1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. 1830.40 жылдардағы ұлт.азаттық қозғалыстарды басу саясаты
1.1. И. Тайманұлы, М. Өтемісұлы бастаған көтерілістерді басу саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2. К. Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық көтерілістің жеңілу себептері ... ..20

ІІ . тарау. 1850.70 жылдардағы ұлт.азаттық көтеріліс
2.1. Жанқожа мен Есет бастаған ұлт.азаттық көтерілістің ерекшеліктері ... 30
2.2.Маңғыстаудағы адайлар көтерілісінің тарихи маңызы ... ... ... ... ... ..42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі
Қазақстанда патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы халық наразылығының көрінісі ұлт-азаттық көтерілістердің тууы заңды құбылыс болатын. Бұл көтерілістердің жеткілікті ұйымдаспаған сипатта болуы, айқын бағдарламасының жоқтығы, қозғалысты өз мақсатына жеткізе алған жоқ. Бірақ олардың қазақ халқының тәуелсіздікке ұмтылу жолындағы азаттық идеясын шыңдауда үлкен әсері мен ықпалы болды.
Кеңестік тарихнамада Қазақстанды отарлау мәселесі Ресейге «қосылуы» тұрғысынан пайымдалды. Кейбір авторлар мәселенің экономикалық және саяси себептеріне мүлде тереңдеп бармай, оны тек ғана сырт жағынан қарап, қосылу кездейсоқтықтан болды деп санады. Кейбіреулері империялық идеяларды ашықтан-ашық уағыздап, қазақстарды «жабайылар» деп санады. Сөйтіп олардың сан ғасырлық созылған дербес және мәдени дамуын мүлде ескермеді.
КСРО ыдырағаннан империялық ойлауды жасырын жақтаушылар Ресей отаршыл, империялық держава болған жоқ дегеннен айнымай келеді.
Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алғаннан кейін зерттеушілер отандық тарихи проблемаларды идеологиялық өктемдіксіз зерттеуге мүмкіндік алды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
Қазақстанда патшалық Ресейге «өз еркімен қосылды» делініп келген Кеңестік концепцияның негізсіз екендігін атау.
- Патша өкіметінің қазақтардың азматтық қозғалыстарын аяусыз басу саясатын көрсету;
- Азаттық қозғалыстарын басуда «құйтырқы» немесе «алдау - арбау» саясатының болғандығына көз жеткізу;
- Патшалық Ресейдің империялық пиғылының Қазақстанда жүзеге асқандығын ұғыну;
- Отандық тарихымыздың бұрмаланған осынау кезеңінің тарихи шындығын ашуға қатысты зерттеулерді көрсету;
- Ж.Нұрмұхамедұлы Хиуа хандығының езісіне қарсы кейінен патша өкіметінің оқшау саясатына қарсы көтерілісінің ерекшеліктер мен нәтижесін көрсету;
- Есет Көтібарұлының 1856 жылға дейіні патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы және патша өкіметіне қызметке өткеннен кейінгі әрекеттері туралы мағлұматтарды талдау;
- Маңғыстаудағы адайлар көтерілісінің басты себептері мен ерекшеліктерін көрсету;
- Кенесары Қасымұлының ұлт азаттық көтерілісінің жеңілуінің себептерін талдау;
- Патша өкіметінің қазақтардың азаттық қоғалысын басуының нәтижесінде орнаған отарлау саясаттарының ерекшеліктерін көрсету.
Диплом жұмысының хронологиясы
Жұмыстың хронологиялық шеңбері 1840-1870 жылдар аралығын қамтиды. Аталмыш кезеңдегі қазақ ұлысының тарихы мәселелеріне орай жазылған еңбектерді ғылыми көзбен електен өткізу арқылы байыбына бару басты міндетіміз.
Дипломдық жұмыстың тарихнамасы
ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы Қазақстандағы азаттықт қозғалыстардың тарихнамасын үш кезеңге бөліп қарастырамыз. 1836-38 жылдардағы Бөкей Ордасында Исатай Таймановтың (Махамбет Өтемісұлы) басшылығымен көтерілісі туралы зертеулердің еңбегін атау. 1837-47 жылдары аралығында Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. 1856-57 жылдары Сырдария өңірі қазақтарының отаршылық езгіге қарсы Жанқожа Нұрмұхамедов бастаған көтерілісі болып, 1855-56 жылдардағы Есет Көтібаров басшылық еткен көтеріліс Батыс Қазақстан аумағын қамтыды. 1870 жылы патша өкіметінің отаршылық саясатына қарсы Маңғыстауда толқу болып өтті. Сол кезең әдебиеттерінде бұл оқиғалар тым жұтаң көрсетілген. Негізінен алғанда олар түрлі басылымдардағы үздік-үздік жарияланымдар. Барлық жарияланымдарда халық бұқарасының бой көрсетулері «Бүлік» деп түсіндірілді, ал көтерілістер басшыларының жеке басы автордың көзқарасына қарай түрліше сипаттама алды.
Е. Бекмаханов ХІХ ғасырдың бірінші жартысынд Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы еңбек жазды. Еңбектің басым бөлігі К. Қасымов басшылық еткен азаттық қозғалысына арналған. Мұнда көтерілістің қозғаушы күштері оның орта жүзде құлаш жаюы, Кенесарының қазақ мемлекеттігін нығайту жөніндегі іс-шаралары, Қоқанға қарсы күресі, оның бұл күреске қырғыздарды тартпақ болған әрекеттері, сондай-ақ Кенесары мен оның жақындарының қырғыздар комиссиясы қаза көрсетіп берді. Қорытындысы автор Қазақстандағы 20-40 жылдардағы оқиғаларды жинақтап олардың жалпы Орталық Азиядағы қазақ халқының содан кейінгі жасалған ықпалын анықтап берді. ХХ ғасырдың 50 жылдардың аяғы 60 жылдардың басында Кенесары Қасымовтың көтерілісне көзқарас түбегейлі теріс бағытта болды. Тұтас алғанда, көтеріліс феодалдық-монархиялық деп танылды, ал зерттеу авторы ұлтшыл деп айыпталып, қуғынға түсті.
С. Асфендияров, Е. Бекмаханов еңбектеріне жаңсақ берілген бағаны қайтадан ой елегінен өткізіп, олардың Қазақстандағы ұлттық қозғалыстарға арналған еңбектерін қайта шығару көзделді. 1992 жылы Ақтөбе қаласында ғылыми -теориялық конференция өткізіп, оның «ХҮІІ-ХХ ғасырдағы Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс, біртұтас тарихи үрдіс, проблемалар, ізденістер, шешімдер» деген материалдары жарық көрді.
Бұл жылдары жарық көрген империяның отаршылдық саясаты: орыстандыру, христиан дініне кіргізу, әскери және шаруалар арқылы жүзеге асты.
«Орта Азия шолу» беттерінде «Қазақтар және Пугачевтің көтерілісі» деген мақала жарияланды, бірқатар еңбектерде Е. Көтібаров пен Ж. Нұрмұхамедов (ХІХ ғ. 50 жж), Исатай Тайманов пен М. Өтемісов (1836-38 жж.) бастаған көтерілістер туралы айтылады.

Жұмыстың құрылымы
Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімінен тұрады. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мәселенің зерттеу деңгейі, жұмыстың мақсаты ммен міндеттері айқындалған.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.
1. А. Рязанов «Исатай Тайманұлы» А., 1996 ж. 26 б.
2. Бұл да сонда 29 б.
3. И. Кенжалиев «Тайманұлы Исатай» А., 1977 ж. 48 б.
4. Ф. А. Рязанов «Кенесары» тарихи очерк А., 1993 ж. 31-б.
5. Е. Б. Бекмаханов. «Қазақстан ХІХ-шы ғасырдың 20-40 жылдарында» А., 1994 ж. 45-б.
6. Д. Жамбылов «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс» Алматы., 2001 ж. 83-б.
7. Е. Ө. Пірімбетова «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы» (ХҮІІІ-ХХ ғасыр). А., 2001 ж. 18-б.
8. С. М. Мәшімбаев «Патшалық Ресейдің отарлау саясаты» А., 1994 ж. 77-б.
9. Бұл да сонда 78-б.
10. Д. Жамбылов «Тәуелсіздік және саяси сана» А., 1999 ж. 58-б.
11. «Есет Көтібаровтың 125 жылдығына арналған ғылыми теориялық мәслихат материалдары» Ақтөбе 1992 ж. 4-б.
12. С. Құрманалин «Түтін салығы. Есет Көтібарұлы бастаған көтерілістің себебі» Ізденіс 1991 ж. №1.
13. С. Т. Тілепов «Маңғыстау тарихының беттері» А., 1980 ж. 48-б.
14. М. С. Тұрсынова «ХІХ ғ. ІІ жартысындағы Маңғыстау қазақтары» А., 1977 ж. 36-б.
15. Е. Ө. Пірімбетова «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы» (ХҮІІІ-ХХ ғасыр). А., 2001 ж. 32-б.
16. «Қазақ совет энциклопедиясы» ІҮ т. А., 1974 ж.110-б.
17. Е. Б.Бекмаханов «Қазақстанның Ресейге қосылуы» А., 1962 ж. 66-б
18. М. Қойгелдиев «Ұлттық саяси элита» А., 2004 ж.21-б.
19. Бұл да сонда 23-б.
20. М. Қ. Қойгелдиев «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы» Астана 2007 4 томдық. 128-б.
21. Л. Юнусова «Орыс баспасөзі және ұлт-азаттық қозғалыстары ХҮІІІ-ХІХ ғғ» Қазақ тарихы 2004 ж. №1.2-б.
22. «Қазақстан тарихы очерктері» А., 1994 ж. 77-б.
23. Х. Маданов, Ч. Мусин «Ұлы дала тарихы» А., 1994 ж.
24. Ж. Қасымбаев «Кенесары хан» А., 1993 ж.
25. А.Кенесарыұлы «Кенесары және Сыздық сұлтандар» А., 1992 ж.
26. Е. Б. Бекмаханов «Кенесары ханның көтерілісі» А., 1992 ж.
27. Г. Смирнов «Сұлтан Кенесары және Сыдық» Хан Кенесары кітабында Самара 1992 ж.
28. Қ Ахметов «Кенесары хан Ұлытау өңірінде» Астана., 2002 ж.
29. Т. Ж. Шойынбаев «Жанқожа Нұрмұхамедов басшылығымен болған Сырдария қазақтарының көтерілісі» А., 1949 ж.
30. М. У. Шәлекенов «ХҮІІІ-ХХ ғасырдағы Арал өңірі халықтарының өзара қарым-қатынасы» А., 1995 ж.
31. «Қазақстанды патша отарлауы» А., 1995 ж.
32. «Қазақстан тарихы көне заманнан біздің күнімізге дейін» А., 1993 ж.
33. С. Құрманалин «Есет көтерілісінің басқа көтерілістермен сабақтастығы» Қазақ тарихы 2002 ж. №4.
34. Ө. Ахметов, М. Қазанов «Егеменді Қазақстан» 1992 ж. 9 мамыр.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.........................................3
І – тарау. 1830-40 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстарды басу саясаты
1.1. И. Тайманұлы, М. ... ... ... басу
саясаты
............................................................................
.........................................7
1.2. К. Қасымұлы ... ... ... ... – тарау. 1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс
2.1. Жанқожа мен Есет ... ... ... ... ... ... маңызы ………….……...42
Қорытынды...................................................................
.......................................51
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
............52
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі
Қазақстанда патша өкіметінің отарлау саясатына ... ... ... ... ... тууы ... болатын. Бұл көтерілістердің жеткілікті ... ... ... ... жоқтығы, қозғалысты өз мақсатына
жеткізе алған жоқ. ... ... ... халқының тәуелсіздікке
ұмтылу ... ... ... шыңдауда үлкен әсері мен ... ... ... ... ... ... ... пайымдалды. Кейбір авторлар мәселенің экономикалық
және саяси себептеріне мүлде ... ... оны тек ғана ... ... қосылу кездейсоқтықтан болды деп ... ... ... ... ... қазақстарды
«жабайылар» деп санады. ... ... сан ... ... ... ... ... мүлде ескермеді.
КСРО ыдырағаннан империялық ойлауды ... ... ... ... ... болған жоқ дегеннен айнымай келеді.
Қазақстан ... ... ... кейін зерттеушілер
отандық тарихи проблемаларды идеологиялық ... ... ... ... мен ... ... ... «өз еркімен қосылды» ... ... ... ... екендігін атау.
- Патша өкіметінің қазақтардың азматтық қозғалыстарын аяусыз
басу саясатын ... ... ... басуда «құйтырқы» немесе ... ... ... ... көз жеткізу;
- Патшалық Ресейдің империялық пиғылының Қазақстанда ... ... ... ... ... осынау кезеңінің тарихи
шындығын ашуға қатысты зерттеулерді ... ... Хиуа ... ... ... ... өкіметінің оқшау саясатына қарсы ... мен ... ... Есет ... 1856 жылға дейіні патша өкіметінің отарлау
саясатына ... және ... ... ... ... ... туралы мағлұматтарды ... ... ... ... ... себептері мен
ерекшеліктерін көрсету;
- Кенесары Қасымұлының ұлт азаттық көтерілісінің ... ... ... ... ... азаттық қоғалысын ... ... ... ... ... ... ... хронологиялық шеңбері 1840-1870 жылдар ... ... ... қазақ ұлысының тарихы мәселелеріне орай
жазылған ... ... ... ... ... арқылы байыбына
бару басты ... ... ... ... ... азаттықт қозғалыстардың
тарихнамасын үш кезеңге бөліп қарастырамыз. 1836-38 ... ... ... Таймановтың (Махамбет Өтемісұлы) ... ... ... ... ... 1837-47 жылдары
аралығында Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... Сырдария өңірі қазақтарының отаршылық езгіге қарсы ... ... ... ... 1855-56 жылдардағы Есет
Көтібаров басшылық еткен көтеріліс ... ... ... ... жылы ... өкіметінің отаршылық саясатына қарсы ... ... ... Сол ... ... бұл ... тым жұтаң
көрсетілген. Негізінен алғанда олар ... ... ... ... ... ... ... бой
көрсетулері «Бүлік» деп ... ал ... ... басы ... ... қарай түрліше сипаттама алды.
Е. Бекмаханов ХІХ ғасырдың бірінші ... ... ... туралы еңбек жазды. Еңбектің ... К. ... ... ... ... ... арналған. Мұнда
көтерілістің қозғаушы күштері оның орта ... ... ... ... ... ... ... іс-шаралары,
Қоқанға қарсы күресі, оның бұл күреске қырғыздарды тартпақ ... ... ... мен оның ... қырғыздар
комиссиясы қаза көрсетіп берді. Қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... жалпы Орталық Азиядағы
қазақ халқының содан кейінгі ... ... ... ... ... 50 ... аяғы 60 жылдардың басында Кенесары Қасымовтың
көтерілісне көзқарас ... ... ... ... ... ... ... деп танылды, ал ... ... деп ... ... ... Асфендияров, Е. Бекмаханов еңбектеріне жаңсақ берілген
бағаны ... ой ... ... олардың Қазақстандағы ұлттық
қозғалыстарға арналған еңбектерін қайта шығару ... 1992 ... ... ... -теориялық конференция өткізіп, оның «ХҮІІ-
ХХ ... ... ... ... ... тарихи
үрдіс, проблемалар, ізденістер, шешімдер» деген материалдары ... ... ... ... ... ... ... христиан дініне кіргізу, әскери және ... ... ... Азия ... ... ... және Пугачевтің
көтерілісі» деген мақала ... ... ... ... пен Ж. ... (ХІХ ғ. 50 жж), Исатай Тайманов пен М.
Өтемісов (1836-38 жж.) ... ... ... ... құрылымы
Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытынды ... ... мен ... ... ... Кіріспеде
тақырыптың өзектілігі, мәселенің ... ... ... ... ... айқындалған.
І – ТАРАУ. 1830-40 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫ БАСУ ... И. ... М. ... ... ... ... ... 30-шы жылдарында Ордада ... ... мен ... ... ... ... әлеуметтік
және экономикалық қарама-қайшылық жаңа ... ... ... ... бұл ... сипаты жағынан бұрынғы хандық
үкімет үшін өзара жауласқан, ... ... ... мүлдем
өзгеше еді.
Осынау көтерілісті ... ... ... ... халықтың
өкілдері болғандықтан, хандық биліктен үміткер адамдар арасындағы
өзара ... ... ... ... ... бір жағын халықтық
партия ұсынған ... ... орыс ... ... ... ... ... тіпті де ұлттық автономия үшін
күресу мақсатын ... жоқ, ... ... езілген халық
бұқарасының билеуші-сұлтандар мен ... ... ... ... Өзінің ... ... ... жағынан бұл көтеріліс
мүлдем жаңаша серпінге ие ... ... ... ... ... болғанына қарамастан, рулық ... ... ... ... ешқашан байқалған жоқ-ты.
Сырым батыр көтерілісінен бастап, ... ... ... ... де тек қана жай ... ... ... ...... да ... белгілі. Бұл ... ... ... ... және ... да ... еді. Қарапайым халықтың табы ... ... ... ... ... қарсы тұрған жоқ, бірде-
бір «ақсүйек» өкілдері де Исатай жағына ... жоқ. ... ... кезіндегі батырдың бүкіл өткір ... осы ... ... және ... ханның тура өзіне бағытталды.
1836 жылы басталған осынау ... ... ... ... ... орыс қағаздарына жазылғандай, Исатай
Тайманов пен ... ... ... жазған) Өтемісов болды.
Батырдың ... де ... ... ... ... шыққан және екеуі
де старшын деп саналған.
Исатай өз туыстары ішінде ... ... ... ерте ... да, Бөкей хан оны 1812 жылы әлгі ... ... ... ... ... бұл ... Орынбор Шекара
комиссиясы бекітіп, 1814 ... 25 ... ... ... старшын
деп жазылған Жарғы мен ... ... ... ... ... ... өз туыстары
арасында үлкен беделге ие ... ... ... дәрежеде ықпалы
жүрды. Көтеріліс жеңілген соң орыс ... ... қоса ... ... жеке ... ... қағаздан көрінгеніндей, ол кезінде
орыс ... мен ... ... ... ... орындаған
болып шықты.
1818 жылы Ордада халық толқыны болғаны бізге бұрыннан ... ... ... батырдың қандай көзқараста болғанын архив құжаттары
бойынша айыру қиынға ... ... орал ... Бородиннің 1819
жылғы 14 қазандағы хаты сақталған екен, сонда ол ... ... ... ... халыққа ықпал етуін сұрап ... әлгі ... ... ордашыларды иландыруды өтінемін:
мырзамыз Бөкейге Астрахань губерниясынан жер ... ... ... өз ... ... қою ... көздеп отырған жоқ. Егер ... ... ... ... ... болса, өкімет тағайындаған
жарлыққа қарсы шығып, бойсынбай ... ... ... талап тілегіне бағыштауға әзір отыр» деген [1]
Өзінен-өзі түсінікті, Әскери ... ... ... жүрмейтін
адамға мұндай хатты жазбаған да болар еді.
Жәңгірді хандыққа ... ... ... оның ... ... ... бір ... мысалы, Жәңгір ханның 1826 ... ... ... ... ... ... бұл жарлығында хан
Исатайға өзінің Бұхар елшілігі ... ... ... тапсырған,
елші онымен бірге Бөкей Ордасы арқылы Астраханьға ... ... ... ... ... ... қамалында жолығыс ып, оған
достық ілтипат пен ... ... ... ... ... барлық
уақытта қасынан қалмай алып жүрген. Бұл ... бәрі ... үй ... ... ... оның үкіметке және ханға
көрсеткен тгі қызметтерінің өзге деректері ... ... ... ... ... Исатай да сауатсыз болған,
сондықтан да ол өзінің қызмет бабы ... ... ... ... тұстағы сауаттылық хан мен сұлтандардың іс ... ... ... үлкен жеңілдік келтірді. Сол себепті ... қана орыс ... мен ... ... көрнекті адамдар
арасындағы арнайы жазысқан ... ... ... ... ... ... ... растайтын
қандайда бір қағаздарды сирек ... ... ... ... ... ... ... 1828 жылы Ұялы
учаскесінде ... Орда ... ... ... қатысқан,
мұнда Жәңгір хан мен ... ... ... ... Генс
те болған. Осында Исатай өзге ... ... ... ... жөнінде өзінің жазбалы ... ... оған ... ... ... Ордадағы әрқилы істерге араласуы осы ... ... ғана ... ... ... біз тек қана
архив материалдарында ... ... ... ... де, ... де ауыр мінезді, әрі еш ... ... ... ... бар ... Исатайдың қызмет
мансабы әрқашан түзу ... ... ... Ол ... ... ... ... жоқ. Себебі Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... ... жоғалту ниетінен,
тегінде аулақ емес-ті. Шамасы, олардың ... ... ... де ... ... және мұндай жағдайда олар сол ... ... ... ... сай ... бықсық өсек аяңнан
да тіпті арам ... ... да ... ... ... ... ... іс басталған кезде, Жәңгір ... ... 13 ... ... ... губернаторы генерал
Перовскийге жазған хатында: «Исатай ... ... ... ... ... жоқ» деп ... ... мәліметтен көрінгеніндей, ... ... ... ... ... ... Исатай «Өтеміс
Құлманиязовтың үйін ... ... ... Орынбор ... ... ... ... Осы іс ... ... ұзақ уақыт ... ... ... ... ... 30 мың сом ақша ... ... алған. Өтемістің қандай
адам екені және оның үйін ... ... ... жүргізілгені
ханның берген мәлімдемесінде айтылмаған. ... ... ... ... жай ғана ... деп шамалауға да болар еді.
Әрине, мұндай іс орыс заңы ... ... ... ... ретінде
жазаланып келді. Ал, ОРданың әдет-ғұрпы ... ... ... тек қана шығынға ұшыраған жақтың өз кегін ... бар деп ... ... ... ... ... ... руының Бессары
бөлімінен шыққан Нысан Уталилов ... ... ... ... 1823 жылы ... ... екінші рет тұтқындады. Сөйтіп
оны Каспий линиясы ... ... Дон ... ... арқылы
Орынбор қаласына аттандырған болатын. Бірақ ... ... ... шығып, қашып құтылып, елге ... ... да ... ... ... ... қызметін қайтадан жалғастырады.
Сірә, кісі өлтіргені жөніндегі Исатайға ... айып ... ... ... ол ... келгеннен кейін өзінің
старшындық ... қала ... еді ғой. Егер оған ... ... ... онда ол ... мен Архангельск губерниясының
біріне айдалған ... еді. ... өзі 1836 ... ... ... ... өз ... аяқталғанын» айтқан.
Исатай батыр өз ... ... ... іс ... ... ... да старшындық қызметін атқара берді және
Ордада үлкен құрметпен, ... ие ... ... ... ... ... ... орыс үкіметінің
көзінше өз ... ... ... ... әрекетін саяси
күрестің таза тәсілі емес, ... үшін ... ... ... ... ... бейнелеуге тырысқанынан басқа түкте емес
деп ұйғаруға әбден ... ... ... ... ... ... тиісті қонысқа
да қожалық ... оны ... хан 1812 жылы 12 ... ... ... болатын, соның көшірмесін толық келтіреміз:
«Маған бағынышты ... ... ... ... ... ... хатымды беремін: сол үшін оған қарасты қазақтарға ... ...... пен ... ... ... арасынан
қысқы қоныс алуларына рұқсат етемін. Ол ... ... ... ... ... ... өзі үшін де және ... қарасты
қазақтар үшін де жақсы қоныс табатын болады. Ал ... ... ... да ... ... ... мен еркіне
қалдырамын».
Исатай мен оған бағынышты ... ... ... ... ... 1826 жылы тамыз айында ... хан да ... Ол бұл ... Таймановқа жыл сайын қыстап келген жерлерінде ... және ... ... ... Құйған-Арал, Қара-Қамыс деп
аталатын тұстағы жем-шөпті пайдалануға ... ... - деп ... жылы ... хан ... ... ... жерлерге ерекше
жоспарлы қосымшасымен, сірә жер өлшегіштер жасаған болу ... ... ... Бұл ... тоғайлы сай-саланың ... ... да ... ... ... әрі қоңыр бояумен
ала-құла етіп боялған ... ... ғана ... Схеманың орта
тұсына Мақтуба тауы ... де, ... ... ... ... үй, Қара-Қойлы, Өтепберген, Байбота, Құдық шағлы, Қазан-
Түпқараған, ... ... ... ... Ақ-Бабыр, Жалқұм орналастырылған.
Жоспарға Жәңгір ханның қойы ... ... ... «Осы ... ... ... ... үшін старшын
Исатай Таймановқа және оның ... ... ... ... ... пайдалануына рұқсат етемін. Жәңгір хан, ... ... ... жер ... ... ... хан ... батырды
ренжіткен жоқ. 1834 жылы ол Исатаймен өзінің қайын атасы Қарауыл қожаның
арасында ... ... ... ... ... ... жер
бөліп, оларды айрықша жоспарға енгізуге бұйрық берді. Бірақ, дей ... бұл ... да ... ... арасындағы қақтығстың бетін қайтара
алмады. Өйткені Исатай батыр тек ... өз ... үшін ғана ... ... ... ... үшін ... шықты.
Исатай Таймановтың кнзінде басынан өткерген азабы – түрмеге қамалуы
барлық күрескерлер үшін де шарасыз бір мектептей боп ... ... ... барлық тамаша қайраткерлері өздерінің ... ... ... Барлық даңқты деген орыс бүлікшілері де сондай-ақ қазақ
көтерілісшілері: ... ... пен ... ... те, ... ... да осынау жолдан өтті.
Қырандай қалықтаған қазақ даласының еркін ұлдары үшін ... ... ауыр азап ... жоқ! Көпшілігі орыс түрмелерінде жан
тапсырды, тап-тар торға қамалған еріксіз құстардай, ... ... ... ... сол ... ... ... түрмесі болғандығын Исатай
өзінің жеке тәжірибесінен байқап білді. Ол түрмедегі өз ... ... ... ... ... ... түрмасінен шыққанда орыс
үкіметі туралы жақсы ойда ... ... ... оған ... ашу мен ... жүрегінің терең түкпіріне қанша сақтағанымен, уақыты ... ... ... жарып шықты!
Исатай батырдың тамаша серігі Өтемістің ұлы Махамбет ... Ол ... ... деп ... ... ... 8 қарашада орыс тергеушісіне ... ... ... хан мені старшын етіп тағайындады, оны растайтын ... 9 ... ... ... № 572 ... ашық ... бар. Бірақ Шекара
комиссиясы, қандай себеппен болса да, мені бұл атаққа ... ... ... татарша да, орысша да өте сауатты болған көрінеді.
Бұл сол кездің қарапайым қазағы үшін аса сирек кездесетін ... еді. ... ... оны өз ... көз ... тым ... –ақ жіберді.
Махамбеттің қайда жүріп сауат ашқаны ... ... ... ол ... ... ... Хиуада болғанда үйрендіме, бәлкім Бұқараға
барғанда үйренген шығар. Ол тамаша ... әрі ... ... ... ... ... бір кезде ханның Ставкасында тұрып, оның сарай
ақыны болыпты дейтін де сөз бар. Қалай ... де ақын хан ... ... ... ақыр ... ол қандай себеппен болса да
ханнан ... ... ... хан мұны 1837 жылы 13 ... Орынбор
губернаторына жазған хатында растап, Махамбеттің бір кезде өз ұлымен
бірге ... ... ... ең ... әрі ең ... сыбайласы және
осынау бүлікке дем берушісі қазақ Махамбет ... ... ... - деп ... хан. – Ол Орынборда менің жас ұлым Зұлқарнаймен бірге
тұрғанды. Бірақ мен оны ... адам ... қуып ... мен ... өшпенді жауы Қарауыл қожа ... ... ... адал ... адам ... Орал ... арқылы Хиуадан
шыққан контрабанданы өткізгені үшін айыпталып, Қалмақ қамалында тұтқанға
алынды» -деп хабарлаған. Ал Махамбетте мұны ... ... 1836 ... ... ... ... «Осыдан 6-7 жыл бұрын орыс үкіметі ұстап
алып, Орал линиясы арқылы жасырын өткені үшін айыптап, ... екі ... ... түрмесіне отырып шықтым» деген. Сол кезде яғни ... оба ... ... түрмеден қашып шығып, Махамбет қырға келіп
жасырынған. Бұл да ... ... ... орыс үстемдігіне қарсы
жеккөрінішке толы ... ... ... ... ... екі батырды
бұрынғыдан да гөрі ... ... анқ. ... да, қызу қанды әрі
ақын, әрі ... ... ... ... да парасатты, қандай да бір
істе болмасын шешімді қадам ... ... ... ... ... алатын ақылды ағасы Исатай батырға ұқсап бақты.
Махамбет көтерілісті шын ниетімен ... ... да ... да
сауаты болғандықтан ол Исатай мен халықтың атынан Жәңгір ханға және орыс
үкіметіне Орда ... ... ... таратты. Махамбет ауылдарды
аралап,бұқараны үгіттеп, Жәңгір ... ... ... ... Тіпті ағасы
Исатайды батыл да шешуші күрес жолына шығуға ... ... ... ... Махамбет Өтемісов болды.
Исатай Жәңгір ханнан әділдікпен жәбір көрген қазақтар үшін қорғаныш
табамын деп үгітпен оның жеке ... ... тым ұзақ ... ... ... ... назарын Бөкей Ордасындағы бір жүйеге
түспеген ішкі ... ... ... - әзірге бірі-бірінен ... ... пен ... тек күш ... ... ... ... ғана
жетуге болады деген ой санаға сіңбей тұрғанда, - адал да әділ ... ... бұл ... ... жоспары болғаны туралы
нақтылы дерек кездестірмедік. Дегенмен екі тобы да ел аралап ... ... ... деген пікір бар.Өйткені Қайпқали 2000 адаммен Ойыл
өзеніндегі қиылдың сағасындағы Тесік –тамға кетеді де ... 500 ... ... ... ... Баймағамбет әскері тұрған жаққа қарай
кеткен Исатайдың Қожахмет ... ... ... тобы ... ... екі ... тұтқындап, ал Қожахмет сұлтан
Сүгәлинді найзамен ... ... есі ... ... ... Бұларды көріп Гекенің адамдары абыржи бастайды.
Ақбұлақ деген шағын өзен солтүстік батыста Жосалы жотасынан ... ... ... ... қарағанды өзеніне құяды. Ал соңғысы ... ... ... ... ... ... Қиыл ... құяды. Қиылдың
бұл тұсының арнасы терең, аңғары кең, жары биік ... ... оң ... болғанымен алыстан биіктей береді. Соның бірі, Қарағанды өзенінің
оң жағындағы Шаһитсайы, Исатай қаза болды деп жүрген жер осы. ... ... аңыз ... деректері Исатайдың соңғы соғысы осы өңірде болғанын
дәлелдейді.
Бірақ ... ... ... өз командасымен өзеннен
өтіп, зеңбірек атып, қарсы жүреді. ... ... кері ... ... шабуылдай түсіп, көтерілісшілер шегініп, сытылып
кететін болған соң, сұлтан қулыққа ... ... ... ұмтылады да
көтерілісшілер қарсылық білдірген кезде кері қашады. Бұл уақытта полковник
Геке екі ... сай, ... ... ... ... екі
қанатынан соғуға жібереді де зеңбіректерді ... ... ... ... ... ... жасап және жақыннан ... ... ... оғы ... ... қалың шоғырына түседі. 70-80
көтерілісшілер өледі. Амалсыз шегінуге тура келеді. Қазақ-орыстар мен
Баймағамбет көтерілісшілерді ... ... 15 ... қуады. Исатай өз
адамдарының ең артында, кейін қалғандарын қызғыштай қорып, садақпен атып,
найзамен ... келе ... ... Баймағамбет адамдары мен Балта
опасыздық көрсетумен жирен атты Исатайды танып, оған оқ ... ... киіп ... ... мылтық оғы дарымайды. Ал ат пен қуып кете ... ыза ... ... ... ... ... ... жата қалып, Исатайдың
жирен атына оқ атып, жаралайды. Аты жаралы болған батырға көмекке ... Үбі ... ... ... ... Бірақ Исатай көнбей «Ат артына
мінгесіп елге күлкі болғанымнан ... ... одан да ... ... қашып құтылыңдар» - деп оларды ілгері ... ... ... ... біраз соғысады, бірақ жаудың басым күші
бұларды киіп кетіп, ығыстырып, Исатайды оңашалайды.
Бердібек Түсекенұлының айтылмыш поэмасында Махамбет Үбі, ... ... үш рет ... ... ... дұшпандарын бірталай
ығыстырады. Бірақ жаралы жирен ат жүруден қалады. Сөйткенше, тағы көп ... ... ... ... шебімен соғысысады. Махамбет батырдың
баласын қорғаймын деп ... ... Көп ... ... үш адам ... қуып ... біреуі найзамен қағып, оны атынан
құлатады. ... ... ... ... ... ... үш ... Бұларға казак-орыстар келеді. Исатай олармен де алысып ... ... ... ... артынан келіп батырдың қылышын қолынан қағып
түсіреді де, Табын руынан Сәтбай ... ... ... ... жабылып
оның қолын артына қайырып ұстап тұрады. Сол уақытта ... ... да ... басы үшін ... 500 сом ... ... іші ... де,
біреуі аттан түсе сала тұтқындаулы батырдың кеудесіне мылтығын тіреп ... ... ... Иван ... ... ... ... өлген кісінің
басын шауып түсіреді. Сөйтіп, есіл ер қанышерлердің қолынан ұлы күресте
қаһармандықпен қазақ ... ... ... ... ... ... Геке, рапортының аяғында «Исатай ақырында өз ... ... - деп оның ... ... ... ... ... қорғаймын деп өжеттікпен қаза болуына дұшпандары да ... ... ... ... ... ... ... руының старшыны Ақтай Мұнаев дегеннің 35 жылқысын қуып кетіп,
топайлы ... ... де, ... ... ... паналайды.
Жәңгірханның хабары тиген ойда ақ әскери губернатор 1841 ... ... Орал ... ... ... іздеп табуды міндеттейді,
мұндай жарлық сұлтан Баймағамбет ... да ... Ол ... үшін Төменгі Орал линиясына Асфендияр Сүйеуғалинмен Мұхамбетқали
Таукинді жұмсайды. Бұлар әлгі ... ... ... ... ... Махамбетті ешқайдан таба алмайды.
Осы жылдың 4 наурызы күні ... ... ... ... пен Жемнің шекарасына жақын жерде, теңізге таяу тұстағы ... жүр» деп ... Мұны ... ... Орал ... ... ауылдарға офицер бастаған 40 казак-орысты аттандырады. ... ... ... бірі – Дәду мен ... ... ... да ... үйді қоршап алып, оны ұстаудың шарасын қолданады.
Махамбеттің ... қару ... ол ... түскісі келмейді.
Сол сәтте сыртта тұрғандар үйге лап қояды. Бірінші болып ... ... пен ... ... және ... Махамбетке жармаса
кетеді.Пышақпен қорғанған батыр ә дегенде-ақ ... ... ... Бірақ көптің аты – көп емес пе, ... ... ... ... ... да өзін ... ... қылмыскер атанған, «бүлікші» Таймановтың тайынбас серігі
Махамбет Өтемісов осылай тұтқындалып, Орынборға жеткізіледі де, әскери дала
сотына тартылады.
Махамбет ұсталынған ... ... ... ... де Орынбор
қаласына әкелінеді. Жауап алу ... олар ... кім ... ... әрі ақын деп ... ... ... дегенсоң
әскери губернатордың бұйрығымен босатылып, ауылдарына қатарылады.
1941 жылдың 17 наурызы күні Махамбет Өтемісов ... ... ... қағазда оның сырт белгілерін былайша сипаттаған: «Жасы-
37, бойы 2 кез, төбесінде ғана шашы бар, қасы мен мұрты, сақалы ... ... ... қараторы, көзі көкшілдеу».
Орынбор әскери губернаторының Шекара бөлімі бойынша 1841 жылғы №355
санды «Ішкі ... ... ... оның сенімді мекемесіне Махамбет
Өтемісовтың өз шайқасымен келгендігі ... ... ... біз осы
мәліметтің барлығын да содан алдық, мынадай анықтама бар: «Бүлікші Исатай
Таймановтың ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Оның жолдастары старшындар Уса ... ... ... ... Смайыл Қаштыбаев, Еділбек Сәрсенбин және ... 1838 ... ... ... ісі 1841 ... 31 ... тергеу ісімен қоса
Орынбор Жеке корпусының әскери сот ... ... ... ... соңын сол жерден іздеу керек».
М. тынышбаевтың ... ... ... ... кітабының
73 беттегі 7 ескертпесінде: «М. Өтемісовты 1845 жылы сол ... ... ... бөлімінің билеуші сұлтаны Баймағамбет ... ... ... деген сөйлем бар.
Құрметті авторымыздың бұл мәліметті қайдан алғанын біз білмейміз.
Бәлкім туысқандарының ... ... ... алайда ондай
әңгімелер көбінесе архив деректерімен сәйкес келе бермейді. ... ... ... тек ... егер де ... Өтемісов Орынбор үрмесінен ебін тауып
қашып шыққан ... ғана ... ғой. ... ... ... да қайсыбір
қазақтар, мәселен Қайыпқали Есімов секілді адамдардың ... ... ... ... ... Егер ... қашып шығудың ... ... оны да ... мен ... ... ... ... сосын басыбайлы жұмысқа айдауы әбден ықтимал еді ғой.
Орынбор Жеке ... қоры ... ... ... ... ... Махамбеттің ісі бойынша соттың шешімін табудың үміті ... ... К. ... ... ... ... жеңілу себептері.
ХІХ ғасырдың 30 жылдарының аяғында Ресей ... ... ... ... ішке ... ... ... қазақтардың отарлық
саясатқа ... ... ... ... Отарлық саясат тек Кіші ... емес Орта жүз ... да ... ... ... Орта жүзде
ұлт-азаттық қозғалысты 1837 жылы ... ... ... ... бастады.
Кенесары Торғай мен Ырғыздан Сырдария маңына кетер кезде, ол үшін
біршама ... ... ... мен ... ... 1842 жылы басталған соғыс бәсеңдеместен 1844
жылға дейін созылған. Екі жақта ... ... Сол ... Хиуада тұрған
ростовтық екі гильдиядағы көпес Пичугин былай деп әңгімелейді: «Бұл ... екі ... ... ... ... күшін, қаржысын әбден
әлсіретті және соғысты ... да ... ... ... ... тым ... оған біздің саудагерлер куә: хан өзінің экспедициясын
Мерв ... ... ... ... бай ... ... де әскерге тарату үшін күшпен, зорлап көп мөлшерде ақша
жинады. Сондықтан халық оған тым наразы,эмир өз ... ел ... ... кіре ме деп ... ... ... ... көптеген көрсетулеріне қарағанда,
ұзаққа созылған соғыстан Бұқар да дәл осындай күйге түскенін аңғарасың.
Бұқар мен Хиуа арасында уақытша бітім 1845 жылы ... ғана ... ... ... жыл бойы ... ... ... ұшыраған Қоқан
хандығының да күйі жоқтын.
Ұзаққа созылған өзара соғыстан едәуір әлсіреген Орта Азия ... ... үшін ... тым ... емес еді . ... жау бұрынғыша
Қоқан хандығы болған. Қоқанға көмектескен Хиуа мен қатынасты бұзуға тура
келетініне Кенесарының көзі ... мен ... ... ... 1844 ... ... ... хиуа ханы
оның Қоқан мен Ташкентті иеленбек ойынан бас тартуын талап етті. Сондықтан
Кенесары әлбетте ... ... ... бастады. Бұқар эмирі достық
белгісі ретінде Кенесарыға «күміс сауыт пен алтын қылыш сыйға ... ... жылы ... ханы ... оның ... ... кафтан тіккізу үшін
екі орам жібек жібергенді. Оны қырғыздар қаттау дейді. ... ... ... ... кеспейтін, найза кірмейтін көрінеді».
Кенесары үшін Сырдария маңында ыңғайлы жағдай ... ол Хиуа мен және ... бір ... ... бел байлай
алмады.
Хиуаға қарсы күресті ... ... ... ... ... Хиуа әскерлерімен күресіне қарулы көмек берумен шектеді.
Жанқожаның өзі Кенесарыдан жиі ... ... ... ... туысы -
Кіші Борсық маңында көшіп- қонған шекті руының биі ... ... ... оның ... ... ... төндіріп отырған
Хиуалықтарға қарсы күресу үшін қарулы ... ... ... ... негізгі күштерін Қоқанға қарсы жұмсады.
Кенесарының Қоқанмен күресінің мақсаты Сарыарқадан өзіне ілескен
ауылдар үшін ... ... ... ... еді. Айта ... ... ... аудару бағытын дұрыс табуы. Осы аймақ Кіші және ... ... ... және ¥лы жүз ... да ... ... Екінші
жағынан, бұл жерге патша өкіметі әзірше билік жүргізе қоймаған еді. ... ... ... ... ... ... күресін бастай отырып, Жанқожа
Нұрмұхаммедовтен көмек сұрады. ... оған ... деп ... ... ... біздің қазақтарға тыныштық бермеуде: тонауда, өлтіруде,
қоқандық бастықтар сіздің ағаңыз Сарман биді ... ... ... егер Сіз ... онда мен Ұлы және Орта ... ... ... қаласына келемін, ал Сіз Кіші ... ... ... ... үшін ... ... ... көмектесуге қуана келісті. Ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... Созақ
қамалдарын қоршауға алды.
Орынбор Шекара Комиссиясының төрағасы ... ... ... сүйене отырып жазған хабарламасында былай депті:
Кенесары «Сырдарияға, Қоқан ... ... ... ... ... де ... ... 700 адамды өз жағына шығарып алды, сөйтіп,
олармен қосқанда 1000 қырғыз ... ... ... үш ... ... ... Шөмекей, Керей, Шекті, Алтын және Әлім руларының
қазақтарына сөз ... Оның бұл ... жұрт ... ... ... Олар ... ... екендіктерін білдірді. Аталған рулардың қазақтары дереу ерікті
жасақтар құрып, оларды Кенесарыға аттандырды. Оның ... ... ... ... ... Байтоқваны, Дариан Самырақов және Қараш Бұғалақов, Керей
руынан - ... би мен ... ... ... ... ... ... ¥шыр
Садырбек, Алтын руынан Көшкенбай Мажағүлов және Әлім руынан Жанқожа келіп
қосылды. «Жоғарыда есімдері аталған батырлардың бәрі көп ... ... ... ... ... ... қонысында Кенесары қиын жағдайға тап болды. Осы кезеңдегі
Ұлы жүздегі саяси өмірді анықтайтын негізгі ... ... ... орыс ... ... еді. 1824 ... өзінде-ақ Ұлы жүздің
Сүйік Абылайханов бастаған ... бір ... орыс ... ... ... XIX ғ. 30 жылдарына дейін патшалы Ресей бірқатар
жағдайларға байланысты, Ұлы жүзде де, сондай-ақ Алатау қырғыздары ... ... ... ісін ... ... еді. Бұған себеп Ресейдің Орта Азия
хандықтарымен, ең бастысы Қытаймен өз қатынасын бұзғысы келмеген . ... ... ... ... сөз ... Қытай ықпалында болған. Сол кезде патша
әскерлерінің Қытайлықтармен қандай да болсын ... ... ... әсер етер еді, бұл ... орыс ... өте жоғары бағалайтын.
Любимовтың мәліметіне қарағанда, Кяхты саудасы орыс көпестеріне жыл сайын
15 ... сом ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз қазақтарын көтере ме деп қорыққан.
Генерал-майор Вишневскийдің ... ... ... ... ... ... ... Вишневский Батыс Сібір генерал-
губернаторына: «бүлікші сұлтан Кеңесарыны қырғыздар сеніміне ие болғызбауға
және оны ... қоса сол ... ... ал мүмкіндік бола қалса,
оның өзін ұстауға қолымнан келетін шаралардың бәрін қолданамын»- деп уәде
берді.
Ұлы жүздің ... өз ... ... ... ... және ... қарсы бірігіп күресуге дайын екендігі ... ... ... ... келген Кенесары мен оның жақтастарына халық
тыныштығын бұзушы ретінде қарап, оны өзіміздің дұшпанымыз деп ... ... да, ... да ... мекенімізде болмауы үшін
онымен ешқандай мәмлеге келмейміз.Егер де ... ... ... алыстап
кеткеннің өзінде, оның орта орданың, әсіресе жақын маңдағы округтердің
қырғыздарына қарсы қимылы ... ести ... ... байқасақ, онда
бүлікшінің айуандық қастандығын болдырмау үшін өздеріңізге дереу хабарлауға
уәде береміз».
Қоқанның билеп-төстеуіне қарсы бірлесіп ... ... ... Кенесарының үндеу тастағаны туралы өзінің ... ... ... айтады. Ол былай деп жазады: «Қазақ ханы Кенесары
Ормонға өзінің ... ... ... ... ... ... ... үшін
қырғыз, қазақ болып күш қосуды өтінді»[5].
Кенесары сонымен бірге, Ұлы ... ... ... ... да ... ... ... деп ойлады.
Шынында, Ұлы жүздің біршама бөлігінің ... ... ... ... елеулі күш - 20 мың адамдық әскер жасақтай алды. Шу өзені
бойына ол енді қамал сала ... ... ... ... ... ... қалады.
Қырғыздармен қатынасын шиеленістірмеу үшін Кенесары өзінің ... ... ... ... ... би бастаған 200 жігітті 1846 жылы
тұтқыннан босатты.\20\
1846 ... орта ... ... біршама тыныштық орнады да екі ... ... ... және ... ... жасасуға келісе бастады.
Алдағы келіссөздер туралы Сібір қырғыздарының шекара бастығы былай деп
жазды: ... тағы ... ... ... және Ғали ... ... туралы келісуге елшілер жіберіп еді, ... олар әлі ... ... бар уақытта да қырғыздармен әскери қақтығысты тоқтатуға тырысты.
Мұны жүзбасы Абакумов та ... ол: ... ... ... қолданып,
қырғыздармен бітімге келуді ойластыруда» деп жазған.
Қырғыздар жағынан елші болып белгілі болып белгілі манап ... ... ол ... ... ... ... Кенесарының
басын жеткізгені үшін алтын медаль алды. Кенесары ... ... күн ... ... ... оған Наурызбай да қонақасы ... ... біз ... рет осы ... ... ... камзол киген, мұрты енді тебіндеп келе жатқан, ұзын бойлы
жас жігіт қонаққа шақырды. Кейіннен оның ... төре ... ... ... қазақтармен қырғыздар бұдан былай достық, тату
көршілік қатынаста болады және қырғыздар Кенесарының кеңесіне ... ... ... ... ... халқының атынан: «Қырғыздар мен қазақтар достық
қатынастағы дербес ел болады және ... ... ... ... ақылдасып отырады және оның сөзіне құлақ асады» деп уәде берді.
Сонымен бірге тұтқындар алмасуға да келісті. ... ... ... ... қолынан қаза тапқан қырғыз батыры Тастанбектің найзасы
мен болат қылышын қайтарды да, Қалығұл Кенесарының қолға түскен жігіттерін
төлемін ... ... уәде ... Кенесарының тұтқынға түскен екі
сүйікті ... ... ... ... ... ... ... әйелі
Күнімжанның ағасы) босату туралы келіссөз кезінде қырғыздар біреуіне 64
қара баран жылқы, ал екіншісіне - 10 ... ... 10 ... шапан, 10
құндыз, 10 құла ат,10 түйе төлем төлеуді белгіледі. Кенесары қолға түскен
жігіттері мен екі ... ... үшін әр ... ... ... жинауға
бұйрық берді, бірақ «жиналған мүлік оның қайын ағасы мен сүйікті батырын
босатуға жетпеді»[6].
Уақытша бітімді көп ... ... ... бұзды. Манаптар
қырғыз батыры Жаманқараны өлтіргені үшін Ұлы жүздің батыры ... ... ... дем алып ... ... оның ... 70-80 қырғыз шабуыл
жасап, жігіттерін ... ... ... айдап әкетті. Саурық қуғынға
шыққан кезінде торуылға түсіп, ... ... қаза ... ... ... ... жылқыны айдап әкетуі, келісім шарттың
бұзылуына, қарулы қақтығыстың қайта басталуына және ... мен ... ... алып ... жылы ... ... жеріне басып кірді. Бұл күресте
Кенесарының көздеген ... ... - ... мен ... ... жауы Қоқан үстемдігіне және Қоқан ... ... ... ... ... ... еді. ... ол қырғыздарға қарсы жорықты
Қоқан жағына шығып кеткен манаптар ... ... ... ... ... ... ... ол күрестің феодалдық әдістерін қолданып, үлкен қателік
жіберді. Оның жазалаушы шаралары манаптардан гөрі ... ... ... Ол ... ... ... ... де балаларды да аямады. Бірақ
қатыгездік екі
жақтан да болды. Қырғыз манаптары өкіметке жазған хаттарында: «Кенесарының
сансыз көп жақтастарын өлтіргенін, ... ... ... Кенесары мен оның серіктерін қинап өлтіргендерін» ... ... ... тән ... ... де ... ... алған. Кенесары да, әлбетте, өз дәуірінің шеңберінен аса алмады.
Феодалдық ... ... ... ... ... Энгельс
былай деп жазған: «...халық ... ... ... ұлт ... ... ... ... жалпы жұрт мойындаған ережелерін
салыстырмай немесе қандай да бір ... ойша ... ... ... , тек қана ... шыққан халықтың өркениеттіліктің
қай ... ... ... ... ... ... оның ... ортасы мен, сол ортаның салт-
санасының оның идеологиясына және күрес әдісіне ... ... дәл осы ... ... ... Ормон мен Жантайдың қырғыз халқын
Кенесарыға қарсы күреске жұмылдыруына көмектесті. Кенесарының Қырғыстанда
манаптардың феодал жасақтары мен ... ... ... тап ... тура ... оның ... ... де нақ осы жәйт.
Кенесарының қырғыздармен шайқасының тағдыры қырғыздар ... ... ала ... еді. Біріншіден, патша отрядтарының басшылары
манаптар мен әскери ... ... ... отырды. Генерал-майор
Вишневскийге рапортында жасауыл Нюхалов былай деп жазды: «Мен аса белгілі
билерге - Бұғы ... биі ... ... және Әжібай Сералинге,
Сарыбағыш биі Ормон Ниязбековке, Солты ... биі ... ... хат
жолдап, сендердің де, орыс үкіметінің де жауы Кенесарының көзін ... ... ... ... ... және ... би ... қозғалысына
тоналудан қорқып қосылған адамдар еді. Шайқас ... ... ... олар
Кенесары жасақтарынан қашып кетті. Ол туралы Мәдбек Бекқожаев былай дейді:
«Сыпатай мен Рүстем төре түнде өз әскерлерін бөліп ... Шу ... ... ... ... ... жеткен соң өткел іздеп, таң атқанша жүрді. Осы
кезде оларды қырғыз әскері байқап қалып, шабуыл жасады. ... жау, ... ... ... су, ... осындай жағдайда қазақтар қырылып, бір бөлігі
қолға түсті».
Сыпатай мен ... ... ... ұмыт ... жоқ. ... шекара манап Жантай ... ... ... ... ... ... ... былай деп ... ... мен ... ... би ... ... қалды да, менің Кенесарыны ... ... ... ... ... өз ... Ормон манаптың қарамағына
бергенді.
Жағдайдың үмітсіз екендігін түсінген Кенесары ... ... ... шығу ... ... Наурызбай Кенесарыға мынадай ұсыныс
жасады: «Маған Тама руының Құрман батыр және Ағыбай батыр ... ... 200 ... ... мен сол ... ... шебіне шабуыл
жасап, бұзып өтемін» деді. Бұл ұсынысты барлығы қолдағаны мен, Кенесары
келіспеді. «Егер біз ... ... онда ... ... Кімнің аты жүйрік
болса, сол құтылады. Ал халықтың басым ... ... ... Егер ... басшысы бола тұра қашып кетсем, онда мен бұдан былай халыққа хан ... ... ... ... тек ... ... ЗО ат қана
қалдырып, қолға найза алып жаяу ... ... ... ... оның ... қолдамады. Соғыс кезінде ... ... ... ... ырым болатын. Көмек келеді-ау деген оймен ... ... ... шешім қабылданды. Бірақ көмекке ешкім келмеді.
Кенесары мен Наурызбай ... өз ... ... ... өтуге ұйғарды.
Кенесары өзінің отряды мен Қарасуық деген батпақты өзен ... ... ... ... өту ... көп адам суға кетті, осыған
қарамастан жауынгерлер Кенесарыны аман алып қалу үшін ... ... ... ... қатысқан адам былай суреттейді: «Кенесарының жүздеген
адамдары желкеден төнген қара қырғыздардың соққысынан суға ... ... бара ... өздерінің сүйікті сұлтаны Кенесарыны құтқаруға ... ... ете ... олар ... суға ... бара жатқан атынан
ауыстырып, өз аттарын ... ... ... ... ... аяқталды. Наурызбай өзінің отрядымен
күші басым шайқаста қаза ... ... ... ... түсірді.
Өзін өлтірер алдында Кенесары қырғыз манаптарына тағы да өз ойын
айтты: жауласуды қояйық та, ... жау ... ... ... ... ... мен ... күшін біріктірейік деп ұсыныс жасады. Алайда
қырғыз манаптары бұл жолы да оның ... ... өзін ... ... иін ... ... ... тұрған сол
бір шақта өлеңдетіп қоя берді. ... өз ... ... ... ... өзі ... аса ауыр ... бүкіл өткен жолын
баяндады, Сарыарқаның кең даласын, шайқаста қаза тапқан ... ... ... ... ... ... сәт былай суреттелген: «Кенесары
жиналған жұртқа, алыстағы тауларға, күн ... ... биік ... ... жан-жағына қарап алып, ән бастады. Ән ұзақ айтылып, ... ... Ән ... ... ... ... ... баурап, қатты
толқытқан. Ол өзінің өлеңінде туып-өскен кең даласында, ... ... ... бар ... ... ... ... қырғыз манаптарының Кенесары көтерілісін ... ... ... ... Осы ... генерал-майор Гасфорд өзінің Сыртқы
істер министірлігін басқарушы ... ... ... ... қызметін бағалай отырып, былай депті: «Оның осы істе септігі
тимесе, ... ... онда ... ісіміз ол кезде бізге тиімсіздеу
басқаша сипат алары сөзсіз ... ... ... ... үшін кек алу ... ... ... жорыққа аттанған. Олар өлімге қатысы бар бірнеше манапты
аяусыз жазалады. Соның бірі - ... ... ... өзі ... ... пида ... күресі, оның халық мүдделеріне ... ... ... ... жүйе ... ... даланың
ғажайып кемеңгер, өзгеше сипаттағы саясаткері ретіндегі ерен қасиеттері оны
көзінің тірісінде-ақ ... ... ... бөледі.
ІІ – ТАРАУ 1850-60 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ... ... мен Есет ... ... көтерілісінің ерекшеліктері.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Ресей империясының Кіші ... ... ... ... ... қатар жүргізілген жергілікті қазақ
халқына алым-салық ... ... ... ... жылы ... ... ... бағьнышты ел ретінде Кіші жүз
қазақтарына күміс ақшамен 1 сом 50 ... жаңа ... ... Бұл салық
тарихта "түтін салығы" деген атпен белгілі. Түтін салығын ... ... ... ... бар және ол ... ... ... қазақтардың
экономикалық және саяси өмірімен тығыз байланысты. Ол ... ... ... ... көрсетеді, әрі олардың экономикалық
мүдделерінен туындап отырды. Бұл салықты ... ... мен ... ... ал жиналған ақша билеуші сұлтандар арқылы Шекара
Комиссиясына беріліп тұрды.
Алғашқы - ... ... ... Шеп маңайындағы қазақ руларынан
жиналған еді. Жоғары дәрежеде бекітілген түтін салығын жинау туралы ... ... ... "15 ... ... ... Шеп ... қыстайтын
қазақтар және жаз мезгілінде ... 100 ... әрі ... рулар"
жатқызылатындығы айтылды. Басқаша айтқанда, алғашқы ... ... ... ... ... қолы ... Шеп ... көшіп-қонып
жүрген қазақтарға ғана салынды. Бірақ Шекара Комиссиясының төрағасы Генстің
бұйрығымен дала қазақтарынан, әсіресе Шеп бойында ... ... ... осы ... көшіп келетін қазақтардан да бұл салықты жинау
тапсырылады. Ол өзінің бұл шешімін былай негіздейді: ... Шеп ... ... мезгілінде көшіп келетін қазақтар бұл жерлерді еркін пайдаланып,
мұндағы рулардың өздеріне ... ... ... ... ... ... әу ... ерекше тапсырмалар жүктелген
жазалаушы отрядтар арқылы жүргізіледі. Олар ... ... бас ... ... ... ... алып ... 1840 жылдың
қаңтарында елді жұт жайлап, ... ... ... ... ... кетуінен қауіптенген Шекара Комиссиясы қазақтардың ауыр ... ... ... мен ... басшыларға Орынборға қарасты үш
бөлімнің барлық руларынан олардың әлеуметтік қал-ахуалына назар аудармастан
салықты бірдей алуды ... ... ... ... ... түскен кезде комиссия оны алдымен өткен жылдың
көреткішімен салыстырады және жергілікті басшыларға егер де кімде-кім ... ... ... ... ... ... сол
сотқаауылдарына ауыр тиді, өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... өткен жылғы ауылдардың тең жартысына биылғы
мекендеуші ауылдардың барлық көрсеткіші жетпей жататын да кездері болатын.
Жергілікті ... ... ... соттан және жазаға тартылудан корыққан
олар түтін салығын ... ... ... ... ... ... артық
мөлшерде жинау үшін қолдарыман келгеннің бәрін істеді. ... ... басы ... ... ... ... ... сұлтандар өз бастарымен
жауап берді. Өйткені елден жиналатын алымдардың ішіндегі ең көлемдісі осы
түндік басынан жиналатын салықты жинау ... ... ... көптеген
әділетсіздіктер, парақорлық және басқа да ... ... орын ... Кіші ... Орта ... ... ... Арыстан Жантөрин 1850
жылы кезекті түтін салығын жинауда Төртқара және ... ... ... ... ... ... 3 қой есебінде алған.
Түтін салығының енгізілуі және оны жинау ... ... ... көшпелі малшылардың кедейлене түсуіне алып келді, ал бұл ... ... ... ... ... әр ... формадағы
қарсылықтар жасауға жеткізді. Мысалы, 1848 жылы қаңтарда Кете—Ысық, Серкеш
және Таз руларының 13 биі (Кіші ... ... ... орналасқан) түтін
салығын жинаушылардың қысымшылық іс-әрекеттерін айтып Орынбор ... ... ... ... ... ... үшін ... орыс
чиновнигінің орнына салық жинаушыны өлтірген руларға ... ... ... ... отряд, оған қоса екі ... ... ... ... ... билеуші сұлтаны Мұхамбетқали Тәукиннің хабарламасы бойынша үкімет
әскері мен наразы рулар арасыңда бірнеше қақтығыстар болғанымен де, ... ... ... бітіре алмай кейін қайтады .
1849 жылы дала аймағының ... ... ... ... ... ... чиновнигі Лазаревичке осы өңірдегі
шаруашылықтар саны жөнінде ... ... және ... ... ... ... тапсырылады. Ол өзінің хабарламасында төмендегі жағдайды
мәлімдейді, яғни, әрбір рудан қанша салық жиналатындығын анықтап білу ... ... ... ... ... мысалы, бір бөлімшеден белгілі бір ... ... ... жинамайды, қайта керісінше кім болса сол,
әсіресе, кімнің күші басым ... сол ... ... ... ... тарапынан салық жинауды бақылауға жіберілген тұлғалар да осы ... ... осы ... ... арасында бәсекелестік туып, әрқайсысы
екіншісінен асып түсіп артық жинауға тырысады; түтін салығын жинау ... дала ... жүк ... ... түйе ... ... ... Осындай жағдайда салық жинаушы әрбір тұлға өзіне көп
пайда түсіруге ... Міне ... ... салық алдымен билеуші
сұлтанның немесе Шекара Комиссиясының қолына түседі, бұл салық ... ... ... ... өтеді, өту барысында ешқандай қолхат болмайды; болған
жағдайда да ... еш ... жоқ еді. ... ... ... үшін ақша алды», деген-колхаттар бар, бірақ онда оның қанша
алғаны жөнінде ешнәрсе ... ... ... ... қолда әйтеуір,
бірдеңе қалып отырады, бірақ кімде және ... ... оны ... ... ... ... ... нәтижесінде жетіспеушіліктердің жинаушылар болса
әр түрлі себептер ойлап тауып халықтан қайтадан жинады. Бұл барлық зұлымдық
іс-әрекеттердің ... ... ... ... ... нәтижесінде
олардың арасында наразылық күшейді.
Түтін салығының орнына үкімет көбінесе халықтан қой, ... ... т.б. ... ... алып ... ... сауда-айырбас орталықтарынан
алыс жатқан қазақ ауылдарында бұл алымды ақшалай төлеуге мүмкіндік бола
бермейтін. ... ... мына ... айта кету ... яғни ... іс-шаралары көбіне бұрын шыққан зандық актілерге қайшы келді.
Оған 1850 жылы 27-ші ... ... ... ... ... бола ... ... империясының шекарасынан шеткері аймаққа күміс және әр түрлі
валюталарды шығаруға тиым салынды. Сөйтіп, Кіші жүз қазақтары ... ... ... ... ... ал бірақ олар мемлекеттік салықты
күмістей төлеуге міндетті болды, сонда қазақтар түтін басына төлемек ... ... ... Бұл ... қазақтар мен патша әкімшілігі арасында
түсініспеушіліктер туғызып, ақыр аяғында Орынбор ... ... ... және ... министрлігі алдына бұл заң актісінің
қазақтарға таралмауы жөнінде өтініш білдіруге мәжбүр болады .
Түтін басы ... ... ... ... ... жанына
қатты батып, олардың онсызда жұпыны шаруашылықтарын күйзелтіп жіберетін.
Орынбор Шекара Комиссиясының төрағасы өзінің бір ... ... және ... ... қазақтарынан түтін басы салығы үшін ... ... ... ақша болмағандықтан есесіне ең тәуір деген қой
алынады», - деп жазды [9].
Түтін-салығын заттай жинаудың кесірінен жалдаптыққа жол ... ... ... ... мен ... ... салық есебінен
жиналған малды, астықты т.б. ... ал ... ... ... ... ... сома мен ... басы алымының мөлшерлері арасындағы айырма
әлгілердің өз қалтасына түсті.
Түтін салығы осы кезге дейін қалыптасқан ... ... ... ... ... ... салудың прогрессивтік формасына
негізделген ясак және сол сияқты басқа да ... ... ... ... ол ... ... ... Түтін салығы қолдағы бар ... да, ... да, ... көлеміне де, салық төлеушінің мүліктік
жағдайына да, шаруашылық ... де ... ... әр отбасы 2-3
тұрғын жай үшін салық ... ... ... ... ... тас ... ағаш
үйлерге де, саз балшықтан салынған баспаналарға да, жер-төлелерге де, тіпті
мал ұстауға, ағаш сақтауға, әр түрлі мүліктерді қоюға ... ... ... ... да ... салығын салды . Бір сөзбен айтқанда, ... кез ... ... ... ... ол ... немесе тұрақты,
көшірмелі немесе көшірілмейтін, кедей немесе бай болсын бәріне ... ... бұл ... мал шаруашылығының интенсивті дамуына, отырықшы
немесе жартылай отырықшы мекендердің ... ... әрі ... ... айтарлықтай кесел келтірді, өйткені кедейлерге және
тіпті тұрғын халықтың ауқатты бөлігіне де ... 2-3 ... ... ... өте ауыр ... және ... бұған күш қуаты да жетпеді.
Орынбор Шекара Комиссиясының бір ... ... ... ... басы салығын төлей алмайтыны салық жинау кезінде айқын
болды» делінген.
1844 ... ... ... басқару туралы ереже» шыққанға
дейінгі кезеңдегі түтін салығынан ... ... ... ... ... ... мәліметтен 1837-1840 жылдар аралығында түтін
салығынан түскен түсімнің онша ... емес ... әрі ... қиын ... Алғашқы кезде салық жинау Шеп маңайындағы қазақтардың
наразылығын туғазып, соның нәтижесінде олар ... ... ... ... әрі ... кетеді. Міне осы жағдай патша үкіметіне қарсы
жаппай көтерілістердің маңызды ... бірі ... ... қатар,
нағыз осы кезеңде Кенесары Қасымұлы қозғалысының Кіші ... кең ... ... жағдай емес еді.
1841 жылы түтін салығынан түскен ... ... ... ... осы жылы ... аймағын тыныштандыруға» және «дала қазақтарының»
кейбір бөлігін салық жинау саласына тартуға байланысты болатын.
Одан кейін жылма жыл түтін салығынан ... ... өсіп ... ... ... ... ... және Ресей империясы
билігінің Орынбор ведомствосына қарасты территорияға түгел ... ... ... жинаған мәліметтеріне сүйеніп полковник
Бларамберг XIX ғасырдың 40-жылдарында Кіші ... ... саны ... жуық деп ... ... ... ... бойынша Кіші жүз қазақтарының жалпы саны 190 мың ... ... Ал, ... ... 1843 ... ... ... Орынбор
өлкесінде 200 мың түтін казақтар тұрған.
Кіші жүзде патша үкіметінің саяси, ... ... ... үстемдік етуі, біз жоғарыда айтқандай
1844 жылға «Орынбор қырғыздарын басқару туралы ереженің» шығуына
алып ... Бұл ... осы ... ... ... ... және ... халықты империяға қосып алуды заңдастырады.
Ереже бойынша түтін салығы Орынбор ведомствосына ... ... ... Осы ... ... ... ... жалпыға бірдей, әрі
тұрақты мемлекеттік салық бола бастады және оны жүйелеу Сыртқы ... Азия ... ... ... Ал ... ... салығын жинауды бақылау және қамтамасыз ету
міндеті жүктеледі. ... ... ... ... ... ... көлемінде алынды, салықты жинау құқығы бұрынғыдай қазақ
феодалдық рулық -үстем топ өкілдерінің қолында қалады. Осы кезеңдегі ... ... ... қызметі Кіші жүздегі патша
өкіметінің саясатының таптық бағыты және әлеуметтік әділетсіздігін
айқын көрсетеді.
Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстан кейін шегінуі және Кіші ... ... ... ... 1846 жылы ... салығынан түсетін
ақшаның алдыңғы жылдарға қарағанда едәуір көтерілуіне жеткізеді. ... ... ... нәтижесінде Сыр өңірі қазақтарына да түтін ... ... 1854 жылы ... ... ақша ... де ... өсіп
отыр. Ал, 1855-1857 жылдардағы салықтан түскен ... ... ... және Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған кетерілістермен ... ... ... ... ... ... салық саясатына деген
наразылығы бұл көтерілістердің басты себептерінің бірі болатын [11] .
Есет пен Жанқожа ... ... 1858 жылы ... ... ... алып ... бұл жылы ... рекордтық дәреже - 200 мың ... ... ... ... ... өсіп ... «Түтін салығының
жылма жыл түсімін көрсететін таблица - орда тұрғындары арасында үкімет
билігінің де ... ... ... - деп жазды патша
чиновниктері .
Үкіметі қазақтардың түтін салығын жинауға наразы болуының ... үшін ... ... стат ... ... ... жол ... Өлкедегі қазақтар жағдайымен нақты танысқаннан кейін -Любимов
былай деп жазды: ... ... ... ... қырғыздардың өзі түтін басынан
алынатын ақшаны шіріген бай ... ... ... Бұл ... ... ауыр ... ол талап етілген алымды төлеу үшін
өзінің ең соңғы көрпе-жастығын сатады» [12].
Сонымен, қазақ ... ... ... ... ... салығы патша үкіметінің Кіші жүздегі жүргізген экономикалық
саясатының отарлаушылық сипатта болғандығын ашық көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... апатқа әкеліп
соқтырды. Царизм өзінің пәрменді агрессиялық әрекеттерімен ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде экономика күтпеген
жерден қирауға ... ... ... адам ... ... ... ... бұл әрекеті Кіші ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өз ... жік ... ХІХ ... ... ... халық бұқарасының билеушіі сұлтандар мен аға сұлтандарға қарсы
көтерілудің ... ... ... 50 жылдарында Сыр бойында Хиуа ... ... ... ... ... салық жинау үшін әскери күш
жіберді, бекіністер ... оған ... ... ... болды.
Мұның бәрі халықтың наразылығын тудырды.
Ашу-ыза буған қазақтар 1843 жылы ... ... ... ... ... бұзып, талқандады. 1845 жылы
хиуалықтар бұл бекіністі орнына келтіру үшін арнайы әскери топ жіберген.
Жанқожа жасақтары оны ... ... ... ағысының маңын
хиуалықтардан босатты.
1853 жылы Ресей әскерлері Ақмешітті басып алды. Сырдария әскери шебі
құрылды. ... ... ... алынып, олар неше ... ... ... ... ... бөгетгерді жөндетті, жер
қаздырды, көлік пен малын ақысыз алды. Бекіністер салу кезінде ... келе ... ... жерлерінен қуып, 3 мың қазақты Сырдарияның
арғы бетіне күштеп көшірді. Олардың орнына қазақтарды орналастырды. ... ... 1856 жылы ... ... ... басталады.
Желтоқсан айында Жанқожаның жігіттері шөп шабуға келген Обертышевтың үш
қазақ-орысын өлтіреді. 24 ... оның ... ... ... ... бірақ ала алмайды. Қайтарында қазақ-орыстардың дайындап қойған
пішендерін өртеп кетеді. Көтерілісшілердің ... ... ... маңында болды. 1857 жылы қаңтар айында В.А. ... ... ... ... ... ... жазалау
отряды шықты. Қазалыға келгенде олардың құрамында 300 атты қазақтар, 320
жаяу әскер, 3 зеңбірек, 3 ... ... ... ... ... 9
қаңтарда Арықбалық деген жерде Фитенгофтың әскерлерімен ... ... ... созылды. Екі жақтан да шығын аз ... жоқ. ... ... ... ... ... жеңіліс тапты.
Екі күн бойы қуғанмен жазалаушылар Жанқожаны ұстай ... ... 212 үйді ... 1239 ... ... әкетті. Фитенгофтың отряды
Жанқожа батырды 1859 жылдың акпанына дейін ... ... ... ... Фитенгоф 19 наурызда жорыққа шығып, кездескен ауылдардың бәрін
атып-шауып, айуандықпен тонады, бейбіт елді ... ... осы ... 316 ... 215 ... 488 сиыр, 6605 қой — барлығы 7563 малды айдап
әкеткен.
1855—1858 жылдары Есет Көтібаров басқарған шаруалар көтерілісі болды.
Оған да патша ... ... ... ... ... көбеюі,
әскери бекіністер мен соғыс экспедицияларының мұқтажы үшін керекті жүк
таситын күш-көліктерді ... ... алуы және ... қысымдар себеп
болды. Қарулы көтеріліс 1855 жылы жазда басталды.
Оны басуға ... ... ... ... ... және ... ... басқарған жазалау отрядын ... ... ... ... ... Ол ... 1858 ... дейін
тоқтатқан жоқ. Бірақ оның белді серіктері ... ... 1856 жылы ... әскери дала сотының үкімі бойынша Ақтыбай ... ... және ... ... ... 1857 жылы ... айында
Ерназар Кенжалин, Бекет Серкебаев және тағы 18 адам ... ... жер ... 1858 жылы ... ... ... бастаған
әскери отряд Есет батыр бастаған көтеріліске қатысқан ... ... ... талқандады. Осыдан кейін Есет патша ... ... ... жылы желтоқсан айының 8-күні Хиуа ханынан келген ... ... ... ... ... ... ... алған. Ол мынау: «Өткенде
жазған хатымдағы Хиуа ханы Әмудария ... сол ... ... ... ... салу арқылы түрікмендердің Хиуа хандығынын, екі бекінісіне
шабуыл ... ойын ... ... ... ... Хиуа қаласына
шабуыл жасай алмай, оның есесіне 20-күні қарақалпақ және қазақ ауылдарына
шабуыл ... 500 әйел мен ... ... алып кеткен. Дәуқара
бекінісінің маңында казақтың Қоңыр деген тересі, Шөмекей руының ... ... ... 150 адам ... ... ... ... шығады.
Күш тең болмайды да, Қоңыр төре жеңіліп, еліне ... ... ... 70 жігіті болған.
13 күннен кейін Дәуқарадан астық алып келе ... ... ... жағасында аңдып отырып Қоңыр төре ... ... ... ... ... 10 түйесін айдап кетеді. Тоналған
шөмекейліктер ауылдарына жаяу қайтады.
Жанқожа Нұрмұхамедұлының ... ... ... ... ... ... және Хиуа хандығындағы болып жатқан оқиғаларды білу үшін жіберілген
Бүркітбай Құнанбаев келгеннен кейін былай деп жазып ... ... ... жері Хиуа ... үш ... ... Кендірліде 6 ауыл
және Қарасақал руынын, биі Дабыл Бекшин 35 ауылымен қыстауда, елге қайтуға
орыстардан қорқып отыр.
Хиуадағы ... ... ... ... ... мен түрікмендер Хиуа
хандығына қарсы соғыс жүргізіп отыр. Хиуа ханы ... ... ... берген, қала қоршауда. Есет Көтібаровтың Хиуа хандығына өтіп кеткен
інісі Әзберген екі жаққа да ... ... «Кім ... сол ... ... ... ата ... аң аулаумен де айналысқан.
Сыр бойындағы қазақтар құс, қасқыр, түлкі, борсық
аулаған. Аңдарды қақпан құрып ұстаған. Орыс мылтығын
көп қолданбаған, кейбір ... ... ... пілтелі мылтық
пайдаланған. Аңдарды бүркіт салып аулаған. 1860 жылы Сыр бойындағы әскери
Шеп есебінен мынадай ... ... «Сыр ... ну қамыс,
сол қамыстың арасында жолбарыстар көп. Жолбарыстар тамақ ... ... ... ... ... да ... жасаған
кездері болған. Есеп беріп отырған жылдары жолбарыс
6 адамға шабуыл жасаған, олардың үшеуі өлген. Жолбарыс аулайтын тәжірибелі
адамдар бар, ... бірі ... ... ... ... ... 1860 жылы 10 жолбарыс атып алған». Сыр ... ... ... көне кез ... жастар жағы бұған сенбеуі де мүмкін. Себебі
қазірде Сыр өзенінің суы азайып, қамысы - мүлде сиреп
қалған. Одан бері 132 жыл өтті ғой. ... ... ... оны ... үшін ... ... дейтініміз осыдан.
Сыр бойының қазақтары да патша үкіметіне алым-салық төлеген. Қарапайым
қауым мүшелері ... ... ... әр ... ... ... орыс бекіністерінің маңындағы жолдарды күтіп ұстауға, суғару ... ... ... ... жөндеуге, бас ... тағы ... ... ... Бұл ... ... көлік
малы ақысыз пайдаланылды. Орыс қоныс аударушылары жер қазу ... ... салу ... ... ... үшін Ақирек, Ақбай
тәрізді шұрайлы жерде қоныс теуіп отырған қазақтың 3 мың үйін Сырдың арғы
жағына ... ... Егін ... ... ... ... ... су
шығартпай да қояды. 1856 жылы қыста желтоқсан айында әбден ашынған халықты
бастап Жанқожа Нұрмұхамедұлы көтеріліске шығады. ... ... ... жуық ... мен ... орыс бекіністеріне бағыт алады. Сыр
бойындағы Шеп бастығы, генерал И. Осмоловский шұғыл ... ... ... ... ... ... ... Сыр бойына жібереді.
Ырғыз бекінісінен 60 казак, ал генерал-губернатор ... ... ... 66 казак жібертеді. Оның үстіне башқұрт ... ... ... 400—500 қазақтарды жинап Жанқожаға қарсы аттанады.
1856 жылы желтоқсан айынын аяғында Жанқожа жігіттері Қазалы бекінісін
қоршайды. Казак атты ... ... ... 105 ... бір ... өртейді. Көтерілісшілердің ордасы Сыр өзенінің сол жағалауындағы
ескі ... ... ... 5 ... ... Жаңақаланың манында
болатын, 1857 жылы Жанқожа жігіттерінін, саны 5 000 адамға жетеді.
Жағдай ... ... ... Ол ... ... ... дейін далалық орыс бекіністеріне мұншалық қауіп төніп көрген ... ... ... ... ... отрядын алып шықты. Қазалыға келіп
жеткенде оның құрамында 300 атты ... 320 жаяу ... 1 ... 1857 жылы 9 қаңтарда Арықбалық деген жерде Жанқожа жігіттерімен
кездеседі. Таңертең ... ... ... ұрыс ... ... батыр
қолына ақ ту ұстап, шабуылды өзі бастайды. Ұрыс қимылдары бірнеше сағатқа
созылып, күштің тең ... ... ... ... ... ... ... шегінуге мәжбүр етеді. Қөтерілісшілер
жеңіледі, екі жақтан да шығын аз ... ... күн бойы ... түскен патша отряды Сыр өзенінің жағасымен жүріп
отырып қазақтардың 212 үйін өртейді, 1 239 ... ... ... ... ... ... 1859 ... ақпан айында
жалғастырды. Жанқожа батырды таба алмайды. ... ... ... ... ... шығып, алдынан кездескен ауылдың бәрін атып-
шауып, ... ... осы ... өзінде 316 жылқы, 215 түйе, 488 сиыр,
6 605 қой — ... 7 563 ... ... әкеткен. Бұл жауыздықты патша
әкімшілігі ... ... ... ... 1868-71 ... ... ... көтерілісінің тарихи
мәні.
Кіші жүздің қазақтары 1868 жылы ... ... ... бас ... ... сәйкес жер және оның қойнауы генерал-
губернатордың Орал және ... ... ... ... толықтай
көшті. Түтін салығы жылына 12 ... ... Көп ... ... кезде әскери күш, тұтас ... ... ... ... қуып ... дейін шаралар қолданылды. 40-50 жылдары
қазақ ... ... ... үшін ... ... ... ... Казак төбе тобы саудагерлерінің балық және
тұз ... ... ... ... саны 40 ... ... ... [14].
Салық заңнамасы салық төлеудің пропорциональды жүйесін енгізді,
бұл жағдайда халықтың ... ... ... ... формальды есебі де ескерілмеген. Оның айқын көрінетін саяси
сипаты ... Жаңа ... ... ... ... бойы ... ... сай келмеді. Бір ... ... мен ... ... ... аудандарда болды, мұның
өзі жерді пайдалануды қиындатып жіберді. ... бәрі 1868 ... және Орал ... ... ... ... Оны Сейіл
Түркебаев пен ... ... ... Бұл ... 1868 жылы
желтоқсаннан 1969 жылдың ... ... ... және айқын
көрінген отаршылдыққа қарсы, феодалдыққа қарсы сипат ... ... ... ... ... ... ... жылғы 6 мамырда Фон Штемпель басқарған 200 қылышты отряд ... ... ... ... ... маңында 20 мың қазақтардың
шабуылына тап ... олар оны 7 күн бойы ... ... ... бүкіл мал азығы мен ... ... ... ... ... қазақ шаруаларының өз феодалдарына қарсы
күресі ерекше ... ... 1869 ... наурыз-маусым айлары
аралығында билердің, сұлтандардың ,болыс-старшындарының ауылдарына ... ... ... ... ... саны 3мың адам ... ... Торғай облыстарындағы қозғалыс ауқымы ... ... және ... ... ... Оны басып тастауға
ірі жазалау ... ... ... Орал ... ... граф ... ... Веревкиннің отрядтары
жіберілді. Нашар ұйымдастырудың және ... ... ... алауыздықтың салдарынан көтеріліске қатысушылар
жеңіліске ... Және де, ... ... ... ... ... ... көтеріліске уақытша қатысқан билер мен
старшындардың ... мен ... ... біршама тез
басуға себеп болды.
Маңғыстаудағы ... ... ... де патша өкіметінің
отаршылдық езгісі күшеюінің салдары ... ... ... Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Үстіртте және
Ембіде, Сағыз және Ойыл ... ... ... ... ... ... қатысты.
1870 жылдың жазында ... ... ... бірі ... өкіметінің жер саясаты, атап айтқанда
адайлық-қазақтарға жазғы ... ... ... ... ... ... ... салықтардың жаңа жүйесін енгізу
кезінде патша ... мен ... төбе ... тағы ... ... Бұл ... сәйкес барлық қазақ халқы ... 3 ... және 50 тиын жер ... ... ... ... ... мөлшері қазақтар үшін бір түтіннен 1 ... ... ... ... ереже» тек 1870 ... қана ... ... ... ... ... жаңа норма бойынша өткен жыл үшін төлеуді ... ... ... ... ... ақша ... көпшілігінде
болмады. Осыған байланысты ... ... ... бір ... – қоймен алуға рұқсат етті [15].
1869 жылы қарашаны ң аяғында пристав Рукин ... ... ... мен ... жинап, 1869 жылдың алымы жаңа нысан
бойынша ... ... ... ... ... ...... болмауынан ол салықты заттай төлеуге келісті. Бірақ ... ... ... бұлар негізінен балықшы-жатақтар болды,
алымды төлеуден бүтіндей бас тартты.
1869 ... ... ... ... ... ... ... Хиуа хандығына жорыққа аттану дайындығына ... ... ... бұғазын патша әскерлерінің алуы ... ... ... ... ... қоршауда қалды. Сөйтіп
адайлықарға Оңтүстікке кері шегіну жолы ... ... ... 2 ақпанда Маңғыстау ... ... ... ... генерал-губернаторынан әскер бөліп, ... ... ... 1869 ... ... генерал-губернатор Н.
А. Крыжановскийдің басшылығымен ерекше ... ... оған ... ... ... ауылындағы тәртіпті қадағалау ... ... ... ... ... ... округі негізінен Ембі ... ... ... ... жайылымы кіретін оңтүстік бөліміне бекіністер
салында.
1870 жылғы ақпан ... ... ... және ... ... ... 8 жаяу әскер ... 8 ... бар ... ... ... олар Арал мен ... теңіздері аралықтары
кеңістікте «тыныштықты ... ... тиіс ... Красноводск
бұғазы маңына түсірілген әскерлердің бір ... 1870 ... ... қазаншұңқыры аудандарын «зерттеу» үшін шықты.
Сөйтіп, адайлықтардың ... ... ... патша әскерлерінің
қоршауында қалды. Адайлықтарды «Уақытша ережеге» толықтай бағындыру
үшін ... сәт ... ... ... ... ... билерін,
старшындарын тағы да жинап, «Уақатша ережені» қабылдауды талап ... ... ... ... жазғы жайлауға жібермеу
қатері ... ... ... күн жылыған кезден жекелеген ауылдар
қоныс ... ... көше ... ... ... бұл ... ... «бүлікшілерді жазалағысы», «Ережені» ... ... ... алым ... ... келді.
Далада Рукин қазақтарының пайда ... ... ... ... ... ... Қарулы отрядтың өздерінің
қоныстарына баса ... ... ... ... деп бағалады.
Бозащы қазақтар Рукиннің ... ... бас ... ... түйе ... ... ал патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... Қабақ
Ерманбетов былай деп хабар ... ... жаңа ... ... де тыңдағысы келмеді». Бозащы приставтығы қазақтарының ... ... ... ... және оған қарсылық көрсетуге
әзірленіп жатқаны жөнінде Рукин мен ... ... ... ... түскен қосымша мағұлматтар бойынша, адайлаықтар
Рукинді ... ... ... Бір апта ... ... ... отряды Бөрлі, Құнансу, Төбеқұдық ... ... Ұсақ ... еш кедергісіз өтті. Өйткені ауылдар ... еді. Б. ... би өзі ... ... ... бүлікшіл қазақтарды Досан Тәжиев басқарады, олардың ... ... ... жетеді, ал олар 30 мылтықпен және бір ... деп ... 22 ... ... ... Инебуазқұмардан
құдығының сырт жағына Рукиннің ... ... ... оны ... етті және ұсақ ... ... ... түсті. Түнде олар
бірнеше рет казактарға шабуыл жасауға ұмтылып ... ... ... ... ... наурызда отряд 100 шақырым ғана жер жүрді. Өйткені адайлықтар
«орасан көп ... ... тауы ... ... ... ... шегіну жолын кесіп тастады. Соның салдарынан ... ... ... ... ... Ал Рукиннің өзі атылып ... ... 40 ... соғыс жабдығы, аттар, азық-түлік болды.
Осында көтеріліс басшыларының бірі Б.Маяев мерт болды.
Рукин отрядын талқандау мен ... ... ... ... ... ... және ... бой көрсетулердің белгісі болды.
Отбасылары малдарымен бірге асығыс түрде ... ... ... ... селосы мен Николаевск станицасының ... ... ... ... ... мен ... ... 3 сәуірге дейін созылды. Жұмысшы-қазақтарға өткен күзде
Ембі уезінде бөгеліп қалған адайлықтар қосылды. ... ... 10 мың ... ... жетті.
1870 жылғы 5 сәуірде көтеріліске қатысушылар Александровск фортына,
Николаевск станицасына шабуыл жасады, форттағы ... ... ... ... Үш күн ... (5-8 ... ... көтеріліске
қатысушылар фортты қоршауда ұстап тұрды, бірақ оны ала алмады. Фортқа
жаңадан шабуыл жасау 10 ... ... еді, ... 9 сәуірде Кавказдан
граф Кутайсов басқарған әскерлер келіп жетті, оған ... ... ... ... ... жүктелді.
Соған қарамастан, найзалармен, арқандармен және ... ... ... ... ... ... ... сәуір айы
бойы форттың қабырғасында бой тасалауға мәжбүр етті. ... ... ... ... ірі ... ... Нияз ... Есіркеп
Досжановпен, Кафар Қаражігітовпен және басқаларымен ... ... Оның бұл ... ... ... ... ... болған
форт селосының саудагерлері, Мырзабай бидің патшаға көптен қызмет атқарып
келе ... ... ... мен ... ... айының аяғында жаңа күштерді күткен Кутайсов атты ... ... ... ... фортқа қайта көшуге ... ... ... ... бермейтіндей жағдай қою және... тасымал
құралдарын жеткізіп алу мүмкіндігін жасау» мақсатында қырға ... ... ... Кутайсовтың колоннасы Хағабаба, Түбіжік, Буырлы, Құнансу,
Тарталы, Қаратаушық, Жағұл құдықтарында болды, бірақ адайлықтар ... ... де ... ... екі ... Кавказдан барған сайын жаңа әскери күштер келе бастады:
Дағыстанда тұрған ... ... ... ... ... ... ... жаяу әскерлер ... ... 600 атты ... ... ... бар 2 взвод ... ... және ... арасында «Княз Горчаков», «Князь Баратынский» және басқа да
корабльдер тұрақты түрде жүріп тұрды ... ... ұрыс ... ... ... ... ... көтерілісшілер қиын жағдайға тап болды. Олар солтүстікке, Ембіге
таман жазғы жайлауға көшіп қоныс тебе алмады: ... ол ... ... ... әскерлері жібермей қойды.
Кутайсов адайлықтардың ықтимал келетін жерлеріне: мал азығы мен ... ... ... ... ... етегіне, сондай-ақ Бақи, Ақтөбе,
Бағиқұдық және басқа да мекендеріне, ұзындығы 200, ені 150 шақырым жерлерге
орналасып қалуға бекінді. Бұл ... ... ... ... да ... ... ... Тактиканы да өзгертті, егер бұрын барлық әскерлер
бірден шабуыл жасаса, ... ... ... жақтан ауқымды кеңістіктерді
жаулап алу үшін бірнеше колонналармен ұрыс ... ... 3 ай ... ... ... ... адды, бірақ ... ... онша көп ... ... ... да ... жазалады, өйткені осы кезде
Н.А. Крыжановский соғыс ... ... ... ... ... ... өкімін алды. Қыста, негізінен, Кендірлі бұғазына қарсы
беткейде, ал жазда Ембіде көшіп-қонып жүретін адайлықтардың үш ... ... ... 3 ... жуық киіз үй ... ... ... арқылы
өтті және Сағыз өзенінің жоғарғы сағасына таман бағыт ұстады. Осы туралы
хабар ... ... Ембі ... ... ... ... бастығы
генерал-майор Бизяновқа адайлықтардың Ембіге жолын бөгеуге бұйрық берді. 4
ротадан және 2 зеңбірегі бар 1 жүздіктен тұратын отряд ... ... және ... ... ... ... ... адайлықтар ауылына бет
алды. Бұл жаққа Орал бекінісінен Орал казактарының жүздігімен күшейтілген
өзінің қарауылшы ... ... келе ... Нәтижесінде патша
отрядтары адайлықтарды екі ... ... кері қуып ... ... ... және ... да ... тартып алып кетті.
Билер мен старшындар Крыжановскийге өтініш жасап, өздерінің ... ... ... әзір ... ... тек қана ... жайлауларындағы жерлерде қалуға рұқсат берсе деген уәж айтты.
Олардан өздерінің ведомостовосына ... ... ... ... ... 14 күн ... 1869 және 1870 жылдар үшін 3 ... ... ... алым ... және ол ... ... ... бір
жерден екінші жерге көпшейтіндіктері жөнінде қолхат алынды. Оларға ... ... ... ... ... ... ... басшыларына баспана беруге, олардың малдарын күтімге алуға және
тағысын ... ... ... [18].
Алайда 2 апта өтпей ... ... ... ... ауылын қоршап алып, көтерілісшілер шеккізген «зияндар»
есебіне алымдарды жинауға, ... ... ... ... ... ... Маңғыстаудың бүкіл аумағында және ... ... ... ... ... ... Патша билеушілері қаталдығының шектен шыққаны соншалық, үкімет
жазалаушы ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Отрядтардың Байков деген бір командирі осындай жағдайға тап ... ... ... ... ... деп жазды: Байков 1870 жылдың 8-12
қыркүйегі аралығында өзінің отрядымен адайлық-қазақтардың ауылына ... да бір ... ... ... 16 ... ... адамдарды атып,
малды, мүлікті топ-тобымен және бір-бірлеп тартып алды, барлық шаруашылық
жайларымен 70-ке жуық киіз үйді ... ... ... ... ... өлтірді, қолға түскен әйелдерге зорлық-зомбылық жасады. Бір
жылдан кейін әскери сот оны барлық шендері мен ... ... ... ... жолмен қоныс аударуға үкім шығарды [19].
Адайлық-қазақтардың көтерілісі адайлықтардың ... ... ... ... ... ... ал көп ... оған қатысушьшар саны
10 мың адамға жетті, яғни іс жүзінде Маңғыстау түбегінің бүкіл халқы ... ... ... ... ... ... қарсы шықты.
Көтерілістің басты қолбасшылары ... ... ... Иса ... және ... Құловтар, Алға Досмамбетов болды. Найзалармен,
сойылмен, балтамен, арқанмен және небары 30 ... ғана ... мал ... сондай-ақ балықшы-жатақтар көтеріліске
қатысушылардың басым көпшілігі болды.
Адайлық-қазақтар көтерілісін ... баса ... ... ... қалған 9 мың киіз үйден 57.901 рубль сомасыңца киіз үй
алымдарын және ... ... ... ... Малмен өндірілген бұл
салықтар іс жүзінде ресми сомадан артық болды. Адайлықтарға сонымен ... мың қой ... ... салығы салынды. Соғыс салығын жинау әскерлер
көмегімен жүзеге асырылды.
Жергілікгі феодалдар шенеуніктерінің талап етуі бойынша ... ... ... ... ... ... етуге мәжбүр болды.
Үсті-үстіне төленетін ауыр салықтар мен ... ... ... ... толқуларды туғызды, 1872 ж. аяғында патша үкіметі Хиуаға жорыққа
пәрменді түрде даярлана бастады [20]. Бұл үшін ... ... ... жіберуге шешім қабылданды, оларға түйелер қажет болды. ... ... ... алу, ... ... 1873 ж. қаңтар айында
адайлықтардың жаңадан бойкөрсетулеріне әкеп ... ... ... ... ... пен 60 ... қарт ... Тұровпен бірге ағайынды К.
Калбин мен Кафар Қарашаитов басқарды. Олар халықты ... ... ... соққы беруге, олардың Хиуаға жорық жасауына жол бермеуге
шақырды. 29 қаңтарға қараған түні ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасады және оларды 2
күн қоршауда ұстап тұрды. ... ... ... ... ... патша әскерлерімен бетпе-бет келді. Ұрыста күш тең ... ... өзі мерт ... орыс ... ... да ... Осы оқиғалардан кейін патша әскерлері жеке меншік түйелерді еріксіз
алудан бас ... 1873 жылы ... ... ... ... ... және Иса ... әрі үгітші ретінде көзге түсті. ... ... ... ... ... ... оны ... старшины етіп
сайлады, ол 1910 жылға дейін өмір сүрді. Досан өзінің ... ... ... ... болды [21].
1870-1872 жж. көтерілісшілер Хиуаға ... ... олар ... ... ... етіп ... Ал бұл ... Хиуа ханын онымен
санасуға мәжбүр ... ... ... Хиуа ... ... ... Досан
Ембі бекінкінснің әскерлеріне бірнеше рет шабуыл жасады. 1874 жылғы сәуір
айында Досан өзінің ... ... және ... ... отрядымен
Маңғыстауға келді. Маңғыстау басшылығы бұл ... ... ... ... ... ... жіберді, араланған ... оның 14 ... ... ... алды және ... ... ... 2 жыл ұстады. Оның әйелі мен інісі ... ... ... [22]. ... өзін және ... ... әскери-далалық сотқа тартты
және ол өлім жазасына кесілді. Маңғыстауда жаңа ... ... ... бас ... ... бойкөрсетулерінің нәтижесі болды және
көтеріліске қатысушыларға рақымшылық жариялау ... ... ... - ... ... ... ұшырады. Сол бір тарихи
жағдайларда оның басқаша болуы ... емес еді, ... хан ... ... ... жағында ... ... ... ғана емес ... ... шаруалар қозғалысының оқшау
және шектеулі болғандығынан, Қазақстанның басқа ... ... ал одан да гөрі ... ... ... қозғалысымен
байланыссыз болғандығынан да еді. Алайда көтеріліс ... ... ... ... Олар ... ... қарсы
тап күресінің туын жаңа ... ... ... ... ... эстафетасын жаңа ұрпақтарға берді.
Кенесары көтерілісі қазақ халқының ұлт-азаттық күресі ... орын ... ... ... үш жүз ... ... ... қарсы күреске көтеріп, қазақтардың ХІХ ... ... ... ... ... Көтеріліс Қазақстанды түгелдей дерлік
қамтыды және қазақтардың ... ... ... ... ... ... халықтың отарлауға қарсы пиғылын айқын көрсеткен
Кенесары ... ... ... ... оң роль ... ... ... тәрбиелеудің тамаша мектебі болды. ... ... ... көтерілістері нақ осы күрестің ... ... ... өз ... ... мен тәуелсізігін
қорғап қалу үшін ... ... ... ... халқының аса зор
қарсыласу күшін көрсетіп ... ... ... ... еш ... ... тарих беттерін саралап, болашақ
ұрпаққа мұра етіп, ата-баба ... сай ... ... деп
ойлаймыз. Маңғыстаудағы адайлар көтерілісі аяусыз басылды. Көтерілістің
басты ... ... ... Иса ... Ержан және Ерманбет
Құловтерге әлі де атрихи баға берілмей отыр. Оларды ... ... ... мен Есет т.б. ... ... ... әлдеқашан
жетті деп есептейміз.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.
1. А. Рязанов ... ... А., 1996 ж. 26 ... Бұл да сонда 29 б.
3. И. Кенжалиев «Тайманұлы Исатай» А., 1977 ж. 48 б.
4. Ф. А. ... ... ... ... А., 1993 ж. ... Е. Б. ... «Қазақстан ХІХ-шы ғасырдың 20-40 ... ... ж. ... Д. Жамбылов «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс» Алматы., 2001 ж. 83-
б.
7. Е. Ө. Пірімбетова ... ... ... ... А., 2001 ж. ... С. М. Мәшімбаев «Патшалық Ресейдің отарлау ... А., 1994 ж. ... Бұл да ... ... Д. ... «Тәуелсіздік және саяси сана» А., 1999 ж. 58-б.
11. «Есет Көтібаровтың 125 жылдығына арналған ғылыми ... ... ... 1992 ж. ... С. Құрманалин «Түтін салығы. Есет Көтібарұлы бастаған көтерілістің
себебі» ... 1991 ж. ... С. Т. ... «Маңғыстау тарихының беттері» А., 1980 ж. 48-б.
14. М. С. ... «ХІХ ғ. ІІ ... ... ... А., ... ... Е. Ө. ... «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы» (ХҮІІІ-ХХ
ғасыр). А., 2001 ж. 32-б.
16. «Қазақ совет энциклопедиясы» ІҮ т. А., 1974 ... Е. ... ... ... ... А., 1962 ж. ... М. ... «Ұлттық саяси элита» А., 2004 ж.21-б.
19. Бұл да сонда 23-б.
20. М. Қ. ... ... ... қозғалысы» Астана 2007 4
томдық. 128-б.
21. Л. Юнусова «Орыс баспасөзі және ұлт-азаттық ... ... ... ... 2004 ж. ... ... тарихы очерктері» А., 1994 ж. 77-б.
23. Х. Маданов, Ч. Мусин «Ұлы дала ... А., 1994 ... Ж. ... ... хан» А., 1993 ... ... «Кенесары және Сыздық сұлтандар» А., 1992 ж.
26. Е. Б. Бекмаханов «Кенесары ... ... А., 1992 ... Г. Смирнов «Сұлтан Кенесары және Сыдық» Хан Кенесары кітабында Самара
1992 ж.
28. Қ ... ... хан ... өңірінде» Астана., 2002 ж.
29. Т. Ж. Шойынбаев «Жанқожа Нұрмұхамедов басшылығымен болған ... ... А., 1949 ... М. У. ... ... ... Арал өңірі халықтарының өзара
қарым-қатынасы» А., 1995 ... ... ... ... А., 1995 ... «Қазақстан тарихы көне заманнан біздің күнімізге дейін» А., 1993 ж.
33. С. ... ... ... ... көтерілістермен
сабақтастығы» Қазақ тарихы 2002 ж. №4.
34. Ө. Ахметов, М. Қазанов «Егеменді Қазақстан» 1992 ж. 9 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төребайұлы Қыздарбек10 бет
Қытайдағы 1905-1911 жылдардағы революциялық қозғалыстар12 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь