Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтiк-экологиялық-экономикалық тиiмдiлiгi (Ақсу-Жабағылы қорығы мысалында)

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КIРIСПЕ
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕ ҚОРFАЛАТЫН
ТАБИҒИ АУМАҚТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАFАЛАУ:
АҚСУ.ЖАБАFЫЛЫ ҚОРЫFЫ МЫСАЛЫНДА
1.1 Қазақстан Республикасындағы ерекше қорғалатын табиғи
аумақтардың қазiргi жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Ақсу.Жабағылы мемлекеттiк табиғи қорығының қазiргi
жағдайын бағалау және кешендi талдау
1.2.1 Ақсу.Жабағылы қорығының биоалуандылық деңгейi
1.2.2 Ақсу.Жабағылы қорығының әлеуметтік.экологиялық.экономикалық
көрсеткiштерiн бағалау
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАFЫ ЕРЕКШЕ
ҚОРFАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРДЫ ӘЛЕУМЕТТIК.
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ
2.1 Ақсу.Жабағылы қорығында экологиялық туризмдi дамыту
бағыттары және оның тиiмдiлiгi
2.2 Ақсу.Жабағылы қорығының әлеуметтік.экологиялық.тиімдiлiгi
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛFАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. Биоалуандылықты сақтау жөнiндегi мәселелер соңғы он жылдан берi ғалымдар мен мамандардың назарын өзiне аударуда. Себебi, адам баласының табиғи ресурстарды ұтымсыз пайдалануы нэтижесiнде жер қорының сапасы өзгердi. Ауа мен су ресурстарының зиянды заттармен ластануы және топырақтың қүнарсыздануы адамзат денсаулығына қауiп тудырып қана қоймай, экологиялық тепе-теңдiктiң бұзылуына, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесiнiң жойылуьша алып келуде. Мамандардьщ пiкiрiнше, адамның шаруашылық қызметiнiң эсерiнен жер бетiнде күн сайын бiр түр жойылады. Яғни, табиғи ортадағы бiр түрдiң жойылуының өзi этикалық және жалпы теориялық жағынан ғана емес, республиканың өркениеттi дамуына сын және қоғамға әлеуметтік-экономикалық зиян әкеледі. Өйткенi, табиғи ортаның биоалуандылығы экологиялық, әлеуметтік, мәдени-рекреациялық, ғылыми жағынан үлкен қүндылықтарға ие. Биоалуандылықты қорғау және тұрақты дамыту адам баласының азық-түлiк және тағы басқа қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн қажет. Сондықтан, биоалуандылықтың жойылуының алдын-алу, тұқым қорын сақтау және экожүйенi тұрақтандыру үшiн, гомеостаз қажеттi шараларды жүзеғе асыруды жолға қоюымыз керек. Табиғат кешенiн антропогенді қызметтерден қорғау, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесiнiң ғенетикалық қорын сақтау қалыптасқан экологиялық-экономикалық шаруашылық қызметтердi пайдалану жағдайында ғана жүзеғе аспақ. Сонда ғана адам мен табиғи орта арасындағы қарым-қатынастардың реттелғендiгi байқалады.
Адамзаттың өмiрiне қолайлы табиғи экожүйенiң бұзылуы, биоалуандылықтың жойылуы жөнiндеғi өзектi мәселелер дүниежүзi ғалымдарының 1992 жылы Рио-де-Жанейро да бас қосқан конференциясында "Биологиялық алуандылық туралы" Конвенцияны қабылдауына себепшi болды. Мұнда табиғи орта түрақтылығын қалпына келтiру, биоалуандылықты сақтау жөнiндеғi жоспарлы жұмыстардың орындалуын жүзеғе асыратын бiрқатар маңызды қүжаттар мен келiсiмдерғе қол қойылды. Қазақстан Республикасы да 1994 жылы "Биологиялық алуандылық туралы" Конвенцияға сэйкес, биоалуандылықты сақтау және үтымды пайдалану мақсатында түрақты даму тұжырымдамасын қабылдады. Деғенмен, биоалуандылық мәселесi толық шешiлмеген күйiнде қалуда.
Табиғатты пайдаланудың әлемдiк тәжiрибесi көрсеткендей, табиғи ортаның тұқым коры мен табиғи қауымдастықты сақтау және оның ұдайы жаңаруын қамтамасыз ету, экологиялық тепе-теңдiктi орнату мен адам өмiрiне қажеттi табиғи орта жағдайын жақсарту үшiн, табиғи жағдайда ландшафты аймақтың 30%-ын сақтау керек. Олай болса, табиғи ортаны, табиғи ресурстарды, сирек және жоиылу қаупiндегi түрлердi сақтаудың, адам денсаулығын жақсарту және өмiрлiк деңғейiн көтерудiң, экожүйенi тұрақтандырудың бiр жолы - ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ұйымдастыру. Ерекше қорғалатын табиғи аумақ табиғи ортаның сыры ашылмаған дүниелiктерiн қарастырып, салыстырып, оны ғылыми тұрғыдан зерттеуге мүмкiндiк бередi және әрбір мемлекеттiң әлеуметтік-экологиялық, саяси даму жағдайын көрсетедi.
1 Охрана окружающей среды: Стат. ежегодник. – Алматы, 2004.
2 "Ерекше қорғалатын табиги аумақтар туралы" Қазақстан
Республикасының Заңы. - 15.07.1997 ж. - № 162-1.
3 Мирхашимов И.X., Хабибрахманов P.M., Мусабаев М.А. Анализ
современного состояния заповедного дела и особо охраняемых природных
территорий // Известия МН-АН РК. Серия биологическая и медицинская, 1998.
-№l.-C.85-92.
4 "Қоршаган ортаны крргау туралы" Қазақстан Республикасының Заңы,
15.07.1997.-№162-7.
5 Ресурсы Интepнeт:http://www. оорt.ru.
6 Ресурсы Интернет: http://www.caresd.net/-parkiament hеаrdiпg.
7 Земельный Кодекс // Казахстанская правда. - 2001. - 31 янв.
8 Статистический ежегодник Казахстана - 2004 / Под ред. А. Смаилов. -
Алматы, 2004.
        
        Тақырыбы: Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтiк-экологиялық-
экономикалық тиiмдiлiгi
(Ақсу-Жабағылы қорығы мысалында)
МАЗМҰНЫ
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КIРIСПЕ
1 ... ... ... ... ... ... ... ҚОРЫFЫ МЫСАЛЫНДА
Қазақстан Республикасындағы ерекше қорғалатын табиғи
аумақтардың қазiргi
жағдайы.....................................................................
...
2. Ақсу-Жабағылы мемлекеттiк табиғи қорығының қазiргi
жағдайын бағалау және кешендi талдау
1.2.1 Ақсу-Жабағылы қорығының ... ... ... ... әлеуметтік-экологиялық-экономикалық
көрсеткiштерiн бағалау
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАFЫ ЕРЕКШЕ
ҚОРFАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАРДЫ ӘЛЕУМЕТТIК-
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ
Ақсу-Жабағылы қорығында ... ... ... және оның ... ... қорығының әлеуметтік-экологиялық-тиімдiлiгi
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛFАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
|АШМОАК ... ... ... орман |
| ... ... ... ... |
|ЕҚТА ... ... ... аумақ |
|БҒМ ... және ... ... ... ... ... және ... келісім |
| ... ... ... парк ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы ... ... ... ... ... ... ... Заңы |
БЕЛГIЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КIРIСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. ... ... ... ... он ... берi ... мен ... назарын өзiне
аударуда. Себебi, адам баласының табиғи ресурстарды ұтымсыз пайдалануы
нэтижесiнде жер қорының сапасы ... Ауа мен су ... ... ... және топырақтың қүнарсыздануы адамзат денсаулығына қауiп
тудырып қана қоймай, экологиялық тепе-теңдiктiң бұзылуына, өсiмдiктер мен
жануарлар дүниесiнiң жойылуьша алып ... ... ... ... ... ... жер бетiнде күн сайын бiр түр жойылады.
Яғни, ... ... бiр ... ... өзi ... және жалпы
теориялық жағынан ғана емес, республиканың өркениеттi дамуына сын және
қоғамға ... зиян ... ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени-рекреациялық, ғылыми жағынан
үлкен қүндылықтарға ие. Биоалуандылықты қорғау және тұрақты дамыту ... ... және тағы ... ... ... ... Сондықтан, биоалуандылықтың жойылуының алдын-алу, тұқым қорын сақтау
және ... ... үшiн, ... ... ... ... ... қоюымыз керек. Табиғат кешенiн антропогенді ... ... мен ... дүниесiнiң ғенетикалық қорын сақтау
қалыптасқан экологиялық-экономикалық ... ... ... ғана ... ... ... ғана адам мен ... орта арасындағы
қарым-қатынастардың реттелғендiгi байқалады.
Адамзаттың өмiрiне қолайлы табиғи экожүйенiң бұзылуы, биоалуандылықтың
жойылуы жөнiндеғi өзектi мәселелер дүниежүзi ... 1992 жылы ... да бас ... ... "Биологиялық алуандылық туралы"
Конвенцияны қабылдауына себепшi болды. Мұнда ... орта ... ... ... ... ... ... жұмыстардың
орындалуын жүзеғе асыратын бiрқатар маңызды қүжаттар мен келiсiмдерғе ... ... ... да 1994 жылы ... ... ... сэйкес, биоалуандылықты сақтау және үтымды пайдалану
мақсатында түрақты даму тұжырымдамасын қабылдады. Деғенмен, ... ... ... ... ... пайдаланудың әлемдiк тәжiрибесi көрсеткендей, табиғи ортаның
тұқым коры мен табиғи қауымдастықты сақтау және оның ... ... ету, ... ... ... мен адам өмiрiне қажеттi
табиғи орта ... ... үшiн, ... ... ... ... 30%-
ын сақтау керек. Олай болса, табиғи ортаны, табиғи ресурстарды, сирек ... ... ... ... адам ... жақсарту және
өмiрлiк деңғейiн көтерудiң, экожүйенi тұрақтандырудың бiр жолы - ... ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақ
табиғи ортаның сыры ашылмаған ... ... ... ... ... ... ... бередi және әрбір мемлекеттiң
әлеуметтік-экологиялық, саяси даму ... ... ... ... табиғи аумақтарды нарық жағдайында
басқару, дамыту және туристiк-рекреациялық ... ... ... ... ... ... табиғи аумақтарды дамыту
Тұжырымдамасы", "Ерекше кррғалатын табиғи аумақтар ... ... ... ... ... ... ... байланысты [4, 5, 6].
Бiрақ, республикадағы ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... Бұл осы ... ... ... мүмкiндiктiң
жоқтығымен, жоғарғы бiлiктi мамандардың болмауымен, бэсекеге кабiлеттiлiгiн
арттыруда ... ... және ... ... ... ... ... ерекше
қорғалатын табиғи аумақтарды басқару тұжырымдамасы, ... ... ... ... бiлiм мен ... ... ... терең зерттелуi қажет. Ұлттық экономиканың
тиімділігін бiрмезғiлде арттыруда табиғи экожүйенi ... ... ... ... ... ... қазiргi заманғы жетiк эдiстерi мен
күралдарын iздестiру қажет. Мiне, ... ... ... ... ... ... мен ... Дипломдық жұмыстың мақсаты
ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтік-экологиялық тиімдiлiгiнiң
теориялық және әдістемелік негiздерiн ашып, ... ... және ... ... ... ... ... аумақтарын
дамыту туралы ұсыныстар эзiрлеу.
Аталған мақсатқа сәйкес дипломдық ... ... ... ... ... ... және шетелдерде ерекше қорғалатын табиғи
аумақтарды ұйымдастыру мен дамытудың теориялық-әдістемелік негiздерiн
зерттеу;
* ерекше қорғалатын табиғи аумақ мазмұны, мiндеттерi мен қызметтерiн
анықтау;
* ... ... ... ... ... тәсiлдерiн жасау;
* Қазақстан Республикасындағы ерекше кррғалатын табиғи ... ... ... қазiрғi жағдайын талдау, экономикалық баға беру,
дамыту жолдарын айқындау;
* Ақсу-Жабағылы қорығында экологиялық туризмдi дамыту ... және ... бiлiм беру ... ... ... ... табиғи аумақтарды ұйымдастыру мен қалыптастыруға
қорықтың экологиялық тиiмдiлiгiн анықтау.
Зерттеу тақырыбы - Қазақстанда нарықтық ... ... ... ... аумақтарды ұйымдастыру мен кешендi дамытудың әлеуметтік-
экологиялық-экономикалыққатынастары.
Зерттеу нысаны ретiнде Қазақстан Республикасындағы ерекше қорғалатын
табиғи аумақтары, оның iшiнде "Ақсу-Жабағылы ... ... ... ... ... нәтижелер келесi бағыттарда
қолданылуы мүмкiн:
• ерекше қорғалатын ... ... ... ... мен ... деңгейiнде ұйымдастыру мен
жоспарлауда;
қоршаған ортаны қорғау мен биоалуандылыкты сақтау ... ... ... ... ... ... ... экономикасы, экология, туризм пэндерi бойынша
дәрістік және тәжiрибелiк оку үрдiсiн дайындауда.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... ҚОРЫҒЫ МЫСАЛЫНДА
1.1 Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... жағдайы
Қазақстан Республикасында ЕҚТА-ды сақтау күрделi ... ... ... ... ... жүріп жатқан заңдылықтарды
білмеу табиғат ресурстарына деген бейқам көзқарас - ... ... ... соғып отырғаны белгілі. Сондықтан осындай жағдайда біз
ЕҚТА сақтап қалу және оны ... ... ... ... ... ... ... көлемі 11,5 млн.га (4,6%) түрлік құрамы
бойынша сексеуіл мен ағашты бұталар бірінші орында, олар ... ... алып ... ... және ... жапырақты ағаштар көлемі 18 млн.
га. Ағашты-бұталы жерлердің басым көпшілігі ... ... ... ... ... ... өсімдіктерге алмасып отырады. Жұмсақ
жапырақты ағаштар ... ... кең ... ... ... ... бүгiнгi таңда 10 мемлекеттiк табиғи қорықтар, 8 мемлекеттiк
үлттық табиғи парктер, 3 ... ... 2 ... ... ... 7 ... ботаникалық бақтар, 26 мемлекеттiк
табиғи ескерткiштер, 2 жергiлiктi мәні бар табиғи парктер, 58 ... ... ... мәні бар Рамсар Конвенциясының тiзiмiне енген
(Иран, 1971) 3 сулы-батпақты жерлер, мемлекеттiк мәні бар 150 су ... ... мәні бар ... ... бар [5]. Аталған ЕҚТА түрлерiнiң iс-
әрекеттерi рекреация мен туризмдi дамытуға, өсiмдiктер мен ... ... ... ... пен ... қорды сақтауға
бағытталады.
Республикадағы ЕҚТА-ды ҚР Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... (АШМ ОАК) басқарады, ботаникалық бақтарды ҚР
бiлiм және ... ... (БFМ), ал ... ... ... ... ... Министрлiгi (МАҚКМ) басқарады.
Қорық зоналары (Солтүстiк Каспийдi қоспағанда) АШМ ОАК шаруашылық
есептегi ... ... ... ... ... ... Ақмола
облысындағы "Бурабай" ҰП ҚР Президентi қызметiнiң басқармасына қарайды ... ... 1 ... ... ерекше қорғалатын табиғи аумақ жерлерi
мен тарихи-мэдени және рекреациялық ... ... ... бiр ... ... ... ... дамушы елдердiң қатарына жатады. 1995 жылы 272.5
млн ға жер аумағының 194,8 млн. ға бөлiгiн ауылшаруашылық кэсiпорындары,
ұйымдар мен ... ... ... ал 2004 жылы бұл үлес 83,6 ... ... 2.3 есе қысқарды (6-кecтe). Ал ЕҚТА жер ауданы 1995-2004 ... 862,8 мың. ... 12,9 млн. ... ... (15 ... ... Еғер
де 1995 жылы қорық саны 8, ал 1 ҰП болса, оның саны 2005 жылы 2 қорық пен 7
мемлекеттiк ... ... ... ... ҚР ... ... эсер еттi ... қорықтары мен ұлттық парктерi мемлекет меншiгiнде және
кiшi, орта және iрi кәсiпорындарды ... Есеп ... ... ... Алматы облысы мен Шығыс Қазақстан облысында (табиғи
резерваттарды қосқанда) орналасқан. ... ... МТҚ мен ... ... ... мен ... қарасты қалаларда орналастыруға
талдау жасай отырып, олардың әкІмшiлiк-аумақтық ... ... емес ... ... Мысалы, Маңқыстау, Алматы және Солтүстiк
Қазақстан облыстарында қорғалатын аумақ пайызы 9,9-дaн 10,6-ғa жетедi, яғни
бүл халықаралық ... ... ... Ақтөбе облысында 6,3 пайыз (жалпы
республикалық көрсеткiштен жоғары). Осы ... ... ... ... Павлодар және Алматы қаласында бұл ... ... ... кем, ал Қарағанды, Қостанай және Қызылорда
облыстарында 1 пайызға тең.
№1-кecтe - Қазақстан Республикасының жер қорының ... ... ... |1995 ж. |2000 ж. |2002 ж. |2004 ж. ... ... ... жер көлемi, мың га ... ... ... ... |
|Оньщ iшiнде | | | | ... ... ... мың га |194815 |93077,1 |86218,8 |83336,1 ... ... |71,5 |34,4 |31,6 |30,0 ... ... жерi, мың га |19207,9 |20201,7 |20505,2 |2047,0 ... ... % |7 |7,5 |7,5 |7,5 ... ... байланыс және ауылшаруашылық |17374,7 |11131,4 |2334,9 |2359,5 ... емес ... ... мьщ га | | | | ... ... % |6,4 |4,2 |0,9 |0,9 ... қорғалатын табиғи аумақ жерлерi, мың га |862,8 |1200,1 |1247,1 |12986,5 ... ... % |0,3 |0,5 |0,5 |4,6 ... ... ... мьщ га |10930,2 |22222,8 |22432,8 |22363,3 ... салмағы % |4 |8,2 |8,2 |8,2 ... ... ... мың га |901,2 |3568,3 |3603,9 |3612,1 ... ... % |0,3 |І,з |І,з |1,3 ... ... мьщ га |28036,9 ... |24696,5 |126368 ... ... % |10,2 |43,9 |45,8 |46,4 ... ... ... Статистика жөнiндегi Агенттiң мэлiметтерi негiзiнде құрастырылған [72]. ... - ... ... ... қызметi туралы деректер, 2004 жыл
|Облыстар ...... ... ... аумақтарды облыстар бойынша
орналастыру, мың га
|Облыстар ... ... ... ... зоналарда орналастыру бойынша байқалады (9,
10-кecтeлep). Қарап отырсақ, Қазақстанда ЕҚТА ... ... ... ... ... ... мен су жүйелерi аз ... Ал шел дала және ... ... ... алынбайды. Қаратау,
Кетпен, Күнгей, Жоңғар Алатауы, Оңтүстiк ... ... ... ... ... ... Орал және Iле өзендерiнiң
жағалауларындағы өсiмдiктер мен ... ... ... ... ... ... ... қалуда. Мiне мүның барлығы республика
аумағында жаңадан ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды үйымдастыруды ... - ... ... ... ... орналасуы
|Қорық атауы |Құрылған |Жер |Әкiмшiлiк |Қоргалатын ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... | | | ... |1926 |85,7 |ОҚО, ... ... |
|Ақсу-Жабағылы | | ... ... | |
| | | |ауд. | | ... ... |1960 |71,7 ... ... |Таулы |
| | | | ... | ... ... |1998 |12,5 ... ... |
| | | | |ы ... ... ... |1939 |30,0 ... ... ... |
| | | | | ... |
|5. Батые- Алтай|1992 |56,0 |ШҚО ... ... |
| | | | ... | ... ... |1968 |258,9 ... ... |
| | | | |ы | ... ... |1976 |75,0 |ШҚО ... ... |
| | | | ... | |
|8. Наурызым |1931 |87,7 ... ... ... |
| | | | ... | ... Yстүрт |1984 |223,3 ... ... ... ... ... |2004 |343 |ОҚО ... ... |
| | | | ... | ... ... автор [4]. ... - ... ... ... зоналар бойынша орналасуы
|Ұлттық парк |Құрылған |Көлемi, |Әкiмшiлiк |Қорғалатын ... ... ... |мың, га ... ... |зоналар |
|1. Алтын-Емел |1996 |212,0 ... ... ... ... |
| | | | ... | ... ... |1985 |50,7 ... ... |Далалы |
| | | | ... ... | ... ... |2000 |84,1 ... |Орманды далалы |Орманды |
| | | | ... ... |
| | | | |көл, ... | ... ... |1996 |135,8 ... |Орманды далалы |Орманды |
| | | | ... ... |
| | | | ... | ... ... |1998 |90,3 ... |Далалы (қарағайлы|Далалы |
| | | | ... көл және | |
| | | | ... | ... ... |643,4 |ШҚО ... ... ... |
| | | | | ... |
|7. Iле-Алатауы|1996 |181,6 |Алматы |Таулы (шырша ... |
| | | | ... ... |
|Ескерту- Кестеде Шарын ҰП-i көрсетiлмеген; Мәлiмет ... ... ... [47,72]. ... ... жалпы жер аумагы - 935,1 мың ... ... жер ... - 1397,9 мың ... ... ел ... 2326,4 мың
га-ды (1%) құрайды. Мысалы, Ресейде үлттық парк пен қорықтар 40,5 млн.га
(2%) жердi алып жатса, Арменияда 218,2 мың га, ... 191,3 мың ... 820,7 мың га, ... 280,3 мың ... ... ... ... табиги ландшафттарды қорғау мен сақтау ... ... ... ... орында. Ал Өзбекстан, Молдова және
Тэжiкстан мемлекеттерiнде соңғы жылдары ... ... пен ... ... ... басты себебi, ұлттық Заңдардың толық жүзеге аспауымен,
табигат қоргау шараларын қаржыландырудың жеткiлiксiздiгiмен, ... ... ... т.б. ... ... ... ... ортақ мәселесi - үстiрттер мен
шөлдi аймақтардың, кейбiр таулы ... ... ... ... табиги аумақ аудандарының аздығы. Мiне бұл жағдайлар жануарлар
түрлерiнiң толық сақталуын қамтамасыз етпейдi. Сонымен қатар, қорық пен ... ... ... ... ... мемлекеттiң капитал салымдарымен тiкелей
байланысты. Ерекше қоргалатын ... ... ... ... ... ... ... өсу үрдiсi де әрбір мемлекетте белең
алған жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... - ... мен кейбір ТМД елдеріндегi қорық пен ұлттық парк
туралы мәлiметтер, 2004
| ... ... ... ЕҚТА ... 12,9 млн. га, оның ... орман
жамылғысы 23,0% (686,5 мың га), су айдыны 10,4% (310,4 мың ... ЕҚТА ... ... ... ... қүрайды (элемдiк
стандарттарда 10-12%) [66]. Бiздiң көзқарасымыз бойынша республикадағы
қоршаган орта ... ... ... ... пен ... табиги орта сапасын жақсартуда, табигаттың ... ... бүл элi де ... ... 215,1 мың ... тiршiлiк етедi. Мүнда ұлар,
кекiлiк, бүркiт, қара дуадақ, қоқиқаз, құр, ... ... ... iрi ... ... және т.б. түрлер кездеседi.
Жануарлар Ақмола (20,1 мың бас немесе 33,1%) және ... (14,2 мың, ... 23,4%) ... мен ... ... ... Сүтқоректiлердiң
iшiнде қар барысы немесе iрбiс халықаралық Қызыл Кiтапқа жазылган.
Қазақстан қорықтары мен үлттық парктерi өсiмдiктерге өте бай. Өсiмдiк
түрлерiнiң ... ... ... түр) және ... ... үлттық парктерiнде, "Ақсу-Жабағылы" мемлекеттiк қорығында (1404 түр)
сақталынган.
ҚР мемлекеттiк табиғи қорықтарының ... ... ... ... көрiп отырғанымыздай, аумағы жөнiнен ең iрi қорық
"Қоргалжын", ал кiшiсi "Алакөл". Жер ауданының ең ... ... ... алып жатқан "Батые- Алтай" қорығы (38,8% ... ... ... ал ... ... көкшалгын мен сулы жерлер 20,0% және
76,4%. "Алакөл" қорыгының барлық аумағын сулы жерлер (96,0%) алып жатыр.
№7-кecтe - Қазақстан ... ... ... ... 2004 ... ... |Оның iшiнде |Түр саны ... |н жылы |жер | | |
| | ... | |
| | |га | | |
| ... жер ... ... ... 35,0% өстi, ал ... барлық территория басында 21229-дeн (15%), 56079-Fa (67%)
артты. "Алакөл" қорьІFында 1998-2004 жыл ... аң саны 12-дeн ... ... ал ... 98-дeн 283-кe ... "Барсакелмес" қорығында
аң саны 5-тeн 11-гe көтерiлген, ал ... ... ... саны ... ... Ал ... ... айрықша өзгерiстер байқала
қоймайды.
Қорықтардың iшiнде ең ... ... ОҚО 1926 жылы ... ал
кiшiсi 2004 жылы ОҚО құрылған "Қаратау" қорыгы. Қаратау қорығы ҚР-сының
Yкiметiнiң 2004 ... №249 ҚР АШМ ... және ... ... ... ... үлттық паркiн қүру туралы" Жарлығына
сэйкес құрылды. Жер учаскесi 34300 мың га. ... ... ... ... ... ... ... арнайы жолдар
бөлiнген. ҚорFалатын зонада экологиялық ... ... ... ... ... шыfынды қоспағандагы негiзгi шығьш көлемi мен
коммуналды және басқа да қызметтер ... ... ... ... Тянь-Шаньның биоалуандылығын сақтау барысындагы гранттық
қаржысы жүзеге асырылды. Қорықтагы штат санын ... адам ... 7837 ... ... - 1675,5 мың ... ... ... шыгын - 9512,5 мың
теңгенi құрайды. Тауарларды иелену мен қүрылысқа кеткен шығындар 67855,5
мың ... ... оның ... 58056,8 мың ... ... ... мың теңге республикалық бюджеттен бөлiнедi. Fаламдық Экологиялық Қор
(FЭҚ) қаражаты 2004 ... ОАТЖ ... ... ... ... ... мен ҚР ... "ЕҚТА құру" туралы ... ... ... ... ... ... ... аумагына топтық патрульдi енгiзу үсынылды. Осы қызметтердi толық iске
асыру үшiн, ... 43 адам ... ... ... анықтайтын Fылыми-зерттеу жұмыстары, ғылыми
бақылаулар жүргiзiледi, "Табиғат жылнамасы" жазылады. Айта кету керек,
мұндағы ... мен ... ... ... ... эсiресе экотуризм
саласын дамытуға пайдалануға болады.
Қорықтар республиканың барлық аумағында орналасқан. Бiрақ, мүндағы
жалпыға ... ... - ... ... ... ... ... 1
га аумағын қорғауға жылына - 31,44 тг., Қоргалжын қорығына - 35,37 тг.,
Марқакөлге - 6 681 тг.? ... - 11 921 тг., ... ... ... ... жалақысы айына 10 000 теңгемен 14 000 теңге
аралығында (немесе 68-95 долл аралығында).
Қорықтарда байланыс, өрт ... және ... да ... ... ... жеке ынтамен және қолдағы бар құралдармен ... ... ... бiр ... ... ... 4,0 мың
га., Ақсу-Жабағылы қорығында -5,5 мың га., ал Қорғалжын қорығында 12,5 мың
га., жер үлесi тиедi.
Экологиялық туризм тек ... мен ... ... ... ғана ... алынуда. Дегенмен де айта кету керек, бұл
қорықтарда экологиялык туризм шетелдiк ұйымдар көмегiмен ... ... ... ... ... ... өз үлесiн қосып жатқан ұйымдар:
"Қорық" қорықтар мен ұлттық парк қызметкерлерiнiң Ассоциациясы, "Наурызым"
(Наурызым қорығы), "Жабайы ... ... емес ... ... ... ел", ... ... Экоцентр-Карағанды" үкiметтiк емес
ұйымдары, "Қазакстан биоалуандылығын сақтау бойынша қоғамдық орталық" ... ... ... ... ... ... ... бiздiң пiкiрiмiз, ең алдымен, Алматы, Ақсу-Жабағылы, Марқакөл және
т.б. қорықтардың жер аумағын ... ... Арал ... ... ... ... ... табиғаты күрт өзгердi,
сапалы табиғи ауыз су өзектi мәселеге айналды, сондықтан бұл аймақты ... ... алу ... экожүйесiндеғi дағдарыстардың алдын-алу үшiн, мақсаттық
мемлекеттiк қаржыландыру арқылы қорғалатын ... ... ... және ... бойынша шешiмдер қабылдау керек. ... 178 ... 140-ы, 489 ... 346-cы, 104 ... бауырымен жорғалаушылардың 6 түрi мекен етедi, Мiне мұның ... ... ... ... үшiн, ... қорықтарды
ұйымдастыруды және флора мен фауна санын өсiрудi талап етедi.
Мемлекеттiк ұлттық табиғи ... ... ... тек соңғы
онжылдықта ғана дамып келедi. Алғашқы ұлттық парк 1985 жылы құрылды. Yлттық
парктердi ұйымдастырудағы ... идея ... ... ... сақтау арқылы адамдардың табиғат сұлулығын қызықтауы, табиғат
туралы бiлімдерiн жетiлдiру, таза ауада денсаулықтарын қалыпқа ... ... ... 8 ... парк бар: ... "Баянауыл",
"Iле-Алатауы", "Қарақаралы", "Қатонқарағай" және "Көкшетау", "Бурабай",
"Шарын". Жақын ... тағы да екi ... және ... көлi" ... ... мүмкiн. ЕҚТА-дың осы типтерi елiмiздiң оңтүстiк-шығысы мен
таулы ... ... ... ... және ... ... жинақталған.
Yлттық парктердiң қазiрғi жағдайы келесi 13 кестеде көрсетiлғен.
13 кестеде көрсетiлғендей, ... ... жер ... ... ... ауқымды, ал "Баянауыл" YП ең кiшi. ... ... ... YП-де ... ... ... ал көк шалғындар
62814-кe, өсiмдiктер саны 1282-дeн 1870-кe өстi. Ал басқа ұлттық парктерде
аумақтық қатынастар мен ... ... ... ... ... ... ... өзгерiстер байқалмайды. Кестеде 2004 ... ... ... YП-нiң көрсеткiштерi келтiрiлмеғен.
YП-дiң аумағын қорғауға 2003 жылы ... ҰП 1 ға ... ... ... ... 52,4 тг., "Бурабай" ҰП-не 458,5 тг бөлiнғен.
№8-кecтe -Қазақстан Республикасындагы Улттық табиги парктердiң жалпы
сипаттамалары, 2004 ... парк ... ... ... ... ... |жьшы |жер | | |
| | ... | |
| | |га | | |
| ... ... ... үшiн ЕҚТА жаңа ... ... соңғы жылдары бұл айтарлықтай дамуда. Ең ескi қорық зонасы ("Солтүстiк
Каспий") 1976 жылы қүрылды, ... оның ... ... ... ... ... Yкiметiмен 1999 жылы бекiтiлдi. "Солтүстiк Каспий" -
жалғыз қорғалатын зона, сондықтан да ол ... ... ... ... ... ... 48) ... толық қорғауға алыну керек.
Қалған үш қорық зоналары (Жусандалы, Кендерлi-каясан, Қаратау-Арыс) араб
шейхтарының дуадақтарын қорғау мен осы ... ... аң ... үшiн ... ... та, осы күнге дейiн осы ... ... ... ... ал осы ... қорғау лайықты немесе лайықсыз
екендiгiне талас-тартыс элi де жүрiп жатыр.
ЕҚТА тағы бiр формасы - қаумалдар. Өзiнiң маңызы ... бүл ... ... ... ... тэртiбiмен өндiрiстiк айналымнан
жерлердi алмай-ақ ландшафттар мен популяцияны ... үшiн ... ЕҚТА осы ... 57 түрi бар. ... iшiнде зоологиялық
қаумалдар 35 (65%), одан кейiн ... 15 (23%), ... 6 ... - ... 1; 4 ... ... парк аумағында орналасқан:
олар "Алматы" ("Iле-Алатауы" МYТП), ... ... ... ... МYТП) және "Рахман бүлағы" ("Қатонқарағай" МYТП).
Осы аталған төрт қаумалдарда тұрақты қорғау жүмысы мен ... ... ... Ал ... ... ... ҚР АШМ ... жүрғiзедi, қорғау жүмысы инспекторлардың сирек қатынасуымен
анда-санда жүргiзiлетiндiктен, ЕҚТА осы ... ... ... әлi ... емес деп ... болады [80].
Табиғат ескерткiштерi - ЕҚТА бiр түрi, олардың жер ... ... ... ... ... де, ... осы ... жер көлемiн ұлғайту
маңызды емес, тек тарихи және мэдени ... ... мен ... ... мәнi мен ... жетiлдiру керек. Қазақстанда республикалық
мақсаттағы 26 табиғат ескерткiштерi бар. Одан баска, мемлекеттiк маңызы бар
53 табиғат ... ... (5-yi ... ... осы
статусты жоғалтқандармен бiрге қоспағанда). ... парк ... ... ... алынған. Ал қалғандарының ... ... онда ... ... кешендi қорғау мен сақтау
бойынша жұмыстар жүргiзiлмейдi. Сондықтан, табиғат ... ... үшiн, ... шараларды жүзеге асыру керек. Республикада
қорықтар, үлттық парктер, қаумалдар мен табиғат ... ... ... ... мен ... А қосымшасында көрсетiлген.
Қазақстанда ботаникалық бақтар ҚР БFМ жанындағы ... ... ... ... ... ... Олардың жалпы саны
5: Бас Бақ (Алматы қ.), Алтай (Риддер қ.), Iле (Алматы обл.) және Маңғышлақ
(Ақтау қ.). ... ... бағы ... ... ... олар ... өз статусын жоғалтқан. ЕҚТА-дың осы ... ... ... ... ... ... ... тiкелей
байланысты: ботаникалық бақтар үлттық заңға сэйкес заңды тұлға статусын
алуы керек.
Қазақстанда 3 зоопарк бар: олар ... ... және ... ... - Қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды
пайдалануға бағытталған ... |1995 ж. |2000 ж. |2001 ж. |2002 ж. |2003 ж. ... млн. тг. |5224,4 |6347,8 |22418,2 |21769,5 |26704,7 ... ... Су ... |2902,8 |6456,2 |4207,7 |6336,5 ... мен ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |1111 |9344,8 |12745,2 |9085,8 ... ... мен ... |651,6 |1703 |5592,6 |4385,9 |4221,1 ... | | | | | ... ... ... |2,3 |64 |64,9 |6,9 | ... ресурстарды, |227,0 |567 |955,9 |406,5 |7049,4 ... ... | | | | | ... ... |- |- |- |9,0 |9,0 ... ... мен қ^;старды |- |- |2,4 |0,2 |- ... | | | | | ... да ... |33,8 |- |3,8 |8,4 |2,9 ... ... ... ... жөнiндегi Агенттiң мэлiметтерi негiзiнде |
|альшды. ... ... мен ... ... 2002 жылы 0,2 млн. тг. ... сдан ... жылдары инвестиция бөлiнбеген. Себебi, ... ... ... ... және осы аумақтарды қорғау мен
сақтауға отандық демеушiлер қатыспайды. Одан басқа, ... ... ... ... ... бұл ... ... INТАS,
ТАSIS, NАТО секiлдi қаржыландырушы механизмдермен бiздiң елiмiздiң арасында
өзара байланыс элсiз.
ҚР ҚОҚ және ТРМ 2003 жылы 25 ... №97 ... ... ... ... ... төлем және оларға
көрсетiлетiн қызмет түрлерiнiң бағасы туралы құжат қабылданып, (16-кесте)
бекiтiлдi және Ережеде келтiрiлген ЕҚТА-ғы ... ... ... ... ... ... табыс қорықтар мен YП-дiң жеке жұмыстарын жүзеге
асыруға бағытталмайды, басым көпшiлiгi ... ... ... ЕҚТА өндiрiстiк кәсiпорын секiлдi жергiлiктi тұрғындар үшiн, табыстың
қайнар көзi болып табылады. Бiрақ, ЕҚТА-да жүзеге ... ... ... ... ... жергiлiктi түрғындардың табысының
аз ғана бөлiгi, ЕҚТА-дағы экономикалық қызметтерден (рекреациялық ... ... ... iс-эрекет, туризмдi қосқанда) жергiлiктi
тұрғындарға түсетiн үлесi нөлге тең. Бүл ... ... ... ... ... ... тiкелей байланысты,
яғни, түскен табыстың 100 пайызы ... ... ... да, осы ... ... ... өз жағдайларын көтеру
мақсатында қаскөйлiк жолмен т.б. мақсаттарда табиғатпен терiс қарым-
қатынасқа ... ... ... бүл ... ... ... экологиялық
бiлІмiнiң төмендiri, жерге деген патриоттық сезiмнiң жоқтығынан туындайды.
ЕҚТА-дың тиiмдiлiгiн ... ... ... мен ... сақтау
барысындағы қызметтер қаржылық қамсыздандырумен ... ... ... және ... ... ... ... нэтижесi пайда экелмейдi және үйым үшiн экономикалық түрғыдан тиiмдi
емес. Сондықтан да ... ... ЕҚТА ... ең ... дотациялар (шығын орнын толтыратын ... ... үйым ... ... мен жеке ... мен ... ... жинақталып отырады. Мысалы, бiзде, ЕҚТА ... ... ... ... ғана ... Ресей Федерациясында қорғалатын
аумақтар экологиялық қорды қосқандағы ... ... ... ... ... пен бюджеттен тыс көздерден, жеке қүралдардан, шетелдiк
қайырымдылық қор ... ... ... ... қаржыландырылып
отырылады (17, 18-кecтeлep). Қарап отырсаңыз, ресейлiк қорықтар мен ұлттық
парктердi қаржыландыруға өнеркәсiптiк кәсiпорындардан ... ... ... ... үйымдар мен басқа да қүрылымдар қатысады [27, 79, 84].
Ал бiздiң республикамызда қорықтар мен ұлттық парктердi қаржыландыратын
отандық демеушiлер аз ... ... жоқ ... де ... ... барлығы
республикадагы ЕҚТА-ды қаржыландыратын арнайы механизмдердiң жоқтығымен,
заңдарда толық қарастырылмағандығымен түсiндiрiледi. Сондықтан республикада
ЕҚТА-ды дамытуға қаржылай ... ... ... үйымдар мен
банктердi тарту жолдарын қарастыру қажет.
Қорықтар алдына қойылатын мақсаттарының қатарына экологиялық тәрбие,
табигатты ... ... ... ... мен ғылыми бiлiктiлiктi
арттыру мiндеттерi тұрады, Десек те, қорық iсiн жандандыруға жоғары ... ... ... ... - ... ... ... негiзгi күрделi
мәселелердiң бiрi болып саналады.
ЖОО-да экологиялық бағытта бiлiм беретiн ... ... ... бүл ... ... шеше алмайды және онда берiлген бiлiм қысқаша,
жалпы түрде өткiзiледi. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... iсi теориясын терең меңгеретiн және
жан-жақты тәжiрибеден өткен, кең бiлiмдi, қорық территориясын қабiлеттi
басқаратын мамандардың ... алып ... ... Кезiнде бұл
мәселенi шешу үшiн, көптеген жұмыстар жарияланған. ... бiр ... iсi ... ... ... үшiн, ... ... орналасқан
арнайы үйым - биопарктердi күру туралы айтса, ендi екiншi авторлар қорық
iсiн ... ... ... ... ... қүру ... табиғат қорғау бiлiмiн кеңейту үлгiлерiн ұсынады, сонымен қатар,
осы жұмыстарды жүргiзуге қажеттi қаржы көлемiн де ... ... ... ... Десек те, осы ... ... ... ... келесi себептерден - экологиялық бiлiм мен
насихаттау бойынша арнайы құрылымның жоқтығынан және ... ... ... ... ... ... ... басқа,
қорық базасында табиғатты қорғауды насихаттау, экологиялық бiлiм мен тэрбие
беру бойынша құрамында журналистер, педогогтер, социолоrтар, экономистер
және т.б. бар ... ... құру ... ... шешу керек].
Мысалы: шетелдерде басты назар экологиялық бiлiм беруге ... ... ... мен ... да ... ... ... аумақ қызметкерi үшiн,
қажеттi бiлiмдердi тек биология, рекреация, басқару саласында алып ... ... және ... ... ... ... және бұл ... жеке ұлттық парктерде ғана емес, қорықтардың буферлiк зоналарында да
жүзеге асыруға мүмкiндiк бар. Шетелдiк тэжiрбиелерге сүйене отырып, аталмыш
саладағы ... ... ... ... ... ... ... ацпарат цүралдарымен жумыс. Мұнда қорықтар мен ұлттық
парктердiң әкiмшiлiгi жергiлiктi бұқара ақпарат құралдарымен (БАҚ) тыгыз
қарым-қатынас орнату ... ... ... ... мақсатын,
мiндеттерiн, әлеуметтiк-экономикалық тиiмдiлiгiн, тэрбиелiк мәнін жариялап
отыру керек. Аталған тәсiлдi толық жүзеге асыру үшiн, БАҚ-да конкурстар,
эртүрлi сұрақтар, ... ... ... ... ... Бұл ... эртүрлi жарнамалық немесе
ақпараттық буклеттер, брошюролар, түсiндiрме сөздiктердi шығару арқылы
эртүрлi жарнама өнiмдерiн (конверт, күнтiзбе, ... ... ... ... ... ... Бұл қиын әрi қымбат бағаланатын
жұмыс түрi ... ... ... ... ... паш ... Бұл ... толық жүзеге асыру үшiн, қорықтар мен
ұлттық парктер жоғары кәсiби, бiлiктi кино түсiретiн отандық және шетелдiк
компаниялармен iскерлiк байланыс орнату керек.
4. Қогамдъщ ... ... да ... емес ... ... ... ... пен үлттық парк жұмыстарына тарту
экологиялық-ағарту жұмыстарын жүзеге асыруға мүмкiндiк бередi.
5. Музей iсi және визит орталыцтарын дамыту. ... мен ... ... музейлерiн жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... жолдарының бiрi визит-
орталықтар болып табылады. Визит-орталықтар келушiлерге дәрiс және басқа
да жұмыстарды жүргiзу үшiн, арнайы құралдармен жабдықталған орталық.
6. Экологияпыц экскурсия мен ... ... ... ... ... ... жолдары: қорғалатын аумақтың бiр бөлiгiн арнайы
келушiлер үшiн ... ... ... мен
маршаруттарды
ұйымдастыру, ақпараттық құралдармен жабдықтау және келушiлердi ұдайы
бақылауға алу.
7. Халъщ арасында табигатты цоргау шараларын насихаттау. Табиғатты
қорғау ... ... - бұл ... ... ... және
қорғау облысындағы адамдарға жан-жақты бiлiм беру ... ... ... Оның ... ... ... жеке ... пен өндiрiстiк iс-әрекеттердiң экологиялық
мэдениетi, ... ... ... ... ... ... ... негiздерi, табигат алдында ... ... ... ... ... ... рухани патриотизмге тәрбиелеу мен
табигатты пайдалануға дұрыс көзқарас жатады.
Жоғарыда ... ... ... ... ЕҚТА-дың
қазiргi жагдайын талдау барысы аталған саланы экономикалық бағалауға
мүмкiндiк бермейдi. Себебi, ... ... ... ... ... механизмдерiнiң жоқтыгы, басқару қызметiнiң ... ... ... жетiспеушiлiгi, халықтың экологиялық
бiлiмдерiнiң төмендiгi, жоспарлы жұмыстардың жүзеге аспауы және т.б. Бұл
мәселелердi шешу өз ... ... ... ... ... ... ... етедi. ЕҚТА-ды үйымдастыру кестесiнде бөлiнген
учаскелер бiр-бiрiнен алые қашықтықта орналасқан, ... ... ... толы ... бұл ... қоргау экономикалық тұрғыдан
тиiмсiз. Сондықтан бiздiң ойымызша, экологиялық-экономикалық тұрғыдан ЕҚТА-
дың экожүйесiн табиғи ... ... және ... ... ... ... ... байланыстыратын экологиялық ... ... ал бүл ... ... ететiн жануарлар миграциясының еркiн
генетикалық ауысым жасауына мүмкiндiк бередi. Осындай жүйе аймақтың
әлеуметтік-экономикалық дамуы және ... ... ... ... ... ... ... табиғи ортадагы туризм мен демалысты реттеуге қажеттi
шараларды қарастырып, ЕҚТА-да туризмдi ... ... ... аударып, ұгымды жақтарын, яғни, табиги ортага экелетiн тиiмдiлiгiн,
зияндылыгын жан-жақты ... ... ... ЕҚТА үшiн, қай ... ... ... оның құрылымдық зонасын, әлеуметтік-экономикалық
факторларын нақтылау керек. Жоғарыда аталған мәселелер толығымен opындaлып?
ЕҚТА-дың нарықтық экономика жағдайындағы даму басымдылықтары ... ... ғана оны ... ... ... ... Ақсу-Жабағылы мемлекеттiк табиғи корығының қазiргi жағдайын бағалау
және кешендi талдау
"Ақсу-Жабағылы ... ... ... ... ... ... және бiрегей табиғи кешендердi өзiнiң барлық жиынтығымен қоса оның
компоненттерiнiң жағдайьш табиғи қалпында сақтау ... ... ҚР Ауыл ... МинистрлІгi орман және аңшылық шаруашылығы
Комитетiне ... ... ... ... ҚР ... мен ... ... Жарлығы
және ҚР Yкiметiнiң Актiсiмен, нормативтiк-құқықтық актiлермен қатар, Ақсу-
Жабағылы мемлекеттiк табиғат қорығы мемлекеттiк мекемесi
туралы Ережемен жүзеге асырады - Ә-қосымшасы.
Аталған мекеме 1924 жылы ... ... ... ... ... шiлдеде қорық атауы берiлдi. Ақсу-Жабағылы мемлекеттiк табиғат қорығы
батыс Тянь-Шанның Талас ... ... ... ... ... ... ... 1300-дeн 4200 м-ге дейiнгi жоғары таулы бөлiктi алып
жатыр. Солтүстiк және Батыс шекаралары 1300-1600 м. ... ... ... және Өгем тау жоталарының баурайымен өтедi. Оңтүстiгi
мен оңтүстiк-шығысы биiк таулы ... және Өгем ... ... Қырғызстан
және Өзбекстан мемлекеттерiмен шектеседi. Қорық орналасқан ауданның климаты
күрт ... ... жыл ... орташа мөлшерi - 765 мм-ге
жетедi [20, 87].
Fылыми ... ... ... ... - ... ... танымал және
бүрынғы КСРО қорықтары арасында алғашқы орында. Сондықтан ... - Орта Азия мен ... және ... ең ... рет ... ... статусын алған.
ЕҚТА мен ҚР табиғи-қорық қоры нысандарын ... және ... ... ... мүра және биосфералық аумақ" тiзiмiне
енғiзу бiздiң ... 1998 ... берi ... ... Осы ... жылы 24 шiлдеде де Көкшетау қаласында ҚР ҚОҚ және ТРМ мен ... ... ... бiрiғiп iстейтiн iс-әрекет туралы Келiсiмге қол
қойылды (НАБУ/NАВU) [88]. 2000 жылы 25 ... ... мұра ... ... нысандарды үсыну туралы эксперт топтары ... ... ... ... ... табиғи аумақтарды Әлемдiк Мұра тiзiмiне ... ҚР ... ... тiзiмi анықталды. Олардың ең алғашқысы "Ақсу-
Жабағылы" мемлекеттiк табиғи қорығы [89].
Қорықтың өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi туралы 600-дeн аса ... ... ... мамандық иелерi осы қорықта өз бiлiмдерiн
шыңдаған. Жыл сайын мұнда ... ... ... мен ... ... ... өткiзуде.
1.2.1 Ақсу-Жабағылы қорығының биоалуандылық деңғейi
Ақсу-Жабағылы қорығы халықаралық табиғат қорғау одағының ... ... ... ... қорық болып табылады.
Ақсу-Жабағылы қорығының жер көлемi 1925 жылы 29712 мың ға-ды ... 1926 жылы 14 ... ... ... ... ... және 1927 ... халық Комиссарлар СоветiнІң ... ... ... ... ... ... Қаулысына сэйкес 30540 мың га ... ... ... ... ... мақсатында қорықтың
алғашқы басшысы Б.П. Тризнаның өтiнiшiмен қорықка 825 ға жер Ақсу ... ... ... алты жыл ... кейiн қорық аумағы 48,6 мың ... 1937 жылы ... жаңа жер ... негiзiнде қорықтың
жалпы көлемi 69952 мың ға қүрады. Одан кейiн ... 3 га ... жылы ... ... 3 га жер қосылды.
1969 жылfы орман шаруашыльІFын жүргiзу нәтижесiнде қорық үлесiне тагы да
Майдантал өзенiнiң аңFарынан қалың аршалы және қайың ... (8 мың га ... 3219 га ... мен ... Ақсу ... ... ... қүздар
мен шөгiндiлер, мэңгi мұздар мен қарлар қосылды (8 мың га оның ... ... ... рет ... 1995 жылы ... облыстық экология және биоресурстар
жөнiндегi басқармасының өтiнiшiмен Ақсу мен Көксай шатқалдарынан 10666 мың
га жер ... ... 85750 мың ... ... ... 1996). Одан ... ... екi палеонтологиялық бөлiктер бар: "Қарабастау" жер көлемi
126 га (1926 ... ... ... жер ... 105 га (1974 ... Олар ... ... ауданында қорық аумаFынан 120 км қашықтықта
орналасқан [90, 91]. Дегенмен де, қорық шекарасы осы күнге дейiн шешiлмеген
мәселе ... ... ... ... ... ... өсiмдiктер мен жануарлар
шекарадан тыс жерлерде өмiр сүруде.
Қорық аумаFының ... ... ... ... ... ... ... шаруашылыгының материалдары бойынша орман жамылгысы жалпы
1937 - 21,2%, 1969ж. - 28,1%, 1984 ж.- 28,1%, 2004 жылfы ... ... 30,6% ... ... ... ... үй шаруашылыFына үнемi
пайдаланылатындықтан, 70% солыңқы өсiмдiктерге айналган.
1989 жылы ... ... ... ... ... ... жапырақты
ағаштарының жемiстерiнiң түсуi, қүрFауы секiлдi ... ... ... ... ... орманның 7976 га жерiнiң 2439 га
жерi құрFауга ұшыраған, ... (4) және ... ... ... оларды ең көп залалдандырFан қорFасын (7 ПДК-га дейiн), мырыш (4 ПДК-
Fа дейiн), кадмий (5 ПДК-Fа дейiн) және фтор ... ... ... ... ... 70 км ... орналасқан Шымкент фосфор және
қорFасын зауыттарынан желмен ұшып келiп, өсiмдiктердiң жойылуына себепшi
болып отыр.
Қорықта аршалы ... - 9 мың га ... ... 13%) ... алып ... ... жалFыз орман түрi: қорықта шыршалық немесе жалпақ жапырақты
ормандар жоқ. Қорықтың аршасының сипаттамасы және оны эрозияға ... ... ... ... ... ... ... шыршаFа немесе қүрылыс салуга заңсыз түрде аFаштарды кесуден жыл
сайын тау етектерi зиян шегуде. Соңгы ... ... ... ... 3 мың
куб. м., ағаш кесiлген. Осындай ... - ... ... және Кiшi-
Қайыңды жаFалауларындағы аршалы ... ... ... алып ... да ... ... табиги қалпында сақталған ормандар жоқтың қасы.
Дегенмен де, аршаларды жойылып кетуден сақтау үшiн ... ... ... ... ормандар қарқынды түрде дамуда.
№10-кecтe - Ақсу-Жабагылы қорыгы жер категориялары бойынша бөлiнуi
| ... ... ... ... ... |1952** |1969** |1984** |2004*** |
| ... орманды қорғаудың қарапайым түрi ғана (өрт пен адамдардан қорғау)
жүзеге ... ал ... ... ... ... өз ... сақтауға
орманның табиғи жолмен дамытылуын қорғауды ұсынады.
Қорықтағы таулы шалғындар мен далалы ... ... ... 24%-я ... мың га ... алып ... Бұл жерде шөп шабу мен жайылымға толық тыйым
салынған. Қорық аумағында рұқсатсыз мал жаю ... ... да эсер ... ... ... ... ... болады (чесотка, гельминтоз т.б.).
Қорық аумағында топырақтар да қорғауға алынады. Тау ... ... ... ... ... ... ... бұл езгерiстер қоңыр топырақ пен сұр топырақта байқалады.
Бұл жерлердi игеру ... ... ... ... ... ... ... топырақ массасының ыдырауына, топырақтың
суды сiңiруiнiң, ... ... ... алып ... ... ... да ... тозуына себепшi болары анық. Бұл топырақ эталонын,
оның өсiмдiктерi мен фауналарын бастапқы қалпында сақтау керек. Бұл ... ... ... пен ... ... табиғи ландшафттарды
сақтауға, табиғат ескерткiшi мен ағарту мақсаттарына пайдалану үшiн қажет.
Қазiргi таңда топырақтың құнарлылығын сақтап қалу үшiн о л ... ... ... коз делу де. ... ... 1000 га-дан кем болмайды.
Топырақ резерватына қажеттi ... ... үшiн, ең ... ... ... ... отырып, оның экологиялық жағдайын анықтау,
топырақ пен табиғи өсiмдiктердi қайта қалпына ... мен ... ... жылы iрi сүтқоректiлердi П.Янушко эдiсiмен 2 маусымда (көктем және
күз) есептеу жүргiзiлдi. Көктемгi есеп 11 ... ... есеп 28-30 ... ... Iрi ... ... есеп ... марал, қоңыр аю тауешкi, борсық сияқты аңдардың күзгi уақытта
экологиялық ... ... саны ... ... [93].
593,75 мың тг., болмақ. Бұл визу ал ьды-эмпирикал ық ә д iстi ... ... ... тура және ... ... ... ... орта өзгерiсiне сэйкес экономикалық икемдiлiгi және
нақты аумақта мекен ету ... ... - Iрi ... ... ... 2004 ж. ... | |
| | ... үрi ... ... басты бөлiкте|Солт бөлiri |
| ... ... ... ... |
| | ... ... | | |) |
| ... ... ... ... ... да, қорық аумағында артуда.
Әсiресе, Топшақсаз ... жас ... Ақсу ... ... аң аулау (қыстаушы тауешкi, қабан, ... ... ... ... ... облысынан, екiншi аймаққа Шымкент облысының
броконьерлерi келедi, Өкiнiшке орай ... ... ... сандық
мэлiметтер жоқ, сондықтан олар жайында айту өте ... Ал кей ... мен ... ... ... ... түрде кездеседi.
Қазiргi таңда, көп пайда әкелетiн коммерциялық аң аулау (арқар, қар барысы,
аю т.б.) қауiптi болып отыр.
Қорықтағы өрт ... ... ... оның 90%-ы ... эсерден, 10%-
и найзағай эсерiнен болады. Қорықтың ... ... ... 14 өрт тiркелген. Қорыққа көп шыfын экелген 1984 жылғы Дарбаза
маңындағы арша ормандарының өртенуi орман қүрылысы қызметкерлерiнiң ... ... ... ... ... басым көпшiлiгi қорық
аумағына келетiн ... ... ... басқа түрлерi қорық аумағындағы Жамбыл,
Шымкент, Қаратау, Ленгер қалаларындағы ... ... ... туындаған. Мұны зерттеу күрделi эрi өз кезегiнде бiраз
қаржы мен ... ... ... антропогендi iс-эрекеттердiң туындауының бiрiншi себебi - тек
жергiлiктi шаруашылықтар ғана емес, қорық басшысынан ... ... ... ... оның басты қызметiнiң мақсаты мен мiндетiн
түсiнбей, ... ... ... ... - ... ... ... толық өңделмеуi, қорықты
қорғау жөнiндегi заңдылықтардың толық жүзеге ... - ... ... ... эрi ... ... ... мекен ететiн Мензбир суырының қорық аумағынан тыс жерде өмiр
сүруiнде, сондықтан қорық ... ... ... ... алға ... ... ... және алуандылығымен ерекшеленедi. Жоғарғы
өсiмдiктердiң 474 аталастың және 78 тұқымдастың 1312 түрi бар. ... ... ... ролi жоғары және мэдени ... ... өте бай. ... ... ... ... ... сирек өсiмдiктердiң 59 түрi ... ... 63 түрi, 30 ... ... қыналылардың 64 түрi,
балдырлардың 63 түрi, ... 80 ... 235 түрi ... 52 түрi ... - 44%, ... - 24%, қолқанаттылар
- 18%, түяқтылар - 9%, қоян тектiлер мен басқалар -3%), қүстардың 267 түрi,
бауырымен жорғалаушылардың 11 түрi, қос мекендiлердiң 3 түрi, ... ... ... ... ... ... және ... қаупi төнген жануарлардың
9 түрi (ақбауыр жарқанат, кеңқүлақты жарқанат, Мензбир суыры, тянь-шань
қоңыр аюы, тас ... ... ... ... ... ... үндi
жайрасы), қүстардың 11 тұрi (ақ ләйлiк, қара лэйлiк, жыланжегiш ... ... ... ... ... ителгi, бидайық, үкi, көкқүс)
және қосмекендiлермен бауырымен жорғалаушылардың 3 түрi ... ... ... ... ... ... ... [87].
Ақсу-Жабағылы қорығының биологиялық алуандылығының жоғарғы дэрежесiнiң
көрсеткiштерi келесiдей:
* Батые Тянь-Шаньда мекендейтiн барлық омыртқалылардың ... ... ... ... ... 132 ... ... қорықта
кездеседi;
* Қорықта кездесетiн жоғары ... 57 ... 62 түрi және ... өсiмдiктердiң 72 жабайы тұқымдастары
Қазақстанның Қызыл Кiтабына енгiзiлген,
Ақсу-Жабағылы қорығы бiреғей биоалуандылығы жоғары дэрежеде бағаланады.
Сондықтан қорық аумағында экологиялық ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Қорықтың биоалуандылығын сақтауда экологиялық әдiс басты рөл атқарады.
Дегенмен, көптеген эдебиеттерде экологиялық эдiстi экологиялық қауымдастық
немесе ... ... ... ... ... ... және биогеография теориясымен үштасқан экологиялық әдiс ... ... кең ... ... аша ... ... таза экологиялық эдiс үш деңгейде жүзеге асырылады;
* эдiстiң биоценотикалық деңгейi қорықтың жарамдылыгы туралы жалпы
мәлiметтердi бередi. Биоценоз ... ... ... ... ... ... сипат алады;
* популяциялық деңгей - бүл эдiс популяция саны мен биоценоздағы
биоалуандылықтың коэффициентiн есептеу арқылы жүзеге асырылады. ... ... ... факторы және экожүйедегi шектеулi тұрақтылық
белгiсi ретiнде қарастырылады. Бұл деңгей биоалуандылықты ... ... ... ... және ... ... анықтайды. Одан басқа, ол қорықтың табиғи ортасына техногендi
әсерлердiң алдын-алу мүмкiндiктерiн анықтайды.
* ... ... ... түр ... ... алуды көрсетедi. Көрсеткiштер қорық ауданы мен сирек түр қатынасын
багалау нэтижесiнде көрiнедi. Бүл деңгей ... ... ... ... ... ... сақтау үшiн тиiмдi эдiс
экологиялық эдiс ... ... Ол ... ... ... ... ... сирек және жоғалып бара жатқан түрлердi
сақтауга мүмкiндiк бередi.
1.2.2 Ақсу-Жабағылы ... ... ... қорығы табиги ресурстары санымен, географиялық
орналасуымен, аумағымен, басқа да жеке ... ... ... мен ... ... болып табылады. Қорықтың ұжымы жан-жақты, эртүрлi
бағыттарда зерттеу жүргiзедi. Ақсу-Жабағылы қорығы ғылыми-зерттеу ... ... ... ... қызметтердi атқарады [86];
* қорық тэртiбiн қамтамасыз ету және олардың құрамына кiретiн барлық
табиғи нысандарды қорғау;
* ... ... ... мен ... ... ... ... fылыми бағыттарда ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргiзу;
* қорық iсІн насихаттау, табиғи ортаны қорғау мен ... ... ... ... мәселесi бойынша fылыми мамандарды даярлау.
Қорықты жоғарғы органдардың ... ... ... ... ... ... келесiдей:
* жоспарлы және ағымдық жұмыстарды жүзеге асыру;
* мамандарды таңдау, оқыту және даярлау;
- ... ... ... және есеп ... ... дара басшылық пен алқа негiзiнде басқарьm, қорық iс-
эрекеттерiн өз мойнына алады, ... ... мен ... және ... сақталуын қамтамасыз етедi. Ол тiкелей
өзiнІң гылыми-зерттеу, қорықты қорғау режимi, экiмшiлiк-шаруашылық бөлiмi,
бухгалтерия мен канцелярия ... ... ... ... ... ... қорық аумағында жүзеге асырылатын бекiтiлген
орган ережссi негiзiнде арнайы қызметпен ... ... Ол ... ... ... кiредi және директормен басқарылып, ... ... ... мен ... тұрады.
Қорықтың штаттық еңбеккерлерi орындалатын iс-эрекеттерi бойынша төрт
топқа бөлiнедi:
* экiмшiлiк-басқару ... ... ... ... ... бөлiмiнiң еңбеккерлерi;
* қосымша мамандар.
Қорықтың ұйымдастырушылық қүрылымы iшкi жагдайлармен қарастырылады, оның
қалыптасуы аумақтың әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... бұрын, қорық
орналасқан аймақтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын сипаттап ... ... ... ... жотасының бөктерiнде орналасқан. Ол Ақсу-
Жабағылы қорыгынан 4 км қашықтықта жатыр. Ауыл Оңтүстiк ... ... ... мен ... ... Тараз қалаларының аралығында орналасқан.
Жабагылы ауылындағы тұргындар саны 2074 адам (оның iшiнде 98%-н қазақтар
құрайды). Ауыл тұрғындарының басым ... орта ... ... (17-65 жас
аралығы) және оның 35%-ы ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығы
мен мал шаруашылығына жарамды жер ... 4832 га, оның 1875 га ... 268 га ... 2720 мал жайылымына, 335 га шабындыққа,
3,8 га бау-бақшаға арналған. 2004 жылғы егiн ... 15,2 ц/га ... ... 3900 тн. шөп, 600 тн. ... ... Ауыл ... көпшiлiгi iрi қара мал өсiрумен айналысады. Одан ... ... ... мен ауылшаруашылық кооперативтерi жұмыс iстейдi.
Төмендегi кестеде ауылдың ... ... ... А.А. ... мен А. Дж. Стриклендтiң эдiсiмен көрсетiлген (21-
кесте).
Ауылды дамытудың негiзгi секторлары:
* инфрацүрылым (жолға ... ... ... ... ... қызметiн корсету, су қүбырларын жөндеу);
* әлеуметтік-экономикалыц даму ... ... ... ... дамыту, байқаулар өткiзу);
№12-кecтe - Ауылды дамытудагы стратегиялық керсеткiштер
|Мықты жақтары ... ... |
|- ... ... ... |- Ой-шұқыры көп жерлер. |
| ... | |
| ... ... |- ... ... |
|- ... белсендiлiгi. |- ... ... ... мен ... |
|- ... бiлiм ... ... болмауы. |
|- |БY ... |- ... ... ... орындардың |
|- |Донорлармен жұмыс тәжiрибесi. |болмауы. |
|- ... ... ... |- ... ... |
|- ... ... ... |- ... ... ... |
| |болуы. |- ... ... ... |
|- ... газ, ... |- ... ... ... ... |
| |байланысының | |
| ... |- ... ... ... |
|- |Жайылым жерлер мен суғаратын |- ... ... ... |
| |судың болуы. |- ... ... ... ... |
|— |Жергiлiктi экiмшiлiк тарапынан |орналасуы. |
| ... ... |- ... ... компьютер орталығы |
| | |мен |
| | ... ... ... ... |
| | ... |
| | |- ... тегiне керi эсер ететiн |
| | ... ... ... ... |
|- ... ... ... ... |- ... ... ... кетуi. |
|- |Трансшекаралық биосфералық қор |- Шебер ұйымдастырушылар мен |
| ... ... ... |
|- ... гранттар мен |- Туристердiң тұрақсыздығы. |
| ... ... ... |- ... ... ... |
|- |Жаңа автомобиль жолдарының |мемлекет тарапынан қолдау көрсетiлмеуi. |
| |төселуi. |- ... ... ... ... |Ұлттық дэстүр, ән-күй, музыка |жерлер. |
| ... ... | |
|- ... ... ... | |
| ... | |
|- ... ... ... | |
| ... емдiк шөптер). | ... |с к е р т у - ... ... жоспары, Жабагылы ауылының даму жоспары, |
| |Жоба, ... 2005, 8-бeт |
* ... ... ... ... отырғызу, жасыл алқап ... ... ... биоалуандылықты сақтау, қорық айналасын қорғау);
* бiлт беру (экологиялық мен ... ... ... ... ... ... өмiр ... насихаттау);
* экотуризмдi дамыту (экономикалық ... ... ... мен ... ... туризмге байланысты секторды
дамыту, ақпарат пен маркетинг, бағдарлама мен қаржыны басқару). Ал 22-шi
кестеде аталған салаларды дамыту жолдары, мерзiмi, жауапты ұйымдар мен
жұмсалатын ... ... [96]. ... ... ... ... ондағы еңбеккерлердiң тұрғын-жайлары және жанүялық мүшелерi
жеке әлеуметтiк-экономикалық ... ... ... Өндiрiстiк нысан ретiнде
қорық өзара байланысты екi ... ... ... жиынтығымен -
ғылыми-зерттеушiлiк және табиғат қорғау, сонымен ... екi ... ... ... қамтамасыз ету және қызмет көрсету түрiмен сипатталады.
Бiрақ қорықта ... ... ... ... Себебi, жалақыньщ аздығы,
материалды-техникалық жабдықталуының төмендiгi, орманшылардың толық
қамсыздандырылмаған кордондарда ... ... т.б. ... ... ... 42 адам ... ... қазiргi таңда барлығы 52 адамды
қүрайды (оның 9-ы ... ... -кecтe - ... ... даму жоспары, 2005-2010 жыл
|Ауыл дамуының ... ... ... ... ... ... |жыл ... | |мың ... | ... | | ... ... ... сырттан |120,000 |
|дамуы | ... ... ... | ... ... бизнес, |10,500 |
|икалық даму | ... ... ... | |
| | |БО ... | ... ... |2005-2006|Мемлекеттiк |Мембюджет, бизнес, |47,200 |
|қорғау | ... ... ... | |
| | |БО, ХДҰ ... | ... бiлiм|2005-2009|Мемлекеттiк |Мембюджет, бизнес, |7,000 |
|беру | ... ... | |
| | ... ... | ... ... ... бизнес, |10,500 |
|дамыту | ... ... | |
| | ... ХДҰ | | ... құны | | | |195,200 ... ... ... ... ... ... жобасьшың |
|IІ-кезеңi, Ауылды дамыту жоспары, ... - ... 2005 ... ... ЖӨБО - ... ... басқару органы, БО - бизнес орталыгы, |
|ХДҰ -халықаралық донорлық ұйымдар ... ж. ... ... ... ... 22111
мың теңге қаржы бөлiндi. Қорықтың негiзгi құрал-жабдықтары 7 690 мың
теңгенi құрайды. Негiзгi ... ... ... ... ... ... машина мен құрал-жабдықтар, екiншi орынды жұмыс пен өнiм
малдары, үшiншi орынды - инструменттер, төртiншi ... ... ... ... қорығы келесiдей көздерден
қаржыландырылуы мүмкiн: республикалық бюджеттен; ... ... ... ... ... ... қорғау мекемесiнiң мэртебесi
бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың арнаулы қаражатынан және ... ... ... ... ... ... және ... ерiктi жарналары мен қайырымдылықтарынан; заңдарда тыйым
салынбаған өзге де ... ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк жайлардың шамасы қызметкерлер ... ... ... ... ... үй қүрылысына қажеттiлiк сол жердiң
қызметкерлерiн ғана емес, олардың жанүя мүшелерiнiң де дұрыс өмiр ... ету ... ... ... үй, ... ... ... құрылыс қоры ауылдагы тұргын санымен, кордонда -материалды ... ... ... ... Өз ... ... түрғындар
саны штат шамасына да қатысты бол ад ы.
Қызметкерлердiң орташа жалақысы ... 14 000 мың ... ... 35-95 ... шамасында). Қорықтың ағымдық iс-эрекетi мемлекеттiк
бюджеттен ... бұл ... ... ... тiкелей
байланысты болғандықтан, осы қаржының басым бөлiгi еңбекақыға жүмсалады.
Ақшаның келiп түсуiнiң көрсетiлген бабында қорық негiзгi ... ... ... салымдары есебiнен алып отырады (қүрылыс салу, транспорттық
қүралдарды мен бағалы қүраларды алу).
1999 жылғы мемлекеттiк ... ... ... ... 5526,0 мың ... 2005 ж. 22202,0 мың ... қүрады, ал басқа да табыстардан түскен
қаржы 40,0 мың тг. ... ... ... ... 50478,4 ... ... жоспарланып отыр. Төменде 1999-2005 жыл аралығында қорықтың
операциялық шыгындары мен капиталды салымдары бойынша смета келтiрiлген ... ... ... отырғанымыздай, республикалық бюджеттен бөлiнген
қаржының басым бөлiгi қызметкерлердiң жалақысына бөлiнедi [89]. Бiрақ қорық
аумағында гылыми-зерттеу ... ... ... ... Қорықтағы
зерттеу жұмыстары қызметкерлердiң жеке ынтасымен гана жүзеге ... ... ... ... ... ... жүргiзуге қаржы
салу керек. Қорықтың қаржы салымдарын ... тек ... ... ... ... ... көздерi, жеке демеушiлер, отандық және халықаралық
үйымдарды тарту жолдарын қарастыру керек.
2002 жылы 29 наурызда АШМ ОАК Әлемдiк Банкпен ... ... ... ... ... жыл аралығындағы даму жоспарын бекiткен
болатын. Басқару жоспары қорғалатын аумақты ... ... ... мамандармен жүзеге асырылды. Жоспар 1,2 млн. АҚШ
долл. құрайды, ал ... ... ... (1,5 млн. ... құрал-жабдықтар
мен техника түрiнде келiп түстi. Басқару жоспарында ... ... ... ... ... сатып алу, мониторингтiк
және зерттеушiлiк бағдарламаларды жүзеге асыру, қорық штатын және қорық
мамандарының ... ... т.б. ... ... ... ... ... көлемiнде ұлттық деңгейде инспекторлар құрамы үшiн 80 мың
АҚШ долл. тұратын дала ... және ... ... алу ... асырылды.
Қорыққа капиталды ремонт жұмыстары жүргiзiлдi. 280 мың АҚШ долл., тұратын
11 жаңа кордондар салынды. Одан басқа, қорыққа жаңа ... ... ... ... және ... толқынды радиобайланыстар үшiн,
құралдармен жабдықталды. Қорық жайлы арнайы деректi фильм түсiрiлдi.
2 ... ... ... ... ... ... ТҰРҒЫДА ДАМЫТУ
БАҒЫТТАРЫ
2.1 Ақсу-Жабағылы қорығында экологиялық туризмдi дамыту бағыттары және
оның тиiмдiлiгi
Экологиялық туризм ... ... ... ... және ӘТҰ-ның
мэлiметтерi бойынша ол кез-келген мемлекеттiң түрақты ... ... ... ... ... ... пайда болуы қоршаган орта жағдайын
сақтау, қоргау нәтижесiнде ғана ... ... ... ... ... ортаны
тамашалау, экологиялық бiлiм мен сананы көтеру ... ... ... ... ... ... ... құралы, ол қазiргi және келешек
үрпаққа қызмет ете отырып, әлеуметтiк эдiлеттiлiк талаптарына жауап ... ... ... ... да тиiмдi.
Бiздiң дипломдық зерттеу жұмысымызға арқау болып ... ... ... ... ... ... туристiк қызметтердi
жүзеге асыру "Ерекше қоргалатын табиғи аумақтар ... ... (VI ... ... VII ... 37 ... ... [5]. Дегенмен, қорық аумағында
жүзеге асырылатын кез-келген туристiк қызмет қорық экожүйесiн ... мен ... ... керi ықпалын тигiзедi. Табиғи ортаға керi
әсерлердiң алдын-алу үшiн, туризмнiң кез-келген түрi ... эдiс ... ... ... ... жер ... ... тiкелей байланысты халықаралық
жобалар көп. Соның бiрi - жергiлiктi тұрғындарды ... ... ... ... ... тұрғындармен экологиялық
туризмдi дамытудың мақсаттары келесiдей: ауыл аймақтарда өмiрлiк ... ... ... алу; ... ұлттық-дэстүрлi формаларын қолдау;
табиги зонаға зиян ... ... ... ... ... ... табигаты мен мэдениетiне аса мұқияттылықпен қарауы;
туристермен өзара рухани алмасу.
Осы жагдайда экотуризмдi дамытудың негiзгi қызметтерi ... ... ... көрсету (орналастыру, тамақтандыру, экскурсия,
сервистiк қызмет);
* үсынылған қызметтiң сапа мониторинг!;
* алға қойылған мақсатқа жетуге бағытталган ... ... ... және дайындау;
* аумақтың биоалуандылығын сақтау бойынша ... ... ... ... ... ... ... және дамыту.
Жергiлiктi тұргындарды экотуризмге тарту мынадай ... ... ... қоргалатын табиғи аумақтар ауыл шаруашылығының
экстенсивтi дамуынан қорғайды;
* екiншiден, менталитет пен дэстүрлерге негiзделген жерriлiктi өндiрiстi
түрақтандырады, тұрғындар өздерiнiң мүмкiндiктерiмен ... ... және ... ... ... тамақ өнiмдерiмен қамтамасыз
етедi.
Бүл үлкен инвестицияларды талап етпейтiн қосымша табыс көзi;
* үшiншiден, түрғындар табиғатты активтi түрде қорғауға ат салысады,
яғни ... ... ... ... ... ... ... келу
қарқыны төмендеп, материалды әлеуметтік жағдай нашарлайды" деген пiкiр
қалыптасады;
* төртiншiден, жаңа технология мен коммуникация қалыптасуы ... өз ... ... ... ... ... ... желiсi, медицина, ауыз су, энергия және т.б.).
Осы жерде ... ... ... ... ... көз ... мен қажеттi құрал-жабдықтарды ... ... ... сол ... әлеуметтік-экономикалық ортасын қарастыру керек, ең
бастысы, жергiлiктi жұмыс күштерiн ... ... ... ... ... ... ... жүздеген жылдар бойғы ата-баба дэстүрi
мен менталитетш сақтай отырып, өз өмiрлерi мен дэстүрлерш, мэдениетш тек
этнограф - ... ғана ... ... келушiлерге ұсынуы мүмкiн. ӘТY-
дың мәлiметтерi ... ... 62%-ы ... ортада демалып қана
қоймай, бiрмезгiлде жергiлiктi түрғындардың өмiрiмен танысуға қызығушылық
бiлдiредi [101].
Ақсу-Жабағылы қорығында ... ... керi ... тигiзетiн
жағдайлар да көп. Басты себебi экотуризмдi жоспарлау ... ... да ... ... қорық үшiн табыс көзi болып
саналатын ... ... ... ... қабiлеттiлiгiн
арттырудың және оған жергiлiктi тұрғындарды тартудың келесi жақтарын ескеру
қажет:
* қызығушылық ... ... ұзақ ... ... ... ... ... және күштi жақтарын саралау;
* ықпалы (саяси және ... ... ... ... ... ... (қаржылық және т.б.);
* әлеуметтiк-экономикалық жағы (дiндiк және дэстүрлi);
* ... ... (жер ... ... ... ... өкiлеттiлiктер (басшылар мен ұйымдар);
* рөлi мен қызметi (шешiм ... ... ... ... ... ... ... аумағында экотуризмнiң қажеттiлiгi және дамыту жөнiнде эксперттiк
сүрау жүргiзгенде, экотуризмнiң дамуына деген, турөнiмге деген сұраныс
басым ... ... ... - ... түрлерiне деген сураныс
|Туризм түрi |Мақсаттык ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| | | | ... | |
| ... ... ... ... ... ... тиiмдiлiгi - әлеуметтІк, экономикалық, мэдени және табиғат
қорғау ... ... ... асыру, экотуризм мен тұрақты даму
бағдарламаларына салынатын ... ... ... ... ... ... табиғатты тану, қоршаған ортаны аялау арқылы бiлiмдерiн
жақсарту, туристiк мэдениетке тэрбиелеу, жастарды ... ... ... ... ... ... ... асыру үшiн, ең алдымен
қорық аумагында экологияльщ сызбаны жасау қажет. Ол келесiдей көрсетiледi:
экологиялық жолдар сызбасы — тұрмыстық ... ...... ... ... ... ... қызмет жүйесi — қауiпсiздiк және әлеуметтiк-
мәдени ...... ... ... ... сызба
экологиялық туризм инфрақүрылымы болып табылады, бүл туризмнiң
тұрақты ... үшiн ... ... ... ... ... Тұрғын халықтың
басым көпшiлiгi табиғатта серуендеп, демалуды үнатады. 2003 жылы немiс
эксперттерi Орталық Азия мемлекеттерiне талдау жасай отырып, келесiдей
қорытындыға келген: ... 1 ... ... 15 iшкi ... ... ... 1:20; Қырғызстанда 1:12, ал элемде бұл көрсеткiш l:6-ғa
тең. Эксперттердiң ... ... ... ... олар ... ... мүмкiндiгi
жоқ,
сондықтан да олар республиканың ... мен ... ... ... деп ... ... ... жүмыс орындарын құруға мүмкiндiк бередi.
4. Экологиялыц туризм тұрғын халықтың әлеуметтік ... ... ... Қосымша көздердiң пайда болуы кәсiптiк және қолөнердiң,
сауданың дамуына алып ... ... ... ... ... Шетелдiк эксперттердiң айтуынша,
жергiлiктi
қоғамдастықта туризмнiң дамуы алғашқы жылы түрғындардың жалақысын 2-3
есеге, сдан кейiн туристiк ... ... ... ... сайын 10 есеге
көтеруге мүмкiндiк бар. Мұндай "қарбалас сәттiң" үзақтығы ... ... ... қызметiнiң жоғары деңгейде ... ... ... ... сацтаяуын қамтамасыз
етедi. Орман ... ... ... пен аң аулауды, ... ... алу ... ... мiндетi болып саналып,
экотуризмнiң түрақты дамуына эсер етедi, ал қоршаған табиғи орта ... ... ... жер ... қала бередi. ЕҚТА-да шаруашылық
қызметтердiң шектеулiлiгi экожүйенiң, флора мен фауналардың сақталуына
мүмкiндiк бередi.
6. Көбiне экотуризм эюаца ... ... ... ... ... ... Африка мен Азия (Непал, Бутан, Индонезия)
елдерiнде көптеп кезедеседi. ... ... ... ... осы ... қана ... оның жер ... кеңейтуге жағдай жасайды.
7. ... ... ... ... ... тыс цүралдарды
алуды қысқартады. Ол үшiн, парктер мен қорықтарда ... ... ... маршруттарды жүргiздiру, ... ... ... естелiктер мен қолөнер бүйымдары сату т. б. арқылы пайда табу ... ал ... ... ... ... ... қорғау қызметтерiне
инвестиция түрiнде енедi.
ҚОРЫТЫНДЫ
"Ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... қорығы мысалында)" ... ... ... жүргiзiлген жан-жақты талдаулар келесiдей
қорытынды мен ұсыныстар жасауға мүмкiндiк бередi:
1. Ерекше ... ... ... ... және ... тиiс. ... ... қорғалатын аумақтардың элемдiк деңгейге
көтерiлуiне мүмкiндiк бередi.
2. ... ... ... ... ... ... олардың алдарында түрған көптеген мiндеттердi ... ... ... ... ... бюджеттiк
қаржыландырудың
жетiспеушiлiгi қорықтың бiрегей аймағын жан-жақты сақтап,
қорғауға
мүмкiндiк бермейдi. ... ... ... ... ... банктер, жеке демеушiлер т.б.) ... ... үшiн, ... ... тағы бiр көзi ... ұйымдар. Халықаралық үйымдардың өзiндiк саясаты мен бағыттары
бар, кейде олар саяси, ... ... ... өзгерiп отыруы да
мүмкiн. Сондықтан халықаралық ... ... ... ... толығымен танысу керек. Осы
жағдайдан кейiн ғана оларды республикаға тартудың ... ... ... ... да ... қарастыру керек.
3. ҚР-ғы ЕҚТА-дың жалпы жер ауданы 12,9 млн. га, яғни мемлекеттiң
барлық аумағының 4,7%-ды құрайды ... ... 10-12%). ... бойынша, республикадағы қоршаған орта жағдайын көтеруге,
экологиялық баланс пен биоалуандылықты сақтауға, табиғи орта сапасын
жақсартуға, табиғаттың көркем ... ... бүл элi ... бiздiң республикамызда ЕҚТА-ды ұйымдастыруға мүмкiншiлiктер
көп. Арнайы ұйымдастырушылық-құқықтық құрылымды жетiлдiре арқылы
республикада жаңадан ... ... ... ... ... ... ... қажет.
4. Жүргiзiлген зерттеулер нэтижесi көрсеткендей, ... ... ... басқару қызметiнiң элсiз дамығандығы, маман
кадрлардың жетiспеушiлiғi, ... ... ... ... ... аспауы және т.б. республикадағы ЕҚТА-дың
қазiрғi жағдайын экономикалық бағалауға ... ... шешу өз ... ... мемлекеттiк деңғейде жоспарлы
шараларды қабылдауды талап етедi. Республиканың ЕҚТА-ның бІр-бiрiнен
алые қашықтықта орналасуы және антропогенді iс-эрекеттердiң жиi ... ... ... ... ... Сондықтан
бiздiң
көзқарасымыз бойынша экологиялық-экономикалық тұрғыдан ... ... ... сақтау және антропогенді эсерлерден қорғау үшiн,
ЕҚТА-ды бiр-бiрiмен байланыстыратын экологиялық дэлiздердi үйымдастыру
қажет, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... жасауына мүмкiндІк бередi. Мүндай жүйенi аймақтың
әлеуметтік-экономикалық дамуы және түрғын халықтың қызығушылығын ... ... ... Биоаймақтық резерват - ... ... ... ... басқарудың жоғары формасы, экономикалық және табиғатты
қорғау iс-шараларының бiрлiгi. Сондықтан, биоаймақтық ... - ... ... беретiн және адам баласының тiршiлiк етуiне байланысты
табиғи ортаны сақтап, ... ... ... ... ... ... ... қорығын экономикалық бағалауда "шартты
түр"
көрсеткiшiн қолдану ұсынылды. Ол бағаланатын ... пен ... ... түрдi сақтау шьІFындарын ... ... ... түр ... экономикалық ... ... ... ... мүнда популяцияны тура және
жанама пайдалану кезеңi, популяцияның табиғи орта ... ... және ... ... ... ету тыfыздыfы ескерiледi.
Қорық аумаFын экологиялық бағалау эдiсi үш деңгейде жүзеге асырылады:
биоценотикалық, популяциялық, ... ... ... ... ... ... техногендi жүктеменiң алдын-алуға,
сирек және жоFалып бара жатқан түрлердi сақтауда қолдану тиiмдiрек.
7. Экологиялық туризм элемде туризм ... даму ... ... тұрақты дамуының факторы - ерекше қорFалатын табиFи
аумақтар деп ескерсек,онда осы ... ... ... кешендi түрде
пайдалану. Бiрiншiден, экотуризм - биоалуандылықтың сақталуына тiкелей
баFытталса, екiншiден, ... ... мен ... ... яғни, ... ... ... баламалы көздерiн үсынуFа мүмкiндiк бередi, экологиялық
туризмнен түскен табыс жалпы iшкi өнiмге эсер етедi, жергiлiктi тұрFындарды
жүмыспен ... ... ... ... пен жалпы әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың жоғарылауына септiгiн ... ... ... ... - ... материалды-
техникалық және қаржылық қамсыздандырылуымен байланысты жалпы iс-
әрекеттердiң ... ... ... кэсiби дайындьІFы туралы
ақпараттарды талдау мен толықтыру, fылыми жұмыстарды ... ... ... ... қорлардың толықтырылуы, ... ... ... есептерге сараптама беру,
туристiк
қызметтердi ... ... ... ... көлемi, қызметкерлердiң тұрмыстық жағдайлары тағы сол
сияқты көрсеткiштер де ескерiлуi керек.
9. Ақсу-Жабағылы қорығының ... ... ... ... ... ... ... және құндық көрсеткiштермен
сипатталатын жарияланған және жарияланбаған fылыми өнiмдер ... ... ... және ... ... мамандар даярлауға (студенттер, ... ... ... және ... ... ... тэрбие беру және экскурсиялық қызмет корсету, экотуризм т.б.)
пайдалану;
* қорық ... ... тиiмi ... суды ... атмосфераны және
т.б. қорғау рөлi);
* қорықтың генетикалық материалдарын бағалы популяцияларды қалпына
келтiруге пайдалану;
- қорық аумағындағы түрғындардың ... ... ... ... ... ... ... көтеру және
экологиялық тэрбие беру эдiстерi көрсетiлдi. Бұл ... ... ... орта ... ... ... септiгiн тигiзедi.
11. Республиканың ЕҚТА-ры ... ... ... ... ... ... да қызмет көрсетуi тиiс. Яғни,
аталған саланы дамыту ... ... ұзақ ... де ... ... жасалған менеджмент-жоспары қорықты дамытудың барлық
бағыттарын қамтуға мүмкiндiк бередi. Осыған орай ... ... - ... ... ... ... ... түрақты сақтау, келешекте дамуының
экологиялық-
экономикалық және ... ... ... ... арттыру болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
Охрана окружающей среды: Стат. ежегодник. – Алматы, ... ... ... ... аумақтар ... ... - ... ж. - № ... ... И.X., ... P.M., Мусабаев М.А. ... ... ... дела и особо охраняемых природных
территорий // Известия МН-АН РК. Серия биологическая и ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы,
15.07.1997.-№162-7.
5. Ресурсы Интepнeт:http://www. оорt.ru.
6. Ресурсы Интернет: http://www.caresd.net/-parkiament hеаrdiпg.
7. Земельный Кодекс // Казахстанская правда. - 2001. - 31 ... ... ... ... - 2004 / Под ред. А. ... ... 2004.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет
Табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және нормативті құқықтық базасы. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы ҚР заңы21 бет
Қорықтар мен ұлттық парктер11 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь