Қазақ тіліндегі рай категориясы


Тілдердің даму тарихы, грамматикалық категериялары, қызметі, лексикаөсемантикалық ерекшеліктері, т.б. тілдік құбылыстар жалпы тіл білімінде жалпы қарастырылады.
Сол сияқты жеке тілдің грамматикасын үйрену үшін оны екінші бір тілмен салыстыра оқимыз. Салыстсра оқуө сабақ оқыту методикасының тиімді әдісі екендігі бәрімізге белгілі. Ал ағылшын тілін өзіміздің ана тілімізбен салыстыра отырып оқытсақ, немесе оқысақ, біз тіл үйретудің ең үлкен проблемаларын орындаймыз. Олар бөгде тілде сөйлеуді, ой жинақтауды, байланыстырып сөйлеуді, двмытуды ұйренеді.
Шет тілін ана тілімен салыстыра оқытуды көптеген ірі ғалымдар қолдайды және оны мұғалімнің тәжірбиесінде қолдану керек екендігін уағыздайды. Мысалға: Л.В.Щербе, П.Я.Гальперин, О.С.Ахманова т.б.
Тіл-тілде грамматикалық категориялар сан алуан. Курстық жұмыстың көлеміне сәйкестендіріп, мен етістік райларының трамматикалық категорияларын салыстыра оқытуды қалай жүргізуге болатындығы туралы жазып шықтым.
Ағылшын тілі сабағында фонетиканы, лексиканы, трамматиканы оқытқанда, яғни қай тақырып болмасын, бәрінде де салыстыру қолданылады. Өйткені өмірдегі құбылыстар бірдей, ал оның аталуы әр тілде әр түрлі. Тілді үйрене отыоып, өз тіліміздегі ұғымды басқа тілде айтй аламыз.
Сондықтан тілдің ішкі заңдылықтарын сөздердің, сөз тіркесткеінің, морфемаларының, т.б. тіл материалдарының ерекшеліктерін үйрену арқылы ойымызды екінші бір тіііілде жеткіземіз. Қазақ мектептерінде оқушыларға ағылшын тілінің трамматикасын өте жақсы білуге тиіс екен. Қазақ тілі мен ағылшын тілін қазақша оқитын сыныптарда салыстыра оқудың маңызы зор. Етістік райларының қызметін, трамматикалық категорияларын, синтаксистік қызметін, құрылымдық түрлері және т.б. тілдік ерекшеліктерін тиянақты түрде түсіндіруге болады.
Қазіргі қазақ тілінде етістіктің бес түрлі райы бар деп қаралады. Рай әдетте етістіктің модальдық мән беретін тұлғалары аталады. Сондай рай деп аталатын етістік категориялары әрі трамматикалық класс, әрі семантикалық топ құрады. Арнаулы трамматикалық көрсеткішер райлық топ құрайды. Алайда, кейде бір ғана грамматикалық көрсеткіш екі түрлі рай мәнін беріп, екі түрлі қолданылуы мүмкін. Бір жағынан, мұндай құбылыс рай мәндертнің бір-бірімен тығыз байлапныстылығын көрсетсе, екінші жағынан, олардың бастапқы генезистік бірлігін де байқатады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Реферат

ТАҚЫРЫБЫ: ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ РАЙ КАТЕГОРИЯСЫ

Кіріспе

Тілдердің даму тарихы, грамматикалық категериялары, қызметі,
лексикаөсемантикалық ерекшеліктері, т.б. тілдік құбылыстар жалпы тіл
білімінде жалпы қарастырылады.
Сол сияқты жеке тілдің грамматикасын үйрену үшін оны екінші бір
тілмен салыстыра оқимыз. Салыстсра оқуө сабақ оқыту методикасының тиімді
әдісі екендігі бәрімізге белгілі. Ал ағылшын тілін өзіміздің ана тілімізбен
салыстыра отырып оқытсақ, немесе оқысақ, біз тіл үйретудің ең үлкен
проблемаларын орындаймыз. Олар бөгде тілде сөйлеуді, ой жинақтауды,
байланыстырып сөйлеуді, двмытуды ұйренеді.
Шет тілін ана тілімен салыстыра оқытуды көптеген ірі ғалымдар
қолдайды және оны мұғалімнің тәжірбиесінде қолдану керек екендігін
уағыздайды. Мысалға: Л.В.Щербе, П.Я.Гальперин, О.С.Ахманова т.б.
Тіл-тілде грамматикалық категориялар сан алуан. Курстық жұмыстың
көлеміне сәйкестендіріп, мен етістік райларының трамматикалық
категорияларын салыстыра оқытуды қалай жүргізуге болатындығы туралы жазып
шықтым.
Ағылшын тілі сабағында фонетиканы, лексиканы, трамматиканы оқытқанда,
яғни қай тақырып болмасын, бәрінде де салыстыру қолданылады. Өйткені
өмірдегі құбылыстар бірдей, ал оның аталуы әр тілде әр түрлі. Тілді үйрене
отыоып, өз тіліміздегі ұғымды басқа тілде айтй аламыз.
Сондықтан тілдің ішкі заңдылықтарын сөздердің, сөз тіркесткеінің,
морфемаларының, т.б. тіл материалдарының ерекшеліктерін үйрену арқылы
ойымызды екінші бір тіііілде жеткіземіз. Қазақ мектептерінде оқушыларға
ағылшын тілінің трамматикасын өте жақсы білуге тиіс екен. Қазақ тілі мен
ағылшын тілін қазақша оқитын сыныптарда салыстыра оқудың маңызы зор.
Етістік райларының қызметін, трамматикалық категорияларын, синтаксистік
қызметін, құрылымдық түрлері және т.б. тілдік ерекшеліктерін тиянақты түрде
түсіндіруге болады.
Қазіргі қазақ тілінде етістіктің бес түрлі райы бар деп қаралады. Рай
әдетте етістіктің модальдық мән беретін тұлғалары аталады. Сондай рай деп
аталатын етістік категориялары әрі трамматикалық класс, әрі семантикалық
топ құрады. Арнаулы трамматикалық көрсеткішер райлық топ құрайды. Алайда,
кейде бір ғана грамматикалық көрсеткіш екі түрлі рай мәнін беріп, екі
түрлі қолданылуы мүмкін. Бір жағынан, мұндай құбылыс рай мәндертнің бір-
бірімен тығыз байлапныстылығын көрсетсе, екінші жағынан, олардың бастапқы
генезистік бірлігін де байқатады.

Қазақ тілінде қалау райлық мән – қы, -кі тұлғалы етістіктердің көмекші
етістіктермен тіркесі арқылы беріледі. Барғым келеді, барғың келеді,
барғысы келеді тәрізді синтасистік тіркестер айқын тілек, қалау мәнін
берудің негізгі тәсілі есебінде біздің тілімізде аса жиі қолданылады.
Қашқари ниет, мақсат мәнін беретін бір алуан етістік тіркестері жайлы былай
деп жазады: Сөйлемде хабар беріліп отырған істі атқару оның хақы екенін
білдіретін сөздер. Мұны істеуші бір істі атқаруға ниет қойғанын білдіретін
сифат десе де болады.
Барғым келеді тұлғасының қалау рай мәнінде тұрақталуын семантикалық
жіктелумен байланыстыруға болар еді.Атап айтқанда, етістік қимыл есім
тұлғасында дербес қолданудан қалып, көмекші етістікті тіркес құрамында ғана
айтылған болған. Бұл құбылыс бір жағынан есім мен етістік арасында болған
тұлғалық жіктелуге де байланысты болса, екінші жағынан тұлғаның қолданылу
аясының тарылуының нәтижесі де. Бір кезде етістік есебінде де, есім
есебінде де қолданыс тапқан тұлға есім сөздің морфологиялық форманты
ретінде дербес қолданыла алмайды.
Қазақ тілінде –ғай тұлғасының жіктелуі арқылы да қалау рай жасалады.
Бұл тұлға, сонымен қоса, келер шақтың мәнін береді. Орхон- Енисей
жазбаларында сирек, бірақ қалау, тілек мәнінде келер шақ жасайтын тұлға
деп қолданылған.
Етістіктің ерекше жіктелетін түрі- қалау рай тұлғасы. Қалау рай
тұлғасын тәуелдік жалғау арқылы жаққа жіктеледі, қимыл, іс-әрекет иесі, жақ
иесі атау тұлғада емес, ілік септігінде тұрады.
I. Менің бар-ғы-м келеді, кел-гі-м келеді, айт-қы-м келеді
Біздің бар-ғы-мыз келеді, кел-гі-міз келеді, айт-қы-мыз келеді.
II. Сенің бар-ғы-ң келеді, кел-гі-ң келеді, айт-қы-ң келеді
Сендердің бар-ғы-ларың келеді, кел-гі-лерің келеді, айтқыларың
келеді.
Сіздердің бар-ғы-ңыз келеді, кел-гі-ңіз келеді, айт-қы-ңыз
келеді.
Сіздердің бар-ғы-ларыңыз келеді, кел-гі-леріңіз келеді, айт-қы-
ларыңыз келеді.

III.Оның бар-ғы-сы келеді, кел-гі-сі келеді, айт-қы-сы келеді.
Олардың бар-ғы-лары келеді, кел-гі-лері келеді, айт-қы-лары
келеді.
Бұл түрленудің ерекшелігі сол- қалау рай тұлғалы күрделі етістіктің
негізгі етістігі тәуелдік жалғау тұлғасында тұрады да көмекші етістік кел
жедел өткен шақ немесе ауыспалы келершақ тұлғасында келіп, жіктік жалғаудың
3-жағында айтылады: келді дегенде нольдік форма, келеді дегенде –ді
жалғауы-3жақ жіктік жалғауы.
Сондай-ақ –у тұлғалы тұйық етістікке тәуелдік жалғауы үстеліп,
керек, қажет, мүмкін, тиіс сияқты модаль сөздердің тіркесуінен жасалған
баяндауыштар да осы тәріздес түрде жіктеледі.
I. Менің бару-ым қажет, керек, мүмкін
Біздің бару-ымыз қажет, керек, мүмкін
II. Сенің бару-ың қажет, керек, мүмкін
Сендердің бару-ларың қажет, керек, мүмкін
Сіздің бару-ыңыз қажет, керек, мүмкін
Сіздердің бару-ларыңыз қажет, керек, мүмкін
III. Оның бару-ы қажет, керек, мүмкін
Олардың бару-лары қажет, керек, мүмкін
Бұйрық райдың негізгі берілу тәсілі- етістіктің түбірлері екені
мәлім. Бұл тәсіл көне түркі тіліне де тән; Етістіктің түбір тұлғасы арқылы
кейде осы тұлға көпше мәнде де қолданылғаны байқалады: Тоқуз оғуз бегілері
будуны бу сабымын едгүті есід, қатығды тыңла. Бұл сөйлем бір ғана кісіге
емес, көпшілікке арналса да етістік түбіріне арнаулы қосымша жалғанбаған.
Әдетте етістіктің жалаң түбірі деп түркі тілдерінде бұйрық райдың II-жақ
анайы (немесе қатаң бұйрық) тұлғасы айтылады. Қазақ тіліндегі бұйрық райдың
II- жақ тұлғасы дегеніміз, сонымен бірге, етістіктің түбірі деп те
ұғынылады. Көне түркі тілдері ескерткіштерінің материалдары қазіргі түркі
тілдеріне тән осы ерекшеліктерді жоққа шығармайды. Орхон- Енисей жазбалары
тілінде де, жоғарыда айтылғандай, етістіктің түбір қалпы, екінші жағынан ,
бұйрықтық мән беретін тәлілдердің бір көрінісі есебінде қолданған. Алайда,
осы ретте кейбір тарихи ескерткіштер тілінде, сондай-ақ қазіргі тілде
ұшырасатын мынадай ерекшелік бар: тарихи тұрғыдан етістік түбір атаулының
бәрі бұйрық мәнін беріп, бұйрық райдың II жақ тұлғасы есебінде ұғынылуы
бұлжымас заң болмауы ықтимал. Э.Наджип XVI ғасырға жататын қыпшақ
ескерткіштері фактілерінің негізінде осындай ерекшеліктерді көрсете отырып,
Гүлстан поэмасы тілінде қолданылатын ачып етістігінің түбірі ач (аш,
ашық) бұйрық рай мәнін бермейтінін, бұйрық рай мәні соы түбірден жасалған
ачық тұлғасы арқылы ғана берілгенін мысалға келтіреді. Қазақ тілінде де
нақ осы етістік түбірден бұйрық мәні тумайды. Сонымен қатар, Э. Наджип
тат, аң, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ тіліндегі белгілілік функционалды-семантикалық категориясы
Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы
Қазақ тіліндегі белгілілік пен белгісіздіктің функционалды-семантикалық категориясы
Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы
Қазақ тіліндегі көсемшелер
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер емлесі
Етістік - - қазақ тіліндегі сөз таптары
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлем
Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер
Қазақ тіліндегі фузия құбылысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь