Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары

Қай тiлдiң болмасын сөздiк қорын сөз еткенде негiзiнен өзiнiң байырғы төл сөздерi мен өзге тiлдерден енген кiрме сөздерден тұратындығын көремiз. Өйткенi кез келген тiлдiң сөздiк қорына қоғамдағы түрлi тарихи оқиғалар өз әсерiн тигiзбей қоймайтындығы заңды құбылыс. Дәл осындай құбылыс қазақ тiлiне де тән екенi белгiлi.
Қазақ тiлiнiң сөздiк қоры да өзiнiң сан қилы өмiр тарихында талай тарихи кезеңдердi басынан өткiзгенiн ескерсек, осының негiзiнде тiлiмiздiң сөздiк қорынан өзге тiлдерден көптеп сөз ауысқанын көремiз. Орталық Азиямен сонау Византия, Оңтүстiк Алтайдан Амударияға дейiнгi аралықты алып жатқан территорияда мекен еткен түркi тiлдес халықтар (ру-тайпалар) қашанда көршiлес болған халықтармен сауда, мәдени, саяси және экономикалық қантынасқа түсiп, тiптi шапқыншылыққа ұшырап отырғаны тарих беттерiнен белгiлi. Көршiлес халықтардың өзара саяси, мәдени, экономикалық, қарым-қатынастары да, қоғамның дамуындағы ғылыми-техникалық жетiстiктерге қатысты жаңа сөздер мен сөз тiркестерi де сөздiк қорды толықтырып, үнемi дамытып отырады. Осының салдарынан лексикалық норма тұрғысынан көз жүгiртсек сөздердiң қолданысында бiр сөздер ескiрiп, архаизм терминiн қалыптастырса, ендi бiр сөздер жаңа қолданыс тауып неологизм терминдерiн қалыптастырады. Осы терминдермен қоса кiрме сөздердiң де лексикалық нормаға түсiп, кең қолданыста жүргендiгiн көруiмiзге болады. Бұл процесс үнемi тiлдiң сөздiк қорында тоқтаусыз дамып, өзгерiс тудырып тұратын құбылыс екенiн көрсетедi.
Түркi халықтары ежелден орыс халқымен көршiлес отырып тiлдерiнiң арасында өзара тығыз байланыста болғанын тарихшылар көне ескерткiштер арқылы дәлелдеп отыр. “Бiздiң дәуiрiмiздiң VI-VII ғасырларында-ақ Славяндар алғаш түркi-аварлармен, кейiнiрек барып хазарлармен, сосын Едiл бойындағы бұлғарлармен, түркi тiлдес тайпалармен сауда қатынасын жасап тұрды.” (Рүстемов Л.З. “Қазiргi қазақ тiлiндегi араб-парсы кiрме сөздерi”. А., 1982, 16-бет). Сондықтан орыс тiлiнiң қазақ тiлiмен аралас-құралас болуы ертеден басталады.
Осы орыс және түркi халықтарының өзара байланысын тарихшыларымыз бiрнеше кезеңге бөлiп қарастырады. Бiрiншi, Х-ХII ғ. Киев русi дәуiрiндегi қарым-қатынас. Бұл дәуiрдегi орыс халқы оғыз және қыпшақ халықтарымен арақатынасы. Екiншi, ХVIII ғасырдың алғашқы ширегi, яғни Қазақстанның Россияға қосылуы. Ұлы октябрьге дейiнгi кезең ХVIII ғ. екiншi жартысы 1731 жж. Бұл кезеңде қазақ тiлiне орыс тiлiнен бiрқатар қолданысқа түскен мынадай сөздердi айтып өтуге болады. Мысалы: Волост-болыс, уезд-ояз, писарь-песiр, чиновник-шенеунiк, стол-үстел т.с.с. Бұл сөздер бiрте-бiрте сiңiсiп, қазақ тiлiнiң фонетикалық заңдарына бағынып, нормаларына сәйкес өзгерiске ұшырап отырған. Үшiншi, Ұлы Октябрдiң келуi және ғылыми-техникалық прогрестiң дамуы. Ұлы Октябрдiң қазақ тiлiне жаңа терминдер мен сөз қолданысын алып келдi десек артық айтқандық болмаса керек. Бұл тұста мынаны қоса айта кету керек орыс тiлiндегi көркем әдебиет, саяси-көпшiлiк
        
        Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары.
(Қазақ тiлiндегi кiрме сөздердiң кiрiгу тарихы мен оның қалыптасу жолдары)
Қай тiлдiң болмасын сөздiк қорын сөз ... ... ... ... ... мен өзге тiлдерден енген кiрме сөздерден тұратындығын көремiз.
Өйткенi кез келген тiлдiң сөздiк қорына қоғамдағы түрлi тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... Дәл ... ... қазақ
тiлiне де тән екенi белгiлi.
Қазақ тiлiнiң сөздiк қоры да өзiнiң сан қилы өмiр ... ... ... ... өткiзгенiн ескерсек, осының негiзiнде тiлiмiздiң
сөздiк қорынан өзге тiлдерден ... сөз ... ... ... ... ... ... Алтайдан Амударияға дейiнгi аралықты алып ... ... ... түркi тiлдес халықтар (ру-тайпалар) ... ... ... ... ... ... және ... түсiп, тiптi шапқыншылыққа ұшырап отырғаны тарих беттерiнен
белгiлi. Көршiлес халықтардың ... ... ... ... ... да, ... дамуындағы ғылыми-техникалық жетiстiктерге қатысты
жаңа сөздер мен сөз тiркестерi де сөздiк қорды толықтырып, үнемi ... ... ... ... норма тұрғысынан көз жүгiртсек
сөздердiң қолданысында бiр ... ... ... ... қалыптастырса,
ендi бiр сөздер жаңа қолданыс тауып неологизм терминдерiн қалыптастырады.
Осы терминдермен қоса ... ... де ... ... ... кең
қолданыста жүргендiгiн көруiмiзге болады. Бұл процесс үнемi тiлдiң сөздiк
қорында тоқтаусыз ... ... ... ... ... екенiн
көрсетедi.
Түркi халықтары ежелден орыс ... ... ... ... ... ... ... болғанын тарихшылар көне ескерткiштер
арқылы дәлелдеп отыр. “Бiздiң дәуiрiмiздiң VI-VII ғасырларында-ақ ... ... ... ... хазарлармен, сосын Едiл бойындағы
бұлғарлармен, түркi тiлдес тайпалармен сауда ... ... ... Л.З. ... ... ... араб-парсы кiрме сөздерi”. А.,
1982, 16-бет). Сондықтан орыс ... ... ... ... ... ... орыс және ... халықтарының өзара байланысын тарихшыларымыз
бiрнеше кезеңге бөлiп қарастырады. Бiрiншi, Х-ХII ғ. Киев русi ... Бұл ... орыс ... оғыз және ... ... ... ХVIII ғасырдың алғашқы ширегi, яғни Қазақстанның
Россияға қосылуы. Ұлы ... ... ... ХVIII ғ. ... ... ... Бұл кезеңде қазақ тiлiне орыс тiлiнен ... ... ... ... айтып өтуге болады. Мысалы: Волост-болыс, уезд-ояз, писарь-
песiр, чиновник-шенеунiк, стол-үстел т.с.с. Бұл сөздер бiрте-бiрте сiңiсiп,
қазақ ... ... ... ... ... сәйкес өзгерiске
ұшырап отырған. Үшiншi, Ұлы ... ... және ... ... Ұлы Октябрдiң қазақ тiлiне жаңа терминдер мен сөз
қолданысын алып ... ... ... ... ... керек. Бұл тұста мынаны
қоса айта кету керек орыс тiлiндегi көркем ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық шығармалардың қазақ
тiлiне аударылуы да көптеген орыс тiлiндегi сөздердiң тiлiмiзге енуiне өз
септiгiн тигiздi. Сол арқылы ... ... ... ... ... ... жағынан жаңарды.
Тiлдiң тарихында тiлдердiң өзара сөз ауысуына жаугершiлiк, басқыншылық
саясаттың да ... ... ... ... ... жай. ... халықтарының
тарихындағы ХIII-ХV ғасырлар аралығындағы Орта Азия мен Қазақстан жерiне
Шыңғысхан бастаған ... ... ... септiгiн тигiздi. Монғол
шапқыншылығы түркi халықтарының экономикасына, мәдениетiне және ... ... ... зорлық-зомбылығы сол кездегi жергiлiктi
халықтың, ру-тайпалардың сөздiк қорына өз әсерiн тигiзбей қоймады. Соның
бiр ... ... ... ... сөздiк қорында монғол тiлдерiнен ауысқан
мынадай сөздердiң бой көрсетуi: талқы, қанжыға, ... ... ... ... т.б.
Жалпы қазақ, монғол тiлдерiндегi сөздердiң ... ... ... ... тiл. ... ... морфологиялық құрлысында да
ортақ белгiлер бар екенi көрiнедi. ... орай осы ... бұл ... ... ... еске ... ... жөн. “Осы сөздер монғолдан
түркi ... ... кiрдi ме, ... ... түркi тiлдерден қабылдап
алды ма, бұл жөнiнде белгiлi бас жiп таққан пiкiрдi таба алмаймыз. ... бұл ... ... да, ... ... да бiрдей қатар
қолданылған. Ал түркi монғолдармен араласу ... ... ... ... ... болмайды,”-дейдi Ә.Нұрмаханова. (Нұрмаханова Ә.Н.
“Түркi тiлдерiнiң ... ... А., 1971, ... З. ... та осы ... ... пiкiрге ыңғайлы ой түйген
сыңайлы: “Тiптi көптеген сөздердiң фонетикалық тұлғасыда ... ... ... ... ... ... дөнен, құнажын-гунажин, ой-
ой, тайлақ-тайлаг, түпкiр-түпкир тағы басқалар” деп мысалдар келтiредi.
(Рүстемов Л.З. “Қазiргi қазақ ... ... ... А., 1982, ... монғолдар шапқыншылығынан кейiн тiл тұрмақ жалпы Шыңғыс ұрпағы
басқарып келген монғолдардың ... ... ... сiңiсiп кеткенi
тарих беттерiнен белгiлi. Олай дейтiнiмiз ұлы Шыңғыс билiгiнiң ыдырауы
салдарынан монғолдар бiрте-бiрте ... ... ... ... ... араласып сiңiсiп кеткендiгiн көруге болады. Олар ... ... ... бет бұрып, солардың арасынан орын ... ... ... ... ... төре ... атауға болады.
“Ислам мәдениетiнiң құдiреттiлiгi соншалықты-кiм, ол түркiлердiң ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... Шыңғыс ұрпақтарын, төре тұқымдарын түгелiмен мұсылмандыққа енгiзiп,
түркi тiлдi етiп жiберген. Қазақ, Өзбек, ... ... ... ... ... ... тiлдi болып кеткен.” (Ата баба дiнi, 319-
бет)
Дейтұрғанмен бiрқатар сөздер монғол ... ... ... сияқты. “Түркi-монғол тiлдерiне ортақ көбеген, барымта, буыршын,
алау, ... ... ... болады. Түсiнiктi барымтадан оған ... ... ... ... екi рудың бiрiнiң бiрi мал-мүлкiн
күшпен тартып алуы (ҚТТС,2,109). Қазақ ... ... ... ... да үш сөз ... олар: сырымта, қоламта, қарымта. Төртеуi ... ... ... “. (Қарағұлова Б. С. Тарихи жырлар лексикасы. Автореф.
кан. дисс. А., 2000, 15-16 ... қоса кей ... ... ... кытай тiлдерiнен енген
кiрме сөздердiң барлығы да сөз етiледi. ”Тiлiмiздегi жансыз жайсаң т.б.
Жайсаң ... ... ... ... ... түсiндiрме сөздiгi:
Жайсаң-сын. Жадырап, жайраңдаған, жарқын деп анықтайды ... 5,337). ... ... жырдағы жайсаң сөзiнiң о бастағы анықтамасын ашып тұрған ... ... ... төңкерiстен бұрын кiшi ... ... (ЮСЛ, 216). Осы ... ... зайсан “Чиновник” терминi,
монғол тiлiне ХVI-ХVIII ғасырларда қытай тiлiнен енген”. (Қарағұлова Б. ... ... ... Автореф. кан. дисс. А., 2000, 16 бет).
Қытай ... ... ... ... ... сөз ауысуын Л.З. Рүстемов та
сөз етiп ... ... ... “Қазақ тiлiнiң лексикасынан қытай
тiлiнен енген сөздер де ұшырасып қалады, бiрақ мұндай элементтер көп ... ... ... қазақ тiлiне тегiнде ұйғыр тiлi арқылы ауысқан болса
керек: заң-қытайша: ян, (модель, үлгi, түр); ... ... ... ... ... ... сөз; ... тiлiнде: маньтау
деп айтылады; жамбы ”құйма күмiс” -қытайдың: юаньбао деген сөзiнен шыққан”.
(Рүстемов Л.З. “Қазiргi қазақ тiлiндегi араб-парсы ... А., 1982, ... ... ... сөз ... көне дәуiрден бастау алады. Онда
тарихтан түркi халықтарының көршiлес ... ... ... ... ... ... куәсi боламыз. Сөзiмiздi нақтылай түсетiн мына пiкiрдi
келтiруге болады; …“вероятно, еще в те отдаленные времена, когда тюркские ... ... ... в не посредственном общении с китайцами, т.
е. до эпохи движения тюркских кочевников на запад. Эти заимствования ... ... как ... от китайцев, так и через монголов”. (Н.Б.
Баскаков. Состав лексики каракалпакского языка и структура слова. С. 71).
Мiне, ... ... және ... ... айтылып жүрген грек, ... ... ... ... ... ... келтiрiп, терiп
жазуға болады. Ал, бiз бұл еңбекте оның тек қана ... ... ... ... тiлдерiне қатысты мәселелердi кеңiрек қарастыратын боламыз.
Шығыс халықтары тiлдерiнен соның iшiнде ... ... ... ... сөз ... ... ... түрлiше түсiндiрiп жүр. Кей ғалымдар
араб, парсы тiлдерiнен сөз ауысуын ислам ... ... ... бiреулер ертедегi IV ғасырдан бастап-ақ керуен ... ... Тiптi оның ... ... ХIХ ... қоғамдық саяси
құбылыспен байланыстырады. Қайткенде де араб, ... ... ... мен оның даму жолдарын қарастырып талдау ... ... ... ... ... ... ... тiлiндегi орны мен қолданылуын
сараптау қазiргi ... ... ... бiрi. ... орай ... араб, парсы тiлдерiнен тiлiмiзге сөз ауысуын ... ... ... қарастыруды мақсат тұттық: а) араб, парсы сөздерi кiрiгуiнiң
алғашқы дәуiрi; ә) араб, парсы сөздерi кiрiгуiне VI-VIII ғасырлардағы ислам
дiнiнiң ... б) ... ... ... ... ХIХ ... саяси-
қоғамдық құбылыстың әсерi.
а) Араб, парсы сөздерi кiрiуiнiң алғашқы дәуiрi.
Шығыс араб, парсы тiлдерiнен сөз ауысуын қашанда ислам дiнiнiң ... ... ... рас. ... VI-VIII ғасырларда басталатын ... түп ... ... ... ... ... ... бiз осы
процестi одан iлгерiректен бастағанды жөн ... Ең ... ... ... ... ... ... Ол бiздiң эрамыздың ... ... ... Орта Азиямен ... ... ... ... ... ... аяқталған. Кей ғалымдар
Тохарстанда түркi тайпаларының өкiлдерi эрамыздың бастарында жасағандығы
туралы ... ... ... ... Ауғаныстан мен Иранның
солтүстiгiнде жасаған ... ... сол ... ... ... тiлдес халықтармен араласып өмiр сүргендiгi, түрлi қарым-қатынаста
болғандығы ... ... М. ... тiлi ... ССР ҒА Хабарлары Тiл,
әдебиет сериясы, 1991, N4, 44-бет).
Сөзiмiз дәлелдi болуы үшiн мына пiкiрлердi де ... жөн ... ... ... ... ғалым Н.Я. Бичурин өз еңбектерiнде осы
мәселеге байланысты мынадай құнды ... ... ... ... ... ... литература, от части
также сакские, тохарские и тибетские источники, в ... ... ... Азий в древной период /до VI-VIII вв./ ... ... ... в ... намного позже того времени, которое ими
описывается. Это прежде всего относится к ... и ... ... Н.Я. ... ... о ... ... в Средней Азии в
древние времена ч. I. 1851.)
Сонымен қатар кей жазбаларда ислам дiнi ... ... ... ... айтады. Себебi ислам дiнiне дейiн халықтың амал әрекеттерi ислам
шариғатына сәйкес, үндес келетiн едi. ... ... дiнi ... ... ... ... кей тұстары ислам шариғаты амалдарына
ұқсас, сәйкес келдi ... ... “В ... ... ... ... ... совершилась регулярные жертвоприношение. Они
поклонялись духа ... ... ... ... ... ... Ғ.А. “Моя
родная история” Т., 1990, с.76).
ә) Араб, парсы сөздерi ... VI-VIII ... ... ... ... ... ... сөз кiрiгуiн тiлге тиек етсек болғаны қашанда
араб шапқыншылығы және ... ... ... байланыстырамыз. Ол тарихта
сонау VI-VIII ғасырларға барып тiреледi. Араб шапқыншылығы ... ... ... ... деп есептелiп келдi. Олар жаулап алған жерлерiнде
жергiлiктi халықтар мен ру-тайпалардың ... ... ... ... ... өз ... жүргiзу үшiн
қарумен күштеп бағындырды деген ... бар. ... араб ... ... ... ... Бiз осы ... оған өзiндiк
пiкiрлер айтқымыз келедi.
Араб шапқыншылығының мақсаты жергiлiктi бұқараны ислам дiнi ... ... ... ... тарихи көзқарастар қалыптасқаны рас.
Бiздiңше, мұнда араб ... ... емес әр ... ... ... ... жеке ... туындаған мақсат болуы мүмкiн
деп жорамалдаймыз. Олай дейтiнiмiз оны Орта Азия мен ... ... ... ... тарихқа шолу жасай келе бiрнеше кезеңге бөлiп қарауға
болады. Бұны Араб ... әр ... ... ... кездегi
жорықтары және олардың ислам дiнiне жасаған саясаттарын бағалау тұрғысынан
сараптау ... ... ... ... ... ... халифалық құрған тұста әсiресе Кутайба ибн Муслим әл ... ... ... болды деп жазады бiздiң тарихшылар. Ол жаулап алған
жерлерде жергiлiктi халықты күштеп бағындырды. ... ... Орта ... түркi тiлдес ру-тайпалардың мәдениетiн, әдебиетiн жазу-сызуын
жойып, жазба ескерткiштердi қиратты ... ... бұл ... болды ма,
немесе бола ала ма? Олай дейтiнiмiз Кутайба ибн Муслим әл ... ... ... ... ол ... ... Оған қоса бар болғаны 9-10
жылдай (705-715 жж) Хорасан өлкесiне әмiрлiк еткен аз уақытта бiр ... ... ... ... ... мүмкiн бе? Тiптi екi ... ... ... ... ... мен ... сақтап қалған
қайсар халық 10 жылда бар болмысынан ... ... деу ... ... осы ... ... ең ... Орта Азия халықтарына Ислам
дiнiн қабылдауға көп ... ... Сол ... ... оқу ... ... мешiттер салынған едi. Жалпы осы өңiрде Ислам ... аса ... рол ... ... пен ... ... ... басты мақсаттың бiрi едi. Өйткенi сол кезде Самарқанд ... ... Сол үшiн ... ... ... бұл ... маңызы өте күштi болды. Осы мақсатта Кутайба Самарқанд, Бұхара, ... ... ... ... ... жасады. Сөз жоқ нәтижесiнде бұл
қалалар ... ... ... дiни ... ... ... ... ғұламалар, дiн және мемлекет қайраткерлерi шықты.
Даңқты қолбасшы Кутайба Мауераннаһр өлкесiнiң мұсылмандануы үшiн бар
күшiн аянбай жұмсағанын ... ... Тiптi ... дiнiн ... ... амал-тәсiлдер қолданды. Сондай ... бiрi ... ... сыйлық беру болып табылады: “Усердiе кь новой вере даже
награждалось денгами кто являлся вь пятницу на ... в ... ... в 94 (712) ... тоть ... два ... в награду”. (Бамбери
Г. История Бохары или Трансоксании с древнейших времен до настоящего. Т. I.
С.- Петербург, 1873, стр. 33). ... ... ... ... дау ... ... тұсындағы қатынас.
Саманилердiң тұсында дiннiң таралуына көп жағдайда негiз болған дiни
оқу орындарының ашылуы. Атап айтқанда ... ... ... ... мәдениет ошағына айналған. Онда көптеген медреселер ашылып, тек қана
шариғат iлiмдерi оқытылатын болған. Бұл кезiнде ислам ... ... ... ... ... ... Осындай медреселердiң ашылып, онда дiни
мамандарды әзiрлеу ислам дiнiн Орта ... ... ... ... ... заманында да мұншалықты болмаған деседi. ... ... ... Бағдад қаласында медресселердiң ашылуы тек
ХI ғасырды ... “В ХI в. было ... ... ... в Багдаде, в
ХII в. -в Каире, в ХIV в- в ... ... В.В. ... Петроград Изд.
“Огни” 1918г. стр.52). Саманилердiң дәуiрi Х ғасыр.
Бұқара Саманилердiң ... ... ... ... есептелiнген.
Осылардың жемiсi болса керек орта ғасырлардағы атақты Аль-Хорезмидiң
“Астрономиялық таблицасы”, Ибн ... ... ... ... ... ... ... “Шахнамасы” секiлдi
шығармалардың, ғылыми-концепсиялық ... ... ... ... Аббаситтер дәуiрiндегi қарым-қатынас.
Ал, келесi бiр ең ... әрi ... ... ... ... заманында ислам дiнiне құрмет көрсетiп, беделiн арттыруды мақсат
еткен болатын. Осы ... ... ... ... ... көп көңiл
бөлiндi. Құран сүрелерiн түсiндiретiн тафсирдi жазу ... дами ... ... ... ... ... дiнi үлкен беделге ие болды.
“Ислам дiнiн бұрмаламай, Құран iлiмдерiн сол ... ... оның ... ... тарала беруiне әл-Мамун көп еңбек сiңiрдi. ... ... дiнi және ... оған ... ... мәселеде оны
жақсы түсiнгенi Құранды терең меңгерген және ... ... ... ... әл-Мамунге тең келетiн халифа ... ... С. ... ... А., 1998, ... осы ... дәуiрiнде ислам дiнi өзге дiндерге кеңшiлiк
жасап, христиандар өз шiркеуiнде сиынуға рұқсат берiлген-дi. Осының салдары
болса керек Қазақстан халқының ... осы ... әр ... ... ... ... ... Жергiлiктi халық арасында отқа табыну, ата-баба
әруағына сиыну, көшпелi елдiң бiраз бөлiгiнде шаманизм қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... ескi әдет-
ғұрыптарын жүзеге асырған. Қала ... бұл амал ... ... ... ... ... ... келедi. Атап айтар болсақ отпен бет
бүрку, киiмдi ... ... ... амалдар солардың бiр белгiсi.
Демек ислам дiнi тарихшылар ... ... ... айтқандай
қылыштың жүзi, найзаның ұшымен ендiрiлген деген пiкiрлер ... ... ... ... ... ... ... бәрi бiрдей бас кесерлер,
әдiлетсiз, өзiнiкi болмаса өзгенiкiмен келiспейтiн болған ... ... ... Ал ... ... ... тек ақылдылығымен емес,
сонымен қатар кiшiпейiлдiгiмен, имандылығымен, ... ... ... ... дiни ... ... ... имандылықты,
әдiлеттiлiктi, Құран аяттары мен пайғамбарымыздың сүннет жолында жүрудi
бiрiншi кезекке қойып, оны өзгелерден де ... ... Араб ... ... ... жорықтарының негiзгi мақсаты жердi жаулау, дүние
алу емес, бейбiт жолмен мұсылмандыққа енгiзу екенiн дәлелдейдi.
Шындығында кейбiр ... бен ... осы ... ... ... мақсатында Орта Азия мен Қазақстанға таралуы жайлы
керағар пiкiрлер айтқандары ... ... бұл ... мүмкiн сол өз
заманына лайықты берiлген сыңаржақ пiкiрлер болуы мүмкiн деп ... ... ... ... ендi тарих беттерiндегi ескi көзқарастарды
қалдырып, шынайы шындық көзқарастарды жасырмай айтуға уақыт ... ... ... таралуы жайлы қылыштың жүзi, найзаның ұшымен емес өзге
қажеттiлiктiң ... ... ... ашып айтқанымыз дұрыс шығар.
Олай дейтiнiмiз ең алғаш ислам дiнiнiң таралуы ислам тарихында үгiт-
насихаттан бастау алады. ... ... с. а. у. өзi ... ... ... арқылы бастады. Бiрiншi кезекте ол өзiнiң туған-
туысқандарын ... соң ... ... таныс-бiлiс болған
жекелеген адамдарға жеткiздi. Сондықтан Ислам дiнiнiң таралу негiзi ашық
дағуат арқылы дәрiптелдi. ... ... болу үшiн ... ... ... ... ... болады:
Алғаш өзiңе жақын ағайындарыңа ескерт و أنذر ... ... ... ... ... әмiрдi орында да, оны мушриктерге дәрiпте (жеткiз) فاصدع بما
تؤمر وأعرض عن المشريكين (Һижр сүресi, 94-аят.)
Ал ... ... ... ... ... с. а. у. хабардар
болған деседi. Тiптi олар жайында қалған хадистер баршылық. Ол хадистердiң
бiрiнiң мазмұны ... ... ... ... сендерге тиiспесе, сендер де
оларға тиiспеңдер!” (Ресаил-ұл Жаһиз, I том, 76-бет.)
Соғысу, жаугершiлiк саясатқа байланысты мәcеледе сахабаларымыз ... ... ... үшiн ... ... ... сәттерде пағамбарымызға
келiп “Соғысайық!” дегенде пайғамбарымыз Мұхаммед с. а. у. оларға ... әмiр ... ... деп, сабырлыққа шақырып, тоқтатушы едi. Мiне,
осындай ... ... ... ... ... дiнi, қатал дiн, ол
қылыштың жүзi, найзаның ұшымен ендi дей ... ... бiз ... әр ... ... ... ... тарихи кезеңдер мен жеке
халифаның көздеген ... ... ... мүмкiн дедiк. Әрине ибн
Кутайба мен ... ел ... ... ... саясаты мен өмiрге
деген көзқарастары сәйкес келмейдi. Ибн Кутайба тым қатал болса, әл-Мамун
жаны жайсаң момын ... ... ... ... ... келуiн сөз еткенде
ол қылыштың жүзi, найзаның ұшымен ендiрiлдi немесе Ислам қылыштың күшiмен
таралған, арабтар ... ... ... ... ... ... ... қоса осындай ойлардың барлығын ұмытпаған жөн.
Кей жазбалардың айтуына қарағанда Орта Азия халықтарының ... ... дiнiн ... ... ... Сiрә, бұл ... ... қатысты болған болса керек. Өйткенi сол кезеңдерде араб, ... ... ... ... ... ... алған жоқ, ал
кiргендерiнiң өзi тұрақтанған жоқ. ... ... ... ... дiнi ... толық орныға алмады, яғни қазақ халқы толық ... ... ... ... ... ... жүргенi шындыққа жанасады.
“Х-ХII ғасырдағы Қазақстан халқының арасында алуан түрлi ... ... орын алып ... ... ... сыйыну сақталып қалды,
Өлген адамға iстелетiн жоралғы ескi ... ... ... ... ... ... әлi де ... ұстанады, табиғаттың дүлей күшiне
рухқа табынады, сонымен бiрге ислам бiртiндеп кiре ... ... ... жаңа дiндi ... тани ... оның бiршама кеңiнен
тарауы үшiн ұзақ уақыт керек болды. Орта Азияның халықтары ... VIII ... ... ... аяқталады, ал Қазақстанда бұл процесс
ұзаққа созылды, соның өзiнде солтүстiк ... ол ... әлде ... баяу ... ... ССР ... А., 1983, 114-бет).
Ал, өзге аудандарға таралуы осы өңiрдегi дiни ... ... ... және амал ... деп ... ... Олай дейтiнiмiз ол
аудандарға араб халифаты тұрмақ араб ... ат iзiн ... ... ... нақтылы дерек жоқ. Қараңыз “Х ғасырда исламды
төменгi Сырдариядағы оғыздардың бiр ... ... ... ... ... мұсылман дiнi жаппай тараған жоқ”. (Қазақ ССР тарихы. А., 1983,
115-бет).
б) Араб, парсы сөздерiнiң қалыптасуына ХIХ ғасырдағы ... ... ... әр ... ... сипаты бар. ХVII ғасыр
ақындарының өлең жырлары арпалысқа толы өмiр ... мен Есiм ... ... ... ... және бiр ... бiрiккен күштi мемлекет
құру туралы идеялар болса, ХVIII ғасыр ақындарының ... ... ... ... ... ... батырлық сарында болды. ХVII
ғасыр ақындарының iшiнде Марғасқа мен Жиембет жыраулардың аттары аталады.
“Марғасқа мен Жиенбеттiң ... ... ... ... ғана ... ғасырдағы қазақ поэзиясының сын-сыпаты, даму бағдары ежелгi арна,
байырғы дәстүр ауқымында болғандығын танытады.” (Б.ғ.ж. I т. ... ХVIII ... ... ... ... Тәтiқара, Бұқар
жыраулардың тақырыптық идеялары мен негiзгi бағыттары жоңғар ... ... ... ел ... атқа ... жалпы халықты ерлiкке,
батырлыққа үндеу. Жау қолында қалған ... азат ... ... ... деп ... ... ... туындаған. “Ақтабан шұбырынды алқа көл
сұлама”, алма кезек жорықтар, қырғын ... ... ... ... жыр ... ... арқауы. “Бұл жыраулар өмiрнамасындағы
отаншылдық, патриоттық сарындар ХVIII ... ... ... ... ... ... айқын танытады.” (Б.ғ.ж. I т. 9-бет)
ХIХ ғасыр ақындарының тақырыптары ... ... ... зар заман халiн суреттеуден туындаған. Патшалық Ресейдiң қазақ
жерiне көз тiгiп, қол ... ащы ... “ХIХ ... бас ... ... ... ... жерiн алумен бiрге, оның өзiн әртүрлi
саясатпен жою мақсатын жүзеге асыруға жанын салғанын сездi, тiптi ... ... ... тiлiн алу ... да ... ... У. ... дiни-ағартушылық ағым, А, Бiлiм, 1998, 10-бет)
ХIХ ғасырдағы қоғамдағы саяси құбылыстың тiлге де ... ... ... ... ... кiрме сөздерiнiң кiрiгiп, қалыптасуына өз кезегiнде көп
септiгiн тигiздi. Олай дейтiнiмiз ХIХ ғасырдың өн бойында дiни ... ағым ... ... Бұл ... ... ... ... ойға барынша әсер еттi. Соның нәтижесiнде саяси-қоғамдық құбылысты
дiни сарында дәрiптеп, суреттедi. Яғни, оны ... ... ... қоса ... Бұл ... ХIХ ... ... Шортанбай Қанайұлының дiндi уағыздауы,
Шәдi Жәңгiрұлының араб, парсы тiлдерiн жетiк бiлуi мен ... ... ... ... Сияр ... атты еңбек жазуы, Әбу Бәкiр
Кердерiнiң ислам дiнiн дәрiптеп, Алланың ақ жолында жүруге ... ... ... дiндi ... ... атануы мен Алланың ақ жолына түсiп
қажылыққа баруын т.б. мысал келтiрiп, атап өтуге болады. Бұл ... ... ... ... ... абыз ... едi.
Олай дейтiнiмiз бұл ғасырдағы ақындар ауыл молдаларынан ... ... осы ... ... өлең, жырларынан да көруге болады. Әбу Бәкiр
Кердерi:
Тоғызға толғаннан соң молда көрдiм,
Атаның күшiменен зорға көрдiм.
Үйренiп әлiп-әбжат, ... ... жыл онға ... он жасымда талап қылдым,
Ықыласпен оқыған соң сабақ бiлдiм.
Сол жылы әптиек пен құран шығып,
Ойынды қош айтысып талақ қылдым.
Бұл қатарды Әрiп ... ... ... ... ... Шәдi ... ... Мөңкеұлы, Мақыш Қалтайұлы секiлдi
ақындардың ауыл молдаларынан сауат ашып, дiни медреселерде оқып бiлiм ... ... ... Абай ... өзi ... татар молдалардан
оқығандығын ерекше айтып өткен жөн сияқты. Дейтұрғанмен салыстырмалы ... ... ... өзге ... салыстырғанда бiршама жоғарыда
тұрғандығын айтпасқа болмайды. “Расында, олар өздерiнiң ... ... ... ... биiк ... ... олардың дiни көзқарастары
туралы айтпауға болмайды. Өйткенi, ... ... ... ... бұл ... ... ... қазақ әдебиетiндегi бастауы Ақмолла,
соңы Шәкәрiм болды”. (Қалижанұлы У. ... ... ... А, ... 1998, ... ғасыр қазақ әдебиетi ... ... ... ... Сол ... бұл ... өлең-жырларынан араб, парсы кiрме сөздерi
айтарлықтай орын алады. Олар жазба нұсқасын сақтаған, яғни қазақ ... ... ... ... мен қазақ тiлiнiң дыбыстық
заңдылығына ... ... ... ... алғашқы фонетикалық бейнесiн
өзгертiп жiберген сөздер:
а) жазба нұсқасын сақтаған араб, ... ... ... алхамды, әптиек,
беһәне, бейғамал, ғизат, ишарат, жаһил, сабия, сама, талақ, тәркi, тастих,
тәкәппар, ... ... ... ... фитна т.б.
ә) қазақ тiлiнiң заңдылығына бағынып фонетикалық бейнесiн өзгерткен сөздер:
амал, әл, әуе, ... ... ... ... ... ... рия, ... уәде,
ынсап, т.б.
ХIХ ғасырда оқу-ағарту саласында да бiрнеше өзгерiстер болды. Оқудың
жаңа түрi ... ... Бұл ... ... ... ешқандай
дүнияуи ғылым-бiлiм, ана тiлi, қазақ әдебиетi сияқты нәрселер оқылмайтын,
тек дiни ... араб тiлi, ... ... ... ... ... (Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетi, А., Мектеп,
1976, 6-бет)
Қазақстанның Ресейге ... ... ... жаңа ... ... жоғарыда айтқан усули-жәдит ағымының орнығуы нәтижесiнде
ғана мектеп, медреселерде дiни ... ... ана тiлi, ... ... орыс тiлдерi оқытыла бастады. Ал, осы жаңа оқу үлкен
күрес пен тартыстың ... ескi ... ... шығарды”. (Қалижанұлы
У. Қазақ әдебиетiндегi дiни-ағартушылық ағым, А, Бiлiм, 1998, ... ... осы түрi ХХ ... бас кезiнде әлiппенi ... ... ... Кеңес үкiметi 1939 жылы араб әлiппесiн кирилицаға
алмастырды.
Араб әлiппесi ... ... ... ойға ... ... өкiметi
1939 жылы Орта Азия мен Қазақстан жерiндегi яғни ... ... ... ... саясат ұстанған ба деген ой келедi. Брiншi, бұл
халықтардың әлiппесiн өзге әлiппеге көшiруi тарихи кезеңдердегi ... ... ... ... ... ... ... өркениетiнен
қол үзу мақсаты көзделген. Олай ойламасқа амалың жоқ. ... ... ... ... қала ... Балтика елдерiндегi эстон, литва
және латыш халықтары да осы Кеңес өкiметi құрамында болды, бiрақ өз ... ... ... “Кеңес билiгi гүржi (грузин), әрмәни ... ... ... ... өзгерткен емес. Мақсат ... ... ... ... ... тарихи сана мен милли
мәдениеттен, Исламдық өркениеттен алшақтату болған.” (Ата баба дiнi, 348-
бет). Мүмкiн ... ... ... ... да ... Мiне, мұны ... түрде есте сақтап, ерекше қараған жөн.
Әлiппенiң алмастырылуы түркi халықтарының өткен өмiрiнiң айнасы болып
табылатын тарихқа қара ... ... Сол ... ... ... ... ... алғанымызды нақты ашып айта алмадық. Соның ... ... ... ... ... мәтiндерiн
бұздық, нақты бере алмадық. Қала бердi өз-өзiмiзбен түрлi тартысқа ... бет ... ... ... Бұл бiз ... ащы запран.
ХIХ ғасырдың өн ... ... ... ... ... ... де дәл ... халге душар болғандығын
көруiмiзге болады. Атап айтсақ бiз сөз етiп отырған ... да ... ... Мысалы, Мұрат шығармаларының мәтiнiнде ... ... ... ... ... әр ... ... отырған. Мұраттың “Үш қиян” деген өлеңiн Салыстырып қараңыз: С.
Дәуiтұлының “Зар ... ... мына ... ... ... шiркiн соны алған.
Адыра қалғыр бұл қоныс
Қайырсың екен озалдан.
(Зар заман С. Дәуiт А., 1993ж., 137-бет)
Ал ... ... А., 1991ж. ... ... ... “Үш ... өлеңiнiң осы жолдары, былай берiледi:
Заманда заман оралған
Дүние шiркiн соны ... ... бұл ... екен ... ... ... Қайырсың екен озалдан деген жолдағы қайырсың сөзi
қате жазылған болуы керек. Өйткенi бұл ... ... ... ... Ал ... озалдан-азалдан сөздерiнде дауысты о-а дыбыстарының
алмасуы. Онда сөздiң мағынасына нұқсан келмейдi.
Келесi мына өлең ... зар ... ... ... баласы
Ақшасына сүйенiп
Айтқан сөзi пұл болды.
(Зар заман С. Дәуiт А., 1993ж., ... ... ... жолдары былайша берiледi:
Асылзада баласы
Ақшасына сүйенiп
Айтқан сөзi бұл болды.
Мұндағы өлең жолдарының алғашқысы қате берiлген. Олай ... ... ... ол қай ... ... ... Егер ... баласы
болса онда ол асылзада баласы болуы әбден мүмкiн. “Асылзада- ата тегi ... ... ... ... зада (зад, ... -ұл, ... ханның,
патшаның баласы.” (Бекмұхаметов Е. Қазақ тiлiндегi ... ... ... Ал ... бұл ... да сол ... ... сәйкеспейтiн әрiптiк
қате болуы керек. Бiрiншi шумақтағы өлең жолдарын дәл солай берiлсе, ... ... ... ... ... ... айтқан сөзi пұл болуы
мүмкiн, егер ол соны арман етсе, онда ... ... ... ... ... айтылған ой мағынаға сәйкес келмей тұр.
Зар заман кiтабындағы мына өлең жолдары Әлем ... ... ... ... ... ... нар болды.
Асылзада баласы,
Дәулетi кетiп қолынан
Қоңсысына құл болды.
(Зар заман С. Дәуiт А., 1993ж., ... ... ... бiз сөз етiп ... ... ... қолжазбадағы сөздердiң қазiргi әрiп таңбалармен ... ... ... ... бар болғаны қасиеттi Құран әлiппесiнде болғанымыз. Ол
әлiппеде қаншама ғылыми еңбектер ... ... ... ... ... ... ... рухани мұрамыз жатыр, оны ашып айта алмадық. Ол
түркi ... ең ... ... ... Мұны ... ... ... кәләмi десе болды үрке қарадық, оны ... ... ... деп кiнә ... тiптi кей ... мәңгiлiкке о дүниеге
жазықсыз аттандырдық. Ата-баба жолынан ... ... ... арқауы болған Дулат, Шортанбай, Мұрат ақындарды да ... ... ... ... ... ... ұсынылмаған
кездерi болды. Тiптi қазақ әдебиетi хрестоматиясына енгiзiлмеген тұстары ... Атап ... ... ... ... “Үш ғасыр жырлайды”
кiтабына енгiзiлмеген. Мұндай саясаттың соққысына Шортанбай ақын ... Бiр ... ... ... салдарынан Шортанбай ақынның бiрте-
бiрте халқынана шеттетiлiп, оқулықтардан да алынып тасталған тұстары ... ... соң ... шешiмiн тапты. Абыз ақындар өз оқырмандарын
тапты.
Сол кирил әлiппесiне ... ... сөз ... ... ... сараң саясаттың ыңғайына бейiмделдiк. Нәтижесiнде жаңаша мәдениеттiң
бетiн ашқандай болдық, оны паш еттiк. Ия, рас араб ... ... ... ... оған ... дiнiн ... етiп ... Тәрбиеде шариғи
үкiмдi басышылыққа алды. Бұл тұрғыда мәдениет, әдебиет өсуi ... ... ... ... Дiн де ... ... пен өркениеттiң бiр қанаты.
Дiн мәдениет, ... пен ... ... ... қазанында бiрге
қайнайды. Ол жөнiнде бiрнеше ғұламалардың пiкiрлерiн айтып ... ... ... ғұламаларын айтпағанның өзiнде батыс ғұламаларынның пiкiрлерi
де жеткiлiктi. Мәшһүр ғалым Альберт Эйнштейн былай дейдi: “Я не могу ... ... ... который не обладал бы глубокой верой. Это
можно выразить и так: нельзя верить в ... ... ... ... ... путь ... Москва, 2002, 143-стр.) Ал өз ғалымдарымыздан сандап
мысалдар келтiруiмiзге болады. Ұлы Абай өзiнiң отыз ... ... бiр ... ол ... - ... ... ... Ыбырай:
Кел балалар оқылық
Оқығанды көңiлге
Ықылыспен тоқылық
деген өлең жолдарының алғашқы қатары Бiр Аллаға сиынып, Кел ... ... ... ... ... ... алуы сол Ыбырай өмiр сүрген ХIХ ғасырда
пайда бола салған жоқ. Ол ... ... ... дәстүрдiң жалғасы, соның
жемiсi. Құран Кәрiмнiң Таһа сүресiнiң 114-аятында: وقل رب زدنى ... ... ... ... де” ... ... беретiн болса, пайғамбарымыз
Мұхаммед с.а.у. хадисi: من خرج فى طلب ... فهو فى سبيل الله حتى ... iлiм ... ... ... онда ол ... ... Алла жолында жүр”
дегендi айтады. Бұл секiлдi құран аяттары мен хадистердi көптеп келтiруге
болады. ... ... ... дiнi ... шек ... онымен бiрге жүрiп дамиды.
Араб, парсы тiлдерiнiң қазақ тiлiне кiрiгу жолдары
Араб, парсы кiрме сөздерi ... ... ... ... ... өзбек
және татар тiлдерi арқылы келiп енген деген пiкiлер де ... ... өзге ... халықтарымен салыстырғанда араб, парсы
сөздерi сан жағынан қазақ тiлiнде ... аз деп ... ... ... ... ... ... қазақ тiлiнiң активтi
лексикасында 15 процентке жуық, пассивтi лексикасында-7 проценттей болады,”-
дейдi Л.З. Рустемов. (Рүстемов Л.З. ... ... ... араб-парсы
сөздерi” А., 1982, 23-бет).
Өзге тiлдермен салыстырғанда қазақ тiлiнде араб, парсы тiлдерi бiршама
аз кездесетiнi рас. Оның өзiндiк тарихи ... бар. ... ... ... қарағанда қазақтар ислам дiнiнiң ықпалына аз ... ... ... ... жағдайы қолайсыз болды. Үшiншi, қазақтар
араб, парсы елдерiмен тiкелей байланысқа түсе алмай өзге халықтар ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасап отырды.
Ал, өзге тiлдер арқылы ендi деген ... ... шүбә ... ... ... араб, парсы сөздерiнiң кiрiгуiне көбiрек бiрiншi
татар тiлi өз септiгiн тигiзген болуы мүмкiн. ХIХ ... ... ... ... қалыптасты. “Жаңа оқу, усули жадит тәртiбi орнықты. Бұл ... ... ... ... ... Орта ... ... кiтап
шығару iсi негiзiнде Қазаннан тарады. ... оқу ... ... оның бiрi-мектеп, екiншiсi-медресе”-дейдi У. Қалижанұлы.
(Қалижанұлы У. “Қазақ әдебиетiндегi ... ... А., 1999, ... док. ... ... У. Қалижанұлы өз жазбасында тағы мынадай мәлiмет
келтiредi: “ХIХ ... ... ... 6218 ... ... ... ... жалпы тиражы 41342140 дана болды”. (Қалижанұлы У. “Қазақ әдебиетiндегi
дiни-ағартушылық ағым”. А., 1999, фил. ғыл. док. ... ... ... ... қазақ ақын-жазушыларының да шығармалары жарық көрдi. Бiрақ ... олар ... аз ... ... денi негiзiнен дiни кiтаптар едi.
“Егер ХIХ ғасырда 70 қана кiтап басылса, ХХ ғасыр басында яғни ... ... ... ... 200 кiтап жарық көрдi.” (Қалижанұлы У. “Қазақ
әдебиетiндегi дiни-ағартушылық ағым”. А., 1999, фил. ғыл. док. дисс., 21-
бет). ... бұл ... бiр ... ... ... ... деп бiлу керек. ХVI- ХVII ғасырларда
қазақтардың Орта Азия халықтарымен ... және ... ... ... Қазақстан жерiне одан әрi таралуы мен ықпалын ... ... ... ... ... ... ... дiн
таратушылардың ролiн ерекше атап өту ... ... ... ... ... да маңызды роль атқарды. Хандықтың негiзгi
бөлiгiн құраған өзбектер ... ... ... ... ... ... ... олардың дiншiлдiгiнiң белгiлi бiр ықпалы
болды. Қоқан ... ... ... дiни ... ... да ... арасындағы мұсылмандықтың күшеюiне әсерi болды. Дiн
әсiресе өзбектермен тығыз экономикалық ... бар, ... ... және ... ... халық арасында кең таралды. Осы
кезеңде (ХIХ ғасыр-Н.М.) Орта Азияда қалыптасқан ислам дiнiнiң ... мен ... ... ... ... экономика, саясат және дiн
жағынан тәуелдi болды”. (Сыздықова Г. М. Ислам және оның Қазақстандағы ... ... ғыл. кан. ... А., 1998, 71-бет).
Үшiншi, тәжiк тiлi арқылы кiрiккен араб, парсы кiрме ... ... ... ... жайт бар. Тәжiк тiлi араб сөздерiн алғаш өз бойына
сiңiредi де, соң өзге ... ... алып ... Кейде ол сөздердiң сол
тәжiк тiлiне сiңiргенi соншалық, оларды өзiнiң төл сөзiндей етiп ... ... араб ... ... ... ... iшiнде қазақ тiлiне тәжiк
тiлi арқылы ... ... عار ... ... دور ... كسل ... خاده хаде-қада т.б.
Дейтұрғанмен тiлiмiзде араб, парсы элементтерi айтарлықтай көрсеткiштi
қамтиды. Бұлардың өзi ... ... дiн және ... ... ... ... мұралар арқылы кiрiккен.
Араб, парсы және түркi тiлдерiнiң арақатынасы.
Тiлдiк құбылысты ... ... ... ... ... ... қазақ тiлiнiң сөздiк қорын қарастырғанда да жан-жақты ... ... ... ... ... араб және ... (иран) халықтарымен
араласып ертеден өмiр сүрiп келе жатқаны тарихтан белгiлi. Осындай тығыз
қарым-қатынас араб тiлiнiң ... ... да өз ... ... ... ... халықтардың тiлi соның iшiнде қазақ тiлi де өз
кезегiнде араб және ... ... ... ықпал еткен. Түркi тiлдерiнiң
араб және парсы тiлдерiнен орын алуының бiр себебi Орта Азия мен Қазақстан
жерiнен ... ұлы ... ... ... ... және ... ... араб тiлiнде жазды. Бүкiл мұсылман әлемiне танымал болу үшiн
араб тiлiнде жазу қажет болды. Орта Азия мен ... ... ... орта ... ... Әбу ... ... Әбу Әли ибн-Сина, әл-
Жаухари, Әбу Райхан ... т.б. өз ... ... қарай түркi
лексикасы элементтерiн де ұтымды түрде ... ... ... ... араб ... ... жасап, мұсылман әлемiне танымал болу ... араб ... ... ... болды. Араб тiлiнде түркi
тiлдерiнен енген ... ... бар: ... قزان , ... , ... , ... كريك , көпiр-كوبرى , аға- اغا т.б. ... ... ... ... араб ... ... сiңiсiп кеттi.
Жалпы араб тiлiнiң құрамына түркi тiлдерiнiң элементтерiнiң орын алуы
араб халқының саяси-экономикалық өмiрiндегi өзгерiстерге ... ... ... ... ... билiгi түркi гвардия қолбасшыларының
қолына көштi. Сол уақыттан бастап мамлүктер Мысыр мен ... ХVI ... ... ... ... Ұ. “Араб тiлiндегi туркизмдер”Автореф
кан.дисс. А., 1999, 6-бет). Оның бiр дәлелi ... ... ... ... ел ... сөздерi ағылуының тағы бiр себебi селчуктер деп аталған түркi
тектi оғыз ... ... ... ... ... халықтың мұсылман
әлемiнiң солтүстiк-шығыс ... ... ... ... ... ... ... кетуiнен деп ұққан жөн. Кейiн келе ... өз ... ... ... Оның ... ... ... (Алжанбаева
Ұ.Т. Араб тiлiндегi түркизмдер. Автореф. кан. дисс. А., 1999, 6-бет).
Кезiнде тiптi араб зиялыларының арасында түркi тiлiн ... өзi ... зор ... ... ... Арабтарда: “Түркiше
бiлмеген-Алладан қорықпаған” деген мәтел сөз болуы осының бiр ... ... يعرف ... ... و ان لم يحف الله (мән ла ... ... ән ләм йәхәф Алла).
“Исламият дәуiрiнде түркi тiлдерiнiң зерттелуiне, үйретiлуiне, жоғары
оқу орындарында (медреселер) сабақ ретiнде оқытылуына ... ... баба дiнi, ... ... ... араб, парсы кiрме сөздерi елiмiз
тәуелсiздiк алғаннан кейiн қайта қолданыс тапты. Мысалы: алла, тауба, ... ... ... медресе, аруақ сөздерi негiзiнен бiз сөз ... ХIХ ... өн ... ... ... ... ... тапқан.
Қазiргi таңда олардың қолданылуы кең етек алуда. Қазақ тiлiне бұл
сияқты ... ... өзге ... ... ... ... ... сан мөлшерi қазақ тiлiнде едәуiр аз деп ... ... ... сан ... ... ... араб, парсы сөздерi қазақ
тiлiнде де бiрқыдыру баршылық. Бұл сөздер бiзге сауда, дiн арқылы, ... ... ... ... арқылы тараған. Сонымен қатар “кiтаби
тiлдiң үлгiсiмен жазылған ... да ... ... ... ... ел ... тез ... тез сiңiсуiне жалпы халықтық сипат алуына
үлкен ықпал еткен.” (Ә. Балғынбайұлы, Ғ. Қалиұлы. ... ... ... мен ... А., 1997, ... тiл болған соң оның бiр-бiрiмен араласуы табиғи құбылыс. Осында
араб және парсы ... де ... ... ... көруге болады.
Яғни парсы тiлiнiң құрамында да араб ... ... орын ... ... ... араб тiлiне кiрме сөздердiң кiрiгуiн де ... ... бар. Атап ... ... ... ... ... араб
дәуiрлерiндегi белгiлi Аббасидтердiң дәуiрлеу заманына көз жүгiртуге
болады. Онда Аббасидтер әскери ... ... ... сайлағанын
белгiлi тарихшы Ғ.А. Хидоятов былай айтып ... ... ... ... ... ... и гражданские чиновники, которые
сыграли решающую роль в ... ... ... Им ... ... даже в тех областях халифата, где не было ... ... Ғ.А. ... ... ... Т., 1990, с. ... екi халықта көршiлес мемлекет. Демек олардың арасында мәдени қарым-
қатынас жасап келгенi тарихтан белгiлi. Тiптi ... ... ... ... бiр ... екi ... деп ... “Персидскую поэзию
саманидского периода нельзя рассматривать отдельно от ... ... ... это одна ... ... ... ... языками”. (Бертельс Е.
Персидская поэзия в Бухаре стр. 55)
Жалпы алғанда ... тiлi ... ... ... орын алады. Олай
дейтiнiмiз осының әсерi болу ... ... ... араб ... қарағанда
көбiрек қолданыс тапты. Тiптi шариғатта да парсы тiлiнiң салмағы басым. Бұл
процесс ХIХ ғасырға дейiн жалғасын тапты. Оған ... сол ... ... ... ... парсы тiлiнде айтылуы. Тiптi заманында
парсы тiлiнде құран оқылуға да ... ... ... ... ... по ... имама, а чтобь каждому были понятны ... ... ... быль ... не по-арабски, а по-персидски.” (Бамбери Г.
История Бохары или Трансоксании с древнейших времен до ... Т. I. ... 1873, стр. 33). ... ... ... де ... тиiстi
мөлшерде орын алғанын айтып өту қажет.
Қорытынды
Қорыта айтқанда тiлiмiзден бiрнеше өзге тiлдерден кiрiккен сөздер орын
алғанын ... ... ... ... ... ... бар ... емес. Ал араб, парсы тiлi қазақ тiлiнен тиiстi мөлшерде орын алады.
Оның кiрiгуi тарихын жоғарыда ... ... ... ... ... ... IV ... сауда саттық қатынастар болса, екiншi,
ислам дiнiнiң келуi VI-VIII ғасылар, үшiншi, ХIХ ... ... Әр ... ... ... ... тiлiмiздегi араб, парсы сөздерiнiң кiрiгу тарихына сараптама
жасай келе бiз жаңаша көзқарас қалыптастыру, яғни тарихи шындыққа ... ... ... терiске шығаруды негiзге алдық.
Кiрме сөздердiң кiрiгуiне арқау ... ... ... бiрi ... тиiстi шынайы шындыққа көз ... ... ... ... ... ... Оның себептерiн мысалдармен
нақтылай келе ... ... ... ... баға ... ... туады.
Келесi кiрме сөздердiң тiлiмiзге кiрiгуiн талдай келе олардың өзге
тiлдер арқылы енгендiгiн ашып ... ... ... ерекшелiктерге
талдау жасап, мысалдармен нақтыладық. Олардың бiз тақырып етiп отырған
ХIХ ғасыр ақындары ... ... ... тiлiндегi кiрме сөздердiң бiр
ғасырдың үлесiндегi ... емес ... ... ... бар ... ... ... ашып көрсетуге әрекеттендiк.
648 жылы Түркiмен ұлтынан Иззидин Айбек жаһангер түркiмени Салихи 136 ... ... 784 ... ... рулары билеген. (халифа болуы). Нажмеддин
Айюб. Оларды уәзiрлiкке ... ... ... ... Ар-рауда
аталатын әскери қорғанының iшiнде жағдай жасап, (бахрия) ... Оның ... ... ... ... болғандықтан оны өлтiрiп Иззидин
Айбек түркiмени таққа ... Бұны ... ... ... В. Мухиддин Абу
Мұхаммед Абдул Қадыр ибн Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Насрулла ибн Самни ибн
Абу ... ... ... 696-775 ( … 5-6 беттер).
Түрлi сол дәуiрдегi наным-сенiмдерден аластатып, ислам дiнiн енгiздi.
Ол үшiн араб тiлiнiң ролiн көтердi. ... ... ... стремились утвердить культурную гегемонию арабов над всеми другими
народами. Широко распространяется и ... ... ... ... язык”,-дейдi белгiлi тарихшы Ғ. А. Хидоятов. (Ғ.А. Хидоятов Моя
родная история. Т. 1990, 80-бет.)
Араб тiлi - ... тiлi. ... ... оқу, ... айту,
мұсылмандардың ең басты қасиеттi кiтабы, Мұхаммед ... 610-632 ... ... мен ... ... аяндар” түрiнде айтылған
уағыздарының жазба жинағы”. (Ислам энциклопедиясы. А., 1995, 99-бет) Құран
мұсылман дiнiн ... ... оқу ... ... дiнiн таратуда араб тiлiнiң ролi үлкен екенiне ... Олай ... Араб тiлi - ... тiлi. Олай ... ... араб ... ... жаз. к.к дауыстап оқу, жатқа айту мағынасын бередi.
Құран мұсылмандардың ең ... ... ... Оның араб ... ... өзiндiк еркшелiк пен қажеттiлiк болған секiлдi. Арабшасы жаз. ... ол ... ... ... ... Онымен сенiмдi рух
келдi. Сақтанғандардан болу үшiн жүрегiңе ... Ашық араб ... ... 192, 193, 194, 195-аяттар)
Арабшасы жаз. к.к Егер оны ... ... бiр ... ... ... ... оқығанда, олар оған сенбес едi. (Шұғара сүресi, 198, ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жергілікті өзін-өзі басқарудың экономикалық моделі83 бет
Меншіктің құқықтық37 бет
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Сын есім10 бет
Сөйлеу әрекеті онтогенезі: лексикалық мағынаның шығуы мен дамуы162 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет
Феодалдық қоғамның құқықтық дамуы18 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Қазақстан Республикасынның үкіметі, оның қызметтері мен өкілеттілігі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь