Қазақ тіліндегі рай категориясы

Тілдердің даму тарихы, грамматикалық категериялары, қызметі, лексикаөсемантикалық ерекшеліктері, т.б. тілдік құбылыстар жалпы тіл білімінде жалпы қарастырылады.
Сол сияқты жеке тілдің грамматикасын үйрену үшін оны екінші бір тілмен салыстыра оқимыз. Салыстсра оқуө сабақ оқыту методикасының тиімді әдісі екендігі бәрімізге белгілі. Ал ағылшын тілін өзіміздің ана тілімізбен салыстыра отырып оқытсақ, немесе оқысақ, біз тіл үйретудің ең үлкен проблемаларын орындаймыз. Олар бөгде тілде сөйлеуді, ой жинақтауды, байланыстырып сөйлеуді, двмытуды ұйренеді.
Шет тілін ана тілімен салыстыра оқытуды көптеген ірі ғалымдар қолдайды және оны мұғалімнің тәжірбиесінде қолдану керек екендігін уағыздайды. Мысалға: Л.В.Щербе, П.Я.Гальперин, О.С.Ахманова т.б.
Тіл-тілде грамматикалық категориялар сан алуан. Курстық жұмыстың көлеміне сәйкестендіріп, мен етістік райларының трамматикалық категорияларын салыстыра оқытуды қалай жүргізуге болатындығы туралы жазып шықтым.
Ағылшын тілі сабағында фонетиканы, лексиканы, трамматиканы оқытқанда, яғни қай тақырып болмасын, бәрінде де салыстыру қолданылады. Өйткені өмірдегі құбылыстар бірдей, ал оның аталуы әр тілде әр түрлі. Тілді үйрене отыоып, өз тіліміздегі ұғымды басқа тілде айтй аламыз.
Сондықтан тілдің ішкі заңдылықтарын сөздердің, сөз тіркесткеінің, морфемаларының, т.б. тіл материалдарының ерекшеліктерін үйрену арқылы ойымызды екінші бір тіііілде жеткіземіз. Қазақ мектептерінде оқушыларға ағылшын тілінің трамматикасын өте жақсы білуге тиіс екен. Қазақ тілі мен ағылшын тілін қазақша оқитын сыныптарда салыстыра оқудың маңызы зор. Етістік райларының қызметін, трамматикалық категорияларын, синтаксистік қызметін, құрылымдық түрлері және т.б. тілдік ерекшеліктерін тиянақты түрде түсіндіруге болады.
Қазіргі қазақ тілінде етістіктің бес түрлі райы бар деп қаралады. Рай әдетте етістіктің модальдық мән беретін тұлғалары аталады. Сондай рай деп аталатын етістік категориялары әрі трамматикалық класс, әрі семантикалық топ құрады. Арнаулы трамматикалық көрсеткішер райлық топ құрайды. Алайда, кейде бір ғана грамматикалық көрсеткіш екі түрлі рай мәнін беріп, екі түрлі қолданылуы мүмкін. Бір жағынан, мұндай құбылыс рай мәндертнің бір-бірімен тығыз байлапныстылығын көрсетсе, екінші жағынан, олардың бастапқы генезистік бірлігін де байқатады.
        
        Реферат
ТАҚЫРЫБЫ: ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ РАЙ КАТЕГОРИЯСЫ
Кіріспе
Тілдердің даму тарихы, грамматикалық категериялары, қызметі,
лексикаөсемантикалық ерекшеліктері, т.б. ... ... ... ... ... ... сияқты жеке тілдің грамматикасын үйрену үшін оны ... ... ... ... ... оқуө сабақ оқыту методикасының тиімді
әдісі екендігі бәрімізге белгілі. Ал ағылшын тілін өзіміздің ана тілімізбен
салыстыра отырып ... ... ... біз тіл ... ең үлкен
проблемаларын орындаймыз. Олар бөгде тілде ... ой ... ... двмытуды ұйренеді.
Шет тілін ана ... ... ... ... ірі ... және оны ... ... қолдану керек екендігін
уағыздайды. Мысалға: Л.В.Щербе, П.Я.Гальперин, О.С.Ахманова т.б.
Тіл-тілде грамматикалық ... сан ... ... ... ... мен ... ... трамматикалық
категорияларын салыстыра оқытуды қалай жүргізуге болатындығы туралы жазып
шықтым.
Ағылшын тілі сабағында фонетиканы, лексиканы, трамматиканы ... қай ... ... ... де ... ... Өйткені
өмірдегі құбылыстар бірдей, ал оның аталуы әр тілде әр түрлі. ... ... өз ... ... ... тілде айтй аламыз.
Сондықтан тілдің ішкі заңдылықтарын сөздердің, сөз тіркесткеінің,
морфемаларының, т.б. тіл ... ... ... ... екінші бір тіііілде жеткіземіз. Қазақ мектептерінде оқушыларға
ағылшын тілінің трамматикасын өте жақсы білуге тиіс екен. ... тілі ... ... қазақша оқитын сыныптарда салыстыра оқудың маңызы зор.
Етістік райларының қызметін, ... ... ... ... түрлері және т.б. тілдік ерекшеліктерін тиянақты түрде
түсіндіруге болады.
Қазіргі қазақ тілінде етістіктің бес түрлі райы бар деп ... ... ... модальдық мән беретін тұлғалары аталады. Сондай рай деп
аталатын етістік категориялары әрі трамматикалық класс, әрі ... ... ... ... ... ... топ ... Алайда,
кейде бір ғана грамматикалық көрсеткіш екі түрлі рай мәнін ... ... ... ... Бір жағынан, мұндай құбылыс рай мәндертнің бір-
бірімен тығыз байлапныстылығын көрсетсе, екінші жағынан, ... ... ... де ... ... қалау райлық мән – қы, -кі тұлғалы етістіктердің көмекші
етістіктермен тіркесі арқылы беріледі. Барғым ... ... ... ... ... ... тіркестер айқын тілек, қалау мәнін
берудің негізгі тәсілі есебінде біздің тілімізде аса жиі ... ... ... ... ... бір алуан етістік тіркестері жайлы былай
деп жазады: «Сөйлемде хабар беріліп отырған істі ... оның хақы ... ... Мұны ... бір істі ... ниет қойғанын білдіретін
сифат десе де болады».
Барғым келеді тұлғасының қалау рай ... ... ... ... болар еді.Атап айтқанда, етістік қимыл есім
тұлғасында дербес қолданудан қалып, ... ... ... ... ғана
айтылған болған. Бұл құбылыс бір жағынан есім мен етістік арасында ... ... де ... ... екінші жағынан тұлғаның қолданылу
аясының тарылуының нәтижесі де. Бір ... ... ... де, ... де ... тапқан тұлға есім сөздің морфологиялық форманты
ретінде дербес қолданыла алмайды.
Қазақ тілінде –ғай ... ... ... да ... рай ... ... ... қоса, келер шақтың мәнін береді. ... ... ... ... ... ... ... келер шақ жасайтын тұлға
деп қолданылған.
Етістіктің ерекше ... ... ... рай ... ... ... тәуелдік жалғау арқылы жаққа жіктеледі, қимыл, іс-әрекет иесі, жақ
иесі атау тұлғада емес, ілік ... ... ... ... ... ... ... айт-қы-м келеді
Біздің бар-ғы-мыз келеді, кел-гі-міз келеді, айт-қы-мыз келеді.
II. Сенің бар-ғы-ң келеді, кел-гі-ң келеді, айт-қы-ң келеді
Сендердің бар-ғы-ларың ... ... ... ... бар-ғы-ңыз келеді, кел-гі-ңіз келеді, айт-қы-ңыз
келеді.
Сіздердің бар-ғы-ларыңыз келеді, кел-гі-леріңіз ... ... ... ... ... ... ... айт-қы-сы келеді.
Олардың бар-ғы-лары келеді, кел-гі-лері келеді, айт-қы-лары
келеді.
Бұл түрленудің ерекшелігі сол- қалау рай тұлғалы ... ... ... ... жалғау тұлғасында тұрады да көмекші етістік кел
жедел өткен шақ немесе ауыспалы ... ... ... жіктік жалғаудың
3-жағында айтылады: келді дегенде нольдік ... ... ... ... ... ... –у тұлғалы тұйық етістікке тәуелдік жалғауы ... ... ... тиіс сияқты модаль сөздердің тіркесуінен жасалған
баяндауыштар да осы тәріздес түрде жіктеледі.
I. Менің бару-ым қажет, керек, ... ... ... ... ... Сенің бару-ың қажет, керек, мүмкін
Сендердің бару-ларың қажет, керек, мүмкін
Сіздің бару-ыңыз қажет, керек, мүмкін
Сіздердің бару-ларыңыз қажет, керек, мүмкін
III. Оның бару-ы ... ... ... ... қажет, керек, мүмкін
Бұйрық райдың негізгі берілу тәсілі- етістіктің түбірлері ... Бұл ... көне ... ... де тән; Етістіктің түбір тұлғасы арқылы
кейде осы ... ... ... де ... байқалады: Тоқуз оғуз бегілері
будуны бу сабымын едгүті есід, ... ... Бұл ... бір ғана ... көпшілікке арналса да етістік түбіріне арнаулы қосымша жалғанбаған.
Әдетте етістіктің жалаң түбірі деп түркі ... ... ... ... (немесе қатаң бұйрық) тұлғасы айтылады. Қазақ тіліндегі ... ... жақ ... ... сонымен бірге, етістіктің түбірі деп ... Көне ... ... ... ... ... ... тән осы ерекшеліктерді жоққа шығармайды. Орхон- Енисей жазбалары
тілінде де, ... ... ... ... қалпы, екінші жағынан ,
бұйрықтық мән беретін тәлілдердің бір ... ... ... ... ретте кейбір тарихи ескерткіштер тілінде, сондай-ақ қазіргі ... ... ... бар: ... ... ... ... атаулының
бәрі бұйрық мәнін беріп, бұйрық райдың II жақ тұлғасы ... ... заң ... ... ... XVI ... ... қыпшақ
ескерткіштері фактілерінің негізінде осындай ерекшеліктерді көрсете отырып,
«Гүлстан» ... ... ... ачып ... ... ач ... бұйрық рай мәнін бермейтінін, бұйрық рай мәні соы түбірден жасалған
ачық тұлғасы арқылы ғана ... ... ... ... ... ... осы ... түбірден бұйрық мәні тумайды. Сонымен қатар, Э. ... аң, ... ... ... ... ескерткіштер тіліне сүйене отырып,
әрі етістік, әрі есім, яғни етістік ретінде ... ... да ... бермеген деп түсіндіреді. Қазақ тілінде олардың біразы-ақ ... ... ... болады. Тат-етістік түбірі болып ұғынылады да, есім
мәнінде ... ... ... ... Аң сөзі нақ осы күйінде қазақ
тілінде ұшыраспайды, осы түбірден жасалған ... ... ал ... ... ... ... тек қана зат есім, туынды етістік -арқала.
Тоз түбірі нақ соы күйінде қолданылмайды(тек тоз-тоз қос сөзін ... осы ... ... ... зат ... ... етістігі бар. Қары
сөзі осы тұлғасында сын есім, қартай тек етістік. Бұдан шығатын қорытынды:
бір кезде әрі ... әрі есім ... ... түбірлер айқын бұйрық
мәнін бермеген. Кейінгі дәуірде олардың ... ... ... ... ... ... ... айналады немесе есім есебінде қалыптасады да,
аффикстар арқылы етістікке айналады, сөйтіп айқын бұйрық мәніне ие ... ... ... ... тарық етістігі мен тар ... ... қар, тар ... етістікке жалғанатын етіс ... ... ... ... ... ол да ... ... қалыптасып кетті. Бұл
жай етістіктер мен есімдердің синкретизмімен ұштасады.
Қазақ тілінде ... ... II жақ ... түрінің қосымшасы құрамында
келетін, ал өзбек тілінде жақ жекеше түрін білдіретін-ң, -ың, -ің ... ... ... ... Су ... ... Алтун йышда олурың тіді
И.А.Батманов бұл қосымшалар бұйрық мәнін жұмсарту, ыңғайластыру ... ... ... ... де ... ... айтады. Сол сияқты, ол
тілде етістік түбірге –ғыл қосымшасы жалғану ... да ... ... ... едгүті урғыл. Бұйрық райдың IIIжағы –зун, -зүн қосымшасы
арқылы берілген: Су басы йнел қаған Тардуш шад барзун-тіді. Орта ... ... ... осы ... ... қарағанда, үлкен
айырмашылық байқалмайды. Осы аталған тұлғалар кейбір өзгерістермен
қайталанып отырады. Орта ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: « бұйрық тұлғасында-ғыл, -қыл, ... ... ... ... ... ғана ... қазақ тілінде де III жақтық бұйрық рай деп танылып жүрген
тұлғаның контекстік қолданыуында кейде ... гөрі ... ... ... ... отыратыны бар. Бұйрық райдың III жағы ... ... ... ... ... ... ... айтылады.
А.М.Шербак ерінділікпен айтылу шығыс түркістандық тілдерге тән де, екеуін
жарыса қолдану батысқа орналасқан тілдерге тән болса керек деп ... осы ... ... ... ... ... ... тайпалық
кезден қалыптасқан деп қарау мақұл. Қазіргі оңтүстік-шығыс тілдерінде
ұшырасатын, сол ... ... ... ... ... ... –ғын
тұлғасы тек қана XIV ғасырдан кейінгі ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда-ғыл және –ғын аффикстерін екі ... ... ... ... деп есептеуге де мүмкіндік бар.
Алтын Орда ... тек қана ... ... ... болғанда да,
қазақ тілінің Жетісу говорында кездесетін ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің әсерінен пайда болған деуге дәлел бар.
Етістіктің бұйрық рай тұлғасы ерекше ... ол- ... ... ... түрі ... ... Ол ... бұйрық райда жіктік жалғаудың бүтіндей өзгеше болуында болса,
екіншіден, етістіктің түбір ... ... рай ... ... ... ... бір емес ... яғни түбірсөз формаларына негіз
болатын сөздің статистикалық күйіндегі тұлғасы да, бұйрық ... ... ... ... ... ... сөз формасы, трамматикалық түрлену
парадигмасының бір көрінісі болып табылады.Сондықтан да етістіктің түбірі
мен бұйрық райдың 2-жақ ... ... түрі ... ... ... ... ... жіктелуінде 1-жақ жекеше -айын, -ейін, -йын, көпше –айық,
-ейік, -йік, 2-жақтың арнайы тұлғасы жоқ (нольдік ... ... ... ... ... ... ... –ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз, көпше
–ыңыздар, -іңіздер, ... ... ... ... -сін ... бар-айын, кел-ейін, қара-йын, сөйле-йін
Біз бар-айық, кел-ейік, қара-йық, сөйле-йік
Сен бар-асың, кел-есің, қара-йсың, ... ... ... ... ... ... кел-іңдер, қара-ңыз, сөйле-ңіз
Сіздер бар-ыңыздар, кел-іңіздер, қара-ңыздар, сөйле-ңіздер
Ол (олар) бар-сын, кел-сін, қара-сын, сөйле-сін.
Жоғарыда нольдік формаға байланысты ... ... ... ... ... ... түрінде бір кезде арнайы тұлға болған болуы керек. Бір
жағынан, басқа түркі ... ... ... ... басқа
түрлеріменсалыстырсақ, бұйрық райдың 2-жағында –ың, -ің, ... ... ... ол ... қалып, етістіктің түбір
тұлғасымен сәйкес болып қалыптасқан. Бұлай болуға ... ... ... ... ... және ... ... түбірдің сол
күйінде қолданыла алмайтыны себеп болуы мумкін.
Сондай-ақ 1-жақ көпше түрінің ... да ... ... ... -алық, -елік түрінде қолданылады: біз бар-алық, кел-елік.. Кел,
балалар, ... ... ... ... рай ... ... тағы бір ерекшелік-бұйрық рай
формасының үш жағына да –шы, -ші жұрнағы жалғанып та ... ... таза ... ... гөрі ... ниет мәні ... ... мен
барайын-шы, келейін-ші, сен бар-шы, кел-ші, сіз барыңыз-шы, келіңіз-ші, ол
барсын-шы, келсін-ші; біз ... ... ... ... ... раймен семантикалық та,грамматикалық та тығыз байланыстаболып
келетін – қалау рай. ... ... ... райдыңбірсыпыра
тұлғаларынбұйрық рай деп,немесе керісінше бұйрық рай тұлғасынқалау рай ... да ... ... ... бар. ... ... бұйрық рай
тұлғасы кейде қалау райлық ... ... ... рай ... ... ... құбылыс грамматикалық тұлғаның контекстік мәні ғана
екені белгілі жайт. V-VIII ... ... ... ... ... 1- ... жекеше ,-алым,
-лым-көпше аффикстері арқылы жасалған. Осы аффикстер еш өзгеріссіз өз
қалпында орта ғасыр жазбаларында да кездеседі.
Орта ғасыр ... ... ... Орда ... тіл ... басқа –ғайым,-гейім,-ғайын,-гейін тұлғалары бар.
Қазақ әдеби тілінде барғай едім тұлғасы нормада барғаймын ... ... ... ... түрі ... ... ... элементтерінде ғана. –қ жақтық қосымша болумен
бірге сандық та ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Герундийдің көркем әдебиетте қолданылу ерекшеліктері және аударылу жолдары9 бет
Қазақ және ағылшын тілдерінде бұйрық мәнінің білдірілуі58 бет
Автокөлік тасымалының көбеюі7 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының тәлімі егіншілігінде биологиялық тыңайтқыштармен өңдеудің күздік бидайдың өнім құрылымына әсері43 бет
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Модальді етістіктердің аудармасы21 бет
«Райымбек Агро» ЖШС-те СМЖ және қаупсіздік жүйесін дайындау79 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
Астық ору технологиялық процестері және олардың ауа райы климаттық жағдайлармен байланысы6 бет
Астық ору технологиялық процестері және олардың ауа райы, климаттық жағдайларымен байланысы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь