Ақша.Ақша реформалары

Кiрiспе
1. Ақшаның дүниеге келуi және даму заңы
2. Ақша мәнi және атқаратын қызметтерi
3. Ақша айналыс заңы
4. Қазақстандағы ақша реформалары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Ақшаның адам өмірiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдағы эквивалент қызметiн атқаратын және жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа тауарлардың жалпыға бiрдей баламалық құнының нысаны.
Кәсiпкер өзiнiң жұмысында үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста болады. Ақша тарихи категория, тауарлық өнім. Ол натуралдық шаруашылық тауарлық шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда болды. Осы ауысу кезеңiне себеп болған адамдардың шығарылған өнімдерiнiң артық болып, «айырбастау» процессiнiң шығуы. Айырбастау үшiн өнім «тауарға» айналды. Сөйтіп науралдық - өндiрiстi орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларға тауарлар жатады, бґл тауарлар күнделiктi айырбастауда эквивалент болып келдi: мал, тұз, шай, бидай, күрiш, т.б. жүн, еңбек құралы, сәндi бұйымдар, бағалшақтар. Уақыт өте келе ақша қызметiн металлдар атқарды.
Осы монеталардың пайда болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы кезең болып табылады. Металдар мыс, күмiс, алтын (Ассирияда, мысырда) түрiнде болды. Орта Қасырларда қағаз ақша Қытайда алғашқы рет пайда болды.
Ақша бес түрлi қызмет атқарады: құн өлшемi, айналыс қралы, төлем құралы, қор және қазына жинау құралы, дүниежүзiлiк ақша.
Ақша, пайда бағаннан берi бiрнеше рет өзгерiске ұшырады, бiрақ iшкi мағынасы өзгерген жоқ. Мынадай түрлерi бар: метал ақша, қағаз ақша, несие ақшалары. Ақша тауарлы өндiрiске қызмет етедi. Сондықтан ақшаның қызметiнiң нәтижесi және оның осы өндiрiс тегi маңызы болады. Мемлекет өзiнiң кiрiс шығысының бәрiн ақшаға шағып, өзiнiң керегiне жарату үшiн бюджетке тиiстi түсiмдер түсiруi үшiн ақша маңыздылығы мен қажеттiлiгi мол. Әрбiр жанұя тұрмысына қажеттi нәрселерiн ақшаға шоқып, өзiнiң ақшалай табысымен байланыстырып, қандай бағамен затты сатып алу мүмкiндiгiн реттеп отырады.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық А.С. Сейтқасымов – Алматы 2001.
2. Көшенова Б.А. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары Алматы: Экономика 2000ж.
3. КазМБА. Экономикалық ЖОО-ның «Ақша, несие, банк» курсының баҚдарламасы: 1998ж. Алматы
4. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие Алматы: Ѕазун-т 2000ж.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: Алматы 2004ж.
6. Саниев М.С. Ақша несие банктер. Алматы 2001
7. Экономика оқулыҚы А.С. Булатова Москва 1995ж.
8. ТеЎге шежiресi // ақиқат. Тобаяков Б. 2003ж. 10.38бет.
9. Экономиканы ақша –несиелiк реттеудiЎ кейбiр аспектiлерi Серикбаева Ж. қаржы-қаражат 2003ж.№3
10. Ақша төлемi мен аударымы туралы //Егемендi Қазақстан 1998ж.
2 шiлде
11. Т„уелсiз елдiЎ ұлттық Валютасы // Егемен Қазақстан
Нысанбаев …. 2003ж. 13 қараша
12. ТеЎге, доллар және артық валюта туралы // Тґркiстан 2003ж.
20 қараша
13. Ақша саясаты // Алматы ақшаны 1998ж. 26 қаЎтар
14. ТеЎге айналысына-5жыл // Заман Қазақстан 1998ж. 13қараша
15. Еуропалық валюта одаҚы елдердiЎ валюталарҚа евроҚа ауыстыруына Ѕ.Р. экономикасын дайындау жөнiндегi iс шаралар // Қазақстан Республика Президентi мен ЅР ҐкiметiнiЎ актiлер жинаҚы 2001 №39 53-56 бет.
        
        Кiрiспе
Ақшаның адам өмірiндегi орны қандай?
Ақша деген не?
Ақша - ол ерекше тауар, ... ... ... атқаратын және
жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа тауарлардың жалпыға бiрдей баламалық
құнының нысаны.
Кәсiпкер ... ... ... ақша ... ... Ақша ... категория, тауарлық өнім. Ол натуралдық ... ... ... кезеңiнде пайда болды. Осы ауысу кезеңiне себеп
болған адамдардың ... ... ... ... «айырбастау»
процессiнiң шығуы. Айырбастау үшiн өнім «тауарға» айналды. Сөйтіп науралдық
- өндiрiстi орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Тарихи ақшаларға ... ... бґл ... ... ... болып келдi: мал, тұз, шай, бидай, ... т.б. жүн, ... ... ... бағалшақтар. Уақыт өте келе ақша қызметiн
металлдар ... ... ... болуы – ақшаның құрылуындағы соңғы ... ... ... мыс, күмiс, алтын (Ассирияда, мысырда) ... ... ... ... ақша ... ... рет пайда болды.
Ақша бес түрлi қызмет атқарады: құн ... ... ... ... қор және ... жинау құралы, дүниежүзiлiк ақша.
Ақша, пайда бағаннан берi бiрнеше рет өзгерiске ... ... ... ... жоқ. ... ... бар: метал ақша, қағаз ақша, несие
ақшалары. Ақша тауарлы өндiрiске ... ... ... ақшаның қызметiнiң
нәтижесi және оның осы өндiрiс тегi ... ... ... өзiнiң кiрiс
шығысының бәрiн ақшаға шағып, өзiнiң керегiне жарату үшiн бюджетке ... ... үшiн ақша ... мен ... мол. ... ... қажеттi нәрселерiн ақшаға шоқып, өзiнiң ... ... ... ... ... ... алу мүмкiндiгiн реттеп отырады.
Халықаралық экономикалық қарым-қатынаста iске асыру үшiн және экспорттың,
импорттың операцияларды ... ... үшiн ... ... мол. Ақша қолайлы
әрi күрделi ғимараттар, жабдықтар фабрикалар мен ... ... де ... ... ... ... кезде ақша нарықтық ... ... ... ақша ... өсуiн тежеу, инфляцияның
процестердi жегу және ұлттық жалпы өнімдi ынталандыру бағытында ... ... ... келуi және даму заңы
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiс өнiм дамуындағы бiрден-
бiр шарт және өнім ... ... ... ... ... ... шаруашылықтан, тауарлы шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда
болды. Натуралдық шаруашылық ... ... ... ... ... ... жаратылған кезең. Уақыт өте келе ... ... ... ... табиғаттың өзi туғызған жағдайына
байланысты (мысалы, бiр жерде егiн, басқа жерде мал өсiру ... ... ... ... аулау пайдалы) адамдардың шығарған өнімдерiнiң саны
олардың жеке басына керегiнен асуы ... ... ... алу ... ... нәтижесiнде «айырбастау» деп аталатын процесс шықты.
Айырбастау үшiн ... ... ... деп ... ... ... ... орнына тауарлы өндiрiс пайда болды. Тауар – бұл
сату немесе айырбастау үшiн жасалынған еңбек өнімi. Адам ... ... ... белгiлi қоғамдық қатынастарын ... ... ... ... ... тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы
объективтi алғышарттарды құрады. Әрбiр тауар ... ... ... ... бола отырып, өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны
ретiнде көрiнедi. ... құн ... ... ... ... ... бiрге өз бетiнше өмір сүретiн тауар, ол ақша».
Тауар өндiрiсiнiң дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиiлiнедi. ... ... ... ... жиi айырбасталатын тауардың бөлiнiп
шығуымен құнның жай ... ... ... өте ... ... ... ... жүнге және т.б.айырбастауға мүмкiн болды. Тауар өндiрiсiнiң
дамуына ... ... жиi ... ... басқа
тауарлардың бiр-бiрiмен өзара айырбасталу құралы болып табылады. Осыдан
келiп, құнның толық немесе ... ... ... ... формасына
жасырын түрде өту басталды. Бiртiндеп жалпы құндық эквивалент рольiн
белгiлi бiр ... ... ... және осы ... ақша ... ... құндық формасы ақша формасына айналды.
Жалпыға ортақ эквивалент ролiн атқаратын тауар үшiн әр ... және сол бiр ... ... ... әр ... ... жалпыға бiрдей құн эквивалентiн әр түрлi өнімдер ... ... ... ... ... ақша ... мал ... елдерiнде, ежелгi Орыстар – аның, болмаса ... ... ... – тұз; ... – шай, ... ... жағдайына
байланысты нақты сол ортада айырбас құралы болды. ... ... ... ... қой; ал шөл және шөлейт аудандарда – түйе; тундрада – бұғы
жалпы эквиваленттiк ... ... Оған ... ... ... жұмыстарының нәтижелерiнде ... ... ... көне Трол ... ... ... ... құн өлшемi ретiнде
пайдаланғаны жайында айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ... ... атау ойып ... жазылып жүрдi. Латынның сөзi «пекуния»
(ақша) «пекус» (мал) сөзiнен шыққан. «Рупа» («мал») сөзi ... ... ... ... ... жатыр. Ежелгi Руссьтарда да ақша металл
ақшаларға ауықаннан кейiн де ... ... ... ие болады. Ярослав Мудрый
1018ж былай деген ... ... ... ... 4 күн,
сперостылардан 10 гривен және боярлардан 18 гривеннен ... Ол ... ... ... ... ... орны - «мал ґстайтын орын» деп
аталынды. ... ... ... Сiбiр ... ... ақ ... құс жүндерi ақша эквивалентi ретiнде пайдалынды. Жылы
теңiз ... ... ... ақша ... ... ... ... атауы қалған: чангос, цимбис, ... ... және ... ... үндi де, Қытайда, Америка Шығыс жағалауларында
және басқа аралдарда ақша ... ... ХХ ... ... Соломон аралдарында кебiр тұрғылықты тұрғындарының ақша ... ... үш түрi: ең ... – қара ... ... ақ ... аса ... қызыл түстi (ронго) пайдаланылды. Әлемде әр ... ... ... Юлий ... ... тұсында құлды ақша
ретiнде үш ... алты ... он екi ... ... ... өнімдерi
зәйтүн майы, күрiш, кофе, какао т.б. ақшаның орнына қолданған.
Ежелгi Спортта, Жапонияда, Африкада темiр, мырыш, ... ... ақша ... ... Рим ... ... ... және орта
ғасырдағы ағылшын корольдерi – мырыш ақшаларды қойды. ХVIIғ. ... ... ... ұсақ ... ... дөңгекшелер
қолданылды.
Метал ақшаларының артықшылығы, олар – бiркелкi, төзiмдi, сақталынады. Бұл
ақшаның таралуымен ақша есебiнiң салмақтық жүйесi нақтылана ... ... мен ... ... ... тиiмдi болды. Темiр ақшалар ретiнде күрек,
шеге, шынжыр т.б. ... ... Грек ... ... ... ... мағынаны бiлдiрдi. Б.э.д. ХIII ғасырда салмағы көрсетiлген
құймалар: ливр, фунт, стерминг пайда болды.
Көне ... ата – ... ... ... ... мәдениетi өркендегенде
тауар айналымына метал ақшаны пайдаланылды. Ежелгi Қазақстанда VII-VIII Қ-
да мәдениттi орталық ... ... ... мен ... мен ... темiр ақшаны шығарған. Кеңес заманында Қазақстанда
ақша реформасы 1947 және 1961 ... ... 1 ... ... ... ... ... Егемендiгiмiздi алғаннан кейiн 1993 жылдың
наурыздың «Қазақстан Республикасының ұлттық банкi» ... заң ... ... жасау елiмiздiң ... Н. ... ... ... және осы ... ... барлық шаралар қатаң
құпияда сақталынды әрi жоғары деңгейде ұйымдастырылды. Бiзге таныс қағаз
ақша ... рет ... ... ... Ол ... ... Поло 1268 ж. Қытайға
барып келгеннен кейiн айтады. Европада қағаз ақша XVIII ... ... ... II ... ... ... ... айналуы өзiндiк
құны бар ақшаны құны жоқ, қағаз ақшаға ауыстырғанда күшейе ... ... ... ... өткiзiлген халықаралық Валюта қорына мүше-
елдердiң келiсiмi бойынша әрбiр елдiң ақшасының Алтынмен ... ... ... бәрi ... ... ақша ... өз алдына
өтетiнiн, сөйтiп, ақшаның өз алдына экономикалық санат боып шыққанына ... ... ... ... ... ... ... Кеңес рублiнiң алтын
құны (поритет) 0,98742гр таза ... ... Бұл ... ... 1992 жылы жойылды, ал Қазақстанның ... о ... ... болмады. Қазiр, ешбiр де елдiң ақшасының алтын бағасы жоқ.
Сонымен ақшаның пайда ... ... ала екi ... ... ... ... орнына тауарлық шаруашылық келдi. Осыған
байланысты айырбастау операциясы өрiс алды.
- Өнiм өндiрушiлердiң арасында бiр ... ... ... ... ... ... белгiлi, бiр түрлi тауар өндiруге мамандандырушылық
туды.
Ақшаның пайда болуы айырбастау процессiне де ... ... ақша ... кейiн тiкелей тауар айырбастаудың тар шегi
бiраз кеңейтiлдi, яғни базар пайда болды, ал ол ... ... ... ... ... процессi әр уақытта iстелетiн екi ... ... ... ... әсер еттi. ... пайда болуы
металдан соғылған ақшаның сыртқы пiшiнiң қалыптасуындағы соңғы кезең ... Ақша мәнi және ... ... кез келген тауар құнын бiлдiретiн ерекше ... ... ... ... ақшаның жаппай өктем күшi пайда болды. Ақшаның қоғамдағы ... ... ... ... ... ... де, қоғаммен байланысын да
өзiнiң қалтасына салып жүредi» ... ... ... ... ол ... айқын көрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар қоғамдық
еңбектiң нәтижесi ... ... ... ... ақшаның тауарлар
айырбасында делдалдың етуi ... ... ... ... ... ... есебi жүргiзiледi.
Екiншiден, әр адамның еңбектегi, яғни қоғамдық өнімдегi үлесiн де ... ... ... ... ... ... еңбектегi үлесiн жалақы
ретiнде алғанда ақша ... ... ... ... ... ... ... делдалдық етуiмен тауардың iшкi
қайшылықтары да шешiледi.
Тауарлар дүниесiнiң тауар және ақша болып екiге бөлiнуi оның ... ... яғни ... iшкi ... ... қайшылығын
шешуге жол салады. Өйткенi, егер тауар сатылса, оның ... ... ... ... ... ... ... құн ендi ақша ретiнде
тауар өндiрушiнiі қолына түседi. Сөйтiп, тауар өндiрушiге ... ... ... өз өндiрiсiне басқа кез келген қажеттi тұтыну құнын алуға
мүмкiндiк туады.
Құнның ақшалай формасының ... ... яғни ... ... ... ... ... ұлғайып, айырбас қатынастарының алғашқы
кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемi қайталанатын процеске ... ... ... жол ... Ақшаның қызметi тауарды сатып алу, ... ... ... ... ... ... Тауарды тұтынушыға
жеткiзiп, ақша үзiлiссiз қозғалыста жүредi. Тауарды ... ... ... ... ол ... пен кеңiстiкте келiспеушiлiктi жеңедi.
Сатушы, товарын ... ... ... ... ... ... Ол ... жерде
тауарын сатып алуға және басқа жерде сатуға ... бар, ... ... ... ... жалпыға бiрдей балама, яғни, басқа тауарлардың
жалпыға бiрдей баламалық құнының нысаны. Ақша-тауардың ... ... ... ... басқа тауарлардың құнын көрсете алатындығы, оның жалпыға бiрдей
құралы екендiгiнде. Ақшаның тағы бiр ... ... ... ... ... күшi. Мысалы, құнды тауарға салса, оның ақшалай көлемi
құн санап азал бередi. Өйткенi, ол ... ... үшiн ... ... ... Ал, егер, құн ақшаға салынса, ондай шығын болмайды.
Ақшаның мәнiн көрсетушi оның атқарымы болып есептеледi. Экономиканың
кез келген ... ... ... ... бiр ... ... ... (Нарық жағдайында да) ақшаның атқарымдары бұрынғыдай:
1) Ақша ... ... ... Ақша, айналым құралы ретiнде
3) Ақша төлем құралы ретiнде
4) Ақша қорлану құралы ... ... ақша ... ... ... тек ақша ғана орындай алады.
Ақшаның құн ретiнде атқарымы оның көлемi мен ... ... ... ... ... Бұл ... тауардың өзiндiк құны, оны өндiру
жолындағы, ... ... ... тең. Олай болса, тауар өндiру,
болмаса басқаша қызмет көрсету үшiн, алдымен еңбек ... табу ... ... ... солардың көмегiмен, керектi өнім шығарылады, болмаса
қызмет көрсетiледi. Осыған байланысты ... ... ... өзiндiк
құны екi элементтен тұрады. Бiрiншiсi, жоғарыдағы айтылған еңбек құралдары
мен еңбек бұйымдарының ... ... осы ... ... жолындағы
жұмсалатын тiрi еңбек күшiнiң құны. Сонымен қатар, жаңа өнімнiң өзiндiк
құнына қосылатын, ... ... және ... ... ... ... ... құны да әрбiр тауар өндiрушiлерде бiрдей ... ... ... өндiрушiлердiң техника мен жабдықтандырылуы, мамандық дәрежесi
және үнемшiлдiгi әртүрлi.
Ақша айналым құралы ретiнде. Барлық тауарлар, қай жерде ... ... ... ... керек. Яғни, құнның тауарлық нысаны
ақшалық нысанға ауысуы керек. Ақшаның айналым құралы ретiнде жұмыс ... ... ... ақшаға айналуының толассыз ... ... ... ақша ... айналымда жүредi. Бұл атқарымның өзiне тән
бiр ерекшелiгi, ақша ментауардың бiрiне-бiрiнiң қарсы қозғалдығында: ... ... ... ... ... алушыға қарай қозғалады. Осы
айналымның құралы ретiнде iстеу, тек ұлттық ақшаға ғана тән. Заң ... ақша ... ... ... ... саны ... сапасы
азайса, құнсыздалуына апарады. Айналымдаңы ақшасаны осы атқарымның дұрыс
орындалуына ... ... Егер ... тез ... айналымдағы ақша саны
азаяды, керiсiнше баяулайтын болса, айналымда көбiрек ақша жүруi керек.
Ақша төлемқұралы ретiнде. Бұл атқарымды ақша ... мен ... ... ... ... ... тауардың сатып
алушының, ақшаның сатушы қолына түсуi кеш жүредi. Егер алдын ала ... ... ... арасындағы келiсiм бойынша тауар құны төленетiн болса,
ақша сатушыға ертерек түседi. ... ... ... Тарих тұрғысынан
қарағанда, ақша төлем құралы ретiндегi атқарымда тауарды несиеге берумен
байланысты пайда ... Бұл ... К. ... ... деп жазған: «Бiр
тауардың иесi ... ... бар ... сатады, ал басқа бiреу оны сатып
алады, тек ақшаның өкiлi ... ... ... ... ... да, ... ... болып қалады». Ақшаның төлем құралы ретiндегi атқарымнан
айырмашылығы, бұл ... ... ... ... ... ... ... орындай алады.
Ақша қорлану құралы ретiнде. Бұл ... ... ... ... ғана орындайды. Оның iшiнде халықтың қолында жүрген ақша,
банкiлердегi есеп шоттарда ... жеке және ... ... ... ... құралы ретiнде атқарымын орындайтын артық ақша
табыстың шығыннан көбiрек ... ... ғана ... ... Ал ... ... орын алатын көлемдi шығындардың қоры ретiнде сақталады. Осылай
несиелiк қарым-қатынас пайда болады. Ол ... жеке ... бос ... ... ... жеке тұлғаларға уақытша
пайдалануға берiледi. Сөйтiп, ақшаның бостан-босқа пайдасыз ... ... оның ... ... ... ... жол берiлмейдi.
Тек мынадай жағдайларға сүйенедi:
- несиеге берiлген ақша кедергiсiз iске пайдаланылады
- несиенiң уақытында қайтарылуына күмән жоқ
- ... ... ... ... ... пайда түседi.
Дүниежүзiлiк ақша атқарымы. 1976 ... ... ... ... ... ... ... ендi құнсыз, қағаз ... ақша ... ... ... ... ... келген. Бiрақ та,
ақша әлi де әр түрлi елдердiң және ... ... және жеке ... ... ... ... жүр. Ақша ... өзiнiң
дүниежүзiлiк ақша атқарымын орындап келедi. Еркiн айырастауға жатпайтатын
ақшалар дүниежүзiлiк ақша атқарымын ... ... ... ... ... елдер, алдымен өз ақшасын сол кездегi бағаммен еркiн
айырбасталатын ... ... ... марка, иена сияқты) сосын
өздерiнiң ... ... ... ... Сондықтан ақшаны
дүниежүзiлiк ақша ақша ... тек ... ... ... ... мәнi ... функциялары: құн өлшемi, айналыс қаражаты,
жинақтау ... ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы. Табыстың
қалған бөлiгi жинақ ақшаға жатады. Жинақ ақша – бұл табыстың ... ақша ... ... мен мемлекеттiк сатып алуды шегерiп
тастағандағы экономикалық табыс. Ұлттық ақша жинағы жеке және ... ... ... ақша ... – салық пен тґтыуҚа жґмсалҚанды – қоспаҚандаҚы ... ... ақша ... ... жиналҚан салық пен оның жґмсалу тҐрiндегi
алынҚан мемлекеттiк табыстыЎ айырмашылыҚы.
Жинақ ақша функциясы – жиынтық жинақтыЎ (S) табысқа (У) ... ... ақша ... д„л ... ... ... керi,
өйткенi У=C+S
Ақша жинаҚын (S)қамтитын жалпы табыстыЎ (У) Ґлесi тґтынуҚа орташа
бейiмдiлiк (АРС) деп ... ... ... ... де ... Дүниежүзiлiк ақша
мемлекетаралық операцияларды жҐзеге асыруы Үшiн ... Бґл ... ... ... ... ... ... мен сатып алу процессiнде
қолданылады және қор жинау Үшiн пайдаланылады. ... ақша ... ... ... ... құралы, ал функциялары адам
көмегiмен орындалуында екенiн көрсетедi.
Ақша тҐрлерi. Ақша - өзi ... ... және ... өте келе ... ґшырады, бiрақ оның iшкi маҚынасы өзгерiссiз қалды. Бөлшектелген
сферада және ... ... ... бiр ... ... ... Алғашқы ақша мiндетiн мал, жҐн, темекi (штат Вирджиния, АЅШ)
орындаҚан. «Айырбастау» дамып, ... ... ... ... ... ... ақша „рi ґсақ, қолайлы және сақталуына ыЎҚайлы ... ... ... ... Оның ... мыс, ... ... алтыннан жасалд. ЕЎ
бiрiншi метал ақша б.з.б. VII-VIII Қ-да ... III Қ. ... ... ... ... ... шығарылды. IХ-Х Қ-да Еуропа мен Ресейде
өз метал ақшаларын шығара бастады. ... ... ... ... ... оның жеке құнын бiлдiредi.ОсыҚан байланыстыалтын
ақша өз ... ... ... ... ... шамалай алады. Егер
айналыстаҚы алтын ақша, керек мөлшерден артық болса, олар айналымнан шыҚып,
қазынаҚа сақталуға ... ал егер ... ... ... ... ... олар ... ешқандай кедергiсiзайналысқа енедi. Алтын ақшаны
пайдаланудыЎ мынадай қиындықтары бар: Бiрiншiден, алытннан ақша басу, ... ... ... ал алтын шығарудыЎ, өз кезегiнде, қымбатқа
тҐсуi белгiлi. Екiншiден, айырбастау ... өсуi, ... ... ... ... ол Үшiн, ... ... көбейту керек.
ОсыҚан байланысты, қымбатқа тҐсетiн алтын ақшаны, арзанырақ ақшаға
ауыстырудыЎ қажеттiлiгi ... ... ... жеке құны жоқ, ... ақша
белгiсi пайда болды.
ЅаҚаз ақша. ЕЎ бiрiншi қағаз ақша ... ... ... ... ... ... Солтүстік Америкада, ал XVIIIҚ-дыЎ аяҚында, ХIХҚ-Ў басында
Англияда шығарылҚан. Ресейде 1769 жылы «ассигнация» деп ... ... ... ... алтынҚа, не кҐмiске айырбасталынбайды және оны ¦кiмет
тек мемлекеттiк бюджеттiЎ тапшылыҚын жабу Үшiн Ғана ... ... ... ақша ... ... ... ... құнсыздануы мҐмкiн, ал
бґл инфляциялық жаҚдайҚа „келетiнi анық. Бґл қағаз ... ... ... ... несиелiк ақшаның көмегiмен оқшандыруҚа болады.
Несиелiк ақша (банкноттар). Несиелiк ақшаны айналысқа ... және ... аып ... ... ... ... ... кез келген
банктiЎ қолында. ШаруашылықтарҚа несие бергенде, болмаса вексельдердi
есепке алҚанда, не ... ... ... қарыз алушыларҚа өзiнiң
банкнотын бередi.
Банкнот қағаз дан жасалады, бiрақ несиелiк ақша айналысын ... ... ... Ғана ... „р ... шаруашылық
процесстермен байланысты. Мґндай несиелiк ақша шығару ешқандай ¦кiметтiЎ
артық шыҚынымен, болмаса ... ... ... Тек, ... оны ... анық ... ... шығарылады. Бґл
ақшаның қағаз ақшадан айырмашылыҚы несиенiЎ материалдық құндылықтар мен
шаруашылық шыҚындардыЎнақты ... ... ... және ... ... ... ... мен шаруашылық шыҚындар несиенiЎ
уақытында қайтарылуын қамтамасыз етедi. Сондықтан несиелiк ақша шығару ... ... зиян ... ... айналымдаҚы ақша санын
азайтуҚа, құндылыҚын арттыруҚа „сер етедi. Мґны бiз операцияларды жиынтық
етiп алҚанда Ғана байқаймыз. Егер ... ... ... ... ... ... ... айналымдаҚы ақша.
Ѕолма-қол ақшасыз айналым дегенiмiз, қолма-қол ақшаның орнына ... ... ... ақшаны бiр есеп шоттан екiншiсi есеп ... ... ... Ол Үшiн ... ... қґжаттары мен құнды қағаз дар
пайдаланылады, Сөйтіпбґл айналым, несиелiк ақшаның пайда болуына қажет
етедi.
Ѕолма-қол ... ... ... ... ... дар арқылы жҐргiзiлетiн қолма-қол ақшасыз айналым,
банктiЎ қатысуынсыз жҐзеге асырылады. Мысалы, ... және ... ... ... ... ... жазу (индоссамент) мен ақша алушыҚа
жiберiледi. Бiрақ, ақша аударылмайды.
- Кейбiр ақша ... ... ... ... ... ... ... бiрдей төлем құралы ретiнде шот иесiнiЎ
рґқсатынсыз пайдаланылады.
- Егер, қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... алмайтын болса, вексель арқылы жҐзеге
асырылатын, қолма-қол ақшасыз айналымҚа қатысатын вексель ... ... сол ... көрсетiлген төлемдi уақытында төлеуге
мiндеттеме алады. Мысалы, есеп айырысудыЎ екi ... да бiр ... ... ... ... ... т.т.) оның Ґстiне есеп
айырысудыЎ бiр нысанындаҚы ақша ... ... ... ... ... – бґл „р мемлекетте тарихи ... және ... ... ... ақша ... ... жиыны – ақша айналымы мен жинақ ақшаның функциясын ... бар және ... ... атқаратын, қолда бар және ақшасыз
нысандаҚы барлық ақшалай қаражаттыЎ жиынтыҚы.
Ақша айналымының жылдамдыҚы
V- ақша ... баға ... өнім ... (нақты ЖµО)
M-ақша мөлшерi
3. Ақша айналыс заЎы
Ақша айналыс заЎы – құн ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық формацияларҚа т„н. АйналыстаҚы ... К. ... ... ақша ... ... реттеледi. Тауар айналысына
қызмет етуi Үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi факторҚа: бiр жылда ... ... ... қосындысына және ақша айналымының жылдамдыҚына
байланысты өзгередi.
Мына формуламен өрнектеледi:
Ақша айналысының м„нi – ... ... ... ... ... тиiс. ... ... құралы Ғана емес, сонымен төлем қызметiн атқаратындықтан
айналысқа ... ақша ... ... сатқан тауар санасына байланысты
азаяды. НесиенiЎ даму ... ақша ... керi ... ... ... көп бөлiгi несиеге сатылса, айналысқа соҚґрлым аз ақша
мөлшерi қажет. Айналыстан ... ақша ... ... ... тґрақты ақша қорын қґрайды. АйналыстаҚы ақша мөлшерiн анықтаушы
заЎ мынадай формуламен өрнектеледi:
Айналысқа қажеттi ақша ... ... тiЎ даму ... ... ететiн
көп факторларҚа байланысты ... ... ... мөлшерiне,
тауарлар мен қызмет бағасының деЎгейiне және т.б.
Ақша айналысына „сер ететiн жаҚдайлар:
- несиенiЎ даму ... егер ... көп ... ... ... сонша мөлшерде кем ақша қажет;
- қолма-қол ақшасыз есеп айырысудыЎ ... Ақша ... ... ... ақша екi ... ... ... ақша, яғни банкнота мен
ґсақ монеталар; банкноттыЎ айналымдаҚы ақша формасы, яғни банктегi шоттарҚа
жазылҚан сомма. Бiрiншi ақша формасын ... ... ... ... ал ... қолма-қол емес ақша белгiсiн коммерциялық банк
жҐйесi шығарады. Ақшаның екi ... ... ... ... ... және өсу қарқынын реттейтiн көрсеткiштер ақша ... ... ... ақша ... ... алдыЎҚылардыЎ барлық элементтерiн өзiне
бiрiктiрiп Ґлкен ақша ... ... Ақша ... ... ... ... т„н ... жҐйесiмен анықталады. Ақша агрегаттарының
қґрылымы тґрақты болмайды. Ол ақша ... ... ... байланысты
өзгередi.
Ақша массасы бiрнеше жолмен өсуi мҐмкiн:
- банкноталар мен монеталарды эмиссиалау есебiнен:
- орталық банктен ... ... ... ... мемлекеттiЎ бюджеттiк кемшiлiгiн жабу Үшiн орталық банктiЎ Ґкiметке
несие беруiмен;
- орталық банктiЎ асыл металдарды, шетел валютасы және мемлекеттiк
бағалы ... ... ... ... чек шығаруымен және заем беруiмен.
Ақшаның айналым жылдамдыҚы мынадай ... ... ... ... ... өсуiне, даму қарқынына, бағаның өзгеруiне, таза
монетарлық факторҚа, төлем айналым қґрылымына, несиелiк операция мен ... ... және т.б. ... ... ... ... баяулауы-ұлттық жиынтық өнімдi орналастыру
коэфициентiнiЎ төмен екендiгiн көрсетедi. Егер ақша айналысының ... ... ... және ақша қаражатын жґмсауын көрсетедi. Ақша
айналысы ... ... ақша ... керi ... „сер етедi,
яғни ақша көп айналыс жасаса, онда қосымша ақша ... ... Ақша ... ... ... ... ақша қорын
жинауҚа ґмтылысын және ақша ... ... ... ... ... ... ... ҚазақстандаҚы ақша реформалары
РеволюцияҚа дейiн Қазақстанда 1895-1897ж.ж. ... ақша ... ... ... ... бар ... ... жҐйесi енгiзiледi.
Бґл жҐйеде алтын, кҐмiс, мыс монета тҐрлерi жҐрдi. 1917ж. жазда уақытша
Ґкiмет 20 және 40 ... ақша ... ... олар ... ... ... ... бґны халық арасында «керенки» деп атады.
Уақытша Ґкiмет айналысқа суррогаттыЎ ... да ... ... ЅаҚаз
ақшалардыЎ құнсыздануы ҚазақстанҚа „сер еттi. ¦ш жыл ... ... ... ... ... 48 ... өсiп кеттi;
10 мыЎ есеге құнсызданды. 1919 жылы кеЎестiк ... ... ... ... ... Ѕиыр ШыҚыста жергiлiктi ақшалар
шығарылды. БiздiЎ елде Жетiсуда апиынмен сақталҚан және Верныйда ... ... ... ... ... 275 пуд ... шикiзат
байлық болып табылса да, ол «Верненск рублi» қаржы жҐйесiн ныҚайта алмады.
Елiмiздегi ... ... мен ... шетелдiктер және оЎ гвардия
«Ґкiметi» шығарҚан ақшалары құнсызданып ... 1920 жылы ақша ... жер ... ... ... ... ... ол коммуникалдық және
п„терақы мҐлдем болмады, оқушыларҚа тегiн киiм берiлдi, базарда азық-тҐлiк
ақшасыз айырбасталады ... етiк жґбы 30 фунт ... ... 1 пуд ... ... 3 фунт махаркаҚа және т.б.) тҐрiнде жҐзеге асырылды. РП-ның Х
съезiне 1921 ж. наурыздаҚы қабылданҚан жаЎа ... ... қала ... ... ... қатынасты және жеке меншiк капиталының саудаҚы,
ґсақ өнерк„сiпке араласуына жол бердi. 1921ж. ... ... ... ... ... онда 1923ж. ол ... ... қґрады.
1921 ж. елдiЎ басты орталық эмиссиясы қґрылды, ол қазандаҚы Ресей
КеЎестiк Федеративтiк Социалистiк ... ... ... ... реформасы деп мемлекеттiк ақша жҐйесiне өзгерiс енгiзудi айтамыз. 1922-
1924 ж.ж. ақша реформасына мына жаҚдайлар „сер еттi:
Бiрiншiден, 1917ж. ... ... ... ақша ... ... ... ... саясаты н„тиже бермедi. Шаруалар өндiрген
артық өнімдi мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... тауар саны азайып, баға өстi. Халық ... ... ... ... ... ол ... заттай
алды. Мысалы, 1917 ж. жалақының 5% заттай төленсе, ал 1920ж. ол ... ... ақша ... ... ... көп ... ақша ... да ақша
жҐйесiнiЎ бґзылуына „сер еттi. ОккупацияланҚан аймақтарда ақша шығаратын
эммисиялық орталықтар пайда ... ... 1918ж. 1 ... 1921ж. ... ... ақша айналымына шығарылҚан ақша саны 43,7 млрд. Саннан
1168,6млрд санҚа лейiн, яғни 26,7 есе өстi. ... ... ... ... шыҚындары пайдадан 1918ж. 31,1млрд санҚа артық болса,
1919ж.-166,4 сомҚа, ал 1920ж.-1055,6 млрд ... ... ... ... ... ... ... жаЎа экономикалық саясаттыЎ
қабылдануына себеп болды. Оның негiзгi элементтерi:
- азық-тҐлiк алымын азық тҐлiксалыҚымен алмастыру;
- жеке капиталды саудаҚа, өндiрiс ке ... ... ... ... шаруашылық есептi енгiзу;
- еЎбек ақыны ақшалай төлеу;
Ақшаның сатып алу қабiлетi төмендеп, қґсыздана астауы оның ... ... ... ... ... ақша көрсетiкiштерiн
кемiту Үшiн демоминация екi рет жҐргiзiлдi.
Бiрiншiсi 1922 жылҚы Ґлгiдегi рубльдi шығарды. ЖаЎа 1 рубль ... ... ... ... ... 10 млн. ... ... Екiншiсi 1923ж. рубль
шығарылып, ол 1922ж. рубльге теЎгерiлдi.
Ѕалпына қайта келе бастаҚан тауар-ақша ... ... ... ... және ... ... рольiн алтын атқарды. 1922 ж. 1
қаЎтарынан 1923ж. 1 қаЎтар аралыҚынла алтын валюта қоры 6,7 млн ... млн ... ... өстi. Ақша ... ... келтiру мақсатындаҚы
жҐргiзiлген ЖЭС нетижесiнде;
Бiрiншiден, өндiрiс пен тауар айналымы қалпына ... одан ... екi рет ... ... ... ... есеп ... ақша сапасы жақсарылды.
¦шiншiден, ақшаның алтын негiзi қамтамасыз етiлдi.
1947 жылҚы ҚазақстандаҚы ақша реформасы.
µлы Отан ... ... ... ... ... адам ... қиды,
ұлттық байлықтыЎ 30%-iн жойды, „скери шыҚын 551,1млрд сомҚа, ал материалдыЎ
зиян 679млрд сомҚа бағаланды. БiздiЎ елiмiздiЎ жалпы ... ... ... ... ... астам болды. СоҚыс мемлекеттiк бюджеттiЎ кiрiсi мен
шыҚынын өзгерттi. Бґл реформаҚа себеп болҚан ... ... ... ... толтырылҚанда, айналыстаҚы ақша массасының өсуi. Мысалы,
колхоз ... ... Ґлсi 1940ж. 19%-ке 1945ж. 46%-ке ... реформасы 1947ж. 16 желтоқсанда басталып:
Бiрiншiден, 1947ж. 16 желтоқсанда айналымҚа 1947 жылҚы Ґлгiдегi жаЎа
сан шығарылды.
Екiншiден, ескi ... ... ... 1-ге ... ол ... тиындар бґрынҚы құнымен айналымда қалды;
¦шiншiден, ақша айырбастауды Мемлекеттiк банк 1 апта ... 2 апта ... ... ... ... Мемлекеттiк банктiЎ
шоттарындаҚы халықтыЎ ақшасын айырбастау жҐрдi;
Бесiншiден, бґрынҚы ... ... ... яғни ... ... ... төленетiн процентiн
жаЎасына алмастыру.
Ақша реформасының н„тижесiнде: халық жалақысы бґрынҚы мөлшерде жаЎа
ақшамен алынды, ... ... ... ... ... сауда бiртектес
бағамен жҐргiзiлдi, нан мен ... ... ... ... ... арзандатылды.
1993 жылы Қазақстан РеспубликасындаҚы реформа. КСРО ыдыраҚаннан кейiн оның
қґрамындаҚы елдер ... ақша ... ... ... ... ... қґру кезеЎiндегi инфляция, өндiрiс қґлдырауы айналымдаҚы ақша
массасының өсу ел экономкасын ... ... шет ... ... ақша ... 25млрд сом болды, бґл 1981ж. мен ... ... көп ... ... ... ... өз ... енгiзуiне орай КСРО
мемлекеттiк банкiмен Ресей Орталық банкiсiнiЎ 1961-1992ж.ж. банкноталарын
ыҚыстыруы ҚазақстанҚа оларды ... ... ... ... ... ... төмендеттi. 1992ж. Қазақстан Республикасының Президентi, Ґкiметi,
ЖоҚарҚы КеЎесi қґпия жаҚдайда шетел ... ... ... ... ... қойды. Англияда Харрисан және ґлдары атты жеке фирма қажеттi мөлшерде –
1,3,5,10,20,50 және 100 теЎге дайындалып, ... ... 1993ж. ... ... ... ... Н.…. ... Қазақстан
Республикасында µлттық валюта енгiзу туралы жарлық шығарды. ... ... 15 ... ... 8-де ... мемлекетiнде ұлттық валюта-теЎге
енгiзiлдi.
- теЎге төлем ... 1 ... 100 ... ... және ... ... тиын ... жҐредi.
- Рубльдiк шоттардаҚы жинақтар мен ... 500 ... 1 ... ... ол 18 қарашада саҚат 18-де аяқталады.
15 мен 18 қарашада екi ақшада айналымда жҐрдi.
1999 ж. с„уiрiнде Қазақстан ... ... ... ... ... ... шешiм қабылдады. Ол жөнiнде Премьер-министр ... ... ... ... ... ... рыногындаҚы сґраныс пен ... ... ... ... ал, ... банк ол процесске елеулi
тҐрде араласпайтын ... ... банк ... кҐнге дейiн өзiнiң алтын
валюталық резервiн айырбас бағамын белгiлi бiр деЎгейде ґстап ... ... ... ... ... олай ... ... мiне 11 жыл астам уақыт бойы берiк төлем ... ... Ол ... айырбасталатын валюталарҚа шектеусiз айырбасталады.
5. Ақшаның қажеттiлiгi және экономикалық ... адам ... ... ... „р ... ... ... Ақша
қажеттiлiгi тауар өндiрiс i мен тауар айналысына ... ... ... жақтаушылар адам арасындаҚы келiсiм құралы деп ... Бґл ... ... ... ... оқи ... Бґл ой көне Рим
қоғамында заЎҚа енгiзiлiп, оның қаҚидасы бойынша император ақшаның ... ... ... ... Ресейдегi азамат соҚысы кезеЎiнде пайда
болды. Ақша натуралды шаруашылықтан ... ... ке ... ... ... ... даму ... тауар бола қала бермек.
Бiрақ ол ерекше тауар, барлық тауарға теЎгерiлетiн эквивалент ...... ... ... категория. Ол қоғам дамуының „рбiр
сатысында өндiрiс және айырбас процесiнде ... ... ... ... ... ... „р тҐрлi Ґлгiсiне өткенде ақшаның ... арта ... есеп ... және ... ... ретiнде қосалқы қызмет атқарады.
Ѕорытынды
Ѕорыта айтқанда, нарықтық экономикада ақшаның маЎызы зор. ‡йткенi „р ... ... ... ... тауар қанша өндiрiп, қанша сататынын,
көлемi мен ... және ... ... ... ... Ал бґл ... көбейтедi, ол дегенiмiз тауар сапасының ... ... ... ... «Айырбас» кезеЎiнде пайда болҚан ақша
бҐгiнге дейiн тҐрлi ... ... ... ... ... ... ... реттелуде, шаруашылық жаЎа нарықтық ... ... ... қазiргi кезде к„сiпорындарды жекеменшiктендiру
де, мемлекеттiк бюджеттiЎ кiрiсiн қалыптастыру да, ... ... ... өндiрiс тiк емес шыҚындарды қаржыландыру, µлттық банктiЎ ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жҐргiзiлiп
жатқан iс-шараларда ақшаның маЎызы орта тҐсуде.
Ақша адам өмірiнде ... бiр орын алып ... және ... ... етедi, жаЎа заманның отрибуты болып келедi.
Ақша функциясы Ґзiлiссiз өндiрiс ... ... ... және
тґтынуды бiрiктiредi. Бґларсыз ешқандай шаруашылық субъект жҐре алмайды.
ЕлдiЎ жґмсалмайтын артық ақшасын банк аудандарҚа, ... мен ... ... ... капитал және энергетикалық ресурспен
қамтамасыз етедi. Ақша өзi бiр ... ... ... ... ... тударады, санымен айырбастауды ... ... ... Осы курсовой жұмысымда ақша ... оның ... даму ... ... ... ақшаның айналыстаҚы заЎдары,
Қазақстанда жҐргiзiлген реформалар. Ақша рольi тауар бағасын ... ... ... пен сґраныс, б„секелестiк арақатынасы бағаның төмендеуiне
„сер етедi. Ақша ақша айналыста туындайтын қиындықтарды жеЎiлдетедi.
Ақша ауылшаруашылық ... iнде, ... ... ... ... ... дамуы мен өсуiне қызыЎшылық және
ресурстарды шаҚымдауда Ґлкен роль атқарады.
Ақша ... ... Ғана ... өндiрiлген „р заттыЎ көлемiмен
пайда көлемiн анықтауҚа болады.
Ақша көмегiмен қолма-қол және қолма-қол емес ақша ... ... ... ... ... ... айтқанда, ақша адамның еЎ бiр Ґлкен ойлап тапқан затты және
адамның ... ... ... жасауы болып табылады. Айырбастау формасында
зат жинақталмайтын едi, ақша осы «жинақтау» функциясын адал атқарады.
ЅолданылҚан „дебиеттер:
1. Ақша, несие, банктер: ... А.С. ...... ... ... Б.А. ... несие, банктер, валюта қатынастары Алматы:
Экономика 2000ж.
3. КазМБА. Экономикалық ... ... ... ... курсының
баҚдарламасы: 1998ж. Алматы
4. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие Алматы: Ѕазун-т 2000ж.
5. Мақыш С.Б. Ақша ... және ... ... ... Саниев М.С. Ақша несие банктер. Алматы 2001
7. Экономика оқулыҚы А.С. Булатова Москва 1995ж.
8. ТеЎге шежiресi // ... ... Б. 2003ж. ... ... ақша ... ... кейбiр аспектiлерi Серикбаева Ж.
қаржы-қаражат 2003ж.№3
10. Ақша төлемi мен аударымы туралы //Егемендi Қазақстан 1998ж.
2 шiлде
11. Т„уелсiз елдiЎ ұлттық ... // ... ... …. 2003ж. 13 ... ... доллар және артық валюта туралы // Тґркiстан 2003ж.
20 қараша
13. Ақша саясаты // Алматы ақшаны 1998ж. 26 ... ... ... // ... ... 1998ж. ... ... валюта одаҚы елдердiЎ валюталарҚа евроҚа ауыстыруына Ѕ.Р.
экономикасын ... ...... // ... ... мен ЅР ... ... жинаҚы 2001 №39 53-56 бет.
-----------------------
Ајша жҐйесiнiЎ элементтерi
Ајша бiрлiгi
Елдегi бiрлiк ретiнде јабылданЈан ајша м†лшерi
БаЈа аујымы
ЕлдiЎ ајша бiрлiгi ж„не оныЎ ... ... ... ... ... ... ... мен аЈалы јаЈаздарды шыЈаратын мекемелер
Ајша тҐрлерi
Тауарлы (алтын), јаЈаз, ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк ж„не мемлекеттiк емес мекемелер

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
Ақша мәні және реформалары27 бет
Ақша реформалары31 бет
Ақша реформаларын талдау36 бет
Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi60 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары мен қазIргI ақша жүйесIнIң дамуы29 бет
Қазақстандағы ақша реформалары34 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь