Поэзиялық аударма мәселелері (Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)

Көркем аударманың тәржіме жұмысында күрделі сала екендігі өз алдына айқын. Ал соның ішінде поэзиялық аударма ерекше мәнге ие. Бір тілдегі поэзиялық туындыны екінші бір тілге аудару барысында өлең сөздің ұлттық өрнегі мен ішкі ой әуенін дәл жеткізу үшін ең алдымен асқан сезімталдық қажет. Мұның сыртында екі тілді де жетік білу, ұлттық ойлау өрісінің қыр-сырына қанық болу, шығарманың түйінді сырын анық басып, дәл жеткізу сынды талап-тілектер де ескерілуі тиіс.
Иран-Ғайып – замандас ақындарымыздың арасында өлеңдері өзге тілдерге, соның ішінде орыс тіліне жиі аударылып, кеңінен таралған ақындарымыздың бірі. Жалпы ақынның әр жылдары жарық көрген «Жүрек жырлайды» (1974), «Жеті қазына» (1977), «Түннің көзі» (1979), «Сұлулықпен сырласу» (1980), «Өмір-Өлең» (1982), «Сұлулық сарасы» (1985), «Дүниежарық» (1987), «Батқан Кеменің Бейбақтары» (1990), «Мұнар, Мұнар, Мұнарым...» (1992), «Иран бағы» (1995), «Сөз патшалығы» (1996), «Жыр әлемі» (1996), «Қорқытттің Көрі» (2001) атты жыр кітаптары кеңінен таныс. Елуге жуық жыр кітаптары жарық көрген Иран-Ғайып – республикалық, халықаралық деңгейдегі көптеген жыр мүшәйраларының жеңімпазы, поэзия фестивальдарының бірнеше дүркін лауреаты, Қазақстан Жазушылар Одағы сыйлығының, Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының иегері, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.
Иран-Ғайып «Глаза ночи» (1983), «Царь слова» (1984), «Наследник» (1988) сынды жыр жинақтары арқылы орыс тілді оқырмандарға да кеңінен танымал десек, артық айтпаспыз. Ақын өлеңдерін орыс тіліне тәржімелеушілер қатарынан Владимир Савельев, Егор Самченко, Нина Габриэлян, Марат Акчурин, Орынбай Жанайдаров, Екатерина Мосина сынды есімдерді кездестіреміз. Ақынның 2006 жылы жарық көрген он үш томдық жыр жинағын парақтай отырып, кей жағдайда бір өлеңді әртүрлі аудармашылардың түрліше тәржімелеген жағдайларын да кездестіріп, таңырқадық. Мұның өзі қоғам өмірінің түрлі қия-қалтарыстарына, терең тұңғиықтарына бойлап, тыңнан ой қозғап, соны пәлсапалық ой түюге бейім ақын өлеңдерінің аудармаға сұранып тұратындығын айғақтамай ма? Бірақ бұл – жеке әңгіме («Дуэль» өлеңінің аудармасы төңірегінде).
Әдеби тәржімеде, әсіресе поэзиялық тәржімеде аударманың көркемдік тұрғыдан биік деңгейде орындалуы түрлі факторларды есепке алуды қажет етеді. Түпнұсқадағы ұлттық бояуды сақтай отырып, тілі жатық әрі көркем аударма жасау дегеннің өзі кереғарлықтан туындаған қатаң талап екені белгілі. Дегенмен ескеру қажет. Кей жағдайда аудармашылардың сөзбе-сөз тәржімеге бой ұратын кездері де болады. Толыққанды көркем аударма жасауда мұндай тәсілдің тиімді бола бермесі анық. Себебі поэзиялық аудармада ең негізгі назарда ұстайтын мәселе – лирикалық қаһарманға тән ой-сезім ауанының түпнұсқадан ауытқымай, мейлінше жуық бедер табуы.
1 Иран-Ғайып. Он үш томдық таңдамасы. Т.1. – Алматы, 2006.
2 Иран-Ғайып. Он үш томдық таңдамасы. Т.11. – Алматы, 2006.
3 Жайлибаева М.Н. Көркем әдебиет саласындағы аударма мәселесі // Вестник КАСУ. №2. 2006.
4. Асанұлы Қ. Е.Букетов және көркем аударма мәселелері // Ақиқат. №2, 2006. – 93-95 бб.
        
        Поэзиялық аударма мәселелері
(Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)
Баянбаева Ж.А.,
әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің
аға оқытушысы
Көркем аударманың тәржіме ... ... сала ... өз ... Ал ... ... поэзиялық аударма ерекше мәнге ие. Бір ... ... ... бір ... ... ... өлең ... ұлттық
өрнегі мен ішкі ой әуенін дәл жеткізу үшін ең алдымен асқан сезімталдық
қажет. ... ... екі ... де ... ... ... ... өрісінің қыр-
сырына қанық болу, шығарманың түйінді сырын анық басып, дәл жеткізу ... де ... ...... ... ... өлеңдері өзге тілдерге,
соның ішінде орыс тіліне жиі ... ... ... ... ... ақынның әр жылдары жарық көрген «Жүрек жырлайды» (1974), «Жеті
қазына» (1977), ... ... (1979), ... ... (1980), ... (1982), «Сұлулық сарасы» (1985), «Дүниежарық» (1987), «Батқан Кеменің
Бейбақтары» (1990), «Мұнар, Мұнар, Мұнарым...» (1992), «Иран бағы» ... ... (1996), «Жыр ... (1996), ... ... (2001) ... ... кеңінен таныс. Елуге жуық жыр кітаптары жарық көрген Иран-
Ғайып – республикалық, халықаралық ... ... жыр ... ... фестивальдарының бірнеше дүркін лауреаты, Қазақстан
Жазушылар Одағы сыйлығының, Тәуелсіз ... ... ... ... ... лауреаты.
Иран-Ғайып «Глаза ночи» (1983), «Царь слова» (1984), «Наследник»
(1988) сынды жыр ... ... орыс ... ... да ... десек, артық айтпаспыз. Ақын өлеңдерін орыс тіліне тәржімелеушілер
қатарынан Владимир Савельев, Егор Самченко, Нина Габриэлян, Марат ... ... ... ... сынды есімдерді кездестіреміз. Ақынның
2006 жылы жарық көрген он үш томдық жыр ... ... ... ... бір ... ... ... түрліше тәржімелеген
жағдайларын да кездестіріп, таңырқадық. Мұның өзі қоғам өмірінің түрлі қия-
қалтарыстарына, терең тұңғиықтарына ... ... ой ... соны
пәлсапалық ой түюге бейім ақын ... ... ... ... ма? ... бұл – жеке әңгіме («Дуэль» ... ... ... ... ... ... ... көркемдік
тұрғыдан биік деңгейде орындалуы түрлі факторларды ... ... ... Түпнұсқадағы ұлттық бояуды сақтай отырып, тілі ... әрі ... ... ... өзі ... ... ... талап екені
белгілі. Дегенмен ескеру қажет. Кей жағдайда аудармашылардың сөзбе-сөз
тәржімеге бой ұратын кездері де ... ... ... ... ... тәсілдің тиімді бола бермесі анық. Себебі поэзиялық аудармада ең
негізгі назарда ұстайтын ...... ... тән ... ... ... ... жуық бедер табуы.
Лирикалық туындыны аударудағы бір қиыншылық ондағы көңіл ахуалының
толқымалылығы, тілге тиек етілген ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде интуитивтік
болжамға жүгініп, өлең сырына өзіндік тұрғыдан баға беруі мүмкін. ... ... ... атты ... ... мұң ... жас ... психологиялық ахуал лирикалық қаһарман тарапынан зерделенеді.
Жалпы өлеңдегі негізгі эмоционалдық-экспрессивтік фон да, ой ... ... ... ... – сен ... ... өзісің!
Бәлки, түннің көзісің!!
«Дауасы бар дертіңнің!» -
Менің тезисім!!! [1, 101]
Тұтастай өлеңдегі ситуацияны шамалап ... Қара ... жас ... ... дауа ... шарқ ... ... қаһарманның шарасыздығы,
еңсені басқан түн қараңғылығы... Енді Н.Габриэлян тәржімесіне көңіл
аударайық:
Кто ты, ... две ... ... ... ночи –
Так над судьбою моею взошли твои очи.
Ты – глаза этой ночи,
Мягкая нежная тьма...
А может, ты – ночь ... ... Я ... твой», 2, 175]
Түпнұсқа жырға арқау болған сезім сыры мейлінше жасырын. Сезімді
білдіруде ... ... ... ... ... ... эстетикалық
тұрғыда әсерлі дәстүр сақталған. «Қалқам» қаратпа сөзінің аударма ... ... ... өзі лирикалық қаһарман мен ... ... ... ... ... ... түнге я
түннің көзіне балаған метафоралық қолданыс сақталғанымен, екі нұсқадағы
семантикалық ... ... ... түн де, түн ... ... құпия сырға толы. «Бәлки, түннің көзісің!» метафоралық қолданысының
аудармасы («Словно две ярких звезды среди ночи – Так над ... ... твои очи. Ты – ... этой ... қаралы сұлудың лирикалық қаһарман
үшін тағдырлық ... ие ... ... ... идеялық тұжырымы да нұсқаларда әртүрлі. Басына төнген
қасіреттен қабырғасы ... жас әйел мына ... баз ... ... ... ... таба ... / Түңлігін ашып-жаба алмай, /
Тұтқының боп мен тұрмын» деп, өмір ... ... ... ... оның ... бар ... сынды үмітті сөздері мол
сеніммен арқау етіп, ... әсер ... Ал ... бұл ... ... біржолата бой алдырғандай:
Не гляди на меня с ... ... ... мне ... ... сам ... ... тобой,
Видишь – пленник твой – на пороге твоем стою... [2, ... ... атты ... де ... ... ... негізгі поэтикалық баяндауға арқау болған детальдар ... ... ... ... ... кезегі ауыстырылғанын былай
қойғанда, «Вопрос» атаулы орыс тіліндегі нұсқасы ... ... ... ... мысал бола алады. Салыстырайық:
Түпнұсқада:
Көкжалдығы,
Сұстылығы түсінің,
Көзі,
Қасы,
Мұрыны –
Өз пішінің –
Жауға аттанған ертектегі үш батыр –
Әке,
Сенің басы піспес үш ... [1, ... ... чем ... ... лица – ... чем ... схожи с тобою все трое –
Три исполина, три твоих сына [2, 134].
Иран-Ғайып қаламына тән өлең өрнегі, пішіндік ... ... ... ... ... Жеке сөзді дербес тармаққа айналдыру арқылы оған екпін
түсіру, сөйтіп ұғымға салмақ салу – ақын ... ... ... Көз, қас, мұрын сынды портреттік детальдарға (назар
аударыңыз: өлеңде ол топтық портрет детальдары!) айрықша мән беру бар. ... ... ... біз ... соңғы шумағынан кездестіреміз:
«Три сына – все обликом схожи, / ... ... и ... ... ... пен ... ... келгенде, бір-бірінен
ажырағысыз сабақтас сипаттар. Аударма барысында олардың ара-жігі ... ... өзге ... ... ... Сұстылықты бедерлеу
мақсатында сәтсіз қолданыс тапқан ұлғайту амалы ... лица – ... ... ... ... ... ... түсіріп тұрғанын
жасыра алмаймыз.
Ал тұтастай алғанда, «Сауал» өлеңі авторлық ойды ... ... ... ... өлең ... ... ... іздеу орынсыз. Себебі
әр ұлттық поэзияның өз ішінде қалыптасқан формалары, көркемдік ырғағы ... ... ... ... ой ... сөз ... дәлме-дәл
жеткізудің қиынға соғатындығы осыған байланысты. Сайып келгенде, поэзиялық
мәтінді аударуда, өлеңнің ішкі ... ... ... ада, ... ... ... мән берген абзал. Иран-Ғайыптың «Менің әкем» өлеңін
орыс тіліне Марат Акчурин аударыпты. ... ... екі ... сайма-сай
келеді: 31 шумақ, 124 жолдан тұратын өлең орыс тіліндегі аударма нұсқасында
да дәл осындай көлемін ... ... қара өлең ... жазылған бұл
көлемді туындысында ақын өз әкесінің тұлғасын сомдап, ... ... ... ... ... ой ... әке портретін бейнелеуге күш салған. Салыстыра кетейік:
Бұлшық еті бетінің бөлек-бөлек,
Астыңғы ерні түсіңкі көп өкпелеп.
Орақ-тілді, жез ... ... ... мұрны қонып тұр көмекке кеп [1, 95].
Түпнұсқада әке портреті сомдаудағы юморлық элементтерді («Астыңғы ерні
түсіңкі көп ... ... ... ... тұр ... ... бір ... жасау мақсатында қолданылған, екіншіден, шынайы еске түсіру сәтіндегі
тілге тиек ... ... ... ... ... Ал осы бір шумақ орыс
тілінде былайша болып келеді:
Всегда ... ... ... нос над ртом навис, остер,
К вискам взлетают брови молодые,
А рот горяч, как тлеющий костер [2, 339].
Нақтылығымен, ... ... ... ... ... ... ... өзгеше көркемдеуіш құралдар басқаны анық. Тек
кескіндеменің тұтас ... ... ... ... аңғарылады.
«Алақан мен өкшесі мүйізденген», жаны сірі, еңбекқор әке туралы жырдың
соңғы түйіні былайша тиянақ табады:
Шыдас ... ... ... ... отты ... ... ... тергеймін:
Жүрмін бе деп,
Әлі күнге әкемнің мойынында?! [1, 99].
Ұзын-ырғасы 124 жолға желі болып тартылған әке туралы толғаныстағы ой-
сезім ағыны ... ... ... ... ой ... да, ... ... де жарасымды бірлікпен көркем пішін ... Енді осы ... ... ... за тобой – великие дела.
Здесь сталь бы сразу трещину дала,
Но ты, отец, прочнее всякой стали,
И жизнь твоя ... ... [2, ... сүзгісіне түсіп барып, ақыл-ой «домнасынан» шыққан өлең өрнегі
осындай. Баланың әке туралы толғанысын ... өз ... ... ... ... ... ... тәржімеші соңғы нүктені
жоғарыдағыдай қоюды ұйғарған. Идеялық тұрғыда ... ... ... ... одан ары жетілдіре түскен десек, жаңсақ айтпаспыз. Тек
бір ғана көңілге қонымсыз жайт – ... ... ... ... тиек ... ... ... аудармашы наразына ілікпеген. Перзенттік
парыз, әкеге деген қамқорлық сынды азаматтық парасаттылықтан ... ... ... ... ... ойы ... ... ме еді?..
Біз бұл шағын мақалада 3-4 туындының тәржімесі жөнінде ғана ой қозғай
алдық. Осы зерделеудің өзі ... ... ... ... аспектіде
қарастыру қажеттігін айқындай түседі. Өлең сөздің ... ... ... ... ... дәл берілуі сынды ірілі-ұсақты мәселелерді Иран-Ғайып
поэзиясы мысалында әлі де ... ... ... мол. Бір ғана ... көпнұсқалы аудармасының өзі көркем аударманың, соның ішінде
поэзиялық аударманың ... ... ... біршама ақпар берері сөзсіз.
Әдебиеттер:
1 Иран-Ғайып. Он үш томдық таңдамасы. Т.1. – Алматы, 2006.
2 Иран-Ғайып. Он үш ... ... Т.11. – ... ... ... М.Н. Көркем әдебиет саласындағы аударма мәселесі // Вестник
КАСУ. №2. ... ... Қ. ... және ... аударма мәселелері // Ақиқат. №2, 2006.
– 93-95 бб.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
Иран-Ғайып шығармашылығы және қазіргі қазақ поэзиясы79 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь