Халықтың Қанышы

1. Кіріспе : Халықтың Қанышы
2. Негізгі бөлім : Қ.И. Сәтбаевтың педагогикалық көзқарастары
а) Өмірі мен негізгі кезеңдері
ә) Тамаша геолог еді
б) Ұлының өшпес іздері
в) Қаныш ағаның педагогикалық еңбектері
г) Адамгершілік мұрасы
д) Аға арманы
3. Қорытынды : Қаныш ағадан қалған мұра мәңгілікке сақталмақ
Біздің халкымыздың Ұлы Октябрь революциясынаи кейінгі тамаша тағдыры тудырған құбылыстардың бірі — еліміздін өндіргіш күштерін дамытып, өркендеуіне ықпал ететін совет ғылымының ғажап өкілдерінің өмірі мен қызметі. Коммунистік партия мен Совет өкіметі елімізде жаңа өмір орнатып, социализм кұрылысы өрістей бастаған жағдайда совет ғалымдары тәрбиеленіп, қайнаған өмірге белсене араласты. Олар дарқан дарыны, өзгеден озық тірлік-тынысы арқылы өз бойына заманының тәжірибесі мен жетістіктерінің ең құнды жақтарын жинақтады. Сондықтан да олардың өмірі де, ісі де, қызметі де қымбат қазына, маңызды мұра, сол мұраны бойына ілтипатпен сіңірген ұрпақ прогресске ұмтылу жолында жемісті нәтижелерге жетпек.
Аса көрнекті ғалым және қоғам қайраткері, СССР Ғылым академиясыныц және Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі, Қазақ ССР Ғылым академиясының тұңғыш президенті, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты Қаныш Имантайұлы Сәтбаев - совет заманы тудырған ғажап құбылыстардың бірі. Ол сирек талант, дарынды екендігімен коса жаңа дйуір жемісі, елімізде социализм орнату мақсат-мұраттары дүниеге әкелген со¬вет ғылымының тамаша өкілі, интернационалист ғалым. Елімізде социалистік құрылыс өрістей бастаған кезде Қ. И. Сәтбаев енді кемеліне келе бастаған жігіт болатын. Содан бері ол туған елінің игілігіне мол қабілетін, зерделі зейінін, сергек санасы мен кайсар қайратын аямай ерен еңбек етті. Бойындағы кадір-касиетін, қажырлы қайрат-жігерін Отан үшін жұмсап, ұлан-асыр ғылыми және мемлекеттік кызметінің бар жемісін халық игілігіне арнаған, шарапатын көпке тигізе білген үлкен ғалымның өмір жолы, ерлік еңбегі — ғибрат, тағлым. "Ғалымның парасатты қызметі халқының көз алдында өтті, оның әрбір әсерлі қадамы замандастардың есінде қалды. Сондықтан академик, К. И. Сәтбаевтың ғажап өмірі, ғалымдық жолы тірі кезінде де өнеге еді. Енді оның дүние салғап уақыты алыстаған сайын халкының ардакты адал перзентінің өмір жолының мәні мен ғнбраттылығы, ұрпақ үшін кажеттілігі бұрынғыдан да ұлғал, биіктей түскен тәрізді.
Академик Қ. И. Сәтбаевқа арналған бұл жинақ онымен араласып, жақын жүріп қызметтес болған ғалымдардың, ғылыми мұрасын зерттегендердің, жазушылардың, журналистердін, жүзбе-жүз кездесіп әсер алған адамдардың естеліктерінен құралды. Жиналғап материалдардың ішінеи сұрыпталып, екшеліп алынғандары — академик Қ. И. Сәтбаевтың ғылым мен қоғамдағы сан - алуан еңбектерінің кейбір қырын едәуір ашатын құнды естеліктер.
Академик К. И. Сәтбаевтың бүкіл өмірі совет ғылымының тарихымен, туған республикамыз дамуымен. Қазақ ССР Ғылым академиясымен тығыз байланысты. Сондықтан да жинақта келтірілген материалдар, есте қаларлық кездесулер, ғалымның өмірбаяны мен ғылымдық ұйымдастырушының қызметіне қатысты пікір-тұжырымдар совет ғылымының, Қазақстанның тарихын зерттеу үшін қажетті. құнды материалдар болып саналады.
1. «Егемен Қазақстан» газеті, 16 наурыз 1996 жыл, «Ұлы құбылыс»;
2. «Егемен Қазақстан» газеті, 10 сәуір 2004 жыл, «Ұлылыққа тағзым»;
3. «Жас Алаш» газеті, 7 сәуір 1999 жыл, «Ғұламалардың ұламасы»;
4. Сатбаев К. И. Избранные труды. 1—5 т. Алматы, «Ғылым», 1967-1970.
5. Сатбаев К. И. Джезказганский меднорудный район н его мине-ральные ресурсы. М.— Л., Цветметиздат, 1932.
6. Большой Джезказган. СССР Ғылым акадсмиясының ғылыми сессиясының баяндамалар мен мақалалар жинағы. М.—Л., 1935.
7. Большой Джезказган. Геология мен металлогения. Біріккен ғы-лыми сессияныц материалдары. Алматы, «Ғылым», 1961.
8. Комплексные металлогенические прогнозные карты Центрального Казахстана. Алматы, «Ғылым», 1968.
9. Наука Советского Казахстана. 1920-1900. Алматы, «Ғылым» 1961.
10. Академия наук Казахской ССР. Алматы, 1959.
11. Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабаршысы. 1949, № 4
12. Дневные записки путешествия капитана Николая Рычкова в киргиз-кайсацской степи, 1771 год. Спб., 1772.
13. Академик Қ. И. Сатпаев. Естеліктер меи мақалалар жинағы. Ал¬маты, «Ғылым», 1965.
14. Затаевич Л. 500 казахских песен и кюйев. Алматы, 1931.
        
        Жоспар :
1. Кіріспе : Халықтың Қанышы
2. Негізгі бөлім : Қ.И. Сәтбаевтың педагогикалық көзқарастары
а) ... мен ... ... ... ... еді
б) Ұлының өшпес іздері
в) Қаныш ағаның педагогикалық еңбектері
г) Адамгершілік мұрасы
д) Аға ... ... : ... ... қалған мұра мәңгілікке сақталмақ
ХАЛЫҚТЫҢ ҚАНЫШЫ
Біздің ... Ұлы ... ... кейінгі тамаша тағдыры
тудырған құбылыстардың бірі — еліміздін ... ... ... ықпал ететін совет ғылымының ғажап өкілдерінің өмірі ... ... ... мен Совет өкіметі елімізде жаңа өмір ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеленіп,
қайнаған өмірге белсене араласты. Олар дарқан дарыны, өзгеден озық тірлік-
тынысы ... өз ... ... ... мен ... ең ... ... Сондықтан да олардың өмірі де, ісі де, ... ... ... ... мұра, сол мұраны бойына ілтипатпен сіңірген ұрпақ
прогресске ұмтылу жолында жемісті нәтижелерге ... ... ... және ... ... СССР ... академиясыныц
және Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі, Қазақ ССР ... ... ... ... және ... ... лауреаты Қаныш
Имантайұлы Сәтбаев - совет заманы тудырған ғажап құбылыстардың бірі. Ол
сирек ... ... ... коса жаңа дйуір жемісі, елімізде
социализм орнату мақсат-мұраттары дүниеге ... ... ... ... ... ... Елімізде социалистік ... ... ... Қ. И. ... енді ... келе ... ... болатын.
Содан бері ол туған елінің игілігіне мол қабілетін, зерделі зейінін, сергек
санасы мен ... ... ... ерен еңбек етті. Бойындағы кадір-касиетін,
қажырлы қайрат-жігерін Отан үшін жұмсап, ұлан-асыр ғылыми және ... бар ... ... ... ... ... ... тигізе
білген үлкен ғалымның өмір жолы, ерлік ...... ... ... ... халқының көз алдында өтті, оның әрбір әсерлі ... ... ... ... ... К. И. Сәтбаевтың ғажап
өмірі, ... жолы тірі ... де ... еді. Енді оның ... ... алыстаған сайын халкының ардакты адал перзентінің өмір ... ... ... ... үшін ... ... да ... биіктей
түскен тәрізді.
Академик Қ. И. Сәтбаевқа арналған бұл жинақ онымен араласып, жақын
жүріп ... ... ... ... ... ... ... жүзбе-жүз кездесіп әсер алған адамдардың
естеліктерінен құралды. ... ... ... ... ...... Қ. И. ... ғылым мен қоғамдағы сан - алуан
еңбектерінің кейбір қырын ... ... ... ... К. И. ... бүкіл өмірі совет ғылымының тарихымен, туған
республикамыз дамуымен. Қазақ ССР ... ... ... ... да ... келтірілген материалдар, есте қаларлық ... ... мен ... ... ... ... ... совет ғылымының, Қазақстанның тарихын зерттеу үшін қажетті.
құнды материалдар болып саналады.
Ғылымның әр ... ... ... К. ИI. ... ... енді бір құнды қыры сол - оларда ғалымның өмірі мен қызметі
туралы пікір-тұжырымдар мен өмір-баяндық кейбір қызық фактілерден ... ... ... ... ... жолдары мен ерекшеліктері туралы, сан алуан
проблемалар ... ... ... болып келген, баспасөзде жарияланбаған
толғам-түйіндері, ой ... ... ... өзі ғалым мұрасын, жазба
еңбектерін молайта, қорландыра, жүйелей түсері хақ. Академик Қ. ... ... мол ... енді ғылыми жүйеде терең зерттеле бастады,
оған ғылымның әр саласындағы мамандар білгірлікпен, жанашырлықпеп катынасуы
кажет.
Партиямыз бен үкіметіміздің кең ... ... ... ... ... туған Отанның игілігіне жарату міндет-мақсаттарын іс ... ... мен ... үйлесімді жүргізуде Қ. И. Сәтбаев аянбай
еңбектенді. Ал бұл еңбек озық ... ... бай ... ... ... Қ. И. Сәтбаев еліміздің ең көрнекті геолог, металлург,
геофизик, геохимик, географ, астрофизик ғалымдарымен, тағы да ... ... ... ... жылы карым-қатынаста болды.
Аса көрнекті совет геологы және географы, академик, Социалистік Еңбек
Ері, Лениндік және ... (екі ... ... ... ... ... Қаныш Имантайұлы сонау Томскіде студент болып жүрген
кезінен таныс болған, лекцияларын тыңдаған, В. А. ... ... ... ... ... үғымтал, зерек, ақылды, жігерлі студентіне
назар аударған. Профессордан жас айырмашылығы көп (30 жыл) бола ... ... ... басталған жылы ... ... СССР ... академиктері ретінде катар еңбек еткенде нығая түсті. Ұстаз
бен шәкірт арасындағы адам қызығар ғажап үйлесімдіктер мен қарым-қатынастар
ғылым ... ... ... әсер ... ... В. А. ... Қ. И. Сәтбаев туралы жазған «Мен үшін ол - зор ... ... ... ... ... ... ... естелік — ғылыми-танымдық
және тәрбиелік маңызға ие.
Советтік ғылымның интернационалдық сипаттарының біп ... ... ... ... ... ... ... ғылым
ордасы — академиялар, филиалдар, ғылыми зерттеу орындары ашылуы. Қазақ ССР
Ғылым академиясының басшысы, президент ретінде де, білгір ... ... ... К. И. ... ... ... ... дамуына көмек
керсетіп, үйлестіру жұмыстарын шебер іске ... ... ... Осы бір
курделі саладағы академик Қ. И. Сәтбаевтың енбегінің кейбір ... осы ... СССР ... академиясының корреспондент мүшелері
Мұхамед Сайфитдинович Асимовтың, Сагид Рауфович Рафиковтың, СССР ... ... ... ... Иса ... ... ... бірнеше ғылыми қызметкерлер мен журналистердің естеліктерінде,
очерктерінде көрініс тапқан.
Жинактың жартысынан көбі дерлік ... ... ... қоғам қайраткерлері, ғылымның әр ... ... ... ... Олардың басым көпшілігі осындай ... ... ... де ... К. И. Сәтбаевтың ғалымдық бейнесін,
тұтас алып ... ... ... ... ... ... де ... Академик К. И. Сәтбаевпен заманда болып,
көп жыл бойы қызметтес қатар ... ... ... ... ... ... жан ... енбек еткен аяу-лы азаматтар: Ә. Бектүров, М.
Әуезов, Ә. Марғүлан, М. Русаков, М. Галузо, А. ... С. ... ... С. Вәйшев, Ө. Байқоныров жазған естеліктер, макалалар аса ... ... ... ... ... әр ... ... ерекше көңіл бөлгендігін, ... ... мен ... ... ... ... байыбына барғанда аса бір
адамгершілік жылылығын, карапанымдылығын ашуға ... ... бұл ... ... ... ... матерналдарға бай. Олардың
біразы бұрын баспасөз бетінде, көбіне, орыс тілінде жарияланғанмен қазақ
тіліне алғаш ... ... ... тыннан қосылып, оқушылар
назарына тұңғыш ұсынылып отыр. Академик Қ. И. Сәтбаевтың туғанына 90 ... ... жеке ... болып, қазақ тілінде алғаш рет ұсынылып отырған
бұл жинақ ұлы ғалымның тамаша өмірі мен ұланғайыр ... ... ... ... оның ... жарқын бейнесін өрнектейтін, болашақпен
ұштастыратын құнды еңбек екені аян.
Осы тақырыптың ... : ... ... ... ... мен ... мәңгілікке сақталмақ екенін және оның ... ... ... бар, онда ... ұзақ ... ... ... сайып келгенде, академиктің кітапханасы білім мен ғылымға құштар
жандардың ... ... ... ... ... айғақ. Қаныш ағаның
өмірі мен жасаған ... ... ... және ... да ... ... ... Қазақ Ғылым академиясында, сонымен қатар
біздің университетімізде де мол ... ... ... ... ... болсақ, көзі тірісінде екі жүзден
астам ғылыми еңбек жазған ұлы ғалымның кітап қоры табиғат пен ... ... ... ... ... мақсат, ғалымның осы ... ... ... пен өнер ... ғылыми ізденістер
жасауды, сонымен қатар этнографиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырамыз, яғни:
1) Педагогика саласындағы шығармалары арқылы ... ... ... ... ... ... педагокикалық еңбектерінің негізінде қазіргі
ұрпаққа білім беру жүйесін ... ... ... ... ... ... ұлы
педагогтардың көзқарастарынан кем еместігін ұғындыру;
ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
1899, 12 апрель (ескіше 31 март) — Ақкелін ... ... (осы ... ... ... ... туған.
1909—1911 — ауылдық орыс-қазақ мектебінің оқушысы.
1911 — 1914 — Павлодар ... ... ... ...... ... семинариясының студенті.
1918—1919 — Семейдегі мұғалімдер ... ...... ... ... ... ... — 1926 — Сібір технология (Томск) ... кен ...... тресі және Қарсақбай мыс ... ... ... ... ... — Жезқазған-Ұлытау аймағының кен байлығын іздеу жолындағы үздік
еңбегі үшін ... ... ... ... ... орденімен
наградталды.
1941—1964 — Қазақ ССР ... ... ... ... директоры.
1941 — СССР ... ... ... ... ... орынбасары, 1943 жылдан председателі
1942 — Бүкілодақтық аттестация ... ... ... ... ... ... ... «Жезқазған
ауданындағы кен орындары» еңбегі үшін СССР Мемлекеттік сыйлығы берілді.
1942—1945 — СССР Ғылым академиясының Орал, ... ... Қиыр ... және
Қазақстанның шикізат қорын Отан ... ... ... жөніндегі
комиссияның мүшесі.
1943 — СССР Ғылым академиясына корреспондент-мүше болып сайланады.
1944 ВКП(б) мүшелігіне ... ... ... еңбегі сіңген қайрат-кер» атағы берілді.
1945 — СССР Ғылым академиясының 220-жылдық мерекесіне ... ... ... ... ... Тыл ... ... қажетіне
жұмылдырған еңбегі үшін екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені ...... ССР ... академиясына академик және ... ... СССР ... ... ... ... ... сайланды. СССР
Жоғарғы Советіне депутат болып сайланады.
1947 — Қазақ ССР Жоғарғы Советіне депутат болып сайланады. СССР ... ... ... ... — СССР ... ... ... және Мемлекеттік сыйлықтар
комитетінің президиум ... ... ҚП(б) ... ... мүшесі.
— «Геология профессоры» атағы беріледі.
СССР Жоғарғы Советіне депутат болып сайланады.
1951 — ... ССР ... ... ... ... ... ССР Ғылым академиясының қүрметті мүшесі.
1952 Қазақ ССР Ғылым академиясының президент! және
президиум мүшесі ... ...... Қазақстанның металлогениялық болжам карталарын
жасау» жүмысының жетекшісі.
1955 — Қазақ ССР Жоғарғы ... ... ... ... — Қазақ ССР Ғылым академиясының президенті.
1956 — ҚПСС-тің XX ... ... ... Орталық Комитетінің мүшесі.
1957 — Тыңды игеруге Қазақстан ғылымын ... ... үшін ... ... рет ... — Совет Одағы геологтары Ұлттық комитеті бюросы председателінің
орынбасары. Дүниежүзілік ... ... ... ... Совет
комиссиясының мүшесі.
1958 – Орталық Қазақстанның металлогениялық болжам карталарын жасағаны үшін
Лениндік сыйлыққа ие ... ... ... депутат боп сайланды.
1959 – КПСС – тің ХХІ съезінің делегаты және ... ... ... ... - ... ... Орталык Комитетінің мүшесі.
1961 – КПСС - тің XXII съезінін делегаты.
1961-1964 - СССР ... ... ... ... бюро ... - СССР ... Советінің депутаты болып сайланған, Одақ ... ... - ... ... ... 3 ... Алматыда жерленген.
ТАМАША ГЕОЛОГ ЕДІ
Қаныш Имантайұлы ... ... ... ... ... Геология саласындағы аса көрнекті ғалымдардың бірі болып табылады.
Ол геологиялық теорияның ... ... зор үлес ... және ... ... бай табиғат қорларын, атап айтқанда, Қазақстанның мол
табиғат қорларын ашуға көмектесті. Ол ұзақ уақыт бойына Қазақ ... ... ... болып істеді және онда ірі ғылыми орталық
кұрды. Ғылымның көптеген салаларын дамытуға жәрдемдесті. ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды дамытуда үлкен роль
атқарды. Ол көп жылдар бойына СССР ... ... ... ... ... ... Отанымыздың күш-қуатына деген, ... ... ... ... ... ... ... тән
болатын.
Қай халық болса да өз ортасынан ғалым өсірген ... ... ... ... ... ... мен өсуі туралы тың жаңалық мәлім еткен
халық ... ... ... ... ...... ... бірі. Барлық елдер сияқты, қазақ халқы да бұрынғы еткен дәуірінен
өзінің ... ... әр ... асыл ... атап ... Сол қатарда,
ақын Абай, Жамбыл сияқты ел мақтаны болған азаматтарын айтады. ... ер ... ... айта ... Орыс мәдениетінің қазақ
сахарасына берген алғашқы жас балдырған ...... ... ... ... иесі, білім, тәрбие қайраткерлерін айта алады.
Елдік қасиетті бойына ... ... ... ... бал тамған күйшілер, әсем сазды әншілер болғанын ескі ... баян ... ... ... енерлі жұртшылығы, бұрынғы мұралардың ең
асылдарын, пайдаларын өзінің жарқын жолды социалистік мәдениетінің қорына
қосып, бүгінгі ... ... Шын ... ... ... ете ... сол ... иелер жақсы деген қадірлі ұлдарының қатарында қазақ
халқы бұрын атай алмайтын топтар ... еді. ... ... ... пен саналы
елдіктің үлкен сыны болатын бір топтан ... ... Ол — ... ... ... ... қосу, қадір тұту жайы. Баяғыдан бергі өткен
сансыз көп шел ғасырлар қазақтан оқымысты тұдыру түгіл, бастауыш оқу, ... ... да құр ... өгей етіп ... Тек, Ұлы ... ... ұлт ... жеткізген социалистік мәдениет, коммунистік
жаңа тәрбие ғана халқымыздың тарихтарын өзгертті. Жетпегенін ... ... ... замандарда болмақ түгіл, болжауға батыл бармас
жаңа болмыс келтірді. Бұл күнде Советтік Қазақстан саясаттық, ... ... өнер ... ... ... қай ... да қалыспайтын боп, алдыңғы қатарға ілесті.
Ұлы орыс халқының туысқандық басшылығымен, қазақтың социалистік жаңа
ұрпақтары сан биік тұрғылардың көп өмір ... ... ... самғады. Бабындағы қырандай шарықтап «Мені көр» дегендей танылып
жатыр.
Данышпан Лениннің ... ... бас ... ... ... ... бірінде «қазақ си-яқты мәдениеттен бұрын кенже қалған,
патшалық Рос-сияда теңсіздікте ... ... ... даму ... социализмге төте етеді» деп еді.
Осы ойдың өмір, тарихта толық орындалғанын Қа-зақстан тірлігі ... ... ... ... ... ... әлденеше қалалар,
одақтык, дүниелік даңқы бар алып өндірістер, сансыз көп завод-тар, ... ... ... ... ... театрлар, гүлденген әдебиет,
музыка — бәрі де зат байлығы мен интеллект байлығын танытатын айғақтарымыз.
Бүгінгі Қазақстан ... кең ... көз ... бірінен-бірі
қызғылықты боп, шарықтап өсіп жатқан табыстарымыз көп мұнарадай бой ... ... ... ... гүлденген Қазақстанда ең алдымен
аталатын анық асыл айғақ — соңғы жылдар туған Ғылым академиясы. ... өзін ... ... ... ... совет адамының
өзі бір төбе. Оның ... жиын ... өзі ... деп ... ... иесі — ... адамы жана тарихтың жаңа бетін ашты.
Кеше, қырық жыл ғана ... ... ... шақтағы көшпелі
ауылда, оку-білімсіз, каранғы ата-ана қасында, мал соңында, бақташылар
ортасында туып өскен ... бұл ... кім ... ... Сол бір ... ... (ұл болсын, кыз болсын) қазак халқының жана нәсілінің үлгілі өкілі.
Осындап білімді адамның шықкандығы — ... ... ең ... ... ... Қазактың советтік буындарының ең алдыңғы қатарында, жұртшылық
мақтаны боп, толып өскен ғалым ... ең ... ... ... ... ... бірі — Қаныш Сәтбаев.
1926 жылдан санағанда, табандай 15 жыл бойында ... ... кен ... ... ... ... мемлекеттік ұлы шаруаны
ойдағыдай басқаратын өнерпаз болумен қатар, Каныш сол жыл-дардың өзінде де
қазақ халқынан шыққан жас ... ... ... ... жүреді.
ҰЛЫНЫҢ ӨШПЕС ІЗДЕРІ
Үлкен талантпен қанаттанған талабының жемісі өз республикасына да және
Ұлы Отан ... де ... ... ... еңбегі өркештеніп, Қаныш
атын мол жұртшылыққа даңқтандырады.
Жік ... ... ... 15 жыл бойы оның зер ... бір мұрат еді.
Сол ұзақ 15 жыл бойында бар еңбек, қайратын, барлық жиған білім құралын,
бар өмірін бір ғана ... ... ... да жеңіп шықты, жетіп шықты.
Бұрынғы көшпелі ел жайлаған далада, Сарыарқада, тек киіз үйді ... ... ... өтіп ... бір ... зер салған. Сол жерден
әлем білмеген байлық табамын деген еді.
Ол өлке туралы ... 2400 жыл ... грек ... ... бір ... ... ... тенізінің алқабында сақ, массагет деген елдер бар.
Кола мен жездін молы ... Өз ... ... ... деген. XIII
ғасырда соғып өткен бір кезбе: ... ... ... деп ... Сол ... мекен еткен өзіміздің Бағаналы жер атын — ... ... ... қазғанын кім білсін!
Карсақбай, Жезқазғанды жалдамаға алып, өз меншігі еткен шетел байлары
1916—1917 жылдарда, жездің ... ... деп, бір меже ... ... жез еді. Бірақ алғаны аз, тапқаны тамтық екен. 1917 жылы өзі ... ... 1926 жылы қызу ... ... ... өз баласы,
беті-жүзі келбетті, жас шырайда жарқыраған көркі бар, білім-сана нұры бар,
жиырма жеті жасқа келген жігіт келді. Аз ... іске ... ... ... жыл ... Жігіт өсіп, жігіт ... ... ... жатқан Жезқазған сол жаңа жылдардың ішінде қайта туа
бастады. Жаңа ... ... Оны көп ... көп жан ... ... ... деген бір бел еді, ол өткен. Сол кезеңге келгенде, шетел байлары мен
мамандары межелеген кен ... ... ... Жігіт еңбегі жеңіп келеді
екен. Алдыңғылар айтқан мөлшерден отыз есе ... кен орын ... ... жатқан жоқ, бар Одаққа даңқ етіп ... ... ... ... ізерлеп, ғылымдық еңбек етіп жазып та жатты. ... ... ... өсіп, ер-азамат болды. Тағы бес жыл кеткен еді. Енді,
Жезқазған көп жұрт ... ... ... ... ... ... кеп
мөлшерін алпыс есе асырды.
Тағы бес жыл ... ... жер ... ... ... ... ... кеткен
еңбегінің 15 жылға толған шағы еді. Жезқазған жаһанға мәлім ат алды.
Қаныш жалғыз жезді зерттеп келген жоқ, сол 15 жыл ... ... ... атты ... ... да ... басқа қазына да ашты.
Сол өлкеден Байқоңырдай, Қияқтыдай көмірді өзі тапты. ... ... ... тағы ... ... ошағын тапты. Қалың қатпар қорғасын мен
күміс тапты. Болар заводқа мол қор болардай кара ... ... ... Үй, ... ... тасты, топырақты заттың асылын, тағы талай бұйым
тапты. Мыс қорытқанда қоспа боп, себі ... тағы ... ... кен ... ... мен ... де ... калған жоқ. Оны да ашты.
1940 жылы Отаны ер ... ... ... ... ең ... сыйы ... ... берді. 1942 жылы бүкіл ... ... ... ... қорытынды болып еді. Сонда «Жезқазғанның мыс кендері»
деген кітабы үшін ... ... ... ... лауреат атағы
берілді. 1943 жылы Совет Одағының зор ғылым ордасы — ... ... ... ... ... атақ тағы алды.
Бұл жылдарда Қаныш Алматыға ауысқан еді. Коп тәжірибелі ғалым, мойымас
қажыр, қайрат иесі, басшы ... ... ... ... ... ... ... үкімет басшылығы оны Алматыға ... ... ... ... ... етті. Сонымен катар
геология институтының директоры болып істеп тұрды.
Қазақ халқының абыройын ... ... ... ... болған асыл
азамат Қаныш Имантайүлы Сәтбаев жаңа орынға келісімен Қазақстан жеріндегі
кен байлықтарының ... ... ... табыс жалғап, молайтумен болды.
Әсіресе, ел-жұрттын жауыз-дұшпаны — неміс басқыншыларымен болған Ұлы Отан
соғысы шағында, ... ... ... ... ... аса зор ... керек болған кен ка-зынаның бәрін тез тапқызып, мол ... ... ... танк, мойымас мылтық, өрттей оқ жасауға керек
заттың бәрін беруде Қаныштың әрі ... ... әрі ... мамандығы,
жіті қырағылығы, қажымас еңбегі өзгеше орын алды. Осындай еңбектерінің
халық үшін қадірі ... 1945 жылы ... ... ... ұлы ... болған күндерде, Қаныш екінші рет Ленин орденін ... жылы ... ... ... ... мүшесі болып сайланады.
Әрі ғылым қызметкері есебінде, әрі сол ғылыми қызметін ... ... ... ... Қаныш еңбегі республикада және Одақ
көлемінде айқын ... ... баға ала ... ... ... ұлы Қаныш Сәтбаевты 1946 жылы СССР Жоғарғы
Советінің депутаттығына сайлады.
Қазақстанның Одақ көлеміндегі тарихи дамуы неше алуан еді. ... ұлы ... ... ... ... және ... ... саласында үлкен өріске жетіп піскен, өскен ... ... ... ... ... ... ... еді. Осы жылдарда
Одақтық Ғылым академиясы болсын, Қазақстан партия, ... ... ... ... бар ... ... ... таяныш етіп отырып,
Қазақстанның өзіне арналған зор ғылым ордасын орнатуды талап етті.
Қазақстан ... ... ... ... екен ... ... алға қойылып еді. Тәжірибеге қарағанда, ондай академиялардың
жасалуыыа негізгі шарт — ... ... ... Академияны ойдағыдай жүргізіп
кетуге жарайтын ұйымдастырушы керек, ғылымдық ... ... ... ... ой шалымы, басшылық, білім, өнері жеткілікті, үлкен
сенімді қайраткер керек еді. Әрі өзі ғалым, әрі ғылыми ... ... ... ... ... ... академиясының сол кездегі президенті академик Комаров,
қазіргі ... ... ... ... адамдар Қазақстанда Ғылым
академиясын ашу деген ойды қуаттап, Қазақстанда өз ... ... ... ... жеткілікті деді. Қазақстандағы Академияның
жақсы бастап жүргізіп кете аларлық өнеріне де берік ... ... ... ... ... барлық мәдениет қайраткерлері,
соның ішінде, әсіресе, ғылым қызметкерлері, Қазақ академиясы ашылатын
болса, оның ... ... ... ... қана бола ... ... ... 1946 жылдың июнь айында Советтік Қазақстан тарихында мәңгілік
орын алатын өзгеше ... ... ... буындардың, ұрпақтардың
мақтаны боларлық бір жаңа туыс ... ... Ол — ... ... ... еді. ... ... барлығы Қазақстан
жұртшылығына үлкен сенім білдіріп, қадірлі болған Сәтбаев осы ... ... ең ... ... ... ... бері Қаныш Сәтбаев Қазақстан Ғылым академиясының президенті
болып істеп келеді. Сонымен, ғылымдағы үлкен еңбек ... зор ... ... тапқан Қаныш қазіргі күндерде Қазакстанның жас Академиясының
қайраткері болып, ... ... етіп ... ... ... ... Қазақ Ғылым академиясындағы президенттік қасиеттерінің ең
зоры — ол аса талантты және қажырлы, еңбекке ... ... ... ... өзі, ... ... үлкен күрделі ғылымның терең ... ... ... басшылық істі үнемі ғылымдық жолмен
жүргізеді. Сан ғылымның басы қосылған күрделі ... ... өсіп ... ... ісін, ғылымдық жолдармен, сан саламен өрбітіп,
гүлдендіре білу — кімге де ... оңай ... ... Аса жауапты жұмыс
болуының үстіне, сан сала білімнен көп дерегі, білімі бар адам ... ... ... бір ... ... — ол ... де, биологпен де, физикпен
де, медикпен де және ... де, ... де ... ... ... біледі. Мамандық тілдерімен үндесіп, ұғыса біледі. Және сол ... ... ... кезеңде пісіп келген ... ... ... ... ... ... мықты басшылық ете біледі.
Жұмысқа мойымайтын ... ... те бар. Өз ... ... ... жан-
жақты, кең өрісті ғалым болуда тынымы жоқ ізденуші Қаныш Қазақстан Ғылым
академиясының ауқымында қызмет ... ... ... да анық ... ... ... ... талантының тағы бір өзгешелігі — кадрларды
өсіру жолындағы талап-қайратынан аса ... ... ... ... жаңа туып келе ... ... талап соңында
жүрген азамат болса, оқып жүрген жақсы зейінді ... ...... ... ... президенті Сәтбаевтан ақыл алмай, достық көрмей,
көмегіне сүйенбей жүргендері жоқ деуге болады. Жылдан жылға қанат ... өсіп келе ... ... ... ... кандидаттары,
аспиранттары — барлығы да өздерінің өсіп, қалыптасу кезеңдерін алғанда,
олардың ғылымдық еңбектерінің нәтижелі ... ... ... ... алғанда Қаныштан басшылық көмектің қайсысы ... да ... ... дәрежелерін алып, Академияның арнаулы институттарында,
секторларында, филиалы мен базаларында немесе ғылымдық ... ... ... іс ... ... ... болғанда Қаныштан олар
алатын үлгі-өнегесі де ... Отан ... ... ... ... керек болатын көп
қорларын кен іздеп, мол ... ... ... ... ... де жылдан-
жылға етек алып, ендеп, күрделі еңбек ордасы болып келе жатыр.
Қаныш ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы, өндіріс, ғылым, мәдениетті өркендеуіне ең
алдымен қажет болатын жайларды зерттеп, ізденуші ойға ... ... ... ... ... жиын ... ... Отанымызға арналған қасиетті
еңбек болатын болса, көп тарамдары арқылы сол Отанмен нық ... ... өсіп келе ... ... ғалымдардың бойындағы отаншылдык
қасиетті Қазақ Ғылым ... ... ... Сәтбаев әрдайым
айнымастан биік көтеріп ұстап келе жатыр. Қадірлі ... туы, ... туы. Осы ... ... Қаныштың Академия ішінде барлық үлкенді-
кішілі қызметкерлерге қадірі, ... ... да зор. Ол өзі де ... ірі ... ... жас мамандарына дейін, жай қатардағы
қызметкерлеріне дейін, маман емес адамдарына ... ... да ... ... ... ... өте жете біледі. Қызметкерлердің ғылым
жолында өсуіне көмектесуден басқа, олардың ... жай, жеке ... ... да көп ... ... Бұл да, ... басшы адамның
адамгершілік, шынайы жақсылық қасиетін асыра түсіретін сыпат.
Міне, осындай ірі ғылымдық басшылықта, әрі адамгершілік істерінде ... асыл ... бар ... ... ... ... ... дәуірінің ардақты тәрбиесін алып, ... ... ... ең үлгілі, ең асыл азаматының бірі болды. Жұртшылық оның елу ... шын ... аса ... ... қарсы алды.
Қ.Сәтбаев студеннтік жылдардың өзінде ақ ... ... ... оқып ... ... халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... пен өнер ... ғылыми
ізденістер жасады. Бұд саладағы оның алғашқы мақалалары мерзімді ... ... ... ... Ол ... ... ... «Қазақ тілі»,
Қызылорда да шығып тұрған «Еңбекші қазақ» газеттерінің ... ... бірі ... ... ... ... 1923 жылы 13
желтоқсанындағы санында оның «Обаған» атты ... ... ... қазақ» 1927 жылғы 24 қаңтардағы санында «Қазақтың ... атты сын ... ... ... ... кезеңдегі қазақ өнертану ғылымының белгілі
дәрежедегі көш бастаушысы десе де ... Ол 1926 жылы ... ... ... бірден-бір қазақ театрының алғашқы қойылымдарын кәсіби дәрежеде
тұңғыш талдап, арнайы мақала ... ... Иса ... ... «ең ... ... бірі» деп бағалап, ... ... ... ... ... ... дей ... ... улы мысқыл – көпшіліктің міндерін түзеу жолында ең ... бірі ... ... ... жабайы сөздер тек сүйектен өтетін
болса, ұлы ... оның ... ... де ... өтуі ... ... Қазақ ұлт театрында келешекте осы күлдіргі сөз жоғырғы сатығы
қойылар деп сенуге болады», - деп ой ... аса ірі ... ... адам Қаныш Имантайұлы ... 20 ... ... ... созылған іскерлік достық қатынас болды.
Қаныш Имантайұлы екі класты ауыл мектебінің оқушысынан Қазақ ССР Ғылым
академиясының басшысына дейін ... де қиын ... ... ... жылдардың бас кезінде Томск мемлекеттік технология
институтының профессоры М. А. Усов ... ... ... өте зор
қабілетіне назар аударады. Усов ... ... ... деген
құштарлық дарытып жатпайды. Ол тек қана соны әрі ... ... деп оске ... ... ... ... академик М. П.
Русанов,—.екі ... ... ... кейін де Қаныш: «Осы лекциялар
қалай тез бітіп қалады? Сірә, қонырауды ерте соғатын болулары ... ... ... ... өзі ... ... байлықтарын жетік біліп,
оларды игерудің қызу жақтаушысы болғанда, оның шәкірті Сәтбаев та ... жер ... ... мол ... ... ... ... жүргенде оқу аяқталып, жас ғалым туған еліне қайтады.
Қазақстан — байтақ ... ... ... ... сары дала
Қаспийден Алтайға дейін, Транс-сібір ... ... ... ... ... жатыр. Сол далада кейде суы ... ... мен түйе ... ... ғана кездесетін жерлер болады.
Кем инженері Қ. И. Сәтбаев бұрын ... ... ... ... жерлерде геологиялық барлау жұмысына кіріседі. Концессионерлер суттің
қаймағын ... аса бай ... ... ғана ... ... соң кен ... ... берген. Бізге әбден салдама болған үш бурғылау
қондырғысын ғана қалдырып, өзге ... ... ... алып ... ... көп ... соның ішіндегі ең бастысы — Жезқазғанда мыс
рудаларының аса мол ... бар ... ... ... Қөп ... ағылшындардың болжауына
сүйеніп, кумәндана бастарын шайқады, терең қабат-
тардан барлау скважинасын бұрғылауға рұқсат бер-
меді. Сәтбаев не де болса тәуекелге бел ... өз ... ... жаңа ... ... ... ... барлау ісі баяу ілгеріледі: адам керек болды.
Қабілетті қазақ ... мен ... ... ... ... ... жылдан кейін-ак шағын да болса күшті, іскер коллектив пайда болды.
АДАМГЕРШІЛІК МҰРАСЫ
Сан салалы сыры, есепсіз қыры бар өмір жолын өткен ... баға ... жеке адам үшін тым ауыр ... және ... міндетті атқара қоямын
деушілер әзірге бірен-саран болар. Сол себепті біз бұл жолы ... ... ... ... ... ғана ... бетіне түсірмекпіз. Бір
ғана сапар баяндал-мақ.
...Арқадағы ең сұлу да ... ... ... ... ... ... сапарына ол кісі мені ерте кетті. ... ... жер ... ... Баян тауының солтүстік батысындағы Ащы мен Тұщы ... ... ... деп ... ... ... бауырына келіп
тоқтадық. Бұл—«Шадыра» совхозының бөлімшесі. Қанекен бұл жерге ... бала ... ... өскен құрбы-құрдастарымен құшақ жая сәлемдесті
де, әудем жерде төбесі көрініп тұрған өз атасының ... ... ... шыр етіп ... қаз тұрған, қыста сырғанақ теуіп, жазда асық
ойнап, асыр салған Айырық ... ... ол ... соншалық ыстық көрініп
кеткенін аңғардық. Машина тізбегі жүйткіп келеді. «Победа» ... ... ... ... ... ... ... қатар отыр. Жүмекең Ащының бойында
өткен әр оқиғаны еске ... ... ... келеді. Қанекең үнсіз. Өңі
сұрғылт, қабағы қатыңқы, ойға ... ... ... ... ... ... ... ылғал ілінгендей.
— Мынау төбе өзіміз асыр салатын Қарамұрын...
...Жүмекең шөккен нардай қара ... ... ... ... осы жерге түселік,— деді.
Төбе басына шықтық, шынында созыла сұлаған үлкен қара тас кісі мұрнына
ұқсайды ... ... ... шағын еске алып, Қарамұрынды ат қып
мінгенін, осы төбе басынан ... ... ... отырып, Ащы
өзенінің мұз айдынынан бірақ шығатынын, бір күні екпіндей аққан шананың
көршінің ... еніп ... ... ... ... ...... әкесі Имантай қыстауы. Шикі
кірпіштен салынған үйлердік бірі де жоқ, төбешік-төмпешік болып ... ... ... ... ... ... ... тұрып, Қанекең сабырлы үнмен
сөйлеп кетті.
— Мына бір ... ... ... ... Бірінші рет мектепке барарда
осы бөлмеден ... ... ... оқып жүріп жазғы демалысқа елге
оралғанда, жайлаудан арнай ... өз ... ... ... әдетім болатын.
Кейін бұл бөлме отау аталған, тұңғышымыз да осы бөлмеде шыр еткен...
Жүмекең де сөз ... неше қилы ... еске ... ... ... сарықпайтын, ашыған көжесін кыс боны үзбейтін Мейіз әжеп
де еске алынды.
Біз Ащыдан өтіп, бір шақырымдай ... ... ... ... ... аулына келдік. Мұнда да совхоз бөлімшесі. Малшылардың тұрғын үйлері
жаңадан ... ... бірі ... ... ескі ... ... ғана
жатыр. Кезінде әйгілі ағартушының бірі болған Әбікей қыстауын көргенде,
бүгінгі астана дәрігерлері Райхан, ... еске ... ... ... қарт өз үйі жайында әңгіме қозғайды. Қайнағамыз Ғазали, Мағаз
атайдың бүркіт ... ... ... жүр. ... мен кіршіксіз ақ
көңілдігі осы төңірекке аңыз болған Нүрлан қарт ... ... ... ... ... ... ... деп, Сәтекең үйіне қарай беттеді.
Қанекең өзі дүниеге келген үйдің құрылысымен таныстырып, Имекеңнің ... ... жүр. ... ... да талай әңгіме қозғады. Имантайды ата
дейтін. Оның себебі ауыл атасы атанған ... қарт 1904 жылы ... ... ... ... ... Меккеде қайтыс болады да, бір ауылдың
ендігі үлкені, Сәтбайдың тұңғышы Имантай — ата ... ... ... да өз ... ата ... ... Оның ... Қаныш — Имантайдың
56 жасында ... ... Өз ... ... 1901 жылы ... болады да,
Имантайдың бәйбішесі, бүкіл ауыл балалары ... әже» деп ... ... ... бар да, ... ... тым балажан кісінің баурында
өседі.
Сол күні түс ауа ауыл сыртындағы зират басында болдық. ... ... отыз ... қалыңдығы 80 сантиметр, есігі темір шарбақты қорған
тұр. Қорғанның екі бұрышында екі ... ... ... ... ... Бұл екі ... ... Қаныштың әкесі Имантай, екіншісінде
анасы Әлима, Кұлпытастарда марқұмдардың аты, туған, өлген жылдары ... ... ... осы ... ... үшін ... өз қаражатын
беріп, арнаулы кісі жіберген болатын. Бүгін ол өз ойынын калай ... тұр. Ауыл ... ескі ... ... ... ... Ала ... сақалды кісі ұзын сүреге түсіп кетті. Әлден уақытта аяқ талдырып бітті.
Бір қалтарыста «бала, шаршаған жоқсың ба, ... ... ... ... ... деп жымиды Қанекең. Отыз бес жылдан кейін оралған аулына ... ... ... ... ... ол ... Ащыдан машинамен өттік те,
Қарамұрынға келгенде машинадан түсіп, бөлімше орталығына шейін жаяу жүрдік.
Қанекең, ... ... мен, өзен ... ... ... ... Ол
кісілер кезектесіп әңгіме шертеді, мен тыңдаушы. ... мен ... ... ... үш шақырымдай. Жер ортасына келгенде, Қанекең мырс
етіп күліп жіберіп, әңгіме бастады.
— Мына қыстау Шорманның немересі Зында дейтін ... ... ... ... Түйесі бірталай еді. Жүні тықыр, сирақтары ұзын, қатқан қара
үлегі болатын. Тентек еді. ... ... ... ... ... екі ... шашып, езуінен көбігі бүрқырап, құйрығын шабақтап, тірі жанды шайнап
тастауға құлшынатын. ... сол үлек бір ... ... ... 1908 жылы ... осы ... бір ... орыс тілінде
оқытатын екі кластық мектеп ... ... ... бірі ... Біздің
ауыл балалары мектепке өзен бойындағы тура ... ... қара ... қыр ... ... жүріп, кейде тайға мініп қатынайтын. Ауылға
жарысып қайтуды ... қу ... бірі ... ... ... ... Мұғаліміміз Григорий Васильевич деген тамаша кісі еді. Қазақ
тілінде өлең айтатын, қарттармен кеңес ... ... ... ... ... ұмытып, тек қана орыс тілінде ... ... да ... ... Жұрт оны ... деп атап ... ... Бұл қазір қой кора. Қойшы шалмен Қанекең құшақ
жайып амаидасты. Қой өрісте. Бос ... ... ... Жөндеу жұмысы
басталмапты. ІІІаруа жайын сөйлесіп келе жатып, ескі үйдің бір ... Жаңа ... ... ... ... ... ... жатыр.
— Менің алғашқы көрген мектебім осы. Мына көк
козы ... ... мен ... ... ... тұрушы еді.
Григорий Васильевич алғаш айтқан орысша сөзін де осы ... ... ... бір ... ... ... жаутаңдаған он
бес баланың ішінен академик шығады екен деп кім ойлады екен... Бүгін қозы
қора...— ... ойда ... ... бүл ... екі жыл ... ... төрт жыл оқытатын екі
класты мектепті 1914 жылы ... онан ... ... ... төрт жыл ... ... Семинарияның төрт жылында
Мүхтар Әуезовпен бір ... бір ... ... ... ол кезде өлең,
шағын әңгімелер жазып ... ... ... де ... ... ... табиғат зерттейтін ғылымдарды көбірек сүйгендігін,
Мүхтардың азғантай ағалығын жасап, әдебиетке жетелегенін ... ... күні аты шулы ... бет ... ... Алексеевка селосына
аялдап, бала кезінде сырлас болған орыс ... ... Олар ... егде ... бірі «қонақ бол», екіншісі «бізге бір күніңді
сыйла» десіп, бірінің үйіне алып ... ... ... ... ... ... Қанекең кешірім сұрай берді. «Аттың жалы, түйенің қомында»
дәм ауыз тиіп ... ... ... ... таулардың баурайына кірдік.
— Енді Баян тауы басталды,— деп Қанекең шақшасын ... ... Баян — кәрі тау. ... ... ... тау екі жарым
миллион жыл өседі де, соншалық уақыттың ... өшіп те ... ... сексен мың жылдай өмірі қалды. Сонан кейін бұл жердей де тың
көтеретін боламыз, — деп күлді. «Боламыз» дегеніне біз де ... ... ол кісі ... ғана ... ... алые ... мәңгі өл-
мес халық атынан сөйлейді екен.
Баян тауының қойнындамыз. Тентек жел, долы дауыл, қара нөсер, ... күн көзі ... ... ... ... ... ... тұрған
қыран бүркітке ұқсайтын, болмаса дулығасын ... ... ... қас ... ... тастарды көресіз төбе бастарынан. Табиғаттан
талантты суретші жоқ. Әр шың, әр төбе, әр тасқа үңіле ... ... ... қилы ... оралады. Қалың тастың қақ ... ... ... ... ... көріп:
Қанеке, мына көріністің не сыры бар?— дестік
Қарағайдың жерден алар жемінің ең ... ... сол ... көп. ... тастардың жақ-
парына, болмаса көтеріңкі тұрған бауырындағы қуысқа
жел айдап тыққан қарағай урығы мол ... ... де, өсе қеле сол ... өзін ... ... жақпарды
шағып шығып, жапырағын. күн көзіне жаяды. Егін ... ... ... ... осы тастардың бо-
йында жатыр.
Баян қаласына кірдік. Машина жүре алатын көшесі саңаулы ғаңа. Тау
бөктерін өрмелеп ... ... ... көп көшесімен өрлегенде, табиғаттың
өзі жасаған тас баспалдақпен жоғары шығасыз. Біріншіден сырт, көрушіге
кызық та, ... ... ... ... тілегіне, баслалдақпен
жүруді «білмейтін» машина үшін қиянат екенін. сезесің.
Ат ... ... үйге ... ... ... деген хабарға кала маңы
құлақтанып қалыпты. Қақпа алды ... ... ... ... ластар
Бәрінің колын алып, ... ... ... ... өтті. Бір сәт
семинариядағы досы келіп, сүйісіп амандасты да, «Қонақ жолдан келді. Тыным
алсын» деп халыққа тарау ... ... Мен ... ... бір ... ... ... кеттім, карт достар өз әңгімесімен үйде қалды.
Теніздей толқып, қүлашын кеңге жайып жатқан ... көл. ... ... ... жағаға шыққан ұсақ толқынның өзі ... ... ... ала ... Сабынды бізді сабынсыз қабылдады.
Күн еңкейе аудан басшылары Ахметов пен Чурии Қанекеңе каланы аралатты.
Мал жайы, егін жайық--мыс ... ... мен ... жайы ... сөз
болса керек, қазіргі әңгімелері жаңа үйлері жоктын ... ескі ... қала ... ... ... ... ... өңділігіне, жол түзеу жұмысының мардымсыздығына,
жалпы мәдениет мәселесі кенжелеу екендігіне ... ... ... ... ... пен Жаяу Мұсанық басына белгі қою ... олар ... ... жауаптан аса алмады. Осыны сезген ... ... ағаш үйге ... ... ... ... ... қойды.
Мынау үйде кім тұрады екен?
Біле қоймадым,— дегенді екі басшы катар антты
да,— неге сұрадыңыз?—деп қарсы сұрақ қойды.
Бұл үйде бала ... көп ... ... ... дейтін аяулы кісі тұратын. Инабатты да өте
білікті, көпке үлгі еді. Ұмытпасам, ішкі ... ... ... ... Әңгіме желісі өзгерген соң
қасындағылар да жадырай бастады.
Келер танда тау арасынан жана салынған жолмен Майқайынға бет ... аты шулы ... ... Иін ... ... жыныс арасынан шыға
келгенімізде, орман ортасын ойып ... кісі ... ... ... ... жатыр екен. Мөп-мөлдір, жап-жасыл, бетінде толқын әжімінен белгі де
жок. Шөкім бұлтсыз ашық аспанның, шын ... ... ... ... айна ... Жан-жағын қаумалаған қалың қарағайдың келге түскен
сәулесіне кез жіберсең, сонау бір теренде ұшар ... ... ... ... ... өсіп ... Біз ... отырдық. Қанекең тіпті көңілді.
Батысымыз — ... тау, ...... ... ... — пионер лагері. Катер ізінде .толқынды көбік те жоқ, мұз ... ... ... ... ғана ... Сымбатты сұлудың
әжімсіз бетіне біткен меңдей боп көл ортасында дөп-дөңгелек арал ... жуық ... ... ... жылкылар көл ортасында, аралдын бұйра
шашындай ... ... ... ... үйездеп түр. Табиғаттын осы
көрінісіне сұкпаттана өсксн ... ... ақын ... Жаяу
Мусалар қалайша әнші болмасын, Қанекеңдер қалайша ерте оянбасын, жер ... ... ... ... ... қақпасын дейсің іштей.
Жасыбай жағасындағы пионер лагеріне келіп тустік, машиналар көл
айналып келіпті. ... ... ... ... ... мұқтажына көмектесу жөнінде Майқайыңның басшыларына тілек білдірді.
Лагерь асханасынан балалармен ... ... ... ... те, тағы да жолға
шықтык.
Лагерьден шыға бере Баян да қол былғап қала ... ... ... ... алда. Бізге жол қысқарсын деген болуы
керек, ... ... ... ... ... Томдағы технология институтында окып жүрген кезім. Бір жылы ... ... ... ... ... ... практика өтуге
жолдама берді. Жолшыбай елге соғып, керек-жарағымды қоржынның екі ... ... салт ... ... ... Жолшыбай ел қуалай отырып, бір жетіде
экспедицияны ... ... ... ... ... ... жарты
қарыс, көзі тостағандай, сұңғақ бойлы, ақ сары жігіт қарсы ... ... Мен ... ... жолдаманы үсындым. Қатты қуанып қалды. Сөйтсем,
бұл да ... ... ... Михаил Петрович Русаков екен ... ... ... академигі). Ол кісімен біз сол сағаттан
бастап ажырамас дос болып кеттік. Менің шын мәнінде ... ... ...... ... ... жұмысым да сол жылдан басталғанды.
Майқайыңға да сол сапардан оралуда ... ... ... да ... ... ғана ... поселкесі. Ондаған
жылдар бойы қазылып, жер бетіне тау-тау болып үйіліп қалған тас пен ... ... жер ... ... ... ... ... сағаттан бастап
Қанекең қалың қара дәптерін, калам-қарындашын алып, Майқайың басшыларымен
ендіріс басына ... ... Екі кеш, бір ... ... ... ... ... мәлімсіз. Сөз арасында есітіп қалғандарым мүнда тек алтын,
күміс қана емес, басқа да өте ... ... ... көптігі, оны сонау
үйілген топырақпен бірге жібермей, айырып алып, пайдаға ... ... ... бас изесіп, кеңесін қабылдап, тапсырмаларын екі етпеске,
сұраған материалдарын ... ала ... уәде ... ... ... ... ... Тағы да жол әңгімесі басталды. Оған
себеп болған машина ... ... ... халық әндері еді.
Канекең әнді сүйетін, өзі де ... ... ... ән ... ... ... тәрізді әндерді өте тамаша айтатын, домбыраға да
әсем қосатын.
— Бороднннің ... ... ... ... хоры — ... ... оні. Оны ... Александр Викторович Затаевич айтқан-ды. Ол
кісімен бірнеше кездестім. Әнге әуес жас кезім із ғой, мен де өзім ... ... ... соның біразын кл'апа жазып алды. Ән-әнге беретін
тусінігінде, ней ... ... ... теріс баяндаған жерлері бар
екен. Мен өз дәрежемде ... ... ... ол кісі ... «Қазақтын 500
әні», «Қазактың 1000 әні» деп ... ... өз ... ... ... ... кісі ... Қазақ музыкасында алғаш тың
көтеруші десе де болар еді...
Екібастұздамыз. Көшелері ұзыннан-ұзаққа созылған жаңа қала. Үйлері ... ... ... ... ... ... қысқа. Жас қаланың
бой құмарлығы көрініп түр. Қанекең өндіріс басшыларымен ... ... ... елу ... ... ғана тереңдікте жатқан көмір кенін ешбір
шахтасыз, бетінде ... ... ... ... ... ... ... вагондар тізбегіне төгіп жатыр. Біздің көргеніміз
сол. Басқа терең сырлары ғалым мен ... ... ... күн ... Павлодарға шықтық. Қанекең бүл қалада төрт жыл
оқып, 1914 жылы Семейге ... ... бері 45 ... ... бір де келе
алмағанын сөз етті:
... 1917 ... ... ... ... ... ызың қағады да тұрады, өңменіңнен ... Өкпе ... еш ... бере ... соң, елге ... ... ... күшті аспен денсаулық түзеуді мақұл көрдім.
Қүн еңкейіп қалған кез. Семинариядан елге ала ... ... деп ... алып, Әбікей ағайдікіне келемін. Бір ... ... өңі ... ... ... орта ... кісі ... кездесті де:
Сәлемат па, інім. Сен Имекең баласы емеспісің?—
деп оқыс сұрақ қойды. Бұрын бірер рет керген кісім.
Жыға тани алмай тұрмын.
Имекең ... Атым — ... ... ... ... бүгін кешке менің жатқан
пәтеріме келіп кетші ... ... ... ... ... үйі ... Кештетіңкіреп келдім. Оңаша
бөлме. Стол үсті ... ... ... Ескі ... көріп, бөтен сөзге
келген жоқ.
— Қаныш қарағым, мен — көп ... жоқ ... ... орысшаға
шорқақтаумын. Мына кітаптың мен көрсеткен жерін оқып шығып, кейбір жеке
сөздерін, жалпы ... ... ... ... ... деді де, сырты сары
қағазбен ... ... ... бір бе-
тін ашып маған ұсынды. Асты сызылған сөздері ... Қөз ... ... ... ... ... ман-
дымды ұға қоймадым. Екінші рет оқығанымда сол бет-
тегі пікірдің жалпы сарынына түсінгендей болдым. ... ... ... ... ... Екі сағаттай отыр-
дық. Шам түтіні екеумізді де жарыса жөтелтті. Мұңдасып та алдық.
Дәл осы көрініс бұдан кейін екі кеш ... ... ... ... ... ... ... кеште ас дайындатып қойыпты. Ол ... үйге ... ... ... ... ... билеп «Осы нендей кітап
болды екен» деп, ... ашып ... ... Капитал. Критика политической
экономии. Сочинение Карла Маркса, перевод с немецкого, том первый. ... ... ... ... С — Петербургу издание Н. П. Полякова. 1872.
Сұлтекеңмен соңғы рет Баянда, өз аулында, Торайғыр көлінің ... жылы ... ... Науқас екен. Менің айыққаныма қатты қуанды...
Павлодарға түнделетіп жеттік. Қонақ үйдеміз. Қанекең ерте тұратын, ... ... Шай ... шеберлігі жөнінен талай ескерту алғанбыз.
Қасындағы көмекшісі есік ... ... ... ... ораламыз» деп
хабарлады да, ізін суытты. Қаланың жаңа қүрылыстарын, заводтарын аралауға
аттанса керек.
Мен де өз ... ... ... ... Қаланың ортасында
жермен-жексен бір қатарлы ескі ағаш үйлер иін ... тұр. ... ... шеті ... тірелетін 6-7-8-9 қатарлы ... ... ескі ... ... ... Ескі ... түбі сенің елесің де қалмайды-ау
деп ойладым.
Жолаушылар қонақ үйде ... ғана бас ... ... ... ... ... ... бұрдық. Бұл жолы Баянның сыртымен жүріп, жолшыбай
көмірілер бетіне шығып жатқан Майкөбеңді көрдік. Бұл ... әлі ... ... ... ... басында болдық. Ол кісінін ... ... ... ... Пенсионер мұғалім көптеген әңгіме шертті.
Қештетіп «Шадыра» совхозынын таныс бөлімшесіне жетіп қондық та, ... ... ... ... ... да ... ... директоры
Кенсебай Исин Қанекеңе берер қонақ-асын орталықтан 10-15 ... ... ... ағаш ... ... ... су, ... ашық күні. Қапырық, ыс-сы да емес. Демалдық,
рахаттандық. Суыт жол ... көбі сол ... ... ... жол ... ... Жүртшылық та сол жаққа ... ... ... ... ... шығып, Баян жаққа көз тастап тұрып
қалды. Алыста сағымға оранып бұлдыр қаққан ... ... ... ... ... еске түсірген Айырық пен ... ... да ... оң ... тілегендей. Қанекеңнің жүзінде терең ой бар. Топқа оралды.
Қош айтысып жолға шықтық. Бұдан кейін ол кісі ... бет ... ... ... ... туған жері, балалық шағын ... ... ... ... ... енді ... АРМАНЫ
Қаныш аға Имантайұлымен өмірімде үш-ақ ... ... ... ... өңінен гөрі түсіне ұқсас-қарайды. Үшіншісін тіпті көрісу емес, бар-
жоғы бір минут ... өте ... елес десе ... ... ... ... ... кымбат. Енді осынау шап-шағын естелігімді
хроникалык жүйеге ... жылы ... ССР ... Академиясының Үлкен Алтай проблемасы
жөніндегі көшпелі сессиясы Өскемен қаласында өтті. Оған Москва, ... да ... не бір ... оқымыстылар қатысты. Қырыққа жуық
баяндама тыңдаған сессия жұмысы бірнеше күнге созылды.
Ол ... ... ... ... ... ... ... атқарушы едім. Бәл-кім көркем суреттеме жаздыру максатын
көздеген шығар, әйтеуір, арнаулы тілші етіп ... бұл ... ... Ал ... ... ... ... күн сайын хабар ұйымдастыру
болған. «Казахстанская Правда» газетінен Герман дейтін жігіт барған. Ол да
очерк жазғалы шықкан ... ... ... болатын.
Баяндамалар бірінен сон бірі жосылып жүріп берді. Жалпы алғанда
олардың күллісі-ақ орыс тілінде ... ... ... ... түсіну мүмкін
емес. Геологтардың өзіндік таза ғылыми термин, сөз тіркестеріне терең-терең
бойлап кеткенде бізді мағынасына ... ... Бір ... ... ... ... қонақ үйдегі Герман екеуміз жатқан бөлмеге
келдім. Енді көршімнен көмек сұрау ғана қалды. Ұзамай ол да ... ... ... ... бөлмеге кіре беріп:
Слушай, Хамит,— деді, сен мыиалардың ұзақты
күн сарнаған жарапазандарынан аздап болса да бірде-
ңе қармап қала ... ... ... оны ... ... ... да ... жарайды. Қазір өзіңнен көшіріп аламын да, ... ... ... қауашағыма түкте кірмеді. Әлгіде бір академикке тоқ етерін ... ... ... ... ... «көгершінім, менің мыйым да дем алғанды
теріс көрмейді»,— дегені.
Жә, сонда не істейміз? Осы қонақ үйдің буфетінен ... ... алып кері ... деді ол екі ... ... ... мен бір жол ... Құдай біледі,
пақыршылық жайымызды айтып алдына бара қалсақ,
ол кісі бізді қумайды, бізге бір консультант бекітіп ... ... ... та, ... ... ... ... перде ұстаған Қанекең вагоны — кәдімгі екі бөлмелі үй
іспетті; төргісінде жатып, ... ... кісі ... Біз ... көтерілетін баспалдақтың түбіне келіп тоқтадық. Аздан
кейін ертеңгі аста ... ... ... ... ... ... ... «Ал,
жүр енді!» деп алдыма салсам, анау бар болғыр баспайды, артымды айнала бере-
ді. Тәуекелге бел байлап, баспалдақтан көтеріле бердім де:
Қаныш аға, ... ... бола ... болады!—деген өз дауысын естігенде мені
бір түрлі арқа, еркіндік билеп алды. ... ... ... ... өзімнің де қызметім мен аты-
жөнімді білгіздім. Ол кісі ... ... ... ... ... ... бір қас ... ішінде Қанекеңнің туған күйеу ба-
ласы Қайнекей Жармағамбетовтың — менің досым-
ның — бір айтқаны есіме сап ете ... ... ... ... ... ... ... оқып
отырады. Сенің «Әке сырың» мен «Үлкен жолыңды»
біздің үйден көріп, өз үйіне әкетіп оқыды» дегені барды.
Мен ол ... ... ... ... аға!»—дегенді ғана
қазақша айттым да, жолдасымды сөзге араластыру үшін кешелі-бері ... ... ... ... екен, Герман да зарлай жөнелді. Қанекең
әуелі «Біздің ... ... ... бар» деп ... ... ... бір консультант бекітіп берсеңіз екен.
— Осы Жұрттың бәрі өз ... ... жүр. ... ... Одан да ... сол консультант өзім-ақ болайын. Жо-
жоқ, тіпті олай емес. Күнде кешкі мәжілістен кейін үшеуміз осы вагонда ... Мен ... ... ... ... ... жиырма минут
диктант жаздырайын. Сосын тыныс белгілерін орын-орындарына өздеріңіз қойып,
газеттеріңізге жөнелте беріңіздер. Ал, ... ... ... ... ... ... ... блокноттарыңызды алып, мына стол шетіне отыра қалыңыз
Өзін бұлайша пайдалану ұят болатынын айтып көріп едік, «маған сіздерді
ризалаудың ең оңай жолы сол» деп, бой ... ... біз ... ... ... ... ... жұмысына жектік. Оның үстіне тағы бір қолайсыз
жағдай менің зықымды шығарды. Мен ... ... ... ... ... ... ... келініз!»—дейді. Мен не дерге білмей абдыраймын да
қаламын. Ақыры соңғы күнгі резюмені алып, рақметімді ... ... ... дедім,— Сіз мені бұдан былай «Хаке!» дей
беретін болсаңыз, мен көшенің арғы бетінен: «Қаныш
аға! Сау-саламат болғайсыз!»—деймін де, ... ... сәл ... ... ... ... да:
— Жарайды,— деді,— ендігі жолы есіміңізбен атау-
ға тырысайын...
Москвадағы осы ... ... ... үйде ... ... көрісудің сәті
түсті. 1951 жылы жас жазушылардың бүкілодақтық екінші ... ... ... ... ... вокзалынан түскен бойда Қайнекейдің жүгін
бөлісуге тура келді. Оның өзі бір ауыр ... ... ... соң,
чемоданын өзімдікіне коса таксиге дейін де, таксиден кейін де мен көтердім.
Номерге кіре бере:
Жұрт Москваға жеңіл келіп, базарлық ... еді. ... ... не ... қара
терге түсіп, ентігін баса алмай отырған етшен досыма.
Бір жарым айдан бері президент атамыз жұмыс
бабымен осында жатыр емес пе. Ел ... ... деп ... Таиса Алексеевна жылқының жылы-
жұмсағын салған.
Біз он үшінші қабатта едік. Келесі күні ... ... ... ... өз қолымыздай. тоңазытқышқа тоғыту керек. Досымнын
тілегі бойынша жұмысына көмектескелі мен де бардым Ашық ... ... Үш ... ... ... ... еркін жайғасып, өз жұмысымызды
асықпай тындырдық. Арғы бір зал ... ... ... құлаққа ұрған гу-гу
әңгіме адам көптігін аңғартады. Қайнекейдің маған ... ... ... ... ... бұл кісімен сөйлескем. ... ... ... Ел дәмі дәл ... деп ... ... Мен ... даяшысын
кезекшісі арқылы таптырып алып, мынау азықтарды ... Сен ... ... бар да, ... ... :. Үсті-басымды тәртіпке
келтіріп алдым да, «Можно?»— деп есік қаққан ... ... ... ... ... сөйттім-ау, бірақ, неше түрлі ақ бас, жалтыраған ... бәрі ... ... ... ... ... кескендей тыйыла қалғанда
береке-құтым қаша ... Сол ... ... ... Оу, Хаке!.. Господа!.. Ақын келді... Хаке, мен қа-
зір... қазір...— деп, үлкен столда жаюлы жатқан карта
үстіне қолындағы ... қоя ... Ол ... ... жолықпақ ниетін сездім
де, қолымды кеудеме қойып қонақтарға тағзым еттім, ... ... ... ... ... шығып сәлемдескеннен кейін мені қолтығымнан алып дәлізге
беттеді. Ол кісі жардай денесімен қолтығымнан ұстаған ... өз ... ... ... қалпымда ары-бері бірге жүрдім. Бұл ... ... ... ... ... кезім болатын. Сондықтан Қаныш ағай
өз творчествома қоса одақта ... ... ... ... Сол ... бір
әңгімелер жайына каныкты. Мен ол кісінің денсаушылығына тілек ... ... анау ... ... тұрмадыңыз ғой!» деп күлдім, «Хаке»
деген ... тағы да ... ... ... болсаң кішік бол» дегенді біле
тұрып-ақ, өзімнің шынымен қысылып қалатынымды қайталап айттым. ... ... бұл жолы да ... солай еді» деген жоқ.
— Е, ол бар екен ғой, ендігі жолы есіміңізбен атау-
ға тырысайын,— дегенді ғана ... ... ... акт залынын алдындағы дәлізде үшінші
көрісуім бір сәттен аспаса да ... ... ... бір ... ... қорытындысын тосқан жұрт кенет ортадан жол
ашып, дәліздің үзына бойына екі ... түра ... ... ... жұрт ... мен де орын ... Алды-артына референттерін салып
Каныш ағай келеді екен. Академияның өз ... ... бас изеп ... ... да, мені ... ... әлде ... көзі түскен бетте:
— Оу, Хаке, сіз қайдан ... ... ... ұсына беріп менің
бар айтқаным: «Аға, бүл бар болғыр «Хакеңіз» кашып ... жер ... ... ... уәдесі есіне түскен болу керек:
Е, ол бар екен ғой, ендігі жолы ... ... ... ... кысты да ілгері жүріп кетті.
Ендігі жолы... Тағдыр мені табытының бас жағына тұрғызды. ... ... ол бір аса ауыр ... жүрегім жыласада, сол кұрметті
қарауылда ... ... ... ... ... Ұлы ... тас ... табынатын талай ұрпақ бәлкім көз алдыма елестеген де
болар. Ал, бірақ, тап бұлайша...
БАЛЛАДА
Басы бейые әлемнің жарығындай,
Қасиетін ... жан ... ... ... ... жаңғактай жарып ынғай.
Кен жазықта қыран мен киік елі
Оны туған, жан сүтін ... ... екі ... ... биік ... басын иетін құлаған құз,
Сары белде сарғайып сұлаған күз.
Ол қуанса, біз шалқып, оны бір сәт
Ренжітіп ... ... аяз, ... ... ... да ... ... күн көзі тұтылғанда,
Күліп жатып аяулым ұшып кетті.
Құдайлығын тіріде құндайды ... ... ... кім ... ... ... айналса,
Біздің ағай ұшып жүр Күнді айналып!..
Иә, тап бұлайша, аңыз-миф дегеніңіздің үстінен баса жаншып, ғарыштың
өзіне шырқап шыққан шындық-ты қиял ... та ... ... ... ... балладамды қағазға түсіргеннен кейінгі өзімше түйгенім: «Тірлігіңде
есіміңді біреу анайы, ... ... атай ... Ал, тірлігіңнен кейін
сол есіміңді ел қалай деп ... ... ... орналастырар?.. Соның соңына
бақ!..» дегендей бір іш байлам да болды ма деп те қаламын. Ал, ... ... ... «Сонау бойлық пен сонау кеңдік аралығында, Күннен
пәлендей қашықта Сәтбаев кетіп бара жатыр»,— дейтінін, ... ол ... жоқ. ... ... күнінде бұл қозғалыс та «Академия дәлізін
бойлап Сәтбаев келе жатты» ... ... ұғым ... Орта Азия ... ... ... ... мені
аспирантураға қалдырған болатын. Бір күні ғылыми жетекшім профессор А. ... мені ... алды ... Ал, ... (ол ... ... көбінесе осылай қысқартып айтушы еді),
сенің аспирантурада оқуың ... ... ... ... Геология
институтының директоры, әрі СССР Ғылым академиясы фи-лиалының бастығы болып
жуырда Сәтбаев бекіді. Ол ... ... ... көп ... ... Сәтбаевтың инициативасы бойынша Жезқазғанда үлкен комбинат
орнатылады және ... зор ... ... Оның үстіне
Қазақстанның жері ... ... ... әлі көп. ... сенің
сонда барып, ғылыми іздену ... ... ... ... ... Осыны калай көресің?—деп ғалым маған қарады. Біраз ойланып отырдым
да:
Александр Сергеевич, жарайды, ... ... ... сені ... ... ... деп отырған
жоқпын. Түсінсең, сені жігерлі, жас, сонымен бірге та-
лантты, болашағы зор зерттеуші ғалымның қарамағы-
на жіберейін деп отырмын. Сәтбаевтың ... ... ... көп, ... ... олар-
ды дұрыс бағалап, жуырда оған геология-минерология
ғылымының докторы деген атақ ... ... ... ... ... ... ... деп ұстазым
сөзін аяқтады.
1942 жылдың күз айларының бірі ... Мен ... ... жеттім.
Ауыр уақыт, Ұлы Отан соғысының катты жүріп жатқан кезі. Қолымда ... С. ... ... хаты бар, келіп бірінші рет Геологиялық ғылыми
институтының есігін ... ... ... ... ... ... ... толып отырған адамдар. Директордың жәрдемші-хатшысы, есік
алдында сәл ... ... ... ... ... ... кім керек еді?—деп сұрады.
— Мен Ташкенттен келіп ... ... ... ... ... ... кабинетке кіріп шыққаннан кейін:
— Сіз ертең сағат екіде келіңіз, ... ол ... ... ... Қазір күтіп отырған адамдар көп, алыс-
тан келген ... да бар, ... ... күні дәл ... екіде келсем, Қанекең орнында екен, кідіртпей
қабылдады. Мен есіктен кірер-кірместен-ақ орнынан ... қол ... ... ... ... ... не айтарымды білмей, сасып кал дым да, үнсіз-түнсіз
қолымдағы ... ... ... Окып шықты да, сынаған пішінмен, қабағының
астымен қарап:
... ауыр ... ... ... ... ... ... атақты ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаев
өмірдің барлық саласындағы жан-жақты білімімен ... ... ... ... бетінде жарық көрген алғашқы мақаласы қазақ әні туралы
екенін еске алудың өзі оның ... - ... ... ... ... күні ... қалын жұртшылыктың игілігіне айналып отыр.
Қазақ ССР Ғылым ... ... Қ. И. ... ... археологиялык экспедициясынын жұмысына жан-жақты көмек көрсетті.
Ұлы Отан ... ... ... ... ... бұл игілікті іс күні бүгін
де жемісті жүргізіліп жатыр. Осы ... ... ... ... ... ... өте ... көптеген жаналыктар сыйлады. Қазір республикамызда
арнаулы реставрациялық ұйымдар көптеп қүрылған, олардын міндеті — ... ... ... ... ... ... ... жөндеу. Қазақ ғалымының туған жердің тамаша тарихын ... ... ... осылайша жүзеге асып келеді.
К. И. Сәтбаев пен онын әріптестері тапқан тамаша кем орны — Жезқазған
мыс рудасы қоры ... ... ... орын алады. Бұл туралы ғалымнын өзі:
«...нақты мәліметтер... Жезқазған ауданын жер шарының ... ... сан ... ... ... ... зор көлемін бір орынға
жинақтаған бақытты ауданы деп санауға мүмкіндік ... деп ... Бұл ... осы ... ... мәдениетінің алуан түрлі
ескерткіштеріне де қатысты қолдана алар едік.
Қазақ ССР ... ... ... институтынын ғалымдары Күн
жүйесінің бір планетасына белгілі совет ғалымы, Лениндік және ... ... ... ... ... Сәтбаев есімін беру
жөнінде ұсыные ... еді. Бүл ... ... ... ... қолдап
бекітті.
Бұл планетаны 1979 жылы СССР Ғылым ... ... ... ... аға ... ... Н. Черных ашқан еді.
Планета Марс пен Юпитер аралығындағы «астероид белдеуіндө» ... ... ... түрі бұрышты, ойлы-қырлы келген. Түсі ... ... ... денесінің көлемі шағын. Диаметрі шамамен он бір
шақырымдай. болады. Күнді айналып шығу ... 3 жыл 4 ... ... ... ... ... сүйене отырып, жаңа
планетаның орбиталық элементтерін есептеп шығарды. Сөйтіп, оны ... ... ... енгізді. Сонымен енді, міне, ... ... ... ... ... Қ. ... атындағы планета
ұшып жүр.
Советтің геолог-ғалымы, академик К. И. Сотбаевтың зор еңбегін ескере
отырып және 1989 жылы оның ... 90 жыл ... ... ... ... ... Қазақ ССР Ғылым академиясының Ғалымдар үйінде академик Қ.
И. ... ... ... ашу ... ... ... таңдаулы ғылыми зерттеулер үшіи К. И. Сәтбаев атындагы екі сыйлық
белгілеу туралы республика Ғылым акаде-миясының ұсынысын қабылдауға ... ... беру ... Қазақ ССР Ғылым академиясыиың президиумына
беріледі.
К. И. ... ... 90 жыл ... ... ... ССР ... ... сессиясын өткізу ұйғарылды. Алматы қалалық атқару
комитетіне мүдделі министрліктермен және ведомстволармен бірлесе ... ... ... Қ. И. ... ... жасап, орнату
тапсырылды.
Оқудагы, ғылыми және коғамдық, кызметтегі табыстары үшін ... ... оқу ... ... үшін жыл ... ... Қ. И. ... атындағы үш стипендия белгілеу туралы Қазақ ССР
Жоғары және ... орта ... ... ... ... ССР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері ... ... мен ... ... академиясына 1989 жылға карай Қ.
И. Сәтбаев туралы ғылыми-көпшілік әдебиет, сондай-ақ оның ғылыми еңбектерін
басып шығару ... шешу ... ССР ... ... ... комитетіне Қ. И.
Сәтбаевтың туғанына 90 жыл толуына карай оның өмірі мен ... ... ... ... ... ... келе ... болсақ, ғалымнан қалған мұра өте бай және ол
мұраның педагогика саласында ... орны ... ... оның ... көп. Қазақ ССР Ғылым академиясының Қ.И.Сәтпаев атындағы Еңбек Қызыл ... ... ... ... ... және ... қабаттарында
орналасқан кітапханаға келушілер бір үзілмейді. Көзі тірісінде екі жүзден
астам ғылыми еңбек ... ұлы ... ... қоры ... және қоғамтану
ғылымдарының барлық саласын қамтығаны белгілі. Сонымен ... ... ... ... және ... Қ. ... тарту еткен
қолтаңбалары жазылған ғылыми, әдеби кітаптар да өз ... жеке ... ... М. ... С. ... Ғ. Мұстафин және Б.
Момышұлының шығармаларын да ... ... мен ... ... ... ... неміс, француз,
араб тілдеріне жіктелген. Онда қоғамдық, саяси, экология, кен металлургия,
медицина мен техника, педагогика ... ... ... ... пен көркемөнер саласындағы кітаптар да сан ... ... ... 1967, 1970 ... басылып шыққан Қ.Сәтпаевтың
таңдамалы еңбектерінің 5 томдығының материалдары өз ... ... ... қазақ және орыс тілдерінде жазған академик ... ... ... ... араб жазуымен шығып тұрған «Еңбекші қазақ»
(«Социалистік Қазақстан»), «Қызыл Қазақстан» («Қазақстан коммунисі»), «Жаңа
мектеп» («Қазақстан мектебі»), ... ... және ... ... ... мен ... жарық көрген мақалаларының фотокөшірмелері де
мұқият сақталған.
Қаныш ағаның қазақ тілі мен ... ... ... ... еді. «Ер ... эпосын студент кезінде, қазақ ... ... ... ... ... ... ... және кітап етіп
шығарғаны қандай ерлік. 1923 жылы ... ... ... ... атты ... ... ... әңгімесі өте құнды дүние. А.Затаевичке 1926 ... ... ... үшін 25 ... әнін өзі ... бергені де таңғажайып
өнер емес пе! Міне, сансыз қырлы ... ... ... ... ... ... осы мысалдар ғана танытар еді. Халқым, ұлтым – деп ... ... ... ... ұлы арманы орындалды. Ол – қазақ болып
туған ... ... ... асуы.
Байқап тұрсақ, Баянауылдың бұланынан, Ұлытаудың құланынан қазақтың
ұлағатты ұлы ғұламасы туды, туған жер мен ... ... ... ... ... Жігер мен ерлікке толы үндері әлемге жетті. Көз жұмып
дүниеден өткеннен кейін де ... ... ... ... даңқымен
арпалысса да, ол жер бетіндегі бел, белес асулардың бәрінен ... ... ... «Сәтбаев» атты жұлдыз болып жарқырап, ... елін ... ... бара жатыр. Ол – мәңгіліктің асуы.
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... 16 ... 1996 жыл, «Ұлы ... Қазақстан» газеті, 10 сәуір 2004 жыл, «Ұлылыққа тағзым»;
«Жас Алаш» газеті, 7 ... 1999 жыл, ... ... К. И. ... ... 1—5 т. Алматы, «Ғылым», 1967-1970.
Сатбаев К. И. Джезказганский ... ... н его ... М.— Л., ... 1932.
Большой Джезказган. СССР Ғылым акадсмиясының ғылыми сессиясының
баяндамалар мен ... ... ... ... ... ... мен металлогения. Біріккен ғылыми
сессияныц материалдары. Алматы, ... ... ... ... ... Центрального
Казахстана. Алматы, «Ғылым», 1968.
Наука ... ... ... ... ... ... наук ... ССР. Алматы, 1959.
Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабаршысы. 1949, № 4
Дневные записки путешествия капитана ... ... в ... ... 1771 год. Спб., 1772.
Академик Қ. И. Сатпаев. Естеліктер меи мақалалар жинағы. ... ... Л. 500 ... ... и ... Алматы, 1931.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Cәтбаев Қаныш Имантай-ұлы8 бет
Жануар қанындағы нысанды элементтердің циркадианды динамикасының ырғақтылығын зерттеу56 бет
Коллекторлық мұнай , газ және су қанығу қасиеттерінің геолого - өндірістік сипаттамалары19 бет
Мұнай өнімдері құрамындағы қанықпаған көмірсутектерді анықтау30 бет
Нәрестелер қанындағы тиреотропты гормонның мөлшерін иммунофлуориометриялық әдіс арқылы зерттеу33 бет
Нәрестелер қанындағы фенилаланиннің мөлшерін иммунометриялық әдіс арқылы зерттеу16 бет
Сәтбаев Қаныш5 бет
Сәтбаев Қаныш өмірбаяны8 бет
Химия сабағында қаныққан көмірсутектерді оқыту50 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь