия мен ... ... хетт ескерткіштерімен танысу әлі үстірт және материалдық мәдениетті
зерттеу түрінде болатын.
Тек, 1906 жылы ғана ... ... ... ... Г. ... ... (осы ... Анкараның шығысында) жүйелі түрде қазуға
кіріседі, оның астында Хетт ... ... ... бар болып шығады.
Хетт патшаларының сарайлары қазылып, одан сына жазу ... бар ... ... әр ... тілдерінде жазылған саз балшық тақталары
табылған.
1915 жылы бұл ... ... және ... ... ... чех
ғалымы Б. Грозныйдың еңбегі зор болды.
Бұл арадан көп мөлшердегі сына жазба құжаттарымен ... ... ... иероглиф жазулары да табылған. Сырт көріністері ... ... ... ұқсас болғанымен, жақынырақ танысып қараған
адам оның өзіндік ерекшеліктерін де байқай ... Хетт ... ... хетт ... ... ... ... аймағында қолданылған. Хетт
жазу-сызуын және тарихын зерттеу ісінде көптеген ... ат ... ... құл ... үлкен рөл атқарғанына көңіл аударды.
Хетт жазуларын зерттеу хетт халқының әр түрлі ... ... ... ... қалыптасқанын көрсетті. Олардың ежелдегі
этникалық түп негіздері - абхаз-адыгей ... ... ... ... сүйенсек, Кавказбен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... ... тобына жататын тілдерде
сөйлейтін өзге тайпалар келіп қосыла ... ... ... славян
(мысалы, суды "вадар" деуі), латын, т.б. тілдермен ұқсастық белгілері бар.
Мемлекеттік бұл тіл ... ... ... тілі (Неса қаласының атымен) деп
аталған. Бұл тілде хеттардың ... ... ... және өзге ... ... ... Несит тілінде сөйлеген тайпалар Каспиий теңізінің
жағасынан келді ... ... ... ... ... ... ... тілде сөйлейтін және өзіндік
дәстүрлерін сақтаған өзге тайпалар келіп қосылып отырған. ... ... ... ... араласып, сіңісіп кетушілік болмаған.
ХІХ ғасырдың 90 – жылдарындағы тағы бір ... ... ... ... ... Ф. ... аккад тілінің сөздігі мен грамматикасын
құрастыруы болды. Негізінен Ежелгі ... ... ... дерек көзі,
басты белгісі болып ... сына жазу ... ... ... ... ... Месопотамияға алғаш ғылыми саяхат ... ... К. ... болды.
ХІХ ғасырдың аяғынан бастап Месопотамияның тарихы туралы ... шыға ... ... ... неміс тарихшылары К. Бецольд пен Б.
Майснердің және де американдық зерттеушілер А. Олмстэд, А. Л. Оппенхеймнің
еңбектерін ... атап ... ... Қосөзен мемлекеттерінің саяси құрылысы туралы 40-50 жылдары
құнды ... ... ... ... Т. ... болды. Сонымен қатар
ежелгі шығыс тарихын зерттеуде қалыптасқан ... ... ... ... Вавилонның мәдениеті, оның даму ... ... ... жазған тарихшылар қатарына Ф. Деличті, Г. ... ... және Эд. ... ... ... Месопотамиядағы жер қатынастары туралы әледік деңгейде ... ... ... ... бірі А. И. ... ... ... қатынастар туралы жемісті еңбекті авторы ... ... атап ... ... 50-90 ... ашылған көптеген ғылыми
жаңалықтардың авторы ретінде орыс ассириологиясының көрнекті өкілдерінің
бірі М. А. Дандамаеваның еңбектері ... ... ... оқуда баға жетпес
көмекші құрал болып табылады.
Хаммурапи патша ... ... ... ... ... ... Оның өмір ... жылдары (б.з.д. 1792 – 1750 жж). Бұл кез
Вавилонның бүкіл Қосөзен ... ... ... ... орталығына
айналған кезі, бұл кезден сақталған жазба деректер көбірек те, әр түрлі.
Солардың ішіндегі Вавилон ... ... ең ... жан – ... ... әр ... да мәлімет беретіні – осы Хаммурапи патшаның заңдар
жинағы.
Заң жазылған биік базальт бағананы 1901 – 1902 жж ... ... ... ... болған Сузы қаласын қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа ... күн ... ... және ... ... ... Хаммурапи патша бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі ... сына ... ... ... патша заңы. Негізінен заң үш ... ... ... ... және ... Заңның кіріспесінде заң шығарушы ... ... ... ... еліне еткен еңбегін баяндайды. Заң
статьялары Хаммурапи патшаның үстем тап – құл ... ... ... ... ... ... ... болғанынан мәлімет
береді.
Хаммурапи патша заңы б.з.д. 2000 жылдықтағы ... ... ... ... ... Шығыстың әлеуметтік дамуы, таптар мен топтарға
жіктелуі, олардың арасындағы қарым – қатынастар, шаруашылығы, ... ... ... ... және жан – ... ... береді. Заң жазылған
бағана Лувр музейінде (Парижде), ... ... ... түсірілген)
сақталуда.
Зерттеу жүмысының мақсаты мен міңдеттері. Ежелгі ... ... орын ... ... Шығыс елдері заңдарының тарихына, ол
мемлекеттердің ... және ... ... сол ... ... ... ... шындық бағыты негізінде талдау
жасау.
Ежелгі Хетт, Ассирия және Вавилонның қоғамдық-саяси, экономикалық,
әлеуметтік және ... ... ... негізінде кең көлемде зерттеу
міндеттері төмендегідей:
- Ежелгі Шығыс ... ... және ... кеңінен талдау жасау;
- Ежелгі патшалықтардың құрылу тарихына обьективті түрде зерттеу
жүргізу және оның ... ... ... ... ... жаңашыл патшалардың реформаларының,
өзгертулерінің нәтижесін көрсету;
- Ежелгі Вавилонның Хаммурапи ... ... ... ... жаңа ... ашып ... ... Қосөзен аймағының өмірі мен тыныс-тіршілігінен жан-
жақты, толық мағлұмат беру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... орын
алатын Ежелгі Шығыс заңдары тарихы туралы, оның ... ... ... ... ... әр түрлі деректер мен құжаттар негізінде
көптеген күрделі де ... ... ... жаңа ... ... ... ... көзі ретінде Заңнамалардың алынуы тақырыптың ғылыми
жаңалығын құрайды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... нақты деректерге сүйене отырып, тарихи білімді жинақтау
арқылы историзм, объективтілік ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Зерттеудің өзекті мәселесі
бойынша ... ... ... ... негізінде кейбір
теориялық тұжырымдар мен толықтыруларын, Ежелгі ... ... ... ... жұмыстың нәтижесін мектеп мұғалімдері мен ... оқу ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ЕЖЕЛГІ ВАВИЛОН ПАТШАЛЫҒЫНЫҢ ӨРЛЕУІ.
1.1. Б.з.д. ІІ ... ... орын ... ... ... ... бастап, оңтүстігінде Парсы
шығанағына дейін, ал ... ... ... ... ... ... ... дейін созылған кең алқапты алып жатқан территорияны
ежелгі грек географтары Месопотамия деп ... Көне грек ... ... ... ... ... мағына береді. Орыс тілді
әдебиеттерде көбінесе «Қосөзен» (екі өзен атауы – Евфрат және Тигр) ... ... ... ... ... ... пен Тигр ... өзен» деп атаған. Евфрат өзенінің екі ірі салалары – Балих және Хабур,
ал Тигр өзенінің ірі салалары – Жоғарғы және ... Заб, ... ... табылады.
Ежелгі Месопотамия жерін адамдар ежелден, жаңа тас ... ... ... ... мекен еткен шумерлік субарей тайпалары ... ... ... және халаф ... ... ... ... Олардың тілдері шығыссемиттік аккад тілдер тобына
жатады. Олардың тілдері бірнеше диалектіде ... ... ... ... болса, керісінше Солтүстік Месопотамияда ассириялық
диалекті болған. (4; 120).
Екі ... бойы ... ... ... ірі ... болып
келген Вавилонның пайда болуы мен өрлеуіне Месопотамиядағы өте шиеленіскен
бірқатар саяси ... легі өз ... ... ... жоқ. ІІІ ... құрған бір орталықтанған мемлекеттер – Шумер және ... б.з.д ІІІ ... аяғы мен ... ІІ ... ... ... ... келген мал шаруашылығымен айналысатын
батыссемиттік сути тайпаларының күшті соққысынан құлады. Аккадтықтар ... ... деп ... ... тілінен аударғанда «Амурру» атауы,
«Сирия» немесе «батыс» деген ұғымдарды береді.
Сонымен қатар жеңіл ... ... ... ... ... де бас ... жоқ. Ур династиясының соңы элам басып ... ... ... ... ... Ур ... құлауымен
Вавилонияның бірлігі, ынтымағы уақытша тоқырауға тап болады. ... ... екі ... ... Вавилониядағы Исин қаласы және оңтүстіктегі
Ларс қаласы таласты. Екі қаланың династияларының атауларына баса ... ... олар ... атаулар. Бұдан біздің байқайтынымыз
Шумердің интенсивті түрде семиттену ... ... ... ... болды, олар шығыста эламиттермен
күрес жүргізсе, батысында аморейлермен, өз ... ... ... ... тура келді. Дәл осындай қауіптер Ларс патшаларына ... ... ... келе ... Урукта пайда болды, солтүстікте Сумуабума
негізін салған династия көтерілді. Сол кездегі патша аттарына ... ... ... ... ... ... ... аморей тайпасынан
болатындығын байқаймыз.
Аталған осы Сумуабума династиясының ... ... ... ... ... ... болды. Сумуабума патшаның ұлы Сумалаилу
Вавилонды Азияның басты қаласы, негізгі орталығы етуге тырысып, осы мақсат
жолында ... ... іске ... ... ол ұсақ аморей патшалықтарының түгелдей басын
біріктірді, және өзінің патшалығына Киш және ... ... ... ... құрған патшалықта өзге жерлік династия өкілдері болған жоқ,
ол таза аморей династиясынан құралды.
Сумалаилудың ұлы оның мұрагері ... ... ... ... ... храмын тұрғызған болатын.
Осы патшалықтың солтүстігінде жаулап алушылық, басқыншылық пиғылдағы
басқа да ... ... ... болатын. Диалы (Гинда) өзенінің
басқы ағысында Хольвандағы Серипул-Зохаба ... ... Тигр ... жеріне өтер жерде Анубанини патша өз барельефін салған болатын.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... луллубей
тайпаларының патшасы болатын. Барельефте ... ... ... ... өз ... ... ... жеткен патшаның жауынгер
Иштар құдайдың қолынан жеңісті алу кезін бейнелеген.
Негізінен ... ... ... осы таулы аймақта
шумерлік ықпалы бар ... ... ... ... яғни көп
жағдайда соғысты бейнелеген рельефтердің көптеп табылуы осы кезеңнің басты
сипаты саяси ... ... деп ой ... Тигр ... Элам ... өтер ... ... бүтіндей
семиттік таулы патшалықтар құрылып Сеннаара мәдениетінің негізін салады.
Дәл осындай сипат негізінен эламиттерге де тән болып келеді. Аталған
осы ... ... ... ... ... ... асыруға тырысқан
болатын. Сеннаараның құлдырауы, оның ... ... ... ... ... ұсақ ... ... болуы эламиттер үшін өте оңтайлы
сәт ... ... ... ... ... тайпаларда саяси бытыраңқылық, жалпы құлдырау
байқалатын болса эламдықтарда керісінше саяси ... ... ... ... ... ... ... әлсіреуіне байланысты эламиттер
қолайлы сәт туғанын сезіп Лугальзагисси мен ... ... ... бет
алды. Сонымен қатар эламиттерге Башашушинак және Идадуушинак қалаларын
тастап кеткен исактар ... ... ... көп ... эламиттердің өзара бірлесуі бейбіт түрде жүріп
отырды, мәселен Суз қаласының ... ... ... Туплиашамен
шектесіп жатқан исак (патесилер) өз еріктерімен қосылды.
Сеннаар билеушісінің ... ... мен ... ығыр ... өз ... ... ... Дегенмен де эламиттердің саяси бір
орталыққа бірігуі соғыстар ... ... ... ... Кудурнахунди көптеген ірі басқыншылық соғыстар
жүргізіп, бұрыңғы семиттік билеушілерді өз ... ... ... ... ... ... ... жылжуы еш
кедергісіз, өте қолайлы сәттерде өтті.
Ежелгі қасиетті қалалар Урук пен ... ... ... ... ... храм ... ... жексен етілді. Кейін төрт мың
жыл өткеннен кейін американдық археологтар осы храм кітапхананы тауып ... өте бір ... ... ... ... ... Эмутбала далалық аймағындағы билік етуші
Кудурмабук патшаны өз әкесіне балайды. Кудурмабук патша өзін ... ... ... ... батыстың әкесімін деп ... ... ... сонымен қатар бүкіл алдыңғы Азия ежелгі Эламға вассалды қатынаста,
яғни ... ... ... ... ... ... өз патшаларын қойып
отырған. (3;47).
Кудурмабук патша Ур қаласында Сину храмын тұрғызған болатын. ... Лувр ... ... патшаның ежелгі соғыс құдайы Нергалуге
арнаған ... ... ... ... Ол ... Кудурмабук патшаның
Казаллу қаласының билеушісі Мутибалды жеңгені туралы және де Ларс қаласын
басып алып жергілікті династия ... ... ... аса ... ... ... ... билеуші өз әрекетін Ларса тағы үшін кек
қайтарғанын жазған. Кейіннен ол Ларса тағына, қаланы қалпына ... ... ұлы ... ... ... келе ... ... Римсин өзіне Ниппурды және тағы да
басқа оңтүстік қалаларды бағындырды, Урук патшалығын талқандайды, және ... ... ... арқасында Ану, Энилиля мен Эаны басып алады. Ол
өзін бүкіл ... ... деп ... ... патша Синмубаллит оның
вассалы ретінде эламдық аптша билігін мойындайды.
Эламдық патшалар әлемдік ... ... ... ... ... мен ... ... мен Нарамсиннен қалған мұра ретінде
өздерінің ... ... ... ... ... ... территориясында көптеген
ұсақ және орташа патшалықтар пайда болды. Осы патшалықтар арасындағы өзара
саяси гегемонияға таласқан екі жүзге ... ... ... ... ... әрмен шиеленістірді.
Шумер және Аккад территорияларын аморей тайпалары басып кіріп жаулап
алуының нәтижесінде екі ... ... ... ... Солтүстіктегі
Аккадта жаңа мемлекеттің астанасы – Исин қаласы болса, оңтүстікте эламиттер
кеткеннен кейін аморейлер құрған патшалықтың ...... ... ... ... ... Ур династиясы мен державасының мұрагері
атағына таласты, сол себептен де екі ... да ... ... ... ... ... деп ... Ежелгі Вавилон патшалығының құрылуына
алып ... ... ... ... ... тағы да ... мемлекет
қатысты. Олардың ішінде Исиннің солтүстік-шығысындағы Диялы өзенінің
алқабында орналасқан Эшнунна патшалығы мен ... ... орта ... Мари ... да ... орын ... ... барлық мемлекеттерде басқыншы тайпалардың ... ... ... династиясы бекіді. Алайда уақыт өте келе басқыншы
тайпа өкілдері жергілікті халықпен ... ... ... ... бұл ... ... ... жағдайлар ықпал етті. Мысалға,
мәселен Исин патшаның заңдарында аморей ... ... ... және
Аккадтың жергілікті тұрғындарымен салыстырғанда ешқандай да артықшылық
берілген жоқ. Аталған осындай саяси ... ... ... ... ... алып ... Көтеріліс Липитиштара патшаның мұрагері
Урнинурта тұсында белең алды. Бұл ... ... ... ... ... құл иеленуші ақсүйектерінің позициясын уақытша күшейтуге ықпал
етті.
Ірі патша ... арқа ... ... ... ... дағдарыс, ІІІ Ур династиясының құлауы, аморей тайпаларының Шумер ... ... ... ... ... ... мемлекеттің уақытша ... алып ... ... жол ... ... ... әсіресе: Евфратта
Мари мемлекеті және Тигр өзені бойында Ашшур мемлекеті, және де ... ... ... ... ... роль ... Аталған
мемлекеттердегі билік қаруланған отрядтарға иек артқан ... ... ... ... ХХ – ХІХ ... аталған мемлекеттер өзара шиеленіскен
соғыс жүргізді. Осы саяси соғыс барысында Вавилон (Баб ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізеді. Осы қалада І ... ... ... ... және де осы ... ... ... ежелгівавилон кезеңі (б.з.д.1894–1595 жж) деп аталады.
Соғыс барысында негізгі өзара бәсеке ... ... ... Ларс ... ... кейіннен бекіген
эламдықтардың жеңіл олжасына айналды. (2;212).
Ежелгі эламдық билеуші Рим-Син (б.з.д.1822 – 1763 жж) эламдық ... ... ... ... Ур және тағы да басқа қалаларда
храмдар тұрғызды, алтыннан және ... ... ... каналдар
салғызды. Рим-Синнің қол астында Месопотамияның көптеген қалалары ... және Исин ... ал ... астанасы болған Ларс қаласы көп
ұзамай Месопотамияның ірі қалаларының біріне айналды.
Оңтүстік Қосөзен ... ... ... және ... ... ... ... тарихи дамуында жаңа күш ала бастады.
Ирригациялық жүйедегі жаңа жетістіктер, сауда мен қала ... ... да ... байқалды.
Тигр және Евфрат өзендерінің тасуы наурыздың ортасында
басталып, мамырда жоғарғы деңгейіне ... ... пен ... 2 ... тасиды. Оның үстіне Парсы шығанағынан соғатын теңіз дауылы оңтүстік
Қосөзенде су ... ... Ауыз ... ... су ... ... ... Тигр мен Эвфрат өзендерінің тасқыны Қосөзен жерін
суландырып қана қоймай, жергілікті ... ... ... ... ... суды егістікке жіберуді, бүкіл ... ... ... ... ... су ... сақтау, су ұзақ тұрып топырақ сортаңданып кетпес үшін
артылған суды ... ... ... ... ... ... ... түсінуге болады.
Герродоттың айтуынша, Ассириялықтардың жері жауынмен аз суланады, ал жауын
суы тек ... ... ... ... ... ... тұрғындарға ірі суландыру ... ... ... Жасанды суландыру жүйесі Ассирия үшін қосалқы маңызда ... ... ... ... ... елді ... қамтамасыз ету
үшін патшалардың ірі каналдар тұрғызғаны жөнінде» айтылады. (8; 58).
Вавилонияда Египеттегі сияқты каналдар тартылған. Каналдардың
ірісі ... ... ... ... ... ... ... Страбонның мәліметтері құнды: «Евфрат
жаздың басында Армениядағы ... ... тола ... Егер ... ... мен ... тартпаса жер батпаққа айналады. Сондықтан да
бұл аймақта каналдар қазылды. Бірақ каналдарды қалыпты жағдайда ұстап ... ... ... ... жер ... және ... ... арық көзі
бітеліп су тасқыны қайта болуы мүмкін. Мұны ... үшін ... ... ұстап, көзін тазартады. Тазарту оңай іс болғанымен, платинаны
қою көп ... ... ... ... ... ... тым ерте ирригацияны қолдануға
итермелейді. Халықтың өсуіне байланысты өңделетін жердің көлемін ... ... ... ... де, ... ... арқылы да
бірігуіне әкелді. Мұның бәрі б.з.д. IV-III ... ... ... орын ... Қазіргі кезде археологтар ... ... ... ізін ... бұл ... де, ... ... ирригациялық шаруашылықтың дамуы басталған. Көне ... ... ... ... ... ... ... жерлерінен, мысалы
Умма маңынан табылды.
Каналдар суландыруға ... жай ... ғана ... ... ... қатар елдің мәдени және саяси бірігуне әсер ... ... ... ... ... ... мысалы, «Арахту каналы»
бүкіл елді басып ... ... ... ... ... Лагаш қаласының мәтіндері Урнаншеде каналдар б.з.д. III
мыңжылдықтың басында салынғандығынь атап ... ... кур су ... ... ... Ларса династиясының (б.з.д. 1985-
1925 жж.) патшаларының бірі ... ... ... ... (12;73).
Каналдарды, бассейн қорларын сол қалпында ұстап
тұру,балдырлар мен өсімдіктерден тазарту тым көп ... ... ... ... сақталған сына жазулы тақташалар жұмыс күшінің ирригациялық
жүйеге бағыттылғанын көрсетеді. Бұған дәлел ... 2 ... бар. ... ... ... үшін 3 ... 10 ... жіберілгендігі туралы
айтылады. Негізінен әйел адам мұндай ауыр жұмыс істемеген, тек ... ... ... ... Тағы бір ... 28 ... бөгет
үшін жіберілгендігін хабарлайды.
Қосөзендегі каналар арнасының кеңдігі 10-20 ... ... ... ... Егіс ... ... арқылы жеке
учаскелерге бөлінген.
Қосөзенде де Египеттегі ... ... ... Су ... кезекпен суландырып оларға тыңайтқыш ... ... ... ... ... сияқты мұнда да «биік су
көтергіш құрылғылар, көбінесе шадуфтар арқылы суарылған».
Ежелгі Қосөзенде аталған осы кезеңде шаруашылық, саяси, ... ... ... ... ... белгілі.
Алайда аталған бұл тенденцияларға саяси бытыраңқылық пен ... ... ... ... ... Күн тәртібінде тағы да бір
орталықтанған мемлекет құру мәселесі көтерілді.
Урдың ІІІ династиясының билеушілері өздерін ... ... ... ... ... олардың шынайы статусы құдайға теңестірілген
монарх бейнесі болды. Билеуші билігі өте жоғарғы ... ... ... ... ... аймақтық бөлімшелер
орталықтан тағайындалған наместниктер ... ... ... түрде энси деп аталды.
Ур билеушілері де саргонидтер сияқты жақсы ұйымдасқан әскер ұстады,
әскердің көп бөлігін көшпелі жауынгерлер аморей ... ... ... ... бір уақытта сонымен бірге мәжбүрлеу элементтері де пайда
болып, сот ... оған ... Ур – ... заң ... ... ... (13;
64).
Б.з.д. ІІІ мыңжылдықтың аяғында Шумер және Аккад патшалықтары ... ... ... ... ... Ол ... билік пен
меншік түрі орталықтанған мемлекет сипатында болды. ІІІ Ур династиясы
тұсында ... көп ... ... қол астында, оның меншігі болды.
Патшаның қол астында жергілікті билеушілердің жері, барлық храмдық
иеліктер мен ... ... ... ... Патша жері өз кезегінде бірнеше
категорияларға бөлінді. Патша жері құлдар еңбегі ... ... ... мен жалдамалылардан құралған құлдар өз еңбектерінің ақысын
натуральды түрде алып ... ... ... тағы бір бөлігі храм пайдасына
бөлінді. Патша жерінің үшінші бөлігі әкімшілік және храмдық персоналдарға,
кәсіпқой жауынгерлерге пайдаланылуға ... ІІІ Ур ... ... таза құл ... ... ... ... патша шаруашылықтарына арқа сүйеген экономикалық жүйеде орын
алған дағдарыс, ІІІ Ур династиясының құлауы, аморей тайпаларының Шумер ... ... ... қиратуы Месопотамия территориясында
орталықтанған ... ... ... алып ... саяси
бытыраңқылыққа жол берді. (9;82).
Месопотамияның солтүстігінде әсіресе: Евфратта Мари мемлекеті ... ... ... ... ... және де Диялы өзенінің алқабындағы
Эшнунна мемлекеттері маңызды роль ... ... ... ... ... иек артқан аморей династиясының өкілінің қолында
болды.
Б.з.д. ХХ – ХІХ ... ... ... өзара шиеленіскен
соғыс жүргізді. Осы саяси соғыс ... ... (Баб ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізеді. Осы қалада І Вавилон
немесе Аморей династиясы орнықты, және де осы ... ... ... ежелгівавилон кезеңі (б.з.д.1894–1595 жж) деп аталады.
Осындай жағдайлар ағымында жаңа ...... ролі мен ... ... ... орналасқан орны Тигр мен Евфрат өзендерінің түйіскен
алқабындағы ... ... ... ... бар, ... ... өте қолайлы болды. Қаланың аталған осы сипаттары ... ... ... айналуына итермеледі. Тап осы қала ... ... ... ... ... көзі ирригациялық жүйенің негізгі
түйісулері орналасты, және де Алдыңғы Азияның ... ... ... мен
өзен жолдары осы алқаппен өтті.
1.2. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі саяси ... ... ... ... арқа ... экономикалық жүйеде орын
алған дағдарыс, ІІІ Ур династиясының құлауы, аморей тайпаларының ... ... ... ... ... ... территориясында
орталықтанған мемлекеттің уақытша құлдырауына алып ... ... жол ... ... ... жаңа орталық – Вавилонның ролі мен маңызы
арта түсті.
Оңтүстік Қосөзен қоғамы үлкен әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... жаңа күш ала ... жүйедегі жаңа жетістіктер, сауда мен қала ... ... да ... ... ... ... І ... династиясының алтыншы
патшасы Хаммурапидің (б.з.д. 1792 – 1750 жж) билік еткен жылдарымен ... ... жеке ... келетін болсақ, ол аса дарынды
саясаткер, қоғам қайраткері, өте қырағы, қу дипломат, ... ... ... ұйымдастырушы болған.
Хаммурапи өз мақсатын іске ... өзі ... ... ... тиімді пайдалана білді. Алғашында Хаммурапи Ларс ... ... ... келісімге қол қойып өзіне қауіпсіз жағдай туғызып алған
болатын.
Өзіне уақытша көмектесетін серік тапқан Хаммурапи өз ... ... ... ала ... ... ... ... ол
кейіннен Иссинді басып алды. Келесі кезекте оның назары Ассирия билігінен
енді ғана босаған Мари ... ... ... ... ... өкілі
Зимрилим отырған Мари мемлекетімен Хаммурапи достық, бейбітшілік келісім-
шартқа отырған болатын. (7;125).
Мари ... ... ... ... ... Ассирия
мемлекетімен одақтасқан Эшнунну мемлекетін басып алды. Мари мемлекетінің
басшысы Зимрилим бұл жеңісте ... ... бас ... ... деп хат ... ... биле не болмаса өзің ... ... ... ... ... ... ... берді. Ларс
патшалығының билеушісі Рим-Син жеңіліс тауып Эламға қашып кеткеннен кейін
оның да ... ... ... ... ... ... екі ірі ... қалды:
Өзінің қол астына елдің барлық оңтүстік және ... ... ... ... және оның оның ... өзін ... ... билеушісі» деп санаған
Мари патшалығы қалды.
Мари патшалығы Вавилон үшін ... және ... ... ... ... орталық ағысында орналасқан Мари мемлекеті өзінің маңайына
Евфрат ... ... (ең ... – Терка) біріктірді, Сирия-
Месопотамиялық далалардағы бірқатар ... ... ... ... ... ... теңізі мемлекеттерімен: Библ, ... ... және ... Крит ... ... және дипломатиялық
байланысқа түскен.
Терке қаласынан археологиялық қазба жұмыстары кезінде египет
қоңыздары мен хеттік мөр ... ... ... ... Мари ... алып ... көлемі
төрт гектар болатын, үш жүзден асатын тұрғылықты, шаруашылық және мәдени
сипаттағы ... бар алып ... ... Ол ... әр ... ... мүсіндермен әшекейленді, террактылы ванналармен,
канализациялармен, шетелдік елшілерге және жаушыларға арналған бөлмелермен,
шаруашылық және ... ... ... ... (13;156).
Өз уақытында бұл сарай «Әлем кереметіне» теңелген, сарайды ... ... ... және ... ... ... Хаммурапимен салыстырғанда әлсіз билеуші деп айтуға
болмайды. Вавилонда ... да ... ... ... ... болды. Вавилондағы Зимрилим патшаның елшілері мен барлаушылары
екі ел ... ... өмір ... де ... ... ... ... Осының барлығын Зимрилим патшаның сарайындағы архивтегі хаттар
дәлелдей түседі.
Вавилон, Ларса, Эшнунна және ... ... ... ... өзгешеліктерді Зимрилим патша бұрыннан сезген болатын.
Сондықтанда ол ... ... ... ... ... ... өз ... бірден қайтарып алады.
Алайда бұл тактикалық қадам үлкен стратегиялық есептеуді айналып өте
алмады: бұл арада ... ... өз ... ... ... 1759 жылы ... қолайлы себеп тапқан Хаммурапи Зимрилим
патшамен арадағы келісім-шартты бұзып, Мари ... ... осы ... ірі ... ... алады.
Кейіннен Зимрилим патшаның көтерілісіне байланысты Хаммурапи патша
мемлекетті толықтай жойып, ... ... ... жібереді. Осы жеңілістен
кейін Мари мемлекеті өзінің өмір сүруін тоқтатты, алайда Мари ... ... ІІІ ғ) ... өмір ... өз ... айрылған әлсіреген Ассирия, ірі қалалар
(Ашшур, Ниневия және т.б.) барлығы да Вавилонның билігін мойындады.
Хаммурапи патшаның билік ... 35 жылы ... ... жайылған Вавилон державасын құруға кетті. Осы ... ... ... жаңа ірі ... ... ғана ... ... сонымен қатар Алдыңғы Азияның ірі экономикалық, саяси және ... ... ... ... патшаның заманында Вавилонда ежелгі шығысқа тән қаталдық
қалыптасты. Ежелгі Вавилон ... типі ... ерте ... ... ... Ел басқару ісі қатаң тәртіпке бір орталыққа бағынды және бүкіл
жоғарғы билік заң шығарушы, ... сот және діни ... ... ... қол ... ... жерінің қоры өте үлкен болды: мәселен, Ларста патша ... ... ... 30-50 ... қамтыды. Алайда, дегенмен мемлекеттік
шаруашылық құрылысы салыстырмалы түрде алғанда ІІІ Ур династиясы кезімен
салыстырғанда өзгеріске ұшыраған ... ... ... Вавилон мемлекетінің күшейіп, өрлеуі ... ... ие ... болатын. Ежелгі Вавилонда пантеонға Вавилон
қаласының қорғаушысы ... ... ... ... ... болатын. Ол
құдай мифтерге сүйенетін болсақ, Әлем мен адамзат баласын ... ... ... ... өз шенеуніктерімен жазысқан қатынас қағаздарына
қарағанда, басқару ... әр ... ... атап ... қолдан
суландыру ісін ұйымдастыруға патшаның өзі басшылық еткен.
Атына жазылған әр түрлі даулы істер мен шағым арыздарды Хаммурапи
патшаның өзі ... ... ... ... ... ... патшаның
өзі қарар шығарып, өзінің шенеуніктеріне тиісті ... ... ... ... тіпті ерекше жарлықтар арқылы күнтізбеге қажетті
түзетулер еңгізіп отырған. Ел билеу ісінде ... ... және бір ... төрешілдік аппаратқа сүйенді. Көптеген шенеуніктердің бірі орталық
басқарманы ... енді ... ... ... ... ... Ларс, Мари сияқты ірі қалаларды басқарды. (35;175).
Көбінесе ірі қалаларды шакканум деген ... бар ірі ... Ал ... ... ұсақ ... мен ... рабианум
деген атағы бар шенеуніктер басқарды.
Халық әр түрлі салықтар: ... не мал ... ... ... ... және ... ... алынатын салықтарды
төлеуге міндетті болды. Осы салықтармен қатар күмістей ... ... және ... алынатын арнаулы патша алымдары төленді.
Осы кірістердің барлығы да Хаммурапи патшаның қазынасына түсіп,
сарай мүлкін ... бұл ... ... ... бірге ерекше заңның
қорғауында болды.
Сот ... ... ... ... болатын. Сот істері
шакканумға, рабианумға, аймақтық ... және ... ... ... ... шыққан айрықша соттарға жүктелді.
Дін судьялары бірте-бірте өзінің ... ... тек ... ... ... ант ... сөздерін қабылдаумен ғана
қанағаттанатын болды. Бірте – ... сот ... ... ... ... шыға бастады.
Б.з.д. ІІ мыңжылдықта Қосөзен сол кездің өте жоғары дамыған аймағы
болып, қола ғасырының ... аяқ ... ... ... кей ... темір
еңбек құралдарын пайдаланған кездерде кездеседі. Металлды жиі пайдалану жер
өңдеу ... ... ... ... ... ... жасады. Негізінен жер
өңдеу ісі Ежелгі ... ... ... ... ... шаруашылығындағы еңбек құралдары уақыт өткен сайын жетіле
берді. Көне Вавилон ... ... ... ... ... ... бастаған.
Ежелгі Вавилондағы егін өнімділігі тек қана еңбек құралдарына ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... да ... ... ... жаңбырдың, ылғалдың жер бетіне аз мөлшерде түсуі, және де жаз
айларындағы өте жоғары температура, және ... ... ... егін ... ... ... ... суару жүйесінің маңызы одан әрмен арттыра
түсті. (26;175).
Осы барыста Евфрат және Тигр өзендерінің бойына ... ... ... ... ... ... ... мөлшердегі деңгейі
плотиналар арқылы сақталып отырды. Жоғары деңгейде орналасқан ... ... су ... ... арқылы жеткізіліп отырды.
Қолдан суару көп жағдайда ел тұрғындарының өмір ... ... Осы ... ... ... ... ... өз кезегінде ирригация
жүйесінің дамуы ел тұрғындарын «асырап отырғанын» аса мақтаныш ... ... ... ... мен ... ... су ... каналдар
қазғызған болатын.
Ежелгі Вавилонда ирригация жүйесінің құрылысы мен пайдалануына ... ... ол ... заң ... ... ... Көптеген
тарихи құжаттар дәлелдегендей аталған ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Тіпті жергілікті шенеуніктер жалға алынған патша жерлерін сумен
қамтамасыз етіп отыру үшін жауапкершілікті өз ... ... ... ... ... түрде суғарылғанға байланысты кем болған жағдайда,
шенеунік жалға алушы үшін ... ... ... өз ... ... ІІ ... Вавилонда егістік жерлерде тек қана егін егіп
қана қойған жоқ, сонымен қатар Хаммурапи ... ... әр ... ...
жидектерімен бау – бақша шаруашылығы да белсенді дами бастаған.
Кең ... ... ... ... пальмалары отырғызылған. Заң
шығарушы билік бау – бақша ... ... ... ... ... қатар, Ежелгі Вавилон жерінде жайылымдық жерлердің де көп болуы
елде мал шаруашылығының дамуына қолайлы жағдай болған еді. ... мал ... ... егістік жерлерді жыртуға қажет малдарды
егіншілерге жалға беріп отырған болатын. Сонымен ... ... ... қолөнерде белсенді түрде дамыған. Хаммурапи патшаның заң кодексінен
біз оннан аса ... ... ... олар: үй тұрғызушылар, кеме
жасаушылар, кірпіш құюшылар, ұсталар, ағаш шеберлері, тігіншілер және т.б.
Қолөнердің ... ... ... ... ... ... ... Месопотамияның барлық жерінің Вавилонның қол астына бірігуі ішкі
және сыртқы саданың дамуына ықпалын тигізді. ... ... ... ... да сауда – саттық тауары негізінен жер ... ... ауыл ... ... ішінен құжаттарда көптеп
кездесетіндері келесілер: нан, май, финики және жүн. ... ІІ ... ақша ... ... ... ... болатын, ел билеушілері
осы күміс арқылы тауар бағасын реттеп отырған.
Ежелгі Вавилонда жеке ... түрі ... және ... ... ... Дегенмен де жерді сату, жерге жеке меншік ежелгі шығыста
Хаммурапи ... ... ... ... Бұл ... ... көптеген
құжаттар бар екені тарихтан белгілі.
Ал, Хаммурапи патша кезеңінен бастап бізге көптеген құжаттар келіп
жетті. Аталған құжаттарда, ... ... ... ... жеке
адамдардың меншігіне салғанын растайтын тұстары жиі кездеседі. ... ... ... үйді, даланы, бақты, құлды сату актілері
табылған.
Негізінен Ежелгі Вавилонда мемлекет ... ... ... ... ... қарайтын болған. Мұндай жерлердің бір бөлігін натуральды
төлем ретінде патша ұсақ жер ... ... ... ... мен ... ... берілген жер және олардың
әскери қызметтері балаларына мұрагерлікке қалдырылған. ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардан әскери шенеуніктер
еңбек ететін адамдар алып отырған. (18;37).
Шенеунікке, әскери жауынгерге ... ... ... сонымен қатар
үй және еңбек құралдары ерекше ... ... ... ... ... тамаша жетістіктеріне қарамастан, ... ... ... Вавилон державасының іргесі аса берік бола
қоймағандығын тарихтың өзі дәлелдеп берді.
Мемлекет ішіндегі шиеленіскен қарама-қайшылықтар, жауынгерлер, салық
төлеушілер және ... ... орын ... алауыздықтардың ушығуы,
ішкі саяси қиыншылықтар Хаммурапи патшаның ұлы ... ... 1749 ... жж) ... ... жылдары байқалды.
Бұл патша өз кезегінде өз беделін көтеруге тырысып-ақ бақты, ол
зиккураттар тұрғызды, храмдарды әшекейледі, ... ... ... ... ... мүсін тұрғызды, жаңадан каналдар қазды, бағынбаған
елді – ... ... ... ... ... ... вавилондықтарды эламиттер ығыстыра
бастады, олар бірінен кейін бірін шумерлік қалаларды басып алды; ... ... ... ол ... көтерілісті басып – жаншуда қала
қабырғалары мен храмдар қирады, кейін келе Иссин ... да ... ... өзі ... 26 бүлікшіл, билікке таласушыларды
жеңгені туралы жазған. Ол жазбалар Самсуилун патшаның ... ... ... ... ... ... отырғандығын дәлелдеп, айқындай
түседі. (24;218).
Соған қарамастан ішкі саяси жағдай уақыт өткен сайын Вавилон ... бола ... ... ... ... кассит тайпалары
белсенді түрде ене бастады. Месопотамияның солтүстік – ... ... ... Кіші Азия мен ... ... жағалауларымен
байланыстыратын негізгі сауда жолдарынан кесіп тастады. Ең ... ... жылы ... ... ... кірді, Вавилон қаласындағы аса құнды,
қымбат Мардук ... ... алып ... олар І ... династиясының
билігін тоқтатты. Үш жүз жылға созылған ежелгівавилон кезеңі хеттердің
Вавилонды толықтай талқандауымен аяқталады.
1.3. ... ... мен Хетт ... ... ... мен ... бір ... бағынған қуатты мемлекеттер
құрылып, олар уақытша әлсіреу мен ыдырау кезеңдерін бастан ... ... ... ... өмір ... ... Кіші Азияда
(Анатолияда) жағдай басқаша қалыптасты.
Үш бірдей теңізбен ... ... ... Эгей және ... қоршалған және жерін тау тізбектері бөліп жатқан бұл үлкен
түбектің табиғи жағдайы өзін ... ... мен ұлт ... ... ... қолайлы емес еді. Мұнда ірі өзен алқаптары жоқ болатын.
Ең үлкен өзен Қара теңізге құятын галисті ... ... ... ... ... ... ... болмайтын.
Шағын каналдар қазылғанмен де (негізінен бау-бақшаларды суару үшін),
жергілікті жер бедері (үстірт пен тау жоталары) бірыңғай суландыру ... ... ... өсіру, әсіресе жылқы өсіру басым рөл атқарды, жайылымға жарайтын
далалы алқаптардың көп болуы бұған ... ... Бал ... ... ... болды.
Тауларын қалың орман басып жатты, ал олардың қойнаулары ... ... ... бай болатын.
Кіші Азияны мекендеген негізгі халық - хеттар әр ... ... ... еді. Олар ... II мың ... негізін салған
патшалық аз уақытта болса да ... ... бар ... ... ғана өмір ... I мың ... хетт халқының атының өзі ұмытыла ... ... ... ... әлі ... болса (Палестинаға қоныстанушы
хеттар), кейінгі гректер оларды білмейді. ... бір ... ... ... ... ... ... жайлы айтылып өтеді. Геродот,
өзі Кіші Азиядан шыға тұра хетт ... мен хетт ... ... ештеңе
білмеген. Шамасы, б.з.б. V ... ... өзге ... ... ... ... ... өз ерекшеліктерін, тіпті, өздерінің
аттарын да жойса керек.
Хеттардың рулық-тайпалық құрылысы б.з.б. III және II мың ... ... ... Бұл ... жеделдеуіне семиттік
колонистердің ... де ... ... ... ... кезде Ассирия)
көпестері б.з.б. ХХІП - XX ғасырларда Галис өзені алқабында өздерінің сауда
колонияларын құрған. Олар ... ... ... ... ... ... мал және егін ... тұрғындарды қанап отырған.
Б.з.б. II мың жылдықтың бас кезінде Кіші Азия түбегінің ... ... үшін ... ... ... ... тұңғыш ұлы
патшасы Анитта, патшалықтың астанасы мемлекеттік тілге өз ... ... ... ... ... ... 1660-1650 жылдар шамасында Табарна (Лабарна)
патшаның тұсында ғана біржола қалыптасып болды. Бұл державаның ... ... ... ... ... Б.з.б.ХҮІ ғасырдан бастап оның
астанасы Хаттуса болады.
Табарна династиясының неғұрлым көрнекті ... ... ... ... Ол ... ... бірқатар жорықтар жасаған. Хетт әскери
шонжарлары, ал ... ... ... де өзге ... көбірек
құлдар түсіруге және оларға өз егістік ... ... ... ... Мурсили Солтүстік Сирияның стратегиялық және экономикалық ... ... ... (осы ... ... ... ... алды. Осы жерден ол
Евфратқа қарай жылжып, өзенді жағалай ... ... ... түсіп, аса
үлкен бұл қаланы да ... ... ... (25, 107).
Хет державасының ішкі жағдайы берік емес еді. Оның ... ... ... ... ... ... да ... ұстап тұру
үшін үсті-үстіне жорықтарға шығу қажет болды.
Реформашы фараон Эхнатонның замандасы болған ... ... ... 15 ... аяғы - 14 ... ... - Хетт державасы ең
гүлденген шағына жетеді. Өз ... ... ... Митанниді талқандап, бағындырды, одан соң бұл патшалықтың
тағына өзінің күйеу ... ... ... ... ол ... ... ... иеліктерінің елеулі бөлігін тартып алды және тіпті өзінің
балаларының бірін династия аралық неке жолымен фараон ... де ... ... ... әрекеттердің бәрі күйреуік және
баянсыз болып шықты. Египетпен арадағы соғыс созылып кетті, ал шығыс жақтан
жаңа әрі ... жау - ... ... ... ... ... ... II Рамсеспен (бұрынырақта айтылғандай)
асығыс түрде келісімге келуге мәжбүр болды, өйткені ол ассириялық әскерлер
өзіне тыл жақтан келіп тиісер деп ... ... ... ол ... ... жасасқан Вавилонияны Ассирияға қарсы айдап салуды да ... ... ... ... ... хеттарға соққы үстіне соққы берумен болды, ал батыстан
іштерінде гректер (ахейлер) және ... ... ... бар ... келе ... Б.з.б. 1200 жылдың шамасында олар Хаттусуды
талқандап жеңді де, ол бұл ... соң ... еңсе ... алмады.
Шағын хетт князьдықтары - бұрыңғы державаның бөлшектері - тағы да
бірнеше жүз жыл өмір ... ... соң ... ... ... қойды да, хетт
халқы өзге ... ... ... т.б.) ... ... ... ... дерлік естелік қалдырмай, біржолата жойылып кетті.
Хетт мәдениеті Вавилон және Египет мәдениетінің ... ... Хетт ... ... поэмалары ( мысалға, Гильгамеш эпосы)
мен өзге де тексттерді ... ... ... ... ... алып отырған. Хетт астанасының архивінен жылқы ... ... ... ... ... ережелер табылған. Дегенмен мұнда
төл тума поэмалар да туған. Солардың бірі көктем ... ... ол ... жат жерге кетіп қалады, одан соң құдайлардың шақыруы
бойынша қайтып ... ... ... ... ... ... бейнелеу өнерінде тамаша шығармалар шығарған. ... ... ... ... мен қасиетті жануарлар суреті ... ... ... өзінше өңделіп, пайдаланылған.
Хеттар шығыс сюжеттерінің гректерге ауысуына елеулі қызмет еткен.
Әйел ... ... хетт ... ... ... ... өзгеруіне (жартылай әйел - жартылай арыстан) ықпал ... ... ... ... ... бара ... та, өздерін шығыс және
грек әлемінің арасындағы дәнекер ретінде таныта білді.
Б.з.б. II мың ... аяғы мен ... I мың ... бас кезінде
Таяу Шығыста Алдыңғы Азияның және ... ... ... ... ... жасап тұрған жаңа держава Ассирияның рөлі мейлінше артады.
Ассирияның өрлеуіне одан да ... ... ... ... ... Египеттің және Хетт патшалықтарының бір-бірімен бітіп
болмайтын соғыстар жүргізуі және бұл мемлекеттерде ... ... ... тұрғын халықтың жоқшылыққа ұшырауы себепті ішкі
бүліншіліктердің көбеюі салдарынан әлсіреулері мен ... ... алға ... ... жас әрі ... құл ... мемлекет
-Ассирия қолайлы жағдайды пайдаланып Таяу Шығыс әлемінің ... ... ... ... да, ... ... державасының ұйтқысы - Тигрдің орта ағысы мен оның салалары
Үлкен және Кіші Забтың ... ... ... ... (осы заманғы
Ирактың солтүстік шығыс бөлігі). Солтүстігінде ол Армян ... ... ... мен ... ... ... жотасына тірелді, оңтүстігінде
Вавилонмен шектесті, ал батысында далалар мен шөл ... ... ... оңтүстікке қарай меридиан сызығы бағытымен Тартардың тұзды
ағысы өтетін де, ол Евфратқа ... ... ... ... ... ... көлемді емес, адыр-бұдыр аңғар жаңбырмен және екі ұлы ... ... ... бұл жерлерге қыстың күні мол жауатын қар көктемде еріп,
суы қолдан жасалған су ... ... да, ... ыстық айларда
қажетке жаратылатын.
Суы толған кезде қатты ... ... ... ... ... беретін Тигр мен Евфрат бассейнінің ... ... ... өзен ... ... ... кем еді.
Ассирияның шаруашылығы дамуы үшін оның тасқа, кенге және ағашқа ... ... ... ... және Иран мен ... ... ... және Жерорта теңізі елдеріне апаратын төте жолдың үстінде
жатып, ... ... ... ... ... зор ... өз атын Тигрдің оң жақ жағасында тұрған ... ... ... ... ... бойына ол әскери қуаты аз болғандықтан
өзінен неғұрлым ... ... ... жиі-жиі тәуелді болып келген
шағын мемлекеттің астанасы еді. Оның ... аса ... ... басқыншы
державаға айналатынын ұзақ уақыт ешкім болжап білген жоқ.
Жоғары Месопотамия (оның ішінде Ассирияның негізгі территориясы да)
жаңатас пен мыстытас ... ... V- IV мың ... экономикалық
жағынан елеулі дамуға жеткен және әлі ... ... ... Төменгі
Месопотамияға қарағанда адамдар жиірек қоныстанған алқаптар болатын.
Археологиялық қазбалар сол ... ... ... ... III мың ... жағдай қатты өзгерді, бұл ... ... аса ірі ... ... салынып, көптеген
батпақтар құрғатылып, мұның өзі егіншілік үшін құнарлы жерлерді пайдалануға
мүмкіндік берді. Жері онша құнарлы емес әрі ... ... ... солтүстік аймақтар бірте-бірте оңтүстік аймақтардан кейін қала
бастады. Бұл Шумер мен ... ал ... ... да саяси жағынан
басым болуына алып келді.
Солтүстік Месопотамияның ежелгі негізгі халқы, ... ... ... ... ... ... таулы өлкесінде,
Закавказье және Кіші Азия мен Сирияның кей жерлерінде өмір ... ... ... байырғы халқы субарейлер деп аталады.
Шамасы, бұлар хуррит халықтары әулетінің бір бұтағы ... ... ... ... келген семит қоныстанушылары қосыла ... ... ... ... ... ... Аккад тілінің
ассириялық диалекті ... тіл ... да, ... билеушілерінің ежелгі қысқа
жазбалары сол тілде жазылып қалдырылады.
Б.з.б. III мың ... ... мен II мың ... бас кезінде
Ашшур қала-мемлекетінің өзіндік саяси ұйымы болды. Мұрагерлікпен басқарушы
ишшакумдардың (бұлар шумерлердің патесилеріне ұқсас еді) ... ... ... Олар жалаң дерлік дін істері мен ... ... ... құрылыстарға ғана басшылық жасады (20, 101).
Неғұрлым берік әскери ұйым құруға және ... ... ... ... ХХ-ХҮІІІ ғасырларда алғашқы талпыныстар жасалады. ... ... ... мемлекеттерге бөлшектенуі Ашшурдың және
ассириялық әскерлердің Тигрдің бойымен төмен түсіп, Парсы ... ... ... ... теңізіне қарай да өздерінің тұңғыш ... ... ... ... берді. Алайда бұл әскери ... әрі ... ... болды. Хаммурапи тұсындағы Вавилонның өрлеуі
оларды біржола тоқтатты да, Ашшур және онымен ... ... ... кейінірек Ассирияның астанасына айналған Ниневия, б.з.б. XVIII
ғасырдың орта ... ... ... қоластына қарайды. Алайда көп
кешікпей Вавилон да құлдырап кетеді де, ... ... жаңа ... -
Митаннидің қол астына өтеді.
Б.з.б. XVII ғасырда кенеттен пайда болып, ал ... XV ... ... Ол ... ... жоғарғы жағында пайда болады, негізгі
халқы хурриттер болады да, бұлардың ... өте баяу ... ... қарағанда әлдеқайда кеш аяқталады. Қоныстанушылар толқындары ... ... өтіп ... және олар бұл ... ... ... ... түскен. Б.з.б. XVIII - XVII ғасырларда бүл жерлерде
Вавилонға бара ... ... ... ... ... бет алған
гиксостар да болғанға ұқсайды. Бұл жерлерге өздерінің оңтүстік пен ... ... ... ... хетт ... де ... кірген. Әсіресе
Митаннида үнді-ирандық этникалық элементтер ұшырауы күтпеген жай еді. Хетт-
митанни келісімдерінің бірінде Үндістан қүдайларының есімдері ... ... ерте ... ... ... мен ... айғағы,
алайда бұлардың дәл бағыты мен уақытнамалық мерзімдері әлі ... ... ... ... ... ... жолдарының торабында
жатқан бұл жерлерлегі этногенез процесінің қаншалықты күрделі болғаны жайлы
жорамал ғана жасауға болады.
Митанни б.з.б. XVI ... ... ... ... ... жетті.
Шаушшатар патша шығысындағы Кіші Забтан бастап батысындағы Оронтқа дейінгі
территорияны өз қол астына біріктіреді. Ол ... ... одан ... ... мен ... жасалған сарай есігін алып кетті (бірақ ... ... ол есік кері ... ... ... әсіршілері
тағайындалды. Осындай жағдайларда сауда-саттық жөнінде Ашшурдың Алдыңғы
Азиядағы ... рөлі аз ... ... бастады. Ассирияның сауда
колониялары із-түзсіз ... ... ... мың ... алғашқы
жартысында пайда болған ірі-ірі Хетт және ... ... ... көпестері үшін, бұрыңғы бытыраңқы және әрдайым бір-бірімен қырқысып
жататын тайпалар кезіндегідей, кеңшілік пен еркіндік жоқ еді. Оның ... ... эгей ... мен ... ... ... жолдарының
батыс пен оңтүстік-батысқа қарай ойыса түсуіне алып ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... ... қолында болды,
бұлармен табан тіресуге ассирия көпестерінің шамасы келмеді.
Бұл кезеңде ( ... XV - XI ... ... мен оның құрылымында
елеулі ілгерілеу болады. Терең экономикалық және саяси құлдырау кезеңінен
кейін, дәл осы ... ... ... көпестер емес, әскери шонжарлар
тұрған Ассирия державасы қалыптасады және бұрыңғы ақсақалдар ... ... ... ... ... енді ... басында тұрған
әскери экспедицияларды басқаратын, ал ... өз ... ... бақылап отыратын, бар билікті өз қолдарына ұстаған деспоттарға
айналды. Әрине бұл өту бірден болған жоқ. ... ... ... мен ... ... ... Суппилулиумның замандасы) басқарған
кезең ұлы бетбұрыс кезеңі болды. Митаннидің III Тутмостың соққылары (б.з.б.
XV ... ... мен ... ... ... XV ғасырдың аяғы)
әлсірегенімен пайдаланып, Ашшуру балит б.з.б. 1400 ... ... ... ... ... ... және ... өз қолына алады.
Оның табысқа жетуіне Митаннидің өз ішінде ассириялықтарды іш ... ... ... ... ... жүргізіп өзара қырқысып жатуы
да көмегін тигізеді. Ассирия Митанни патшасынан тәуелсіз ... ... ... ... өз ... ... әлсіреп қалған көршісі
есебінен ұлғайта береді. Ассирияның Египетпен өз ... ... ... ... ... бар еді, бұл ... ... наразылығын
туғызды. Вавилон патшасы өзін Ассирияның жоғары мәртебелі билеушісімін ... ... ... ... әрі бұл ... ... ... сай
келмейтін, бірақ Вавилон дипломаттары заң жүзінде бұрынғы көзқарастардан
бас тартқысы келмеді. Алайда халықаралық сахнадағы ... шын ... ... ... ... ... ... патша титулын қабылдап ... ... ... Митанни мен Вавилоннан толық тәуелсіз екенін көрсетті.
Олар Египет пен Хетт патшалықтары арасындағы ұзақ және ... ... ... пайдаланды, ал ол күрес б.з.б. XIV және XIII ғасырлардың
аралығында ассириялық әскерлердің ... ... ... ... ... күшеюі II Рамсес пен хетт патшасы ... ... ... ... ... және ... ортақ жауға қарсы Вавилонмен
жақындасуға мәжбүр етті.
Ассирия патшасы I Салманасар (б.з.б. XIII ... ... ... қала ... ... ... ... бірі) дейін жетті,
митанни әскерлері мен ... ... ... ... ... ... бұл жеңілістен қайтып ес жинай алмайды да, Ассирияның ... ұсақ ... ... ... ... бір ... ... Вавилонға қарсы бірқатар соғыс қимылдарын жүргізіп, Тигрдің ар
жағындағы ... ... ... ... аудандарға бекініп алады.
Б.з.б. XIII ғасырдың орта шенінде ассирия әскерлері Вавилонның
орталық аудандарын талан-таражға салады, бірақ бұл елге ... ... ... етпейді (27, 87).
Б.з.б. XII ғасырда ассирия ... I ... Қара ... ... ... Бұл кезде Ұлы Хетт патшалығы жоқ болатын және
ассирия жаулап алушыларының ... бар ... онша ... ... тайпалар одағы тұрды да, олар ... ... ... ... ... ... кейін бұлар батысқа қарай бет ... ... ... ... ... ... және ... кез болмай-ақ
солтүстік Финикияны өзіне қаратты.
Алайда, б.з.б. XI ғасырда Алдыңғы Азиядағы халықаралық жағдай қайта
өзгереді және бұл жолы ... үшін ... ... ... ... ... қоныс аударулары басталады. Аравияның ... ... баса ... ... арамейлердің көшпелі тайпаларының толқындары
өтеді. Олар солтүстік Сирия мен Киликиядағы ұсақ хетт ... ... ... ... ... ... кейінгі сақталып
қалған митанни патшалықтарын өзіне сіңіреді және ішінара семиттендіреді.
Ассириялықтардың тірек пункттері жауынгер көшпелілердің қоршауында
қалады және кейбіреулері ... ... да ... ... ... ... және өз ... құрады. Бұлардың ішінен әсіресе
б.з.б. X ғасырдың екінші жартысында пайда болған Дамаск ... ... ... ... Оның ...... ... Египетке және
Аравия далаларынан Жерорта теңізіне өтетін керуен жолдарының үстінде жатқан
аса маңызды орталыққа ... аса ... ... ... кейін Ассирия екі ғасырға
жуық уақытқа (б.з.б. X ғасырдың аяғына ... ... ... ... ... ... Кейінгі кезеңдердің жылнамашылары көптеген
ассириялық қалалардың қаңырап қалғаны және ... ... ... ... ... ... жайлы аз да болса естеліктер қалдырған. Орта
Ассирия ... ... ішкі ... жайында біз әлдеқайда
кейінірек кезге жататын және басы мен аяғы жоқ үзінділер түрінде сақталған
ассириялық заңдар жинағының ... біле ... Оның түп ... мен стиліне қарағанда, б.з.б. II мың жылдықтың орта шенінде жазылған
сияқты. Бұл жинақтың Хаммурапи заңдарынан ... - ... ... ... қалуында. Б.з.б. II мың жылдықта Ассирияда патриархтық
отбасының негіздері ... әрі ... ... Ассирия құқығы әйел
мүддесін мүлде дерлік жақтамайды, ... ... әйел үй ... ... ... ... болған. Егер ол үйден өз бетінше әлдеқандай зат алып
шықса, ұры болып ... және ... оның ... ... ... ... заңдарында мұндай қатал жаза құлдарға ғана қолданылған).
Тіпті, күйеуі өлген соң да ассириялық әйел оның отбасының ... және ... ... ... ... ... тиіс болған. Өлген
күйеуінің отбасында жасы оннан асқан ер адам болмаған жағдайда ғана әйел
құқылы ... ... ... өз ... өзі шешуге мүмкіндік алған. Мүлік
теңсіздігі барған сайын өсіп келе жатқан жағдайда патриархтық ... ... ... өз ... құлдыққа түсіру үшін пайдаланылған.
Өсімқор борышкер адамның отбасының жасы кіші және бағынышты мүшелерін ... алып ... және ... ... ... ... мәңгі құлына
айналдыруға қақысы болған (Хаммурапи заңы бұны теріс деп санамайды).
Б.з.б. X ... ... ... ... ... ... Бұған
оның бұл кезде күшті бақталастары болмауы елеулі мөлшерде қолайлы жағдай
туғызды. Ассирияның басты жауы - ... ... ... болса,олар әлі
біртұтас держава құруға дәрменсіз боп шықты.
Арамейлердің негізгі ... ... - ... ... ... ... ... күйінде қала берді. Бұл жерде
бір-бірімен бірде ... ... ... ... емес ... бірігіп
тұрған ұсақ мемлекеттер болды.
Екінші жағынан Асирияның өмір сүруіне қауіп төндірген арамейлердің
басып кіру мүмкіндігі бұл елдің басқарушы құл ... ... ... мен ... ... жабдықтау ісіне бірқатар жетілдірулер
енгізуге және оның санын қатты көбейтуге ... ... Егер ... ... ... ... б.з.б. IX ғасырда мұндағы әскер саны
120000 адамға жетеді ... ... үшін ... ... дөңгелекті әскери арбалармен бірге әсіресе жеңілген жауды
өкшелеуге аса ... атты ... ... пайдаланыла бастады.
Ассирияда, көрші елдерге қарағанда ... ... көшу ... ... I мың ... жүзеге асты. Арнаулы отрядтар өзеннен өту үшін ауа
толтырылған торсықтардың үстіне ағаш ... ... ... ... отырды.
Қамал салу қатты жетілдірілді. Бұдан соң әлем тарихында тұңғыш ... ... ... қару ... оны ... тас ... ... деп атаған) қолданылған. Ол кезде жарылғыш заттар әлі
белгісіз болғандықтан тас ядролар, немесе ... ... ... ... қатты ширатылған және босатқан кезде тез жазылатын ... ... ... ... ... арқылы жауға
лақтырылатын. Ежелгі халықтарды ... ... ... аса ... ... да таң ... ... тәртіптері де мейлінше мықты болды.
Сонымен бірге өздерінің ... мен ... ... ... ... қолбасылардың және олар басқарған жауынгерлердің,
ежелгі Шығыстағы соғыста адамгершілік көрсете қоймаған, бізге белгілі өзге
әскерлердің бәрінен де асып ... айта кету жөн. ... ... аса ... ... және ... ... занды құбылыс саналды.
Бұларды өз қожайындарының талғамдарын жақсы ... ... ... дәл ... ... етіп егжей-тегжейлі баяндап және бейнелеп
қалдырған. Тірі адамның терісін сыпырып алу, көзін шұқып ағызу, ... ... ... ... өткізу және басқа да осыған ұқсас жиіркенішті істер,
бағындырылған халықтарды жазалау мен қорқытудың ... ... ... ... ... аз ... ... және кедейленген халықтардың
Ассирия езушілеріне қарсы көтерілісі тоқталған жоқ. ... ... ... - күшті қарсылық туғызып, бір жердің өзі бірнеше рет көтеріліске
шығып отырды. Мұндай қарсылық ... ... ... бірдей ассирияның
негізгі әскери күштері дер кезінде үлгеріп жете бермеген. ... ... ... және ... ... ... десек те, олардың табыстары уақытша табыстар болған еді.
Б.з.б. IX ... ... ... ... ... ... айырылып
қалған жерлерін өзіне қайтарып қана қойған жоқ, сонымен бірге өзге жерлерді
де қосып ала бастады. Солтүстік Месопотамия ... ... ... ... ... бекініп алған ассирия жаулап алушылары одан
әрі Сирияға, Финикияға және кіші Азияның шектес аймақтарына ... ... ... ... ... және амалсыз жасалатын сыйлықтар ретінде
бағалы шикізаттар, әсіресе металдар (бірінші ... сол ... ең ... - темір) алынып тұрды.
Шығыс Жерорта теңізіне қарай қозғалған жолында ассириялық әскерлер
арамей мемлекеттерінің ішіндегі ең күштісі - Дамаск ... ең ... ... Бұл ... ... ... ІІІ Салманасар тұсында
(б.з.б. 859-824 жылдарда) болды. Дамаскіге бұл жігерлі ... ... одақ ... сәті түсті, оған II патшалықтар мен тайпалар кірді,
бұлар енді тізе қосып оңтүстік-батысқа бет ... ... ... ... Шешуші шайқас б.з.б. 853 жылы Қарқара қаласы түбінде ... ... ... ... Бұл ... қан ... ... III
Салманасар өзінше жеңіске жеттім деп санағанымен, 14000 жауды жойдым деп
мақтанғанымен де, осы ... соң ... ... ... ... ... өзі-ақ оның қандай күшті тойтарысқа кез болғанын көрсете керек.
Дамаск патшасы басшылығымен құрылған одақтың ыдырап кетуі ғана ... ... ... ... ... ... Ассирияға қарсы одақтың
негізгі мүшелері Дамаск және ... ... ... ... ... жерлер үшін талас басталып, ол ұзаққа созылған қырқысу
соғысына айналды, бұл Ассирия үшін ... ... ... III ... келіп, оны қоршап алды, шеткергі аймақтарын ... ... ... ... ... жіберді. Қаланың өзін ала алмады,
бірақ оның есесіне Жерорта теңізі жағасына дейін ... де, осы ... ... және ... ... оған сыйлықтар тапсырды. Сөйтіп
оған басты жауын әлсіретудің сәті түсті, бірақ оны ... ... ... жете қоймады. Оңтүстікте, Вавилонда III ... өзі ... ... тобын қолдайтындарға арқа сүйей отырып, дипломатиялық
жолмен өз ықпалын арттыра түсуге тырысты.
Шығыста Ассирия б.з.б. IX ғасыр бойында ... тау ... ... Ассирияға асыл тұқымды жылқылар әкелініп тұрған Мидияға ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, солтүстік шекарасында үлкен қиындықтарға кез
болды. Бұл жерде б.з.б. IX ... ... ... көпке дейін
тайталасуға жетерліктей күш-қуаты болған жаңа ... өсіп ... ... көбінесе Урарту деп атап кеткен (Библиядағы "Арарат елі")
Биайна ... ... ... -Ассирия тағдырындағы бетбұрыс кезең болды.
Мемлекеттік төңкеріс жасау арқылы үкімет басына патшалардың жаңа әулетінің
негізін ... III ... ... ... ол ... қалың
көпшілігінің бұрыңғы патшалардың ішкі және ... ... ... пайдалана отырып және әскери топтарға сүйеніп,
бұрыннан келе ... ... ... бере ... ... Қалай болғанда
да III Тиглатпаласар және баласы әрі мұрагері V Салманасар ... ... ... ... ірі ... жасайды.
III Тиглатпаласар (б.з.б. 745-727 жылдар) әскерді ... ... ... ... ... ... олардың күн көріс ... ... ... ... ... Жоқшылыққа ұшыраған көп
адамдар қарумен жарақтанған жаяу әскерлер қатарына тартылды да, бұлар сан
жағынан ауыр ... ... жаяу ... екі есе асып түсті.
Дегенмен, шонжарлар мен ... ... ... ... ... ... ... қос дөңгелекті арба мен
атты әскерлер отрядтары да өз ... ... ... жағынан алғанда бұрыңғыдан әлдеқайда көбейе түскен неғұрлым
ықшам жаңа округтарды патшаның ... ... ... ... жаңа
аппарат бұрынғыдан ыңғайлы, оралымды ... және ... ... ... арқылы орталықтандыру нығая түсті.
V Салманасар тұсында (б.з.б. 727-722 жылдар) ежелгі астана ... ... мен ... ... ... ... да әрекет жасалды. Алайда бұл шараны жүзеге асырудың сәті түспеді. V
Салманасар бекзадалардың заговоры нәтижесінде тақтан ... де, ... ... (деректердің бірінде - өгей інісі) II Саргон отырғызылады, ол
шонжарларға жеңілдіктер береді және тек ... ғана ... да ... бар ... ... жасайтын арнаулы
грамоталар сыйлады.
III ... мен оның ... ... саясаты өте жігерлі
және белсенді болды. Олар алдыңғы кезеңнен өздеріне мұра болып ... жеңе ... ... ... ... ... ... еді, сондықтан
III Тиглатпаласар таққа отыра салысымен-ақ негізгі соғыс күштерін ... ... ... патшасы II Сардури Арпад түбінде қиратылды да, Сириядан
ығыстырылып шығарылды. Ассирияның Жерорта ... ... ... ... III ... ... астанасы Тушпаға соққы
беруге де тырысып көрді, бірақ бұл аса қуатты қамалды алуға шамасы жетпеді.
Сөйткенмен де Ассирияның ... ... ... ... ... еді. ... шығысқа, Иран жеріне сәтті жорықтар жасалды.
Ассириялықтардың батыстағы табыстары бұдан да ... ... Бұл ... ... ... жауы ... патшалығын күйрете женудің сәті түсті.
Б.з.б. 732 жылы ... ... оның ... жаңа ... қоныс
аударылды. Израиль патшалығы да өз территориясының үлкен ... ... және ... ... мәжбүр болды, ал Финикияның сауда қалаларының
ішіндегі ең ... - Тир ... ... көп мөлшерде алтын төлеп
құтылды.
Оңтүстікте Тиглатпаласар Вавилонды өзіне қаратуға тырысты. ... ... ... ... тәуекел ете алмаған ол өзін бөтен атпен ... ... деп ... да, бұл ... ... де қолы жетті.
II Саргон жаулап алу саясатын онан әрі ... Өз ... ең ... ... ... 722 ... ол ... патшалығының
астанасы Самарияны басып алды және ойрандады. Сирия мен ... ... ... ... шағын провинцияларына айналдырылды (38, 67).
Б.з.б. 714 жылы II Саргон Урмия көлін айналып өтіп, Урарту ... ... ... ... ... дұшпанына күтпеген жерден соққы
берді. Урарттықтардың ... ... II ... ... жоқ, ... ... ... саналған Мусасир қаласын басып алып талан-
таражға салды. Осындағы Халди құдайдың храмында патшалар ... ... ... ... еді. Жеңіліп қалған Урарт патшасы I Руса өзін өзі
өлтірді, ал оның мұрагерлері тәуелсіздіктерін сақтап ... да, ... өмір ... ... Егер ... жылдам реттеліп отырған
ұсақ қақтығыстарды есепке алмасақ, екі держава арасындағы табан тіресіп
келген ... ... ... ... ... Екі жақтың да күштерін басқа
бағытта шоғырлауларына мәжбүр еткен ... ... да бар ... патшалығында Азов теңізі жағасынан Кавказ арқылы өтіп келген
киммерийлердің шабуылдарына тойтарыс беруге тура ... Олар ... ... ... ... ... ... ал кейінірек (б.з.б. VII
ғасырда) Кіші Азияны ойрандады және Эгей теңізі жағасына ... ... ... ... ... соң, ... патшалары б.з.б. VII ғасырда
солтүстік пен солтүстік-батысқа ... ... алу ... ... Олар ... ... көлі ... мықтап бекінді. Олардың бүкіл
жердегі тірек пункті ірі қала Тейшебаини болды, Бұл ... қала ... ... ... дуалдары ғана емес, сондай-ақ металл бұйымдар ... майы ... ... мен өзге ... ... ... бәрі ... тек қамал ғана емес, сондай- ақ қолөнер
орталаға болғанын көрсетеді.
Ассирия Вавилон мен ... ... ... ... ... ... ауыр күрестер жүргізді. Вавилон үшін соғыста жергілікті күштерден гөрі
бұл жерлерге көз алартушы өзге басқыншылардың қарсылықтарын көбірек ... ... ... ... дәл ... ... князьдіктері күшейді.
Жан-жағынан батпақпен қоршалғандықтан қауіпсіздікте ... олар ... ... өз ... ... қолайлы сәтті ғана тосып тұрды.
Шығыстан Вавилонға, бұрыңғы кездердегідей, Элам қауіп төндірді. ... бір ... ... екінші жағынан - халдейлер мен Эламның
жақтастары болды да, мұның өзі ... рет ... ... алып ... екі жақ ... ... ... отырды. II Саргонның өзі де, оның
баласы және мұрагері Синахериб те (б.з.б. 705-681 ... ... ... ... ... рет ... ... Ассириялықтарға
қарсы топтардың табанды қарсылықтарына ызасы келген Синахериб б.з.б. 689
жылы Вавилонды тас талқан етіп ... ... ... ... байланыста
болып келген көне мәдениет орталығын қирату тіпті патшаның өз айналасында
да қатты наразылық ... ... өзін оның ... және ... ... 680-669 ... ескеріп, Вавилонды қайта қалпына келтіру үшін
шаралар қолданады және ... ... ... орнатуға тырысады.
Батыста Синахериб та, Асархаддон да Ассирияға қарсы бұрқ ете ... ... ... ... ... қарсы табанды күрес
жүргізеді. Синахериб Финикия ... ... ... ... патшалығын
ойрандайды, бірақ күшті бекінген Иерусалимді ... ... ... ... алумен шектелуіне тура келді.
Асархаддон өзінің солтүстіктегі, шығыстағы және ... ... соң ... ... гөрі ... ... басты күштерін батысқа қарай бағыттады. Көтеріліске
шыққан ... ... соң ол ... ... ... ... қозғалды
да, б.з.б. 671 жылы оны да қаратты. Бұл жерде ол өздерін ... деп ... ... ... ... билігін сақтап қалды. Және
неғұрлым күшті әрі қауіпті Эфиоп әулетіне ... ... ... сүйенуге
тырысты.
Ассирия мемлекеті өз қуатының ең ... ... ... Оның
территориясы Загрос тауларынан Жерорта теңізі мен Ніл ... ... ... ... бұл территорияны берік біріктіруге оның ... ... жеке ... ... ... және ... ... болмады. Ассирия әміршілерінің қол астына күшпен біріктірілген
халықтардың тіл, ... ... даму ... ... бір-бірінен
үлкен айырмашылықтары болды. Оларды бірігуге оншалықты мүдделі ... ... ірі ... ... ... ... ғана бірігіп тұрды.
Ассирия әскерлері жеңістерге жетіп тұрған кездерде ... көп ... ... ... сақтап тұрудың мүмкіндігі болды, ал ... ... олар ... және ... ... әзір ... ... жақтардың бәрі де Ассирияның ақырғы ұлы ... ... 669-630 ... шамасы) патшалық құрған дәуірінде ... ... ... ... ... ең ... еді, ол бала ... садақ тарту мен аттар жеккен қос ... ... ... ғана
үйреніп қоймады, сонымен бірге қиын сына жазуы жүйесін меңгеруге де ... ... және ... ... мен ... табыстарымен
таныс болды. Бұл оның қажет жағдайда Ассирияның өзге патшалары ... ... ... кедергі жасамаған. Бір бедерлі суретте оның
саялы бақ ішінде өзінің ... ... ... және арфалар мен
тимпандардың үнінен ғана ... алып ... ... ... де ... ... оның жауларының бірінің кесілген басы ілулі тұрғаны
бейнеленген. ... ... ... аса зор ... ... ... көп мазасыздық тудырып келген Египет пен Вавилон еді. Қолындағы
жеткіліксіз ... ... ... ол ... ... айла-
шарғыларға жүгініп отырған, бірақ олары барлық уақытта бірдей табысты бола
бермеген. Патшалық билігінің ең ... ... ол өз ... екі ... ... басты жауы болып табылатын Эфиоп әулеті патшаларына қарсы
жұмсаған. Екінші жорық кезінде ... ауыр ... ... де, ол бұл
соққыдан қайтып есін жия алмады және ... ... ... ... ... діни орталық ретіндегі маңызын ғана сақтағаны ... ... ... ... ... қалды.
Египеттің оңтүстігінде берік позиция ұстаған Эфиоп патшаларына қарсы
күресте Ашшурбанипал солтүстік Египеттегі шағын патшалықтарға арқа сүйеді,
ол әсіресе ... және ... ... ... теңізі елдерімен
байланыста болған Саис қаласына ... ... ... Саис ... Ассирияның көмегін пайдаланды, бірақ шешуші сәтте оның ... ... да, өз елін ... ... ол ... ... да бағынғысы келмеді. ... Ніл ... ... ... еш ... шықпады.
Оңтүстікте жаңа қиындықтар туды. Ашшурбанипал Вавилонмен тіл ... Ол өз ... ... ... ... Вавилон тағын өз інісі
Шамашшумукинге беруге көнді. Алғашқы кезде ағайындылар тату ... ... ... ... Вавилон патшасы Ассирия бақылауынан шығып, толық
тәуелсіздікке ие болу үшін Эламмен жақындасты да, ... ... ... ... ... қарсы қауіпті одақ пайда болды, оның құрамына
Мидия және Сирия далаларындағы арабтардың көшпелі тайпалары енді. Бұның өзі
аз ... ... аса ... қала Тир да ... ... ... ... жолдарға қауіп төнді. Бұл қиыншылықтардан Ашшурбанипал
көп күш-жігер жұмсау арқылы әрең ... ... ... ... ... ... ... інісі өз сарайы өртенгенде қаза тапты.
Көптеген вавилондықтар аштықтан, ... ... ... ... олардың
өліктері иттердің, шошқалардың, қарға-құзғынның жеміне айналды. Енді
вавилондықтардың басты одақтасы Элам қалды.
Ашшурбанипал ... ... ... кезінен бастап айтқандарына көну,
керек адамдарды сатып алу арқылы болса да, ... ... де бұл ... ... ... тырысып келген еді. Эламда астық шықпай қалғанда,
оған Ассирияның көп ... ... ... ... Ассирия патшасы
эламдық патша әулеті адамдарының арасында ала ауыздық отын тұтатып ... ... ... ... ... ... алып, сөйтіп бұл елде
өзін қолдайтын топ құруға тырысты.
Египеттегі ... ... да ... ... ... де, уәделері
де көмектесе алған жоқ. Вавилонды талқандау эламдықтарды қорқыта алмады.
Бұлармен ... 10 ... ... уақытқа созылып кетті де, ақырында (640 жыл
шамасында) Сузыны алып, талан-таражға салумен аяқталды. Жаудың елі ... ... жер ... ... ... жасаған жорығында Ашшурбанипал Тир мен Аккоға дейін
ғана жетті, бұл қалаларды бой ... ... ... ... ізін ала скифтердің жауынгер топтары жақындай түсті, олар
Кура және Аракс өзендерінің төменгі ... ... ... осы ... ... бағытта жорықтар жасай бастады. Осындай жорықтардың бірінде олар
Сирия мен Палестинаны жайып өтті, ... бұл ... ... ... ... ... ... жетті. Зәресі ұшқан Псамметих
скифтерге көп сыйлықтар беріп аман ... ... соң ... кері бұрылды.
Сөйтіп скифтер жоғары бәрінен де Ассирияға көп зиянын ... (9, ... ... және ең қауіпті жау Мидия болды, оған б.з.б. VII
ғасырда ... ... ... ... ... және Эламның
талқанданғанын пайдалана отырып, ... ... ... ең ... ... сәті ... Рас, ... скифтер шапқыншылығынан біраз
шығынға ... ... ... ... ... ... өздеріне бой сұндырудың және ... ... ... ... ... өз ... тартудың да сәті түсті.
Б.з.б. 626 жылы Халдей басқарушысы Набулпаласар басқарып тұрған
Вавилонның тағы да ... ... - ... ... ... да ... еді. Өз ... Ассирияның жергілікті жерге қойылған ... ... ... қолайлы сәтті пайдаланып, ... ... ... да, Жаңа Вавилон (Халдей) патшалығын құрды. Ол Мидияның патшасы
Киаксармен одақтасты да, екеуі келісіп, б.з.б. 615 жыл ... ... ... тиісті. Олар Ашшурды алды және Синахериб кезінен бері Ассирия
державасының астанасы болып келген Ниневияға бет ... ... 612 ... ... ... ... ... өртеліп жіберілді. Дегенмен
Ашшурбанипал патшаның кітапханасы құлаған сарай үйінділерінің ... ... ... От "саз ... ... ... алмады, алайда олардың көпшілігі сөрелерден құлаған ... ... ... Бұл ... ... ХІХ ... орта шенінде ағылшын
археологтары тапқанша жер астында 2500 жыл бойы сақталып ... ... ... ... ... ал одан соң
Евфраттағы Каркемишке шегінді. Олар ... ... ... ... ... фараоны Нехао еді, жаңа ұлы державалар алдындағы қорқыныш бұрын
өзара бақталас ... ... ... бара ... ... мен ... ... қайта жандыруға күш салушы Египетті біріктірді.
Б.з.б. 605 жылы Вавилон патшасы Набулпаласардың баласы Навуходоносор
(болашақ атақты ... ... ... ... көмегімен біріккен
египет-ассирия әскерлерін талқандап жеңді. Өздерінің саяси және мәдени
орталықтарына ... олар енді ... өз ... ... ... өзге ... ... арамейлермен қосылып кетті де, солардың
тіліне (ассир-вавшюн тіліне жақын) көшті.
Ассирияның ... ... ... ... ... болады. Ол
негізінен Вавилон дәстүрлері үлгісінде дамыды. Вавилон және одан ... ... ... ... ... ... ... мен храмдарындағы кітапханалар мен мектептерде оқытылады. Әрине,
ассирия әдебиетінің кейбір өзіндік сипаттары да ... ... ... ерекше. Олардың кейбіреулері тарихи романдарды еске түсіреді.
Оларда әдеби пейзаж және әдеби ... ... ... кең қолданылады.
Қанжарлардың өткір ұштарындай аспан күмбезін тесіп өтіп тұрған тау ... ... мен қос ... бос ... арғы ... ... өткенше
патшаның өзіне де секіріп өтуге тура келетін тау ... және ... ... ... Дұшпанның айлакерлігі, қорқақтығы,
жеңілген жаудың ... ... ... ... ... ... тағы ... гиперболалық әсірелеу түрінде беріледі.
Ассирия вавилондық діни ұғымдар мен догматтарды қайталады. Тек қана
пантеонның басына жергілікті құдай Ашшур қойылды.
Ассирияның өмір ... ... ... ... ... ... ... сенімді серігі дана ... ... ... осы ... ... Осы ... ... халық
мақалдарының жиынтығын дана Ахикар шығарды-мыс делінеді. Ассирия мемлекеті
құлағаннан кейін арамей тілі мен ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежедегі ықпалы Орта Азия мен Үндістаннан да
байқалады.
ІІ Тарау. ... ... ... ... Вавилонның экономикасы
мен әлеуметтік дамуына талдау жасау.
2.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
Хаммурапи патша бірінші Вавилон әулетінің ... ... ... Оның өмір ... ... ... 1792 – 1750 жж). Бұл кез
Вавилонның бүкіл Қосөзен аралығының экономикалық, саяси, ... ... ... бұл ... ... ... деректер көбірек те, әр түрлі.
Солардың ... ... ... ... ең ... жан – ... қоғам
өмірінің әр саласынан да мәлімет беретіні – осы Хаммурапи патшаның заңдар
жинағы.
Заң жазылған биік базальт ... 1901 – 1902 жж ... ... ... ... ... Сузы қаласын қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа отырған күн ... ... және ... ... ... ... ... бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі ... сына ... ... ... ... ... ... заң үш бөлімнен тұрады: кіріспе, заң
статьялары және қорытынды. Заңның ... заң ... ... «әділ» патша болғанын, еліне еткен ... ... ... ... ... ... тап – құл иеленушілердің, ... ... ... мақсатын қорғаған басшы болғанынан мәлімет
береді.
Хаммурапи патша заңы ... 2000 ... ... ... тіпті бүкіл Ежелгі Шығыстың әлеуметтік дамуы, таптар мен ... ... ... ... – қатынастар, шаруашылығы, саяси дамуы,
мемлекет жайлы толық және жан – ... ... ... ... ... бағана Лувр музейінде (Парижде), көшірмесі Москвада
(гипске түсірілген) сақталуда.
Енді сол Ежелгі Шығыс ... ... ... орын алатын құнды
жәдігер Хаммурапи патшаның Заңнамасының түп нұсқасының кіріспе ... бере ... ... – Энлиль шақырған пастырь, байлық пен молшылықты жинаушы, бәрін
Ниппурға орнатқан, көк пен ... ... ... ... ... патша, Эриданы өз қалпына келтірген, Эабза жораларын тазартқан
Хаммурапимін.
Дүниенің төрт жағына атой ... ... атын ... ... үшін күн ... өз ием ... жүрегін қанағаттандырған; Ур
қаласын байытқан, ... ... ... Син ... патша
ұрпағымын, момын тақуа.
Шамашқа шын берілген, Сиппардың іргесін бекіткен, Айэнің ...... ... ... ... ... храм ... тапқыр
патшамын.
Ларсаға кешірім жасаған, өз көмекшім Шамаш үшін Эбаррды жаңартқан
батырмын.
Урукқа өмір берген, оның ... мол су ... ... ... Эаның, жинаған байлықты Анум мен Иштар үшін – өміршімін».
Бағанаға жазылған Заңның кіріспесі ... ... ... өзін ... ... ... таба ... Бұл құжат
Вавилонның ХҮІІІ ғасырдың І – жартысындағы қоғамның өмірінің барлық жағынан
да хабар беретін ... ... ... ... ... ... шығару сол кездегі саясаттағы маңызды шаралардың
бірі болып есептелді. Негізінен Заң кодексі 282 ... ... қара ... 247 бабы мен 35 тармағы ... ... ... баптары Сузыдағы ассириялық патша Ашшурбанапал (б.з.д.669 – 630
жж) кітапханасынан түп ... ... ... толықтырылған.
Заңнаманың жоғарғы жағында Хаммурапи ... ... атты күн ... ... ... осы заңдарды қабылдап ... ... ... осы ... патша заңнамасы арқылы б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы
Вавилондық экономиканың қалай өрлегендігімен ... ... ... ... ... орында болған ирригациялық жүйе, сауда және
қолөнер Хаммурапи патша заңнамасына айтарлықтай әсер етті. ... ... ауыл ... ... ... ... малға, етке, теріге
баға орнатылды. Заңнама бойынша күмістің бірлігі анықталып, бағаланды.
Хаммурапи патша тұсындағы Вавилон мемлекетінің экономикасының негізі
жер ... ... егу, мал ... ... ішкі және ... саудаға сүйенді.
Ежелгі Вавилонның өзен және керуен жолдарының қиылысында орналасуы,
Вавилонның ... ... ... ... ... күшеюіне зор әсер
еттті. Вавилонның жергілікті тұрғындарының, халқының саны Сириялық далалы
алқаптардан келген ... ... ... ... өсті.
Ежелгі Вавилонда негізінен ауыл шаруашылығына ерекше көңіл
аударылды. Ирригациялық ... ... ... ... ... ... пайдалану жоғарғы билік пен оның қызметкерлеріне байланысты
болды.
Герродоттың айтуынша, Ассириялықтардың жері ... аз ... ... суы тек ... ... ... жетеді. Көріп отырғанымыздай,
табиғи жағдайлар ... ірі ... ... ... ... ... суландыру жүйесі Ассирия үшін ... ... ... ... ... ... «Бүкіл елді астықпен қамтамасыз ету
үшін патшалардың ірі каналдар тұрғызғаны ... ... ... ... ... ... тартылған. Каналдардың
ірісі Евфраттан оңтүстікте ... ... ... жүйені суреттейтін Страбонның мәліметтері ... ... ... ... ... ... тола ... Егер Нілдегі
сияқты каналдар мен арықтар тартпаса жер батпаққа айналады. Сондықтан да
бұл аймақта каналдар қазылды. ... ... ... ... ... тұру
мүмкін емес, үйткені мұнда жер төмен және жұмсақ. ... арық ... су ... қайта болуы мүмкін. Мұны болдырмас үшін ... ... ... ... ... Тазарту оңай іс болғанымен, платинаны
қою көп жұмыс қолын қажет етеді».
Мұндай жағдайлар адамдарды тым ерте ... ... ... өсуіне байланысты өңделетін жердің көлемін арттырудың
қажеттігі қауымдардың ... ... де, ... ... ... ... ... Мұның бәрі б.з.д. IV-III мыңжылдықтардағы бейнелеу
өнерінің ескерткіштерінде орын ... ... ... ... ... ... ... ізін тапқан, бұл түсінікті де, өйткені дәл
оңтүстіктен ирригациялық шаруашылықтың ... ... Көне ... ... жарты ғасырда оңтүстік Қосөзеннің басқа жерлерінен, мысалы
Умма маңынан табылды.
Ежелгі Вавилонда жеке меншік түрі ... және ... ... ... ... де ... сату, жерге жеке меншік ежелгі ... ... ... ... ... Бұл ... растайтын көптеген
құжаттар бар екені тарихтан белгілі.
Ал, Хаммурапи ... ... ... бізге көптеген құжаттар келіп
жетті. Аталған ... ... ... ... ... жеке
адамдардың меншігіне салғанын растайтын тұстары жиі ... ... ... ... ... даланы, бақты, құлды сату ... ... ... ... жерлері патшаға тиесілі деп
есептеліп, сарайға ... ... ... ... бір ... натуральды
төлем ретінде патша ұсақ жер иеленушілерге беріп ... ... мен ... ... ... жер және ... қызметтері балаларына мұрагерлікке қалдырылған. Сонымен қатар, қай
жағдайда болмасын ... ... ... ... ... шенеуніктер
еңбек ететін адамдар алып отырған.
Каналдарды, бассейн қорларын сол ... ... ... мен өсімдіктерден тазарту тым көп жұмыс қолын қажет еткен.
Музейлерде сақталған сына ... ... ... ... ... бағыттылғанын көрсетеді. Бұған дәлел ретінде 2 ... бар. ... ... ... үшін 3 ... 10 ... ... туралы
айтылады. Негізінен әйел адам мұндай ауыр жұмыс ... тек ... ... ... ... Тағы бір ... 28 күнінің бөгет
үшін жіберілгендігін хабарлайды. (37;45).
Қосөзендегі каналар арнасының ... 10-20 ... ... ... ... Егіс алқаптары топырақ арқылы жеке
учаскелерге бөлінген.
Қосөзенде де ... ... ... ... Су ... ... ... оларға тыңайтқыш ретінде
балдырларды қалдырып толтырған. Ежелгі Египеттегі сияқты мұнда да «биік су
көтергіш құрылғылар, көбінесе шадуфтар ... ... ... ... берілген мұндай жерлер, сонымен қатар
үй және еңбек құралдары ерекше мүлік қатарына жатқызылатын болған.
Жер арендасы мен бақша арендасының ... ... ... түрде
бақыланды. Жерді арендаға алып, өзінің жалқаулығының есебінен өнімді дұрыс
ала алмаған арендаға алушы адам аренда ... ... ... төлеуі қажет.
Мал арендасы да осындай тәртіппен жүргізілді. Ірі мал табын иелері егістік
жерлерді ... ... ... ... ... беріп отырған болатын.
Мәселен, Хаммурапи патша Заңнамасында малды жалға алу ... ... ... Егер адам бір жылға мал жалдап алса, онда ... үшін ... ... – 4 гур ... болған. Егер адам өгіз не есек
жалдап алса, және оны ... ... ... ... онда ... – тек
қожанікі болып саналады.
Егер адам өгіз жалдап алса және ұрып немесе ұқыпсыздығынан өлтірсе,
онда ол ... ... ... ... өгіз ... керек. Егер адам ... алып және оның ... ... онда ол ... қожасына оның сату
бағасының жартысын күміспен төлеуі тиіс ... ... ... Вавилон жерінде қолөнерде белсенді ... ... ... заң ... біз ... аса ... ... олар: үй тұрғызушылар, кеме жасаушылар, кірпіш құюшылар,
ұсталар, ағаш шеберлері, тігіншілер және т.б.
Натуралды шаруашылық ... де ... ... ... ... ... қатар ақша қатынасы да күшейді, оның бірлігі
ретінде күміс (сикль – 8 грамм., мина – 500 ... ... – 30 ... ... ... жер ... адам өзінің жер бөлігін төлем ретінде ... ... ... көптеп пайда болуына жағдай жасады. Неғұрлым маңызды
және шұрайлы жер ... ... мен ... қол ... ... ішкі сауда жүйесінде де күміс кеңінен ... ... ... ... ... ретінде кеңінен қолданылды.
Ішкі және сыртқы сауда істерінде үлкен іскерлік үйлер зор маңызға ие
болды. Бұл үйлер б.з.д. ҮІІІ – Ү ... ... өмір ... сату ... құлдарды, үйлерді, далалық ... ... банк ... вексельдерді беріп, клиенттердің қарызын төлеп, коммерциялық
өнеркәсіптерді жабдықтады. Эгиби ... ... ... ісі үшін ... мен
Эламға сапар шегіп, ол жерлерден құлдар мен мүліктерді сатып алып отырған.
Оңтүстік және Орталық Вавилонда Мурашу үйі қызмет ... ... ... ... тек ... өз ... қызмет істеді.
Хаммурапи патша тұсында Вавилон шығысжерорта теңіздік елдер мен
Месопотамияның ... мен ... ... ... Египет, Сирия,
Элам және Кіші Азиямен сауда қатынастарын реттеді. Аталған елді ... мыс, ... ... ... және ... ... алып ... патша заңнамасында саудалық келісімдерді, сату және
жалдау, құлдар жағдайы ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі Вавилонда жер арендасы мен бақша
арендасының шарттары ерекше ... ... ... алу ... ... ... ... ашып көрсетілді.
Билік басындағылар жерді әр түрлі мақсаттарда пайдаланды, жердің
белгілі бір бөліктерін әскери ... ... ... ... ... жер
өте қымбат тұрды. Негізінен ұсақ жер өңдеушілер жердің 1/3 бөлігін ғана
пайдаланды. ... ... ... ... ... ... деп
есептеліп, сарайға қарайтын болған. Мұндай жерлердің бір ... ... ... ... ұсақ жер ... ... ... алынған жерлерден шенеунікке, әскери ... ... ... ... ... үй және ... ... ерекше мүлік қатарына
жатқызылатын. Жер, үй және тағы басқа ... ... ... Оларды сатуға, сатып алуға, ... ... ... ... ... ... сатып алу үшін пайдалануға
заң жүзінде тиым салынатын.
Егерде шарт алдын – ала жасалып қойған ... ... де, ... дала ... бау – бақшаны немесе үйді сатып алуына заң жүзінде
қатаң тиым салынады.
Ежелгі Вавилонда жеке ... ... ... қылмыс өте қатал
жазаланатын болған. ... ... ... ... ... ... ... үшін өлім жазасы белгіленген, қой, мал, ... ... ... ... үшін 30 есе ... айып төленуі тиіс.
Ал сол заңнаманың сегізінші бабына сәйкесінше айыппұлды ... ... ... ол өлім ... ... Ал ... ұрлық
кезінде ұсталса, ұрыны отқа ... ... ... Жеке ... ... сақталды. Бұл үстем тап мүддесіне сай құлдарға жеке меншіктік
басым болғандықтан ... ... ... патша заңнамасында мүлік пен жеке жалға алуды айырып
көрсетілген. ... алу ... – жер, ... үй, ат ... ... есек
болған. Сонымен қатар құлдарды жалға алу тәжірибесі де ... Жер ... ... алу тек бір ... ... Бірақ, бақтың жалға алу уақыты
әрине, егер ... ... ... ... ... жағдайда кейде бес жылға
шейін ұзарып кететін.
Заңнаманың 45 – ші бабына сәйкесінше егер ... ... ... ... ала ... қойып, егістік қуаңшылық пен су тасқынынан шықпай
қалса, ол онда ... ... ала ... Ал егер ... ... ... Заңы ... бір жылға кейін қалдыру құқығы берілген.
Хаммурапи патшаның Заңнамасы өз кезегінде бізге жеткен көптеген
құжаттармен ... ... ... шаруашылыққа белсенді түрде
араласқанын көрсетеді. Жер мен құрылысты сату, бақша мен ... ... ... дала жұмыстарына адам жалдау ... ... ... түрде
реттеліп отырған. (34;157).
Ежелгі вавилондықтар Кіші Азия ... ... ... ... ... ... Ал, ... өркендеуі соғыс істерінің өркендеуімен
тығыз байланысты болды. Шикізаттары мол ... және ... ... алу – ... күштерін ұйымдастыруды талап етті.
Ежелгі Вавилонда соғыс құл иеленудің негізгі көздерінің бірі болды;
мұнымен қатар, вавилондықтар солтүстік ... ... ... және Кіші ... хетт ... ... ... қанап, кіріптар
құлға айналдырды.
2.2. Ежелгі Вавилонның қоғамы және оның әлеуметтік құрылымы.
Хаммурапи патша ... ... ... ... ол қоғамда айқын түрде құл иеленушілік сипаттың кеңінен
дамығандығы. ... ... ... басы бос адам мен құлдар
арасындағы айқын шекара байқалады.
Құқықты азат адам ... деп ... ... ... ірі жер
иелері, абыздар, ... ... ... ... азат ... бір ... ғана құрап қойған жоқ, сонымен қатар құл ... ... ұсақ ... ... ... ... патшаның Заңнамасында кездесетін «жоғарғы дәрежелі
адаммен» және «төмеңгі сатылы адам» арасындағы ... және де ... ... ... байланысты жауап беріп отырған. Заңнаманың
барлық ... ... жеке ... ... мен ... ... қорғалған.
Ежелгі Вавилон қоғамының негізгі бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке меншік иелері құраған. Олар өз ... ... ... белгілі
бір мөлшерде салықтық төлемдер төлеп отырған және де олар ... ... ... Хаммурапи патша заңнамасында ... өз ... ... ... ... құқықтары өсімқорлардан кеңінен қорғалып отырған.
Ежелгі Вавилонда ұсақ өндірушілердің бөлшектенуі жиі ... ... ... ... бір бөлігі құл иеленушілерге айналса, тағы
да бір бөлігі ... ... ... ... ... көптеген келісім – шарттардың түп
нұсқалары сақталған. Сонымен қатар Ларса қаласынан шыққан Бальмунамхе ... ... ... құжаттарда жиі кездеседі. Аталған өсімқор жиі – жиі
түрде бау – бақша жерлерін ... ... ... ... өз иелігін
кеңейтіп отырған, тың жерлерді ... ... ... де ... ... Вавилонда азат адамдармен қатар ... деп ... да ... ... ... ежелгівавилон тілінен аударғанда
«төмен иілген» деген мағына береді. Мушкенумдар ... ... ... ... ... ... үзіп қалған оларда жер мен
жеке меншік мүліктері болмаған. Олар патшаға қызмет еткені үшін ... ие ... ... ... де ... азаматтық құқықтары
шектелген күйде болған.
Азат адам мен мушкенум арасындағы айырмашылықты біз көп ... ... ... ... бір ... жараланса,
жарақаттаушы адам ақшалай айыппұл төлеген, ал егер де азат адам ... ... ... ... көз, ... ... қолданылған.
Сонымен қатар мушкенумды емдеуге кететін ақша мөлшері де ... ... да екі ... аз. ... де мушкенумдардың меншікті
өз құлдары болғандығын заңнамадан ... ... ... ең ... ... ... ... құрады.
Құлдықтың негізгі қайнар көзі соғыс, мүліктік теңсіздену, қарызға бату,
жанұя мүшелерінің арасындағы ... ... ... әке ... ... өз ... ... берілуі және де ең сонында құлдарды
заңды ... ... ... ... Вавилонда құлдардың өздері бірнеше түрлерге бөлінген болатын.
Олар жеке меншік құлдар, мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... Орташа ауқатты адамдар жанұясы екі немесе бес
құлдарға шейін ұстап отырған. Кейбір бай ... ... саны ... ... ... ... ... есебінде болған. Оларды қожайындары
зат ретінде пайдаланған. Егер де құлды өлтірген жағдайда немесе жарақаттаса
жарақаттаушы немесе ... адам ... ... ... – құл» ... ... құл төлеп берген.
Құлдарды сату, сатып алу, жалға беру, сыйлыққа беру және ұрлап әкету
сияқты әрекеттер кездеседі. Олардың көптеген ерекшеліктері ... ... ... ... ... шаш үлгісі, әр түрлі таңбалар, танауындағы
тесіктер және де ... бір жаза ... ... ... ... ... ... қоғамында құлдардың қожайындарынан қашуы жиі құбылыс
болған, алайда осы әрекеттері үшін олар ... ... ... ... қашқан құлды үйіне жасырған азат адам өлім жазасына кесілетін.
Ал қашқан құлды ұстаған адамға сый – сияпат ... ... ... Вавилондағы құл иеленушіліктің өзіндік
ерекшеліктері ... Олар ... ... ... ... ... азат әйелмен үйленуге құқықты болған. Құл мен азат әйелден туған
бала азат ... ... Құл ... баласы бар құл иеленуші ол баланы өз
мүлкінің заңды мұрагері етіп ... ... ... ... ... ... ... мен балалары үй қожайнына
сөзсіз бағыну керек болды. ... әйел тек ... ... ... ... ... қана ... ала алды. Ежелгі Вавилон қоғамында ... ... ... еді, құл ... өмір ... ... ... құқығы болмады.
Оған дәлел заңнамадағы мына бап: «Егер құл қожайынының әйелінің
қолынан бір затты алса, онда құлдың ... ... ... ... үшін ... ... өз ... де құлағын кесе алады. Егер ол өз әйелін
босатып, құлағын кеспесе, онда ... да ... ... ... ... бәрі тек ер адамға тиісті екенін ... ... ... ... бір ... ... ... болып есептелетін.
Әйелге байланысты заңдардың барлығы оған қарсы қойылған. Ер адам тек ... ... үшін ... ... ... ... үшін, қысқасы
біреудің меншігін иеленгені үшін ... үшін ... бәрі өте ... ... ... егер ... қарсы сөз айтса, үлкен мөлшерде айыппұл төлеп, 25 рет ағаш ... ... ... ... ... ер адам оған ... ... төлеп,
ажыраса алатын. Күйеуін алдаған әйелді өзенге лақтыратын. Егерде қожайын
белгісіз жағдайда жоғалғанда, бес жыл тосу ... ... ... ... ... ... біреудің құлын өлтіргені
үшін оның қожайынына басқа құлды қайтару керек болды. Құлға тигізген зардап
үшін сол ... ... ... төлену керек болатын. Егер де құл еркін
адамдарға қол көтеретін болса, оның ... ... ... ... қана ... ауыр ... үшін еркін вавилондық бостандығынан
айрылатын. Негізінен азаматтар қарыз үшін ... ... ... өз ... ... ... ... өйткені квалификациялық
ұстадан пайда көбірек болды.
Құлды үйретуші шебер 15 ай немесе 6 – 8 жыл ... ... 1 ... киім ... ... ... ... болды, сол үшін қожайыннан сыйлық
алды. Егер дұрыс үйретпесе қожайынға 12 сикль ... ... ... ... ... құл өз ... ... қожайынға алым – салық төлеп
тұрған.
Ал Ежелгі Вавилонда храмдық шаруашылықтарда ... жуық ... ... ... ... ... орташа мөлшерде 60 – 90 сикль күміс тұрды. ... ... ... ... ... өз ... ... өздері
құлдарды иеленіп мүлікке ие болды. ... ... ... ... ... еді. Құл ... бай болғанымен, қожайынның рұқсатынсыз
босатыла алмады, ал құлдың бай болғаны қожайынға да өте ... ... де ... бір адам қолдан басқа бір адамның баласын сатып алса
немесе белгілі бір уақытқа күміс, алтын, құл, малды ешбір келісімсіз алатын
болса, ол ... ... ... ... ... ... Заңнамада мынадай жолдарды кездестіруге
болады, егер белгілі бір ... ... ... ... ... ... зиян әкелсе, сол құбырдың иесі егін құнын ... ... Ал ... ол адам егін ... өтей алмаса, өзін және өзінің мүлкін
күміске айырбастап, ол ... ... ... ... ... қайтаруы
тиіс.
Егер де белгілі бір адам екіншіге қайық жасап беріп, ол ... ... ... ... онда ... ... қайықты өз қаржысына жөндеп,
дұрыс күйінде қызмет ... ... ... ... қол ... жергілікті билеушілердің жері, барлық храмдық
иеліктер мен жаулап алынған жерлер болды. ... жері өз ... ... ... ... жері ... ... арқылы өңделді. Әскери
тұтқындар мен ... ... ... өз еңбектерінің ақысын
натуральды түрде алып отырған. Патша жерінің тағы бір бөлігі храм пайдасына
бөлінді. ... ... ... ... ... және ... ... жауынгерлерге пайдаланылуға берілді. ІІІ Ур династиясы кезіндегі
қоғам таза құл иеленушілік ... ... ... ... патша тұсында қарызға беру қарқынды түрде дамыды. Шаруалар
байлардан қарызға ақша, егін ... оны ... ... тиіс ... ... – 30 ... ақшамен қайтарса – 20 пайыз болу керек болды.
Ал егер де қарызды қайтара алмаған ... ... ... оның ... бір ... алатын.
Аталған осындай жағдайлар ежелгі Вавилонда байлар мен ... ...... ... ... Бұл ... шешу үшін
Хаммурапи патшаның Заңнамасында осы мәселелер ... ... ... ... ... нан алып отыру керек болды;
2). Үш жыл қызметін істеткізіп, ... жылы оны ... ... Үш жыл бойы ... ... ... керек болды. Ал егер де
ренжіткен ... ... ... ... бір ... жазалады. Осы
шарасымен Хаммурапи патша кедейлерді байлардың күш көрсетуінен аман сақтап,
еркін ... ... ... қалуға ұмтылды.
Саяси құқықтық ойлардың Ежелгі Шығыс (Египет, Үндістан, Қытай, Парсы
және т.б.) пен Ежелгі Батыста (Рим, Греция) пайда ... ... ... даму ... ... пен ... ... бөліну кезінде – ақ
байқалған. Таң қалдырарлық жәй, ... ... ... ... ... ... ... қытайлықтарда, вавилондықтарда, парсыларда
батысқа қарағанда неліктен ерте пайда болды?
Ерте даму ... әрі ... ... ... ... мен
білімге бой ұра қоймаған кезінде сана бүкіл әлемге мифологиялық тұрғыда
қалыптасты. Сонымен ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік,
экономикалық ерекшеліктеріне байланысты құқық саласында да олардың өзіндік
ерекшеліктері болды. (26;16).
Айталық: алғашқы ... ... ұзақ ... жеке меншік
құқығының әлсіз дамуынан көрінді. Патриархтық отбасының сақталуы, қылмысқа
бүкіл ... ... ... ... ... болып) жауап берді, яғни, бөтен
біреудің кінәсіне жазықсыз екінші біреуі күйіп ... ... ... ... жеке ... ... пен ... болып,
жер қорын құрады.
Ежелгі Вавилонда жеке меншікке қарсы ... ... өте ... ... ... ... бабына сәйкес, сарай, храм
мүліктерін ұрлағаны үшін өлім жазасы белгіленген, қой, мал, ... ... ... ... үшін 30 есе ... айып ... ... сол заңнаманың сегізінші бабына сәйкесінше ... ... ... ... ол өлім ... ... Ал ... ұрлық
кезінде ұсталса, ұрыны отқа лақтыруға құқық берілді. Жеке ... ... ... Бұл ... тап ... сай ... жеке меншіктік
басым болғандықтан туған болуы тиіс.
Отбасы мәселесіндегі қылмыстарға келгенде, жалпы айта кететіні жас ... бір – ... ... ... ... Сот ... қайта
некелесу мәселесі де көтерілген. Мысалы, 129 – бап бойынша, күйеуіне күнә
жасаған әйел мен оған ... қоса ... суға ... ... ... ... заң ... араласып, отбасында әке билігін
арттыра түседі. Ал Хаммурапи патшаның Заңнаманың 195 – бабында әкесіне қол
көтергені үшін ... ... ... анық түрде жазылған. Заңнаманың 11
– бабында былай деп жаылған: егер өз затын ... ... оны ... ... ... онда ... иесі – ... ол өлуі тиіс
деп шешім ... тиіс ... Бұл ... ... көзбен көріп, қолмен істеп,
әрекет жасайтын сот. (29;125).
Бұл жерде тек өз заты екенін дәлелдегенде ғана заң оны ... Ал ... ... ... мынадай шаралар орындалатын:
егер саудагер өліп қалған болса, сатып ... сот ... ... үй ... бес есе ... қайырып алуға құқығы бар. Сонымен
қатар Заң осы істердің барлығы бір – екі сағатта ... бір – екі ... ... ... анық ... мерзімін белгілеген. Сөйтіп
өзінің затына жеке ... ... ... ғана заң ... құл ... ... әлеуметтік – экономикалық даму
дәрежесіне ... ... және ... екі ... ... ... Вавилон
қоғамы төмеңгі сатысына жатады. Құл иеленуші ... ... ... патриархалдық құлдық деп аталды.
Онда құл негізгі өндіргіш күш емес, ... ... күш ... мүшелері – шаруалар, жаулап ... ... ... тұрғындары
(түрліше салықтар төлеп, көптеген міндеткерліктер атқаратын) ... ... ... ... ... ... ... ғана болды.
Мысалға, алатын болсақ егінші жанұяның ішінде стихиялы түрде
қалыптасқан еңбек бөлінісі әл – ... ... ... ... ... бір немесе бірнеше жұмысшы күшін қосып алуға мүмкіндік берді. Және
де қауымның өзінен және осы қауым кіретін одақтың ... қолы бос, ... ... әлі шыға ... ... есесіне бұлар бұлар соғыстан әкелініп ... ал ... де, ... ... ... бір мезгілде қатар өмір сүруі
сияқты, көне нәрсе. Ал, оған дейін жұрт ... ... не ... еді, ... ... ... ... тастайтын. Бірақ «шаруашылық
жағдайдың» қазіргі қол жеткен сатысында соғыс тұтқындарына белгілі ... ... ... тірі ... ... ... ... уақыттан
бастап, құлдықтың басталғандығы белгілі.
Ендігі кезекте адам да ... бола ... егер ... ... ... ... ... да, тұтынуға да болатын ұлы
«ақиқатты» ашу үшін көп ... ... ... ... ... ... – ақ мұң екен, оларды өздері де айырбас бұйымына айналды. ... азап ... ... ... ... өзі мұны ... бұл жерде ешқандай есептелмеді.
Ежелгі Вавилонда пайда болған тап өкілдері, яғни құл иеленушілер мен
құлдар, немесе қанаушылар мен қаналушылар, үстем таптар мен ... ... осы ... ... болып келген тарихи қарама – қарсылықтардың бәрі
адам еңбегі өнімділігінің нақ сол ... ... ... ... (31;153).
Нағыз еңбекші халықтың өзінің қажетті еңбегімен болып кеткені
соншалықты, жалпы маңызы бар қоғамдық ... үшін – ... ... ... ... заңдылықты іске асыру үшін, өнермен, ғылыммен және
тағы басқалармен айналысу үшін – оның ... ... ... ... ... бос ерекше бір таптың болуы сөзсіз еді. Бұл тап қоғамдық
істерді ... ... реті ... өз ... ... үшін ... ... тап өкілдеріне үсті – үстіне жүктей ... ... ... ... мен құлдар – қоғамның ең бірінші тап – тапқа ... ... топ ... ... ...... жерге, еңбек
құралдарға ғана ие болып қойған жоқ, сонымен ... ол топ ... ... ... мен Хетт заңдары
Ұзақ уақытқа созылған өзара қырқысу соғыстары мен сарай төңкерісінен
кейін, б.з.б. XVI ғасырдың аяғына таман елдегі ... ... ... дәрежеде мәмлеге келушілікті көрсететін бірқатар реформалар жүзеге
асады.
Алайда бұл табыстары тұрақты болмады. Хетт ... өз ... рет ... ... ... ... ... жайында да
деректер бар. Екінші жағынан хетт шонжарлары орталық ... ... ... Хетт ... ... фараондары сияқты мейлінше күшті
бола алмаған. Аса маңызды істер жөнінде олар ... ... ... ал ... ... де ... жиналысы)
келісуге мәжбүр болған.
Телепин патша таққа мұрагер отыруының қатаң ... ... ... ... соң ел ... оның ... ұлына, ал егер ол да
кездейсоқ өле қалса, одан кейінгі ұлына көшуі керек ... ... ... ... ... ... ең үлкен күйеу баласына көшуге тиіс, т.б.
Сонымен бірге патша өз ... ... де өлім ... ... ... ... тулиа мен панкусқа ... өз ... ... патшалық кезеңінде (б.з.б. ХҮ-ХІІІ ғасырлар) орталық билік
едәуір ... ... ... ... ... ... патшаның меншік
жерлері көбейеді. Олар арнаулы кеңселер ("тас үйлер") арқылы ... ... ... ... ... ... Қатардағы қауымдастар өз
үлесіндегі жерлерді билеу еркінен ... және оны ... ... ... да мұра етіп ... ... болады.
Қауымдық жерлердің елеулі бөлігі де жеке ... ... ... ... мен ... ... ... ал олар өз учаскелерін
айналымға еркін ... ... ... ... ... ... құқықтарын жоғалтады және кейбіреулері ... ... ... ... ашаршылық жылдарында кедейді "тірі алып қалған"
бай, егер әлгі кедей өзін сатып алуға жеткілікті қаржы таба ... оны ... ... ... қақы ... Сөйтіп, хетт қоғамында мүлік жіктелісі
жеткілікті түрде ... Жаңа ... ... ... хетт ... ... заң жүзінде нығайтып берді.
Хетт заңдары бір-ақ ... ... ... 1500 ... және бірнеше жаңахеттік көшірмелер ретінде жетті. Заңдардың
тілі көнехеттікке жақын.
Хетт патшалығында кісі өлтірген адам ... ... өз ... және оның ... төрт адам ... ... немесе өзінің
отбасы мүшелерінен), жазадан құтылатын ... Ұры да, өрт ... адам ... ... жазым еткен тентек те жазадан ақы беріп, құтыла алған.
Өлім жазасын мүлде ... ... ... ... ... ... ... жоғары, арийлік нәсілге жататын хетт халқының
адамгершілік ... ... ... ... ... адамға
мұндай "адамгершіліктің" таптық тамырлары айқындалмай қалмайды. Малы көп
бай өзгенің жақсы атына ... ... ... ... түсіп қалса, онда
жәбірленушіге өз табынынан 15 жылқы беріп, құтыла алған. Ал ұры кедей болып
шықса, онда ол ... он бес есе ... ... ... үшін ... болып,
құлдыққа түскен. Құлдарға одан да қиын болды. Құл егер біреудің ... ... мен ... ... егер ол әлдекімге ажал шақырып, сиқырлап,
дуа жасады деп айыпталса, өлім жазасына кесілген (35, 17).
Маңызды мемлекеттік істерді шешумен мүшелері ... ... ... ... ... ... Жыл сайын олардың әрқайсысы кезекпен
басқару қызметін атқарып, қазынаға да басшылық ... Әр жыл ... ... ... ... ... да, бұл ... кейін ишшакум нағыз
монархқа айналған кезде де ... ... ... ежелгі Ашшурды олигархиялық республика болған
деп текке айтып жүрген жоқ. Кейін аса қуатты басқыншы мемлекетке ... ... ... аса ... ... ... ... шағын, көбінесе саудамен айналысқан мемлекет көп қарсылықсыз-ақ
оңтүстік Месопотамияның ірі орталықтарына бағынып отырған. Б.з.б. III ... ... ... ... ... ... III Ур ... қол астында болып келген Ашшурға өз қамқоршыларының ... ... Аса ... сауда жолдарына жақын жатқандығын пайдаланған
Ашшурдың көпестері мен ... Кіші ... ... осында өздерінің сауда
колонияларының негізін салды. Қосөзен ... ... ... ... ... ... ... шикізаттарына, әсіресе металдарына
(күміс, мыс, қорғасынға) тиімділікпен айырбасталатын. Осы кезеңнің өзінде-
ақ Ассирия қоғамында мүлік ... мен ... ... ... ... тек шет жерліктер ғана құлға айналдырылды.
Егер біреу өгіздің мүйізін не аяғын сындырса, онда ол бұл ... ... ал ... ... ... өгіз ... тиіс. Егер өгіздің иесі:
«Мен өзімнің жеке меншік өгізімді аламын» десе, онда ол ... ... ... оған 2 ... ... ... ... тиіс.
Егер біреу өгізді, атты, қашарды немесе есекті жегіп алса және ол
өлсе, немесе оны ... жеп ... ... ... кетсе, онда оның орнын ол
тура сондай малмен толтыруға тиіс. Егер ол: «Бұл құдайдан ... ... ... онда ол ант ... ... ... өгізді, атты, қашарды немесе есекті кепілдікке алса және
ол оның жерін алса, онда ол үшін ... ... ... және оның ... ... тиіс.
Егер біреу өгіздің немесе аттың көзін шығарса, онда ол 6 ... ... ... ... ... ... ... беруге тиіс.
Егер біреу өгізді жалдап алып және оған сойыл немесе қамшы жұмсаса,
оны иесі біліп қойса, онда ол жалдаушы 1 ... ... ... тиіс.
Егер өгіздер жайылым жерге кірсе, оларды жер иесі тапса, онда ол бір
күн бойы жұлдыздар ... ... жеге ... ... соң ... кері иесіне
қарай айдап жіберуі керек.
Егер біреу майы үшін шошқаны ұрласа, онда бұрын әдетте 1 мину ... ... де ол 12 ... ... беруге және оны үйіне жібертуге тиіс.
Егер біреу шошқаны қорадан ұрласа, онда ол 6 сиклей күміс ... ... ... ... сол жылы өзі қайта қараған және жазған право нормаларын ... Олар ... енді де, ... ол ... ... тыс ... ... болып кетті. Хентт заңдарының шектен тыс қаталдығының ең алдымен
ұрлық үшін берілетін жазаға қатысы бар. ... да ... ... тіпті
овощ немесе жеміс ұрлап, майда ұрлық жасаған адам өлім ... ... ... үшін ... ... тек Хетт заңдарына ғана тән нәрсе
емес, ол жалпы ерте таптық ... ... ... ... Ол ... ... ... көптеген заттарға қауымдық меншіктің орнына келген ... ... және ... ... көрсетеді.
Егер біреу сиырды ұрласа, онда бұрыңғы әдетте 12 бас мал ... ... ол ... 6 ... атап ... 2 екі ... 2 ... малды және 2 бұзау беруге тиіс. Оларды үйіне жібертуге тиіс.
Егер біреу жегілетін биені ұрласа, онда оның ісі тура сол ... ... ... ... ... не еркек қойды ұрласа, онда бұрын
әдетте 12 қой беретін. Ендігі жерде ол 6 қой, атап ... 2 ... ... 2 ... қой және 2 қозы ... тиіс.
Егер біреу өгізді, не жылқыны, не қашарды, не есекті ұрласа, оны иесі
тапса, онда иесі сол ... ... ... алуы ... Оның сыртында, ол
(ұрлаушы) иесіне екі есе мөлшерде айып төлейді. Малдарды үйіне жібертуге
тиіс.
Егер біреу ... ... ... ... ... ... онда ол ... қақпасына-айдап баруы керек. Егер, тіпті, оны елде ... ... оған ... бере ... және оны ... болады. Егер оны
иесі тауып алса, онда оны сақталуы қалпында ... ... Егер ... оны ... онда ол ұры деп саналады.
Егер біреудің жерінде, егіндігінде, өрісінде басқа ... ... ... онда ... иесі 2 өгіз ... тиіс және ... иесінің үйіне
жібертуге тиіс.
Егер біреу оның жеріне еніп кеткен тірі сиырды сойып тастаса, онда ол
ұры ретінде жазалануға тиіс.
Біз, ... ... және ... ... ... мен Хетт
заңдарынан қанға-қан алу кекшілдігіне шек қойғанын, адамды ... ... сот ... ... белгілегенін, кісі өлтірудің әдейі
ойластырылып жасалғандығын, ... ... ... ... көреміз. Бірақ оның заңы бойынша тек адамдарды ғана ... ... ... ... да ... ... ... Хетт заңдары қарапайым ауызша правоны (заңды) қағазға
түсіріп жазуы, қанға-қан алатын ... шек қою, жеке ... ... ... ... анықтап айқындауының өзі сол уақыт үшін ... ... (35, ... жыртуға керекті өгіздің бағасы — 12 сиклей күміс. Асыл ... ... — 10 ... ... ... ... ... — 7 сиклей күміс.
Жер жыртуға керекті бір ... ... ... ... бағасы — 5 сиклей
күміс.
Егер бұл қой болса, оның бағасы 1 сикль ... 3 ... ...... күміс, екі қозының бағасы 1 сикль күміс, екі ... ...... ... бұл жегілетін жылқы болса, онда оның бағасы — 20 сиклей күміс.
Қашардың бағасы — 1 мина күміс, жайылымдағы ... ... — 15 ... бір ... еркек тайдың бағасы — 10 сиклей күміс, бір жасар ұрғашы
тайдың ... — 15 ... ... ... ... не ағаш шеберлігіне, не ... ... не тері ... не жүн ... ... берсе, онда
ол үйреткені үшін ақы ретінде 6 сиклей ... ... ... Хеттің заңдары көнехеттік көшірме (б.з.б. 1500 ж. шамасындағы)
және бірнеше жаңахеттік ... ... ... ... тілі
көнехеттікке жақын. Ғасырлар бойы елеулі өзгерістерге душар болған ... осы ... ... 15-ші ... тәжірибесін бейнелейтін өзінің
негізгі нұсқасында (өткен уақыттардағы болған көп өзгеріссіз) келтіріліп
отыр. Егер ... ... ... ... ... ... ... онда
оның мәйітін өзі жеткізуі керек; ол адамның орнына төрт адам беруі керек;
соған ... ... және ... ... тиіс. Егер біреу ұрыс-керіс
кезінде құлды немесе күңді өлтірсе, онда ол мәйітін өзі жеткізуі керек;
орнына екі адам беру ... ... ... ... ... әйелдерді үйіне
жіберуге тиіс.
Егер біреу ерікті еркекті немесе еріксіз ... ... ... оған қолы ... емес, жансақ тисе, онда ол мәйітін өзі жеткізуі
керек; оның ... екі адам ... ... соған сәйкес үйіне ... ... Егер ... ... ... ... ұрса, ол абайсызда қазаға
ұшыраса, мәйітін өзі жеткізуі ... ... бір ... ... ... ... Егер біреу хеттік саудагерді өлтірсе, онда ол 100 мин ... ... және оның ... адам жіберуге тиіс; дүние мүлкін қалпына келтіруі
керек, мәйітті өзі жеткізуге тиіс. Егер мұндай жағдай ... ... ... ... бола ... онда ол 100 мин күміс беруге және дүние мүлкін
орнына ... ... Егер ... ... ... елінде кездессе, онда
ол саудагердің мәйітін өзі ... ... ... адам ... немесе әйел басқа елді мекенде күшпен
өлтірілсе, онда өлтірілген жерден, 100 гиперсер жерден өзіне жер ... ... ... ... жер жыртуға пайдаланатын өгіз, немесе жегілетін жылқы немесе
сиыр, есек, үй ешкісі, жабағы жүнді қой, ісек адасып ... ... оны ... онда оны сол қалпында қайтып алуы керек. Оны (басқа қашаның иесін)
ұрлықшы деп ұстамау керек.
Заңнын қағазға ... ... ... ... мен қоғамның
басқа мүшелері арасындағы қайшылықтарды тоқтата алмады, өйткені ол ... ... ... ... ... да болмасын дәрежеде
айтарлықтай өзгерте алмады, оның ... ... ... ... тіпті
ескерілген де жоқ. Ал қоғам саны ... ... арта ... ... мен қолөнершілер басқа шалғайдан келгендермен толықтырылды. Оларды
барған сайын экономикасы тез өркендей ... ... ... ... ... адамдар қандай да болмасын саяси праводан ... еді. ... бір ... ... ... ... ... ал селолық
шаруалар, егіншілер топ-тобымен қарыздар құлдарға айналды.
Сол кездегі Хетт және Ассирия заңдарын экономикалық және ... ... ... Заң ... ... ... және оған ... мүддесін қорғады. Ал соңғылардың басты ... ... ... ... ... шоғырланған болатын. Сол кездегі ... ... ... ... ... яғни кедейлердің кепілдікке
алынған жер учаскелерінен қарыз тастарды аластау. Жалға беру тәртібі дұрыс
болмаған кезде ... ... ... тас жер ... ... ... қолына өтуіне негіз болған. Одан кейін ... ... ... ... өзінің жеке бостандығын кепілдікке салып, ұзақ мерзімге
қарыздар құлдыққа ... және ... ... да ... ... қатар заңда жүзім, бау-бақша шаруашылығын өркендетуді,
құдықтарды пайдалану тәртібін ... және ... ... ... ... ... мен сауданы өркендету мақсатында мынадай заң шығарды: бұл заң
бойынша баласы, егер әкесі кезінде баласын ... ... да ... түріне үйретпесе, өзінің қартайған әкесіне жәрдем көрсетуден бас ... ... ... ... ... ... төрт
разрядқа бөлінді. Оның негізіне егін ... ... ... ... ... ... ... жерінен астық түрінде немесе сұйық
өнім түрінде 500 сикльден кем табыс алмайтын барлық азаматтар ... бес ... деп ... Екінші разрядқа өзінің жерінен 300 сикльден
кем табыс алмайтын азаматтар ... Олар ... деп ... өйткені
олар өзінің әскери атымен атты әскер қатарында қызмет етуі ... ... ... ... ... 200 ... кем ... алмайтын азаматтар
кірді. Оларды зевгиттер («зевгос»—«жегілген ... деп ... яғни ... ... Олар жаяу ... ... қызмет етуге және жеке
өзінің ауыр қару-жарағы болуға міндетті еді. Төртінші разрядқа табысы 200
сикльден аз ... ... Олар ... (батырақтар) деп аталды.
Әскери қызметте олар қосымша жұмыстар атқарды. Ең бай разрядты азаматтардың
міндеті — әскери ... ... ... жақсы жағдайда ұстап тұру
болды.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... құл
иеленуші шаруашылығының дамуына әкеліп соқты (8, 8).
Мұрагерлік бостандығын еңгізу жерге жеке меншіктің күшеюіне ... ... мен ... ... ... ... ... жағдайын нығайтты. Саяси цензы негізінде заңнама ... әр ... ... жіктеріне бөліп, осыған сәйкес право
берді, міндеттер жүктеді.
2.4. Ежелгі Шығыс заңдарын оқу үрдісінде оқыту мәселесі.
Тарихи білім мен ... беру ... әр ... халықтың рухани
әлемінен нәр алуына, оның мәдениеті мен ... ... ... ... ... басым көпшілігін мектепте алған білімі
өмірлік тарихи ақпаратпен қамтамасыз етеді. Сондықтан ... ... ... баға ... абай болған абзал, қандай болсын оқиғаға
белгілі бір көзқарасты тануға тырыспау керек, ... ... ... ... ... түйсіну өткен замандардағы тарихи оқиғаларады хронологиялық
ретімен есте сақатуға ғана саймауға тиіс, қайта тарихи процестің ... ... ... ... мектеп қабырғасында белгілі бір
тақырыпты оқушыларға жеткізудің өзі тақырыпты ... ... ... және де ... тәуелді болатынын есте шығармағанымыз жөн.
Жалпы осы ... ... ... ... ... ... кететін
болсақ, жұмыстың осы бөлімінің мазмұны кеңінен ашыла ма деген ойдамыз.
Әдістеме ... - ... ... сөзі ... грек ... - "таным тәсілі", "зерттеу жолы" деген ... ... ... - ... ... ... ... мақсатқа жетудің тәсілі. Сонда,
әдістеме бұл әдістср жиынтығы, кешені. Тарихты оқыту әдістемесі – ... ... ... және ... ... ... бір ... тиімділігі мен сапасын арттыру мақсатында ... ... ... ... және ... ... Сонымен әдістемс
оқу процесін ұйымдастыру мен оның ... ... ... ... пәні - педагогикалық процесс, мұғалімнің тарихты
оқытуы, оқушының тарихты оқуы. Ал әдістеменің нысаны — оқытудың әдістері,
мазмұны, ... жәнс ... ...... ... және үнемі қозғалыста болатын
құрауыштардың аясын біріктіретін өте күрделі процесс. Ол ... ... ... ... беру және оны игеруге басшылық жасау ( оқушылардың оқу
әрекеті (оқыту нәтижесі деген тізбекті қарайды. ... ... ... ішкі ... жою ... іске ... Ол ... оқыту
мақсаты мен қол жеткен нәтиже арасында, қолданылуы ... ... ... ... ... мен ... ... пайда болады.
Тарихты оқыту процесінің диалектикалығы сияқты әдістемені оқып-
үйрену де үнемі даму ... ... ... оқыту әдістемесі қоғам алдында
тұрған жас ұрпақты тәрбиелеудің ... ... іске ... ... оқыту әдістемесі тарих ғылымдарымен ... ... ... педагогика, психология, дидактика талаптары
логика сияқты ғылым салаларымен де ... ... ... Бүл ... ... шығармашылық сипат алады, өйткені әдістеме ... ... ... ... ... ... қорытып, жаңғыртып
пайдаланады.
Мұғалім мен оқушының оқу процесі күрделі және көп ... ... Оның ... ... әрекетінің сипатымен айкындалады. Мұғалім өз
пәнін қаншалықты жетік ... ... ... оятып,
шығармашылық әрекетін ұйымдастыра алмаса, айтарлықтай табысқа жете алмайды.
Өмірде нашар мұғалімдерді көп кездестіреміз, олардың пайда болуы өз
пәнін жетік ... ... ... ең ... олар өз ... оңай ... түсіндіре алмайды. Өйткені, олар оқушыларға ... ... ... ... таныс смсс, тіпті пәннің
әдістемесінен жеткілікті хабары жоқ. Сондықтан пәннің әдістемесін не ... ... ... Немен оқытамын? деген сұрақтарға жауап тақырыпта
басты назарда ... ... ... ... ... ... ... мен негізгі
факторлары мына сұрақтардың жауаптарына байланысты:
- мемлекет пен қоғам белгілегсн мақсаттар;
- ... пен ... ... солардың негізінде
оқулықтарда баяндалған тарихи ... ... мен ... оқыту процесінің ғылыми-өдістемелік ұйымдастырылуы (оқыту мен
оқудың түрлері, әдістері мен ... ... ... ... ... ... оқыту нәтижелерімен айқындалады.
Тарихты оқытудың мақсаттары мемлекет дамуының әр түрлі кезеңдерінде
өзгеріп ... Ол ... ... ... ... ... ... коммунистік идеяларға бағытталды.
Қазіргі кезеңде тарихи білім берудің мақсаттары былай айқындалған:
- оқушылардың ежелгі ... ... ... дейінгі адамзаттың
тарихи даму жолы туралы тарихи білімдерді игеруі;
- тарихи білім негізінде оқиғалар мсн ... ... ... ... алу ... ... ... тарихи тәжірибе, гуманизм идеялары негізінде
оқушылардың рухани ... ... мен ... қалыптастыру;
- халықтардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылық пен құрметін
дамыту.
Қазіргі кезде ... ... ... ... одан ... Соған сәйкес мынадай міндеттерді атауға болады.
- ... жөне ... ... ... құрметтейтін,
табиғаттың, мәдениеттің және қоршаған ортаның байланыстарын ... ... ... ... ... ... оқушыларды қоғам мен адамзатгың ежелгісімен, бүгінімсн
таныстырып, ... ... ... ... ... ... ұғынуға бейімдеу;
- қазіргі қоғамға кіріккен жене оны жетілдіруге ұмтылатын тұлға
қалыптастыру;
- тұлғаны ұлттық және әлемдік ... ... ... әр ... ... жүйесін есепке ала отырып, ... мен ... ... ... құқын қорғауын қамтамасыз ету,
гуманистік және демократиялық құндылықтарға бағыттау.
-тарихи білімдер мен ... ... ... ... жаңа
мағлұматтарды өз позициясы тұрғысынан сын ... ... ... ... ... ... негізгі факторлары оқу процесінде кешенді түрде
жүйемсн іске асады. Жүйе дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... құрайтын бөліктердің жиынтығы. Оқу
факторларының ішкі тұтастық қасиеті оқыту процесіне дұрыс ықпал жасап, оның
сапасының ... жол ... ... ... ... ... ... ғылымының дамуы барысында
өзгеріп отырады. ... ... жәпе ... ... ... ... мен ... таңдауға; теориялық жинақтау мен ... ... ... үшін ... ... ... мазмұны мемлекеттік
стандарт, бағдарлама, оқулық түрінде ... ... ... ол ... ... тыс және мектептен тыс оқу түрлерін қамтитын оқытуды
ұйымдастырудың белгілі бір әдістемесі арқылы ... ... ... әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, сөздік,
баспа-қолжазбалық (мәтінмен жұмыс). ... ... ... ... мәні қалай оқыту керек деген сұраққа жауап беріп, мұғалім мен
оқушының екі жақты ... ... ... ... ... ... ... бойында тарихи білім мсн танымдық дағдыларды, ғылыми
көзқарас пен сенімді қалыптастырып, дамытуда тиімді нәтиже береді.
Әдіс, тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... ... (қайталау-жинақтау, семинар, зертханалық, саяхат-
сабақ), сабақ үстіндегі мұғалім әрекеті мен оқушының оқу құралдары ... Оку ... ... оқу процесін қамтамасыз етуге керекті
оқулық, жұмыс дәптері, тарихи карта, оқу картиналары, диафильм т.б. ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы
және оқушылардың танымдық қызметі формаларының біртұтастығы ... ... ... қол ... ... мектептегі тарих пәнінің мұғалімі, студент үшін
- белгілі бір жастағы оқушылардың тарих пәні бойынша білім мен ... ... ... ... ... және тақырып бойынша оқытудың ... оқу ... ... кезеңдеріндегі жұмыс тиімділігін анықтап,
оқыту міндетін нақтылауға;
- оқыту мазмұнын қолданылатын әдістер және тәсілдермен ұштастыруға;
- тест, қисынды ... және ... ... ... ... оқытудың барынша тиімді ... ... мен ... ... ... ... ала ... педагогикалық, әрекетке
түзету еңгізіп отыруға мүмкіндік беруімен бағаланады.
Тарих сабағында қолданылатын ... бір түрі ... ... ... ... ... деп ... Портреттік
бейінелеу нақты тұлғаның білімділігі, қаталдығы, адалдығы, қайырымдылығы,
атаққұмарлығы, қулығы, зұлымдығы, екіжүзділігі сияқты ... ... ... ... бейне жасауға көмектесетін ойын элементтерін
қолданудың маңызы зор. ... ... ... ... ... атамай тарихи
тұлғаның өмірбаяндық мағлұматтарын хабарлайды. Ал оқушы өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... мыналарды
атауға болады. "Тарихи тұлғаны таны", "Кімнің сөзі?", "Бұл кім?"
Ойын арқылы ... ... ... ... дидактикалық
жүйесі деп атайды. Дидактикалық ойындар - өзге оқу ... ... ... ... ... оқу ... ... бағытталған педагогикалық, шығармашылық әрекет.
Ойын оған қатысушылардың белсенділігін көтеруге барынша ықпал
жасайды. Ойын ... ... ... ... оқу ... атқарады.
Ойын әсіресе пәнге қызығушылық қалыптаспаған жағдайда өте қолайлы. Ойын
алдында мұғалім оқушыларды ойынның ... ... ... ... белсенді ету үшін тапсырманы орындаудың уақытын шектеу тиімді ... ... ... ... ... түрі: Тірек – конспект және схема технологиясы ... ойын / ... ... ... ... дегеніміз 1) негізгі деген тарихи процесстер мен
оқиғалар, құбылыстардың әлдеқайда сипатты белгілері туралы ... ... ... ... ... жөн ... ала алмайтын оқушыдан
тірек конспект арқылы сабақ сұрауда елеулі ... қол ... ... ... құрастыру процессі /тақтада, дәптерде/ оқушылардың
назарын ... әсер ...... жарыс ұйымдастыру тәсілі. Сынып қатар бойынша
үш топ құрады, сосын ... – ала ... және ... ... ... ... деп алынып үш графаға бөлінген:
– экономикаға қатысты;
– әлеуметтік ... ... ... ... мәселесі
таблицаны толтыру керек. Әрбір топ ... ... не ... бұл ұсынысты негіздеуі керек. Мұғалім өзі тақтаға жазып тұрса
уақыт үнемделеді. Осы барыста ... ... ... ... ... балалардың бар мүмкіндігінше өздігімен ... ... ... қорытынды жасауына сүйенеді.
|Жаңа сабақ |Сабақтың мақсаты: ... ... ... |Ежелгі Шығыс заңдары негізінде Ежелгі Шығыс |
|Сабақ түрі – ... ... ...... және |
|–конспект технологиясы|саяси құрылысын (Заңнама негізінде) ашып көрсету|
|Сабақтың әдістері мен |Білімдік мақсат ... ... ... | ... ... |
| ... ... ... ... ... ... – 2 ... заңдары |тікке, |бүкіл ... ... ... ... |тәжірибесін, |
| ... ... ... ... ... Кіріспе әңгіме – 5 |– экономикалық |лікке, ұлтжан|икемділіктерін ... ... ... ... ... |
| ... ... |саналы |жеке бейне ... ... құру + ... беру |лыққа баулу, |кейпіне ене ... ... ... | ... |алуға, жағдайды |
|/өздік жұмыс/ – 5 | | ... ... ... | | |өз ... |
| | | ... баға ... ... + | | ... ... |
|терминдермен жұмыс | | | ... ... – | | | ... ... – 10 | | | ... | | | |
| | | | ... №2 схема – | | | ... ... ... | | ... минут/ | | | |
| | | | ... ... ... – | | | |
|5 ... | | | |
| | | | ... Үйге ... беру | | | |
| ... нәтижесі |
| ... жеке ... ... ... ... |
| ... экономикалық мәселелеріне және де |
| ... ... ... ықпалы, қажеттілігі |
| ... ... ... Саяси сауатын аша |
| ... өз ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| |- №2 ... Ежелгі Шығыс патшалықтары; |
| |- ... |
| |- ... ... ... ... ... шаруашылықтарына арқа сүйеген экономикалық жүйеде ... ... ІІІ Ур ... құлауы, аморей тайпаларының Шумер және
Аккад мәдениетінің орталықтарын қиратуы Месопотамия ... ... ... құлдырауына алып келіп, ... жол ... ... ХХ – ХІХ ғасырларда аталған мемлекеттер
өзара шиеленіскен соғыс жүргізді. Осы саяси соғыс барысында ... ... ... ... ... өрлеп, тәуелсіздікке қол жеткізеді. ... І ... ... Аморей династиясы орнықты, және де осы династияның
билік еткен уақыты ... ... ... жж) деп ... патша бірінші Вавилон әулетінің алтыншы ... ... Оның өмір ... ... ... 1792 – 1750 жж). Бұл ... бүкіл Қосөзен аралығының экономикалық, саяси, мәдени ... ... бұл ... ... ... ... ... те, әр түрлі.
Солардың ішіндегі Вавилон қоғамы туралы ең бағалы, жан – ... ... әр ... да ... ... – осы ... патшаның заңдар
жинағы.
Вавилонның өрлеуі, кемелденуі І Вавилон династиясының алтыншы
патшасы Хаммурапидің билік ... ... ... ... ... тұлғасына келетін болсақ, ол аса дарынды саясаткер, ... ... ... қу ... білімді стратег және шебер ұйымдастырушы болған.
Заң жазылған биік базальт бағананы 1901 – 1902 жж ... ... ... ... ... Сузы ... қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа отырған күн тәңірісі Шамаш және ... ... ... ... ... бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі жағынан) сына ... ... ... патша заңы. Негізінен заң үш бөлімнен тұрады: кіріспе, ... және ... ... ... заң ... ... ... патша болғанын, еліне еткен еңбегін баяндайды. Заң
статьялары Хаммурапи патшаның ... тап – құл ... ... ... ... ... ... басшы болғанынан мәлімет
береді.
Хаммурапи патша заңы ... 2000 ... ... ... ... ... Ежелгі Шығыстың әлеуметтік дамуы, таптар мен топтарға
жіктелуі, олардың арасындағы қарым – қатынастар, шаруашылығы, саяси дамуы,
мемлекет ... ... және жан – ... ... ... Заң жазылған
бағана Лувр музейінде (Парижде), көшірмесі ... ... ... ... ... ... ... экономикасының негізі
жер өңдеу, бақша егу, мал өсіру, қолөнер, ішкі және сыртқы саудаға сүйенді.
Ежелгі Вавилонның өзен және ... ... ... ... қуатты сауда орталығы ретінде қалыптасып ... зор ... ... ... ... ... саны Сириялық далалы
алқаптардан келген көшпенді тайпалар аморейліктердің ... ... осы ... ... ... ... б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы
Вавилондық экономиканың қалай өрлегендігімен ... ... ... ... ... ... болған ирригациялық жүйе, сауда және
қолөнер ... ... ... ... әсер ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдеріне, бидайға, тарыға, ... ... ... ... ... ... ... бірлігі анықталып, бағаланды.
Хетт заңдары бір-ақ ... ... ... 1500 ... және ... ... көшірмелер ретінде жетті. ... ... ... ... кісі ... адам ... ... өз есебінен
жерлесе және оның туыстарына төрт адам ... ... ... өзінің
отбасы мүшелерінен), жазадан құтылатын болған. Ұры да, өрт қойған адам ... ... ... ... ... те ... ақы беріп, құтыла алған.
Өлім жазасын мүлде дерлік, қолданбайтын ... ... ... ... қарағанда жоғары, арийлік ... ... хетт ... ... ... ... ... қараған адамға
мұндай "адамгершіліктің" таптық тамырлары ... ... Малы ... өзгенің жақсы атына қызығып, сүғанақтық жасап қолға түсіп қалса, онда
жәбірленушіге өз табынынан 15 ... ... ... ... Ал ұры ... ... онда ол ... он бес есе асырып төлеп құтылу үшін борышты болып,
құлдыққа түскен. ... одан да қиын ... Құл егер ... ... мұрны мен құлақтарын кескен, егер ол әлдекімге ажал шақырып, сиқырлап,
дуа жасады деп айыпталса, өлім ... ... ... ... ... мүшелері өздерін "лимму" деп
атаған ақсақалдар кеңесі айналысатын. Жыл сайын олардың әрқайсысы ... ... ... қазынаға да басшылық жасайтын. Әр жыл басқару
кезегі ... ... ... ... да, бұл ... ... ишшакум нағыз
монархқа айналған кезде де сақталып қалады.
Қайсыбір зерттеушілер ежелгі Ашшурды олигархиялық республика ... ... ... ... жоқ. ... аса ... ... мемлекетке айналған
Ассирияның әскери қуаты аса мардымсыз болғанын байқауға болады.
№1 кесте
Ежелгі Шығыс Заңдары:
|Экономика : ... ... ... ... мәселесі: |
|Вавилон және |мәселелер: Ассирия|Отбасы ... құл ... |мен Хетт ... ... ... |
|мемлекетінде |ең төмеңгі өкілін |қылмыстарға ...... ... («вардум») |келгенде, жалпы |экономикалық даму |
|болған |құрады. ... ... жас ... ... ... |Ежелгі Вавилонда |жұбайлардың бір – ... және ... ... ... |азат адамдармен |біріне адалдығы |екі сатысы болса, ... ... ... ... |ерекше ескерілген. |Ежелгі Шығыс қоғамы |
|Хаммурапи |деп ... |Сот ... ... сатысына |
|патша |категория да ... ... ... Құл ... ... |кездеседі. |мәселесі де ... ... ... ... ... ... шығыстық |
|әсер етті. |ежелгівавилон |129 – бап ... ... ... ... |тілінен аударғанда|күйеуіне күнә |деп аталды. Онда құл |
|патша ... ... ... әйел мен ... ... күш |
|тұсындағы |деген ... ... ... ... ... |
|Вавилон |береді. ... ... суға ... күш ... ... |Мушкенумдар патша |лақтыру жазасы |қауым мүшелері – ... ... ... ... ... ... жер |түрде қызмет етуші|Вавилондағы ... ... ... ... ... азат адам|патриархалды |бағынышты тұрғындары |
|егу, мал ... ... ... ... мен ... ... |
|өсіру, |азат адам ... үй ... ... ... ішкі |деп ... ... ... |міндеткерліктер |
|және сыртқы |құрамына ірі жер ... ... ... ... ... ... абыздар, |Жесір әйел тек |тап, ... ... ... ... шаруалары, |жолдасының барлық |еңбегі шаруашылықта |
|әр түрлі |қолөнершілер ... ... ... ... ғана ... |кірген азат ... ... қана ... ... не ... ... ... ала ... ... ... |
|мал төлеуінен,|бір тапты ғана |Осы заңнан ... ... ... ... ... жоқ, ... тек ер ... |бірнеше түрлерге |
|бақтарынан, ... ... құл ... екенін |бөлінген болатын. ... ... табы ... ... жеке ... ... |және ұсақ |Сондықтан әйелдің |құлдар, мемлекеттік |
|және балықшы ... ... ... ... сарайлық) |
|қауымдардан ... ... ... беруі ұрлық |құлдар, мушкенум |
|алынатын ... ірі ... ... ... және ... |
|салықтарды |қалаларды шакканум|Әйел үшін ... ... ... ... ... бар |жазалардың бәрі өте|сату, сатып алу, |
|міндетті |ірі ... ... ... ... ... сыйлыққа |
|болды. |басқарды. Ал ... егер әйел ... және ... ... ... ... ... сөз ... әрекеттер |
| ... ұсақ ... ... ... Олардың |
| |қалалар мен ... ... ... |
| ... ... 25 рет ағаш ... ... ... ... |таяқпен дүре ... ... ... |
| |атағы бар ... ... ... ерекше шаш |
| ... ... ... ... әр түрлі |
| ... |ер адам оған ... ... ... | ... ... |тесіктер және де |
| | ... ... ... бір жаза |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... сөздік:
1. Энси – тікелей патшаның өзі орталықтан тағайындаған аймақтық
бөлімшелерді басқаратын дәстүрлі түрдегі наместниктер.
2. ...... ... ... азат адам.
3. Мушкенум – ежелгіхетт тілінен аударғанда ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығында қызмет еткен.
Қауымнан байланысын үзіп ... ... жер мен жеке ... ... Олар ... қызмет еткені үшін шартты ... ие ... ... де ... ... ... шектелген күйде болған.
4. Талион – Ежелгі Ассирияда кімде-кім құлды өлтіретін ... ... ... ... құл ... ... принципі («көзге көз, тіске
тіс») қолданылған.
5. Вардум – Ежелгі Ассирия қоғамының ең ... ... ... ... ... ... ... құлдардың өздері бірнеше түрлерге
бөлінген болатын. Олар жеке меншік құлдар, мемлекеттік (немесе сарайлық)
құлдар, ... ... және ... құлдар.
6. Сикль – Ежелгі Вавилондағы ақша қатынасындағы күміс ... ... Мина – ... ... ақша ... күміс ақша. (500
грамм).
8. Талант – Ежелгі Вавилондағы ақша қатынасындағы ... ... ... ... ... ... ... дүние тарихын оқығанда
осы құл иеленуші қоғамның, таптық қоғамның қалай ... ... ... ... әр ... үшін ... ... ерекшеліктерінің,
өзгешеліктерінің, әлеуметтік – экономикалық және ... ... ... байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды
аңғару – ... ... ... адам ... даму ... көптеген
күрделі мәселелерді экономикасының дамуындағы, саяси биліктің түрлеріндегі
айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Ежелгі Хетт, Ассирия және ... ... көп, ... ... ... көзі ... ... мәдениеттер ескерткіштері болып
табылады. Солардың ішіндегі ең құндысы Хаммурапи патшаның ... ... ... ... ... ... Вавилонның әлеуметтік –
экономикалық және саяси өмірі туралы қомақты, ... ... ... ... ... тұсында Оңтүстік Қосөзен қоғамы үлкен әлеуметтік-
экономикалық және саяси дағдарысты бастан кешіріп, өзінің ... ... күш ала ... ... осы ... ... ... гүлдену тарихы
басталады. Вавилонның өрлеуі ... ... ... ... ... ... тұсындағы Вавилон мемлекетінің экономикасының негізі
жер өңдеу, бақша егу, мал өсіру, ... ішкі және ... ... сүйенді.
Ежелгі Вавилонның өзен және керуен ... ... ... қуатты сауда орталығы ретінде қалыптасып күшеюіне зор ... ... ... ... ... саны ... ... келген көшпенді тайпалар аморейліктердің есебінен өсті.
Аталған осы Хаммурапи патша заңнамасы арқылы ... ІІ ... ... ... ... танысып, білуге болады.
Вавилон мемлекетінде маңызды орында болған ирригациялық жүйе, сауда ... ... ... заңнамасына айтарлықтай әсер етті. Аталған Заңнама
арқылы ауыл шаруашылық ... ... ... малға, етке, теріге
баға орнатылды. Заңнама бойынша ... ... ... ... ... қоғамының негізгі бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке ... ... ... Олар өз ... ... ... белгілі
бір мөлшерде салықтық төлемдер төлеп отырған және де олар ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде қорғалып отырған.
Хаммурапи патша тұсындағы Вавилон қоғамының ... ол ... ... түрде құл иеленушілік сипаттың ... ... ... Заңнамасында басы бос адам мен ... ... ... ... ... ... ... жарлықтар арқылы күнтізбеге қажетті
түзетулер еңгізіп отырған. Ел билеу ... ... ... және бір ... ... ... ... Көптеген шенеуніктердің бірі орталық
басқарманы басқарса, енді біреулері Хаммурапи патшаның ... ... ... Мари сияқты ірі қалаларды басқарды.
Көбінесе ірі қалаларды шакканум ... ... бар ірі ... Ал ... кішігірім, ұсақ қалалар мен аймақтарды рабианум
деген атағы бар ... ... әр ... ... егістектен не мал төлеуінен, құрма
бақтарынан, кунжут егістігінен және балықшы ... ... ... ... ... Осы ... ... күмістей алынатын ерекше
алымдар және ... ... ... ... алымдары төленді.
Хаммурапи патшаның өз шенеуніктерімен жазысқан ... ... ... ісінің әр түрлі тарауларына, атап ... ... ісін ... ... өзі ... ... жазылған әр түрлі даулы істер мен шағым арыздарды ... өзі ... ... Аталған істер жөнінде Хаммурапи патшаның
өзі ... ... ... ... тиісті жарлықтар беріп отырған.
Б.з.д. ІІ мыңжылдықта Қосөзен сол кездің өте жоғары дамыған ... қола ... ... аяқ ... болатын. Тіпті кей уақытта темір
еңбек құралдарын пайдаланған кездерде кездеседі. Металлды жиі пайдалану жер
өңдеу ісінде ... ... ... ... ... жасады. Негізінен жер
өңдеу ісі ... ... ... ... ... ... ... егін өнімділігі тек қана еңбек құралдарына ғана
емес, ... ... ... жүйенің дамуына да байланысты болды. Қысқы
уақытта жаңбырдың, ылғалдың жер бетіне аз мөлшерде түсуі, және де ... өте ... ... және ... ... ... егін ... сәйкес келмеуі қолдан суару жүйесінің маңызы одан әрмен арттыра
түсті.
Қолдан ... көп ... ел ... өмір ... ... Осы жағдайды Хаммурапи патша жақсы түсініп, өз кезегінде ирригация
жүйесінің дамуы ел тұрғындарын «асырап отырғанын» аса ... ... ... патша «Шумер мен Аккадқа көптеп су ... ... ... патшаның заманында Вавилонда ежелгі шығысқа тән қаталдық
қалыптасты. Ел басқару ісі қатаң тәртіпке бір орталыққа бағынды және ... ... заң ... ... сот және діни биліктің барлығы
Хаммурапи патшаның қол астына жинақталды.
Хаммурапи ... ... ... 35 жылы ... ... ... Вавилон державасын құруға кетті. Осы жылдары
Вавилон кішкентай қаладан жаңа ірі мемлекеттің астанасы ғана ... ... ... ... Алдыңғы Азияның ірі экономикалық, саяси және ... ... ... мен ... бір орталыққа бағынған қуатты ... олар ... ... мен ... ... ... кешкендеріне
қарамастан, мыңдаған жылдар бойына өмір сүрген кезде Кіші ... ... ... ... ... ... (Қара теңіз, Мрамор, Эгей және ... ... және ... тау ... ... ... бұл ... табиғи жағдайы өзін мекендеген тайпалар мен ұлт ... ... ... қолайлы емес еді. Мұнда ірі өзен алқаптары жоқ болатын.
Ең үлкен өзен Қара ... ... ... (қазіргі Қызыл Ирмак) Нілмен
немесе Евфратпен салыстыруға мүлдем болмайтын.
Шағын каналдар ... де ... ... ... ... жер ... ... пен тау жоталары) бірыңғай суландыру жүйесін
жасауға мүмкіндік бермеді.
Мал өсіру, ... ... ... ... рөл ... ... ... алқаптардың көп болуы бұған жағдай туғызды. Бал арасын өсірудің де
маңызы болды.
Тауларын қалың орман басып жатты, ал ... ... ... ... ... бай ... Азияны мекендеген негізгі халық - хеттар әр тілде сөйлейтін
тайпалар ... еді. Олар ... II мың ... ... ... аз уақытта болса да құдіретті болғанымен, бар ... ... ғана өмір ... I мың ... хетт ... ... өзі ... бастайды.
Егер библияда хеттар туралы әлі ... ... ... ... ... ... ... білмейді. "Одиссеяның" бір жерінде ғана
Трояға ... ... ... ... ... ... өтеді. Геродот,
өзі Кіші Азиядан шыға тұра хетт ... мен хетт ... ... ... ... б.з.б. V ғасырда хеттар өзге ... ... ... ... ... өз ерекшеліктерін, тіпті, өздерінің
аттарын да жойса керек.
Хеттардың ... ... ... III және II мың ... ... ... Бұл процестің жеделдеуіне ... ... де ... ... Аккад (кейінірек кезде ... ... ХХІП - XX ... ... ... ... ... сауда
колонияларын құрған. Олар жергілікті тайпалар шонжарларымен келісімге келу
арқылы жергілікті мал және егін ... ... ... ... II мың ... бас ... Кіші Азия түбегінің шығыс
бөлігін біріктіру үшін алғашқы талпыныстар ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілге өз атауын берген
Неса қаласы болды.
Хетт державасы б.з.б. 1660-1650 жылдар шамасында ... ... ... ғана ... ... ... Бұл ... негізгі
орталығы Галис өзенінің бассейні болған. Б.з.б.ХҮІ ғасырдан бастап оның
астанасы Хаттуса болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ... ВЛ. ... ... и ... ... М., ... ... Г. Вавилонская культура в ее отношении к культурному ... М., ... ... Л. Ур ... М., 1961.
4. Грибов Р.А. Земельные отношения в Мари//Вестник древней истории. 1970.
№ 2.
5. Грибов Р.А. ... и ... ... в ... древней
истории. 1972. № 3.
6. Дандамаев М.А. Рабство в Вавилонии. М., 1974.
7. Дандамаев М.А. Вавилонские писцы. М., 1983.
8. Делич Ф. ... и ... СПб., ... ... И.М. ... и ... строй древнего Двуречья
(Шумер). М., 1959.
10. ... И.М. Люди ... Ура. М, ... ... НС. ... ... ... Человек, судьба, время.
Очерки. М., 1983.
12. Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки хозяйственной жизни. М., ... ... И. ... и ... ... Двуречья. Прага, 1947.
14. Крамер С.Н. История начинается в Шумере. М., 1965; 2-е изд. М., ... ... Э. Они ... на ... М, ... Ллойд С. Археология Месопотамии. 2-е изд. М., 1984.
17. Мартиросян А.А. Деловой дом Эгиби: ... VI в. до н. э. ... ... Н.М. ... ... и землепользование в древнем
Двуречье. Минск, 1948.
19. Оппенхейм А.Л. ... ... ... ... ... ... ... Н.Д. Культура и искусство Двуречья и соседних стран. М.; ... ... Т. ... тьмы: История месопотамской религии. М., 1995.
22. Якобсон В. А. ... ... ... в ... ... ... 1981. № ... Дьяконов И.М. Община на Древнем Востоке в работах ... ... ... 1963. № ... Ильин Г.Ф. Древневосточное общество и ... его ... ... ... 1983. № ... Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых
обществ. М., ... ... В.П. ... и собственность в сословно-классовых
обществах (Опыт системно-структурного исследования). М., 1990.
27. Качановский Ю.В. ... ... или ... ... М., ... Кобищанов Ю.М. Теория большой феодальной ... ...... ... М.А. О характере древневосточного общества//Народы Азии и
Африки. 1966. № 3.
30. ... Г. А. К ... о ... ... ... ... 1966. № ... Меликишвили Г.А. Характер социально-экономического строя на Древнем
Востоке (Опыт стадиально-типологической ... ... Азии и ... 1972. N° 4.
32. Меликишвили Г.А. Об основных этапах развития древнего ближневосточного
общества//Вестник древней истории. 1985. N° 4.
33. Неронова В.Д. ... ... в ... мире в ... ... М., 1992.
34. Никифоров В.Н. Восток и всемирная история. 2-е изд. М., ... ... Н.М. К ... о ... на Древнем Востоке//Проблемы
истории докапиталистических обществ. 1934. № 7—8.
36. Никольский Н.М. К вопросу о ренте-налоге на ... ...... ... ... ... на ... древней истории. 1939.
N° 2.
37. Общее и особенное в ... ... ... ... [Сб. ст.] ... ... ... обществ в странах Востока. [Сб. ст.] М.,
1971.
-----------------------
Ежелгі Шығыстың әлеуметтік-экономикалық және саяси өрлеуі

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 102 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі вавилон патшалығының өрлеуі. Хаммурапи заңдары бойынша Ежелгі Вавилонның экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау32 бет
Мин әулетінің билікке келуі67 бет
Қытай қазақтарының тарихы 18-20 ғасыр22 бет
Үйсін тайпалары және Қаңлы елі30 бет
Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер 29 бет
Үйсін тайпасы21 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
Ауылдың өрлеуі – елдің өрлеуінің ең маңызды құрамдас бөлігі14 бет
Баз және олардың ассоциаттарының ауыл шаруашылықтың дамуына әсері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь