1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І ТАРАУ БІРІНШІ ДҮНИЕ ЖҮЗІЛІК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
І.1 XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанның әлеуметтік.экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
І.2 1916 жылғы Ұлт.азаттық көтеріліс кезіндегі Қазақстанның либерал.демократ зиялылардың ұстаған бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17

ІІ ТАРАУ АМАНГЕЛДІ ИМАНОВТЫҢ БАСТАУЫМЕН БОЛҒАН ТОРҒАЙ КӨТЕРІЛІСІ
ІІ.1 Көтерілістің шығу себептері мен барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
II. 2 Көтерілістің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... . 53
КІРІСПЕ

1916 жылғы қазақстандағы ұлт азаттық көтеріліс отандық тарихта ерекше орын алады. Аталған көтеріліс еркін сүйгіш қазақ халқының өз тәуелсіздігі үшін жан аямайтынын анық көрсетті.
1916 жылғы казақ халқының ұлт азаттық көтерілісі отарлы патша өкіметінің жүргізіп жатқан әлеуметтік және ұлттық езгіге қарсы жауабы болатын.
Ресей империясы тарапынан отаршылдық езіп-жаншудың барлық кезеңі ішіндегі қазақ халқының азаттық күресінің шарықтау шегі болды. Өкімет билігімен басқарудың институттарын қайта құру, қарулы күштерді ұйымдастыру, белсенді саяси күреске санасы оянған халықтың ұлттық сана-сезімінің өсуі, бізге ұлттық азаттық қозғалыс туралы айтуға негіз береді, ол саяси егемендікке жетуді және мемлеткеттілікті қалпына келтіруді өзінің мақсаты етіп қойды. Осының бәріне Қазақстанның экономикалық және саяси өміріндегі белең ала бастаған белгілі бір алғышарттар себін тигізді.
Көтерілістің басты себебі әлеуметтік экономикалық қоғамдық саяси және рухани мәдени мәселелерге тікелей байланысты болды. Атап айтқанда олар Қазақстан мен Орта Азия халықтарының жерін отарлаушыларға тартып әперудің тез қарқынмен жалғасуынан, салықтар мен басқа алымдар көлемінің шамадан тыс ұлғаюынан қалың бұқараның өмір сүру жағдайының күрт төмендеуінен өз көрінісін тапты.
1916 жылға таман патша өкіметі қазақ халқының 40-50 млн. десятина жақсы жерлерін басып алды. Өздерін құнарсыз және шөлейт аудандарға тықсырып, аштыққа душар етті. Қазақстанның аумағы толықтай шикізат базасына айналды. Соғыс қисапсыз шикізатты, азық-түлікті, малды тағы басқа материалдық игілікті жалмай берді. Уақыт өткен сайын соғысқа байланысты тонау мен қанау күшейе түсті. Әртүрлі салықтардың мөлшері артып, жаңа салықтар енгізілді. Жергілікті халықтар төлейтін салықтар көлемі 3-4 есе, ал жекелеген жағдайларда 15 есеге дейін көбейді. Сонымен қатар халық күнделікті тұтынатын заттар үздіксіз қымбаттай берді. Мысалы, 1914-1916 жылдар аралығында Жетісу облысында әр түтінге салынатын салық 3 сомнан 8 сомға өсті. XX ғасырдың басында бір пұт ұнның бағасы 94 тиын болса, 1916 жылы ол 40 сомға дейін көтерілді. Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында 1916 жылы бидай ұнының бағасы 1,5 есе, ал еттің бағасы 2 есеге дейін жоғарылады.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының басым бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ, халықты рухани езгіге де түсірді. Оны тілінен, дінінен, ділінен айыру бағытында жымысқылықпен ойластырылған шаралар жүйесін жүзеге асырды.
Ұлттық және әлеуметтік езгінің күшеюі, соғыс тудырған қиыншылықтарға байланысты халық бұқарасының қайыршылануы, қымбатшылық пен аш-жалаңаштықтың етек жаюы – міне, осының бәрі халықтың басым көпшілігі тарапынан жаппай наразылық туғызды.
Көтерілістің бұрқ ете қалуына патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы Қазақстанның, Орта Азияның және ішінара Сібірдің «бұратана халықтарының» ер-азаматтарын 19-43 жас аралығында майданның тыл жұмыстарына, қорғаныс құрылыстарын және әскери қатынас жолдарын салуға, окоптар қазуға тағы сол сияқты «реквизиция» туралы жарлығы тікелей сылтау болды. Жарлық бойынша тыл жұмыстарына Қазақстан мен Орта Азиядан 400 мың адам, соның ішінде қазақтардан 240 мыңға жуық кісі алу белгіленді. Егер сол кездегі қазақ шаруашылықтарының саны 700 мыңнан сәл асатынын ескеретін болсақ, патша жарлығы тұтастай орындалған жағдайда әрбір үшінші шаруашылық өзінің негізгі еңбек етушісінен айырылады екен. Ал мұндай мөлшерде жұмысшы қолы майданның тыл жұмыстарына әкету Қазақстанды ұлттық апатқа ұшыратуы мүмкін еді.
Жарлық Қазақстанның барлық аймақтарында дерлік жаппай наразылық тудырды. Алихан Бөкейхановтың сөзімен айтсақ: «Қалың елдің дариядай толқуы» басталды.
Қазақстанның әр аймағында стихиялы түрде басталған патша жарлығына қарсы әрекеттер бірте-бірте ұйымдасқан сипат алып, қарулы көтеріліске ұласты.
Көтеріліс бүкіл Қазақстанды қамтыды, алайда оның ірі ошақтары алдымен Жетісуда, одан кейін Торғай, Ырғыз өңірінде калыптасты. Көтерілістің негізгі қозғаушы күшін ұлттық шаруалардың қалың тобы сондай-ақ сол кезде қалыптасу үрдісін бастан кешіп жатқан жұмысшы тобының өкілдері құрады. Сонымен бірге оның ұлт азаттық сипатта өрістеуіне оған қазақ халқының басқа әлеуметтік топтарының байлар мен ауқаттылардың және патшаның билік жүйесіндегі төменгі баспалдағының жекелеген өкілдерінің қатысуы әсер етті.
Көтеріліске қазақтармен қатар ұйғырлар, өзбектер, қырғыздар, дүнгендер және жекелеген басқа халықтардың өкілдері қатысқан оңтүстік және солтүстік-шығыс аймақты сол кездегі Сырдария, Жетісу облыстарын қоспағанда Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт азаттық қозғалысы өзінің ұлттық құрамы жағынан бір ұлттық қазақтық күрес болды.
Қазақ қоғамында атап айтқанда, оның сол кездегі саяси элитасының арасында көтеріліске көзқарас бір мәнде болған жоқ. Қазақ зиялыларының радикалды өкілдері Т.Бокин, Ж.Ниязбеков, Ә.Жүнісов, Т.Рысқұлов, С.Меңдешов, Ә.Жангелдин тағы басқа патша жарлығына батыл қарсы шықты және халықты қарулы қарсылыққа шақырды. Ал «Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан либерал демократияшыл зиялылардың жетекшілері А.Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М.Дулатов және басқалар патша әкімшілігіне тыл жұмысына адам алуды асықпауды өтініп, әуелі дайындық шараларын жүргізу жөнінде ұсыныстар жасады. Сонымен қатар олар көтеріліске шыққан халық патша өкіметі тарапынан аяусыз жазалауға ұшырайтынын ескертіп, көпшілікті жарлықты орындауда қарсылық көрсетпеуге шақырды.
Қазақстандағы көтерілістің алғашқы ошақтары 1916 жылғы шілде айының бас кезінде пайда болды. Халықтың ашу-ызасының бастапқы соққыларына жұмыстарға алынатындардың тізімдерін тікелей жасаған болыс басқармалары, ауыл старшындары және жергілікті әкімшіліктердің басқа да қызметкерлері ұшырады. Өйткені тізім жасаудағы бұрмалаушылық әуел бастан жаппай парақорлық пен қиянат жасаушылыкты туғызған болатын. Әкімшілік жүйесі ол кезде қазақтарда туу туралы куәліктердің болмағандығын пайдаланып, тізімге жас шамасына қарамастан, кедейлерді енгізіп, ауқатты әулеттерден пара алып, олардың өкілдерін шақырудан босатты.
Көтерілістің алғашқы ошағы Жетісу облысында пайда болды. Мұнда патша жарлығына қарулы қарсылық шілде, тамыз айларында бұқаралық сипат алды. Патшалық үкімет органдары Жетісуға ірі жазалаушы әскери күштер жеткізе бастады. Жергілікті гарнизондар нгығайтылды, қазақ және қырғыз көтерілісшілерін жазалау үшін облыстағы селолары мен қазақ станцияларының тұрғындарынан қарулы жасақтар құрылды.
Өкімет органдары қудалаған 300 мың қазақтар мен қырғыздар немесе Жетісудың байырғы тұрғындарының төрттен бірі Қытайға босып кетуге мәжбүр болды. Генерал губернатор Куропаткин бекіткен сот үкімдері мен Түркістан өлкесінде өлім жазасына 347 адам, каторгалық жұмыстарға 168 түрмеде тұтқындауға 128 адам кесілді. Өлім жазасына кесілгендер қатарында Верный (Алматы) уезіндегі көтеріліс басшысы Бекболат Әшекеев және оның үзеңгілес серіктері болды. Жетісу, Сырдария, Ақмола, Семей облыстарымен Батыс Қазақстанның бірқатар аудандарында көтерілісшілер қозғалысы басып жаншылып жатқанда, Торғай даларында ол күш алып, күннен күнге өрши түсті. Әбдіғаппар Жанбосынов, Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин бастаған Торғай көтеріліс ошағы ең табанды болды және ұзаққа созылды.
Хан сайлау дәстүрін және олардың халықтың кандай әлеуметтік топтарының өкілі болғандығын атап айтқанда, сұлтандар әулетінен сайланатынын жетік білетін. Әбдіғаппар өзін әмір деп атаған, кейіннен 1916 жылғы қарашада 13 болыс (6 болыс қыпшақ, 6 болыс арғын және 1 болыс найман) өкілдерінің құрылтайында Әбдіғаппар Жанбосынов Торғай уезінің ханы болып танылды. Осы құрылтайға қатысушылардың келісімімен Кенесары хан Қасымұлының серігі – атақты Иман батырдың немересі Амангелді Иманов Үдербайұлы көтерілісшілердің сардарбегі, қолбасшысы болып тағайындалды.
Амангелді Үдербайұлы Иманов (1873 ж. 3 сәуір - 1919 ж. 18 мамыр) қазақ халқының батыры. Қазақстанда 1916 жылы өріс алған ұлт азаттық көтерілістің басшысы Торғай уезі Қайдауыл болысының үшінші ауылында кедей шаруа отбасында туған. 7 жасында әкесі бес жылдан кейін шешесі қайтыс болып, жастайынан жетім қалды. Ол байларға жалшы болды. Еңбекші халықтың тартқан қайғы-қасіретін, ауыр тұрмысын көрді. Оның самодержавиеге байлар мен билердің езгісіне деген өшпенділігі осы кезден-ақ қалыптаса бастады. Байқаңыр көмір кенінде темір ұстасы болған жылдары орыс жұмысшыларымен араласып, таптық сана-сезімі оянды. Амангелді бала кезінен әділетсіздікті жаны сүймейтін. Социал демократтардың жергілікті жердегі большевиктер тобымен тығыз байланыс жасап, шаруалар бұқарасының ұлт-азаттық күресін басқарушы ретінде бүкіл Торғай даласына атағы жайылды. 1896-1908 жылдары патша өкіметі оны «Сенімсіз» адам деп тауып, бірнеше рет түрмеге отырғызды. Амангелді Имановтың есімі қазақ халқының тарихындағы аса бір даңқты кезең 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліспен тығыз байланысты. Империализм қайшылықтарының шегіне жете шиеленісуінің нағыз айғағы болған бұл көтеріліс патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталып, халық бостандығын көздеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Көкіш Рысбайұлы. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, Санат, 2004, 131-133 беттер.
2. Диас Жамбылов. Қазақстандағы ұлт азаттық қозғалыс. Оқу құралы. Жеті жарғы, 2001, 81-88 беттер.
3. Пірімбетов. Ұлт азаттық козғалыс. 40-44 беттер.
4. №55. (24632) 01 наурыз, бейсенбі 2007.
5. Қазақстан тарихы. Ч. Мусин. 2005, Алматы, 265-267 беттер.
6. Қазақ Совет энцеклопедиясы. II том, 435 бет.
7. Торғай комисарлары. Здей Мухамеджанов. Қазақстан баспасы.
8. Қазақстан. Алматы, 2005. Әбдужаппар Әбдіәкімұлы, 228-230 беттер.
9. Сейдәлім Тәнкеев. 1916. Ереуілтөбе әскерлері, Алматы, Атамұра 1994 167-168 беттер.
10. Парасат, 2006, №8, 2-3 беттер.
11 Қазақстан энцеклопедия. 326-327 беттер.
12. Қазақстан тарихы. Очерк. 286 бет.
13. Октябрь нұрландырған өңір. X. Ермұратов. Алматы, Атамұра, 1994 122-123 беттер.
14. №47. «24632), 9 наурыз, 2007.
15. Қазақстан тарихы. 3 том, 636-641 беттер.
16. Қазақ елінің арғы бергі тарихы. Х.Маданов, 133-134 беттер.
17. «Елім-ай». Қазақ тарихынан. Алматы, Жалын баспасы, 1997, 105-106 беттер.
18. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық, Алматы, Атамұра, 2002, М.Х. Асылбеков, 68-69 беттер.
19. Дулығалы дала перзенттері. 1991,18 маусым, 7-бет.
20. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы, Дәуір баспасы, 1994. 140-143 беттер.
        
        қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
«Тарих» кафедрасы
Диплом жұмысы
Тақырыбы: «1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс»
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......................................... 4
І тарау Бірінші ... ... ... жылдарындағы Қазақстан
І.1 XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық
жағдайы…………………………………………………………………………. 9
І.2 1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс кезіндегі ... ... ... ... ... ... Тарау Амангелді Имановтың бастауымен болған Торғай көтерілісі
ІІ.1 Көтерілістің шығу себептері мен барысы………………………………… 29
II. 2 Көтерілістің
нәтижесі....................................................................
............... 46
Қорытынды...................................................................
................................ 51
Пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... ... ұлт азаттық көтеріліс отандық тарихта ерекше
орын алады. Аталған көтеріліс еркін сүйгіш қазақ халқының өз ... жан ... анық ... ... ... ... ұлт азаттық көтерілісі отарлы патша өкіметінің
жүргізіп жатқан әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... отаршылдық езіп-жаншудың барлық ... ... ... ... ... ... шегі ... Өкімет
билігімен басқарудың институттарын қайта құру, қарулы күштерді ұйымдастыру,
белсенді саяси күреске санасы оянған халықтың ұлттық ... ... ... ... ... ... ... негіз береді, ол ... ... және ... ... ... ... мақсаты
етіп қойды. Осының бәріне Қазақстанның экономикалық және саяси өміріндегі
белең ала бастаған белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық саяси және
рухани мәдени мәселелерге тікелей байланысты болды. Атап ... ... мен Орта Азия ... ... отарлаушыларға тартып әперудің
тез қарқынмен жалғасуынан, салықтар мен басқа ... ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайының күрт төмендеуінен өз
көрінісін тапты.
1916 жылға таман ... ... ... ... 40-50 млн. ... ... ... алды. Өздерін құнарсыз және шөлейт аудандарға тықсырып,
аштыққа душар етті. Қазақстанның аумағы толықтай шикізат ... ... ... шикізатты, азық-түлікті, малды тағы басқа ... ... ... Уақыт өткен сайын соғысқа байланысты тонау мен ... ... ... ... ... ... жаңа ... енгізілді.
Жергілікті халықтар төлейтін салықтар көлемі 3-4 есе, ал ... 15 ... ... ... Сонымен қатар халық күнделікті
тұтынатын заттар үздіксіз қымбаттай берді. ... ... ... ... ... әр ... ... салық 3 сомнан 8 сомға
өсті. XX ғасырдың басында бір пұт ұнның бағасы 94 тиын болса, 1916 жылы ... ... ... көтерілді. Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында 1916
жылы бидай ұнының бағасы 1,5 есе, ал еттің ... 2 ... ... жоғарылады.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның ... ... ... ... етіп қана ... жоқ, ... рухани езгіге де түсірді. Оны
тілінен, дінінен, ділінен ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік езгінің күшеюі, соғыс тудырған ... ... ... ... қымбатшылық пен аш-жалаңаштықтың
етек жаюы – міне, осының бәрі халықтың басым көпшілігі тарапынан жаппай
наразылық туғызды.
Көтерілістің бұрқ ете ... ... 1916 ... 25 ... Орта Азияның және ішінара Сібірдің «бұратана халықтарының» ер-
азаматтарын 19-43 жас ... ... тыл ... ... және ... ... ... салуға, окоптар қазуға тағы сол
сияқты «реквизиция» туралы жарлығы тікелей сылтау ... ... ... ... ... мен Орта ... 400 мың ... соның ішінде
қазақтардан 240 мыңға жуық кісі алу белгіленді. Егер сол ... ... саны 700 ... сәл ... ... ... патша
жарлығы тұтастай орындалған жағдайда әрбір үшінші шаруашылық өзінің негізгі
еңбек етушісінен айырылады екен. Ал мұндай мөлшерде жұмысшы қолы ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еді.
Жарлық Қазақстанның барлық аймақтарында дерлік жаппай наразылық тудырды.
Алихан Бөкейхановтың сөзімен ... ... ... ... толқуы»
басталды.
Қазақстанның әр аймағында стихиялы түрде басталған патша жарлығына қарсы
әрекеттер бірте-бірте ұйымдасқан сипат алып, қарулы ... ... ... ... ... ... оның ірі ... алдымен
Жетісуда, одан кейін ... ... ... ... ... қозғаушы күшін ұлттық шаруалардың қалың тобы сондай-ақ сол кезде
қалыптасу ... ... ... ... жұмысшы тобының өкілдері құрады.
Сонымен бірге оның ұлт азаттық сипатта өрістеуіне оған қазақ халқының басқа
әлеуметтік ... ... мен ... және ... ... төменгі баспалдағының жекелеген өкілдерінің қатысуы әсер етті.
Көтеріліске қазақтармен қатар ұйғырлар, өзбектер, ... ... ... ... ... ... қатысқан оңтүстік және солтүстік-
шығыс аймақты сол кездегі Сырдария, Жетісу ... ... 1916 ... ұлт азаттық қозғалысы өзінің ұлттық құрамы жағынан
бір ... ... ... ... ... атап айтқанда, оның сол кездегі саяси ... ... ... бір ... ... жоқ. Қазақ зиялыларының
радикалды өкілдері Т.Бокин, Ж.Ниязбеков, Ә.Жүнісов, Т.Рысқұлов, С.Меңдешов,
Ә.Жангелдин тағы басқа патша ... ... ... ... және ... ... ... Ал «Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан
либерал демократияшыл зиялылардың жетекшілері А.Байтұрсынов, Ә. ... және ... ... әкімшілігіне тыл жұмысына адам ... ... ... ... ... ... жөнінде ұсыныстар
жасады. Сонымен қатар олар ... ... ... ... ... тарапынан
аяусыз жазалауға ұшырайтынын ескертіп, көпшілікті ... ... ... шақырды.
Қазақстандағы көтерілістің алғашқы ошақтары 1916 жылғы шілде айының ... ... ... ... ... ... соққыларына жұмыстарға
алынатындардың тізімдерін тікелей жасаған болыс ... ... және ... әкімшіліктердің басқа да қызметкерлері ұшырады.
Өйткені тізім жасаудағы бұрмалаушылық әуел ... ... ... ... ... туғызған болатын. Әкімшілік жүйесі ол кезде қазақтарда
туу туралы куәліктердің ... ... ... жас ... ... енгізіп, ауқатты әулеттерден пара алып, олардың
өкілдерін шақырудан ... ... ... ... ... ... болды. Мұнда патша
жарлығына қарулы қарсылық шілде, тамыз айларында бұқаралық сипат алды.
Патшалық ... ... ... ірі жазалаушы әскери күштер жеткізе
бастады. Жергілікті ... ... ... және ... жазалау үшін облыстағы селолары мен қазақ станцияларының
тұрғындарынан қарулы жасақтар ... ... ... 300 мың ... мен ... ... байырғы тұрғындарының төрттен бірі Қытайға ... ... ... ... ... ... бекіткен сот үкімдері мен Түркістан
өлкесінде өлім жазасына 347 ... ... ... 168 ... 128 адам ... Өлім ... кесілгендер қатарында Верный
(Алматы) уезіндегі ... ... ... ... және оның ... ... ... Сырдария, Ақмола, Семей облыстарымен Батыс
Қазақстанның бірқатар ... ... ... ... ... ... даларында ол күш алып, күннен күнге өрши ... ... ... ... ... ... бастаған Торғай көтеріліс
ошағы ең табанды болды және ұзаққа созылды.
Хан сайлау дәстүрін және олардың халықтың ... ... ... ... атап ... сұлтандар әулетінен сайланатынын жетік
білетін. Әбдіғаппар өзін әмір деп атаған, кейіннен 1916 ... ... ... (6 ... қыпшақ, 6 болыс арғын және 1 болыс ... ... ... ... ... ... ханы болып танылды. Осы
құрылтайға ... ... ... хан ... ...
атақты Иман батырдың немересі Амангелді Иманов ... ... ... ... ... ... ... (1873 ж. 3 сәуір - 1919 ж. 18 ... ... ... ... 1916 жылы өріс ... ұлт азаттық көтерілістің
басшысы Торғай уезі Қайдауыл болысының ... ... ... ... ... 7 жасында әкесі бес жылдан кейін ... ... ... ... қалды. Ол байларға жалшы болды. Еңбекші халықтың тартқан
қайғы-қасіретін, ауыр тұрмысын көрді. Оның ... ... ... ... ... өшпенділігі осы кезден-ақ қалыптаса бастады.
Байқаңыр көмір кенінде темір ... ... ... орыс ... ... ... ... Амангелді бала кезінен әділетсіздікті
жаны сүймейтін. Социал ... ... ... ... тығыз байланыс жасап, шаруалар бұқарасының ... ... ... ... ... ... ... жайылды. 1896-1908 жылдары
патша өкіметі оны «Сенімсіз» адам деп тауып, ... рет ... ... ... ... ... ... тарихындағы аса бір даңқты кезең
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліспен тығыз ... ... ... жете ... нағыз айғағы болған бұл көтеріліс
патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталып, ... ... ... ... дүние жүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан
І.1 XX ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... ... ... ... Ресейдің Орта Азияның шығыс аудандары мен
Қазақстанды отарлауы өте күшті қарқынмен ... ... ... ... ... қоныстандыру үшін жер қорын жасап, 1917 жылға
дейін олардың 45 млн. ... ең ... ... ... ... ... ... таулар мен шөл далаларға ығысуға мәжбүр болды. Бұл
жерде не су не мал ... ... ... ... ғасырдың аяғы XX ғасырдың басында бұрынғы Түркістан аймағында Хиуа
мен Бұқараны ... 941 ... ... ... ... ... Бұл
кезде Түркістанда орыс поселкелерінің әрбір тұрғынына 3,17 десятина егін
егетін жрден келсе, жергілікті тұрғындарға (қазақ, ... ... және ... ... ғана жер келді. Сөйтіп ешқандай жері жоқ қазақ, қырғыз
тақыр кедейлерінің үлкен тобы құрылды. Қазақтардың ... ... ... алу
тоқталмады. Ұлттық және әлеуметтік-экономикалық езгі ... Тек ... бір ... ғана ... ... 3 жыл ... 1800 мың ... таңдаулы жайылымдық және егістік жерлер тартып алынды. Ал осы ... ... ... ... ... ... аз немесе мүлдем
жарамсыз шөл және ... ... ... ... ... ... ... жерлер патша офицерлеріне шенеуніктерге, дінбасыларына,
казак ... мен ... және ... ... ... шаруаларға
үлестірді. Жетісу губерниясында көшіп келген орыс кулак ... ... ... ... кедейлерінің жалдамалы еңбегін пайдаланды. Қазақ
жерлерін күшпен тартып алу ... ... мен ... арасындағы қайшылықтарды шиеленістірді. Жер мәселесі
жөніндегі күштеу саясаты шеткі аймақтарға да кеңінен тарады.
1914 жылы ... ... ... жүзілік соғысқа тартылды. Бұл бірінші
дүние жүзілік соғыс империалистік соғыс барлық ... ... ... да ауыр ... ... Ол ... шенеуніктері мен
жергілікті әкімдердің және байлардың зорлық-зомбылығы мен ... ... ... ... көп жылқы, ауыл шаруашылық өнімдері
жөнелтілді. ... ... ... ... 3-4 есе ... Шаруалардың
ірі қара малы мен мал азығын соғысқа қажетіне алу ... ... ... ... ... ірі қара мал ... ... соқты. Елдің
өнеркәсібіндегі жалпы күйзеліс пен ауыл шаруашылығының күйзелуі ... ... ... тек ... ... әскерлердің кажеті үшін 38 мың
шаршы метр киіз, 300 мың пұт ет, 473 928 пұт ... 70 мың ... 12 ... ... ... майдан аймақтарына жіберілді. Сондай-ақ тек Жетісудан
ғана 1914 жылы 34 млн. сомның малдары мен мал ... ... ... ... ... ... ... тартып алу соғыс қажеті үшін
киімдерін, малын және ... ... ... ... еріксіз алу
жалғасып жатты. Соғыс жүктерін темір жол ... ... үшін ... ... ... ... ... отырды.
Патшалық Ресей жаңа отарларды жаулап алу үшін бірінші ... ... ... ... соғысқа байланысты жаңа салықтар мен
алымдарды ... ... ... ... ... ... деп аталатын
алымдарды енгізді. Жеке малды, теріні, киіз үйді және тағы басқа заттарды
алуды ... ақша ... ... ... Алып ... өріс ... ... өнеркәсіпті күйретті. Ауыл шаруашылығы құлдырап кетті. Көлік дағдарысы
аштық ... ... ... ... ... 3-4 есе, ал ... 15 есеге дейін өсті. Оларды төлеуден бас тартуын айыптағанның
өзінде салықтарды ... сәл ... өзі дүре ... ... ... жүзілік империалистік соғыс елде өнеркәсіптің қирауына ауыл
шаруашлығының тоқырауына, халық арасындағы аштыққа алып ... ... ... мен ... ... ... жинауы едәуір өсті.
Бұл кезде әртүрлі салықтардың онға жуық түрі болды. Бірінші дүние жүзілік
соғыстың басталуымен ... ... ... тағы бір ... әскери
салық салды. Оның әр түтінге көлемі 1 сом 84 тиын мөлшерінде белгіленді.
Елдің өнеркәсібіндегі ... ... пен ауыл ... ... ... ... ... мен ауылдағы еңбекші бұқараның
жағдайы күрт төмендеді. Осы бірінші дүние жүзілік соғыс Қазақстанға орасан
көп мөлшерде ... ... ... және ... да ... ... ... Азық-түліктің, киім-кешектің, тұрмыс қажетіне
керек заттардың ... ... ... ... ... XX ... ұнның бір пұты 94 тиын тұрса, 1916 жылы ол 40 ... ... ... ... ... одан әрі ... ... үкіметі барған сайын көп азық-түлік, ауыл
шаруашылығы, шикізаты мен ақша ... ... ... да деректерге қарасақ
соғыстың үш жыл ішінде ... ... ол ... ... Қызылорда,
Шымкент, Жамбыл, Алматы және Талдықорған облыстарының жері кіретін 20,8 мың
пұт мақта, 300 мың пұт ет, 109 мың пұт шит май, 474 мың пұт ... 224 ... ... сондай-ақ 70 мың жылқы, 16,7 мың түйе, 3,8 мың шаршы кез тері,
13,4 мың киіз үй тасып ... ... ... жеңу ... ... ... халқын тонау, олардың жерін тартып алу одан әрі ... және ... ... ... ... ... да кіріптар
ету үшін соғыста пайдаланып қалуға тырысты. Олардың жалғасы үнемі ... ... ... ... ... және патшалық самодержавиенің
саясаты барған ... ... ... ... ... мен ... ... қайта құру қарулы күштерді ұйымдастыру, белсенді саяси
күреске санасы оянған халықтың ... ... өсуі ... ұлттық
азаттық қозғалыс туралы айтуға негз береді. Ол ... ... ... ... қалпына келтіруді өзінің мақсаты етіп ... ... ... ... және ... ... белең ала бастаған
белгілі бір алғышарттар себін тигізді.
1916 жылға таман патша үкіметі қазақ ... 45-50 млн. ... ... ... ... өздерін құнарсыз, шөлейт аудандарға тықсырып, аштыққа
душар етті. Қазақстанның аумағы толықтай шикізат базасына айналды.
XX ғасырдың басында бұл үрдіске ... ... 1906 жылы ... аграрлық реформасы да жәрдемдесті. Патша үкіметінің қоныс
аудару саясаты жаңа сипатқа ие ... ... әлі де ... ... ... сарқыншақтары жағдайында феодалдық патриархалдық қатынастар
үстем болды. ... ... ... ... көпшілігін шоғырландырды. Жақсы
жайылымдарды және егістік ... ... ... ... ... мал ... ... және басқалары тым арзан бағаға сатылып
кетті. Ал олардың орнына үш есе қымбат өнеркәсіп ... ... және ... езгінің күшеюі соғыс кесепаты – халық бұқарасының
қайыршылануы, қымбатшылық ашаршылық еңбекшілердің жағдайына ауыр әсер ... өлке ... ... ... ... ... ... туғызды.
1914 жылғы бірінші дүние жүзілік ... ... ... ... ... Сол ... ... күрт нашарлатып, елдегі
тапты қайшылықты шиеленістіріп жіберді. ... ауыл ... ... Егіс ... ... ... ... облыстарында
жергілікті халықтан жерді тартып алу ... ... ... ... өнімдерін жем-шөпті жаппай реквизиция жүргізілді. Еңбекшілердің
материалдық жағдайы қатты ... ... ... ... ... екі есе ... одан көп ... Салықтар мен алымдар жерге, жолға
тағы басқа ... ... ... ... байлардың зорлық-
зомбылығы күшейді. Ауылдарда таптық ... ... ... ... ... үдеп, экономикалық талаптармен қатар саяси талаптар
да қойылды.
1914-1915 жылдары Қарағанды мен ... ... ... ... және ... ... мыс ... Риддер
Жезқазған Успен рудниктері жұмысшыларынын ереуілдері болды. Аграрлық
толқулар да етек ... ... ... ... тағы ... ... ... демократтық топтар жұмыс істеді. Азық-түліктің, киім-
кешектің, тұрмыс ... ... ... ... ... берді. Осындай
жағдайда жығылғанға жұдырық жегендей 1916 жылдың 25 ... ... ... Орта ... және ... Сібірдің жергілікті ер
азаматтарын әскери тыл жұмыстарына алу туралы жарлық шығарды. Патша үкіметі
соғысқа ... ... оған ... ... халықтарын шақыруды
бұрыннан-ақ ойластырған. ... ... ... жоғарғы әкімшілік
арасында бұрын әскер қатарына алынбағандардың бәрін бұл міндетті ... сөз ... Оған ... мен Дала ... ... ... ... Бұл мәселенің жан-жақты ойластыруды мемлекеттік Дума соғыс министрі
Сухомоликовке жүктеді. Ол 1914 ... ... ... ... ... жауап қайтарды. Қазақтар көшпелі халық, көшпелік пен ... ... ... ... ... төмен, орысша
білмейді, жазу танымайды, солдат тамағын тамақсынбайды, әскер қызметіне
шыдамайды, ... ... ... ... ... панисламизм тәрбиеленіп
отыр. Панисламизм дегенде ... ... ... ... ... қаруландырсақ, ол қаруды өзімізге қарсы ... ... ... ... бұл ... түпкілікті шешу кейінге қалдырған оның
орнына соғыс басталғаннан кейін әскери салық ... ... ... ... ... ... Ембі ... ереуілдерімен ұласты.
Жаңа революциялық өрлеу дәуірінде Қазақстанның жұмысшы табы жалақыны
арттыруға, қожайындарының ... ... бас ... қол жетті. Ол
патша шенеуніктері мен ... ... және ... ... мен озбырлығын күшейтті.
XX ғасырдың басында Қазақстанның ... ... алты ... ... мен Жетісу облыстары Түркістан генерал губернаторлығының
(орталығы Ташкент қ.), ал ... ... ... облыстары Дала генерал
губернаторлығыыың құрамына кірді. Ішкі ... ... ... губерниясына, ал Маңғыстау Закасспий облысына қарады. 1914 жылы
өлке халқының жалпы саны 5 910,0 мың ... ... ... 3 845,2 мыңы
немесе 651 проценті қазақтар еді. Өлке халқының өсімі өзге ... ... ... ... Столыпиндік аграрлық реформадан ... ... ... және ... ... ... ағып ... қоныс
аударушылар есебінен көбейді. XX ғасырдың басында өлке ... ... ... ... бола ... ... халқы ауылдық жерлерде тұрып, жартылай көшпелі мал
шаруашлығымен айналысты. Оған мал ұстаудың ... ... ... бағу
жүйесі егіншілік пен шөп шабумен және ... ... тән ... ... қой, ірі қара, ірі мүйізді мал, түйе және ешкі ... ... ... XX ... ... ... егіншілікпен
айналысу барған сайын кең тарады. Егіншілік Сырдария облысының Шымкент пен
Әулие ата уездерінде басым болды. Бұларда әрбір ... ... ... жер орта ... 10,7 десятинадан келді. Жетісу облысының Қапал
уезінде 1910 жылы қазақ шаруашылықтарының 81 проценті, ал ... ... ... егіншілікпен айналысты.
XX ғасырдың басында өлкеде қала халқының өсу бағыты байқалды. 1914 жыл
аралығында барлық облыстарындағы қалалар ... бір ... ... ... ... көбі ... ... ретінде пайда болып, тез арада
сауда мен өңдеуші өнеркәсіптердің орталығына айналды.
Өлкенің XX ғасырдың басы кезіндегі ... ... ... бірі ... шығару болды. Екібастұзда, Қарағандыда, ... кен ... ... Өндірілген көмір темір жолмен және су
жолдарымен Пермь губерниясыиа, Омск пен ... ... ... ... және басқа қалаларына жеткізіліп отырды.
XX ғасырдың басында Қазақстанның ... ... ... ... және солтүстік шығыс аймақтарында орын тепкен тұз ... ... ... ие ... Тұз жергілікті мұқтаж үшін де сол
сияқты шетке шығару үшін де ... ... ... ... Ішкі ... мың ... жұмыс істеген басқұншақ Семей облысын, Павлодар уезіндегі
Коряковск қарасеріктестіктерге және қоғамдарға арендаға берілді.
Батыс ... ... Ембі ... мұнай шығарылды. 1912-1914
жылдары мұнай кен орындарын пайдалану мен ... ... ... ... ... ... қоғамы», «Орал-Ембі мұнай қоғамы» Солтүстік
Каспий мұнай компаниясы ... ... ... өлке өнеркәсібінде ауыл
шаруашылық шикізаттарын өңдейтін ... ... ... май ... ... арақ-спирт шығаратын, май ... және ... ... ... Ақмола және Семей облыстарында өнімдеріне әскери ведомстволар
ерекше ынталық танытқан жүн-шұға фабриктері, ет консерві ... ... ... ... дами ... ... Қазақстанда шикізаттар өңдейтін
майда кәсіпорындардан басқа мақта тазарту өнеркәсібі өркендеді.
XX ғасырдың басында Шымкентте 4, Түркістанда 2 ... ... ... Балық аулау кәсіпшіліктері Еділ-Касспий бассейнінде, Орал-Ембі
өлкесінде, Арал теңізінде, Ертісте, Балхаш пен Зайсан ... ... ... ... ... көздері мен оны сыртқа
шығару рыногына айналуында темір жолдар салу маңызды роль атқарды.
XX ... ... ... ... Ташкент, Тройцк-Алтай және
Жетісу темір жолдарын салу ... ... ... ... ... ... жол магистралі 1905 жылы ... ... ... жолы еді. Өлкені экономикалық өмірінде темір жолдардың зор
маңызы болды. Өйткені темір жолдар өлкені Ресейдің ... ... ... ... ... ... тартты. Қазақстанның әр
түрлі өнеркәсіп шикізаттары мал шаруашылық өнімдері, мол астық ... ... ... бұйымдары галактерия, бакалея ... ... ... сондай-ақ әскерлерді бір жерден екінші жерге тез
жеткізіп, халық козғалыстары мен ... басу үшін ... ... ... 1917 ... ... Қазақстанда барлығы 2793 шақырым темір жол
төселді. Соның 2557 шақырымы жалпылай пайдаланатын және тек 236 ... ... ... бар ... бар еді. Өлкеде көлік ... ... Орал мен ... ... ... ... Гурьев, Петропавл,
Көкшетау, Ақмола жолдарымен жүк тасылды. ... ... ... ... су жолдары пайдаланылды. Ертіс арқылы жүктерді «параход
шаруашылығы мен сауданың ... ... ... ... ... ... ... дамуы темір жолдардың салынуы, су жолдарының кеңінен
пайдалануы Қазақстанда ... ... ... ... ... Мұндай өзгерістерді негізінен алғанда XIX ғасырдың орта
тұсынан басталды. Өлкеде оларды қазақ шаруаларының кедейленген ... ... мен ... ... орыс ... ... күйге
түскен қолөнершілер мен жергілікті қалалардың жарлы-жақыбайлары төменгі
әскери шен ... ... ... ... ішкі және ... ... маман жұмысшылары мен кедей шаруалары құрады.
І.2 1916 жылғы көтеріліс кезіндегі қазақтың ... ... ... ... мен оған ... ... ... халық арасында көзқарас
бірдей болған жоқ. Бай ... ... ... ... жақтап,
көтеріліске теріс қарады. Олардың арасында егер бірінші дүние жүзілік
соғыста орыстар жеңсе ... ... ... ... ... да ... деп түсінгендері болды. Егер дұшпан жеңсе, Ресейдің жағдайы мүшкіл
болады, бізге де оңай тимейді. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деп қорыққандар да кездесті.
Сондықтан қолдан келгенше орыстарға көмектесу керек деді.
Қазақ ... бір тобы ... ... ... ... ... ... Т.Рысқұлов сияқты)
жарлыққа үзілді-кесілді қарсы шығып, елдің еркіндігін білектің күшімен,
найзаның ұшымен ... қару ... ... шығуға шақырды және өздері оған
тікелей қатынасты.
«Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан ұлттық либералдық-демократиялық
зиялылардың басшылары ... ... ... ... ... орындауға шақырды. Өйткені олардың ойынша, жарлық ... ... ... әскері нашар қаруланған көтерілісшілерді қырғынға
ұшыратуы мүмкін деп санады (сонымен қатар олардың ... ... ... ... бар еді. Олар ... ... сөз болады).
Көтерлісті көбіне қазақ зиялылары басқарды. Мысалы, Ақмола даласында
С.Сейфуллин, Атбасар даласында Ә. Майкөтов, ... ... ... ... Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейітқали Меңдешев, Сырдария
облысында Тұрар Рысқұлов, Торғай облысында ... ... және тағы ... ... зиялыларының көзқарастары мысалы, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан
Бөкейханов, Міржақып Дулатов және ... ... ... адам ... қайта әуелі дайындық шараларын жүргізуге көзін ... ... ... ... ... ... олар ... халық патша өкіметінің аяусыз
жазалау шараларының құрбанына айналады деп орынды санап, жарлықты орындауға
қарсылық көрсетпеуге шақырды. «Патшаның жарлығы – ... және оған ... ... керек, - делінген» Қазақ газетінің 1916 жылғы 6 ... ... - ... ... ... ... ... ... бұл халық үшін
күйзеліс әкеледі. Нақ осы газет 1916 ... 11 ... ... ... ... Байтұрсыновтың, Міржақып Дулатовтың атынан Алаш қазақ
халқы редакция арасында бұйрықты ешқандай қарсылықсыз іске асыруды ... ... олар ... егер қазақтар тыл ... ... ... ... олар өз ... жеңілдетуге және автономия алуға
үміт ете алады деп санады.
Бұл орайда зиялылардың ... ... ... ... бас болып
мұндай екі ұдай жағдайда балға мен төстің арасында ... есте ... ... ... ерекшеліктерінің бірі күреске төменгі топтардың
көтерілуі болғаны ... Ауыл мен ... ... үстем топтары
айлакерлік жасады. Өйткені олар ... ... ... жергілікті
аппараттың қызметкерлері және тағы баска ретінде басқару жүйесіне тартылған
болатын. Екінші ...... ... ең алдымен оның Әлихан Бөкейханов
және оның қазақ газеті редакциясындағы серіктері бастаған ең ... ... ... күш пер ... ... соғысқа жұмылдыруға жақтаған.
Ресей Конституциялық-демократиялық партиясының ... ... ... ... ... ... алып және өзін жалпы ресейлік зиялылардың
бір бөлігі деп сезінген ... ... пен оның ... майданға
көмек көрсетуге тырысты. Олар соғыс жағдайында ... ... ... орыс ... ... туындайтын зардаптармен қоса алғанда ... ту ... ... беру деп ... ... ... ... тарапынан тағдырдын жазғанына көнуге Қазакстанның
бір бөлігі болған соғысып ... ... ... шақыруы осыдан. Бұл
шақыруды халық бұқарасының көпшілігі түсінбеді және ... ... ... ... ... тәлімгерлері болуға қазақ зиялыларының
батыл топтарының қолына шоғырлану себептері нақ осыдан болатын.
Тұрар Рысқұлов атап өткендей «қазақтардың бұл ... ... ... ... сол ... өмір ... құрылыс пен патша өкіметінің
жергілікті жерлердегі әкімшілігіне қарсы ... ... жер ... ... ... ... буржуазиялық демократиялық партияларымен
ынтымақтаса жұмыс істеді. Бұл зиялылар қазақтардың ... ... ... ... ... деп сипаттап, барлық келіспеушіліктерді
бейбіт жолмен жөнге келтіруге болар еді деп ... ... ... ... ... ... қазақтарды тыл
жұмыстарына шақыруды кейінге қалдыру жөнінде шақырылғандардың құқықтарын
қорғау және олардың майдан өңірі ... ... мен ... ... ... жағдайлар туғызу жөнінде нақты қадамдар жасады. Мұны ... ... 1916 ... 7 ... ... шақырылған
(Торғай, Орал, Ақмола, Семей және Жетісу) өкілдері жеке кеңесінің құжаттары
дәлелдейді. Олар кеңесті шақыруға ... ... ... ... ... ... тыл жұмыстарына шақырылғандарды қорғау ... ... ... ... кезіндегі заңсыздық көріністерін
және жергілікті өкімет орындарының ауыл тұрғындары мен ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
арандатушулықтарын әшкерелегенін көрсетеді. Осы ... ... ... деп атап ... «25 маусымдағы аса ... ... сол ... өзі ... ... ... өкімет
орындарының хабарландыру нысанында мәлім болды». 25 маусымдағы ... ... тыл ... алу ... ... жарлығына «Алаш»
басшылары Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов қарсы
шықпауға оны орындауға ... ... ... ... ... жайтты есте
ұстаған жөн. Бұратана халықтарды әскерге алады деген сыбыс бұдан ... ... ... ... ... ... та болған. Сондағы
пікірлерді сараптай келе Міржақып ... Дума һәм ... ... ... «солдаттық мәселесі туралы қазақ даласымың әр тұсынан жиналған
пікір тілек бір ауыздан шығып тұр» дей отырып ондағы айтылған ... ... ... осы ... ... солдат алынбау;
2) Солдат алудан бұрын метрке түзеу үшін муфтилікке қарау;
3) Лажсыз алынатын болғанда жаяу солдат болмай атты әскер ... ... ... һәм ... теңгерілу.
Осы талап тілектерді қазақтар атынан білдіру үшін Дума ашылуына қарсы
Әлихан Бөкейханов, ... ... Н. ... ... жібереді.
Бірақ мәселе оларға дейін шешіліп қойылғандықтан, бұл ... ... ... ете ... Сондықтан ашу үстінде қантөгіс болмасын деп халықты
сабырға шақырады және жоғарыдағы талаптың үшінші тармағына ... ... ... ... ... кезінде ұлттық мүддеге сатқындық жасады,
үкіметпен өзара ымыраға келіп қазақтан әскерге адам ... ... ... ... Оның салқыны әлі де бар шын мәнінде былай деулерінің
өзіндік себептері болды. Біріншіден жарлық ... ... ... ... ... ... Қараусыз қазақ халқы сол дәуірдегі әскери
қарумен ... ... ... ... бере ... Сондықтан халық
қырылады, қуғын-сүргінге түседі деп ... ... аман ... ... Екіншіден егер соғыс жеңіспен аяқталса халықтың жағдайы
түзеліп ұлттық автономия алуға мүмкіндік ашылады деп үміттенеді.
«Алаш» ... ... ... ... ... ... ... қазақ жұртшылығының съезін шақыруды дұрыс деп тапты. 1916 жылдың 7
тамызында Орынбор, Ақмола, ... ... Орал ... өкілдері
қатысқан үлкен кеңес өтті. Әлихан Бөкейхановтың ұсынысы бойынша үкіметке 17
тармақтан тұратын талаптар ... ... ... ... ... ... тыл жұмыстарына алулы 1917 жылдың 1 ... ... ... 15 ... дейін кейінге қалдыру. Егер отбасында 17-ден
жас немесе алпыстан жоғары жастағы адам ... ол ... ... Әрбір 50 түтінге бір мұғалімнен қалдыру, бұрынғы асығыс дұрыс
толтырылмаған ... ... ... жаңа ... ... Әскерге
алынғандарға орынды себептер болса, демалыс беру және т.б. ... ... ... ... ... өмір бойы атқа жақын болғандықтан оларды атты
әскер қатарына ... жөн ... ... жағдайда орыс қазақтарына
берілетін жеңілдік қазақтарға да тиеме де есептеді.
«Қазақ» газеті ... ... ... ... ... ... туралы аурудан немесе ауыр жұмыстан қайтыс болған ... ... ... және тағы ... ... ... ... туралы ұдайы
мақалалар жазып, хабардар етіп тұрды. Жергілікті жерде ... ... ... кемшіліктерді көрсетіп оларды жолдарын да көрсетті.
Көтеріліс басталған жерлерде патша ... ... ... ... ... толық мәлімет жоқ. Біз қағазда тіркелген кейбір
деректерге ғана сүйенеміз. Кінәсіз адамдардың қанша ... ... ... жапасын айтып болмайды. Осындай алмағайып ұрымтал
жағдайда «Алаш» ... ... ... ... айуандық әрекетін ашып жеткізе білді. Мемлекеттік Дума өз
жұмысын бастар кезде Әлихан Бөкейханов осы ... ... ... ... ... ... жасады. Сонымен қатар Зайсан уезінде
қазақтар мен полиция бөлімдерінің қан құйлы жазалау шаралары туралы ... ... ... ... ... ... ... танысы
Жапаровқа тапсырып, ол сонын тілегі бойынша ... оқып ... ... ... Дума ... ... ... А.Ф.Кренскийді
Түркістан өлкесіне сол дердегі жағдаймен жақсылап танысу үшін жіберді.
Ол ... ... ... жұртты көрді. Әкімшілік органдарының
қызметкерлерімен кездесіп, жергілікті халықпен ... ... ... ... ... соң, 1916 ... 13 ... Думаның жабық
мәжілісінде сөз сөйледі. Онда ол ... ... ... басшыларын қолымен
нұсқап міне мыналар гүлденген өлкені күйретіп, жергілікті халықты ... ... ... ... кезде соғыс майданынан да қорқынышты ... ... ... ... министрі бұл сөздерді бекер айтпаған
еді. Себебі мұнда ол қаңырап қалған ауылдарды, жазықсыз қырылған ... ... ... ... ... ... болуына жоғарыда айтылғандай «Алаш»
азаматтарының еңбегі болды. Сонымен қатар көтеріліс басылған жерлердегі
жүргізілген жазалау ... ... ... ... ... ... ... басшылары көтерілісшілерге болсын әскери тыл жұмысына
алынған азаматтарды болсын сатқындық жасаған жоқ. Олар ... ... Егер ... ... ... тобы ... болашағын
революциялық қарулы күреспен байланыстырса, «Алаш» көсемдері оны біртіндеп
даму, бейбіт ... ... ... ... де ... еліміздің
тәуелсіз ұлттық мемлекеттілігін орнату еді. Бірақ таңдаған жолдары әртүрлі
болған еді.
Бірінші дүние жүзілік соғыс патшалық ресейдің ... ... ... ... одан әрі ... ... Соның салдарынан
халық революцияға шықты. 1917 жылдың ... ... ... ... ... жетті. Ол патшалық билікті құлатты. Саяси
партиялар құруға мүмкіндік ... ... ... ... сөз,
баспасөз және т.б. бостандықтарға жол ашты. Бұл революцияға қазақ зиялылары
алғашында үлкен сенім артты. ... ... ... ... ... саясаты соған орай еңбекшілер жағдайына, әсіресе жер
мәселесі бойынша ... ... ... ... кемдігі аяусыз
езілуі басқарудың ... ... ... ... ... ... және т.б. ... елінің сол кездегі зиялы қауымының ... Бұл ... 1907 жылы ... Дулатов «Қазағым менің елім менің»
деген мақаласында Ресейге тәуелді қазақ халқының ... ... ыза мен ... ... Шенеуніктер, урядниктер кедей қазақтарды
ұрып-соғып малдарын ... ... ... не ... соны ... Енді ... ... атадан мұра болып келе жатқан әдет-ғұрпымызға ауыз салуда.
Жер ауып келген мыңдаған мұжықтар ... сулы мен ... ... ... ... арқаланған олар «сорлы қазақтарды ұрып-соғып
бар мүлкін тартып алып кетуде» деп ашына жазды.
Ресейдің ... ... ... ... XX ... ... зиялылары оған қарсы күреске шықты. Соның жарқын бір белгісі ... Орал ... ... ... ... Дулатов, Б. Қаратаев, Ж.
Сейдалин, Б. Сыртанов ... ... ... ... «бес
облыстық делегаттар съезі аталған бас қосуда жасаған» қазақ конституциялық
демократиялық партиясын құру жөніндегі ... ... бас ... ... ... ... болды.
1907 жылы наурыздың 27-сінде Петербургте Шахмардан Қосшығұлов, Абдурашид
Ибрагимовтардың басшылығымен ... ... ... ... ... ... және соңғы саны ... Онда ... ... ... ... мен ... мақсатымыз» деген мақаласы жарияланды.
Кейінірек бұл тарихи ... ... ... ... «Айқап» журналы
және тағы басқа басылымдар дүниеге келді. Солар арқылы ... ... ... ... ... ерекшеледі. Халықты оқу-білімге,
мәдениетке, қолөнерге, отырықшылыққа шақырды, әйелдер теңдігін насихаттады.
Мысалы «Қазақ» газетінің бірінші ... ... ... Байтұрсыновтың
бағдарламалық мақаласында бұл газеттің мақсаты – бұқара халықтың мүддесін
қорғау, қазақтар арасында ғылым мен ... ... ... ... басқа
халықтардың өмірі мен жетістіктері жөнінде хабардар ету. Бұл үшін ... ... және ... ... ... ... ... дума мен мемлекеттік кеңес жұмысы туралы ... ... және ... ... ... ... таныстыру. Қазақтардың
өткені мен болашағын баяндау. Сауда, ... ... ... ... мен мал шаруашылығы жөнінде кеңестер ... ... ... ... ... ... ... өнердің тіл және
әдебиеттің дамуына ... ... ... және мал дәрігерлік істерді
насихаттау керек деп білген. Бұдан біз ... ... ... халықтық
мүдделерді қозғағанын айқын байқаймыз. 1905 жылғы Ресейдегі ... ... ... ... ... ... ол саяси құқық пен
бостандықтар саласында кейбір ... ... ... ... ... 1905 ... 18 ақпанында қандай дінді болса да ... ... ... халықтар өз қажеттіктері туралы патшаның атына арыз-
тілектер (петициялар) ... ... ... ... ... ... ... зиялылары да пайдаланып, Ресейден Қазақстанға
қаптап келе жатқан көшпенділерді тоқтату саяси ... және тағы ... ... ... ... ... 1923 жылы ... 50 жылдық тойына арнап жазған мақаласында ... ... ... «1905 жылы ... ... ... ... оқығандар бас қосып
кіндік һикметке қазақ халкының атынан ... ... ... ... аталған үлкен сөздер бірінші – жер ... ... ... тоқтатып, переселедерді жібермеуді сұранған. Екінші – қазақ ... ... ... ...... орыс қылмақ саясатынан құтылу
үшін ол күннің құралы барлық мұсылман жұртының ... ... ... ... ... ... ... қылған ірі мәселелер осылар
болғандықтан Ахаңдар бастаған іске қыр қазағының ... ... ... ... ... ... болған. Жалпы алғанда Әлихан Бөкейханов
Империяның атына жіберілген ... ... мен ... ... және ... ... ... мәселелерді қазақ зиялылары бір және екі мемлекеттік
думаның мәжілістерінде де ... ашық ... ... Б. ... ... думаның 1907 жылғы 16 мамырда өткен мәжілісінде орыс
шаруаларын қоныстандырғанда бос ... ... ... өңдеп, өзен-көл
жағаларында бұрыннан жайғасып отырған жерлері еріксіз тартып алынып жатқаны
туралы ашына баяндалған. Депутат ... ... ... ... зиялылары да
халқының ауыр жағдайын айтып, оларды ... ... ... ... ... әрбір мүмкіндікті пайдалануға тырысты. Қазақ халқының
ауыр халі жоғары жаққа, ... ... ... ... тырысумен
қатар ұлттық демократтар жалынды шығармалар жазып, ұлттық сана-сезімді
оятып, халықтың ... ... ... ... бір ... 1909 жылы шыққан
М. Дулатовтың «Оян қазақ» атты өлеңдер жинағы мынадай:
Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты
Өткізбей қараңғыда бекер жасты
Жер ... дін ... хал ... боп,
Қазағым енді жату жарамас-ты,- деп ұшқындап ұран ... ... өзі ... ... айқындап тұрды. Отаршылдыққа қарсы
әрекетке шакырды. Қазақ халқына көзіңді аш, оян ... ... ... ... ел ... ... де ... деп халықтың санасын
оятып тұрды. Сондықтан да көп ұзамас оны ... ... ... ... ... ретінде оқуға тыйым салынып, «тұтқынға» алынды.
Міржақып Дулатов ғылым мен ... ... ... ... ... ... үйрену, ізденіп, игеруге шақырды. Бұл жолда зиялылардың
жетекшілік роліне үлкен үміт артты.
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... бас
біріктіріп, халық болып карсы тұруға шақырды. Ол ... жері ... іс ... ... ... болмаса, алдырмасқа іс қылған жоқ.
Әркім өз жерін ғана ойлайды, өз ... ... ғана ... өз пайдасын ғана
көздеп, іс қылып, жұрт пайдасы мен ... ... ... - деп жазды.
1916 жылғы сәуір айында Әлихан Бөкейханов бастамасы бойынша ... ... ... ... ... ... айының екінші
жартысында төтенше жалпы қазақ съезін шақыру туралы өтініш хат ... ... ... деп атап ... ... ... қазақтарды армияда
қызмет атқаруға шақыру туралы кеңестер тарауда. Біз ... ... ... армиядағы қызмет түрін таңдау жөніндегі мәселені
азаматтардың талқылауы ... деп ... ... 25 ... ... қол қойылуы себепті съезд өтпей қалды. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... қара
жұмыстарға жұмылдыру туралы жарлықтың орындалуына қарсы іс-әрекеттерге
теріс қарағаны ... ... ... ... ... тұру ... ... әділ көре білді. Олар қазақ халқын үкіметтің қуғын-сүргінге
салу шараларының құрбанына айналатындығынан қауіптенді. Нақ сондықтанда
1916 ... ... ... ... ... жолдар жазылды: «Құлақ
асыңыздар, қан төкпеңіздер, қарсылық көрсетпеңіздер» деген жолдар ... ... ... ... ымыраға келу тактикасын жүзеге асыра
отырып бірінші ... ... өмір сүру ... оның этникалық
тұтастығын сақтауды қоя ... ... ... ой-сана өкілдері
өкімет орындарына қазақтарды ... ... ... ... асыруды
ұсынды. Сонымен бірге Б. Қаратаев пен Д. Сейдалин де хатында шақыруды 1917
жылғы мамыр ... ... ... ... ... Ал шын ... ... Орта Азияда жұмылдыру қыркүйек айының ортасына дейін ... ... де бұл ... өзінің бодандарына қатысты патшаның «мейірімділігі»-міс
деп дабырлатты. 1916 жылғы қазан ... ... ... ... ... көмек көрсету үшін Жерқала одағы қызметке баруға шақырған
қазақ зиялыларына А. Бөкейхановтың үндеуі жарияланды. Ол ... деп ... ... ... үшін ... ... ... орын табылады. Бұта
шауып, ор қазатын қазақ ұлдарына ауырып-сырқаған жағдайда олардың ана ... ... ... ... көмегі жат елде өте-мөте қымбат.
Жерқала одағы үшін орыс тілін білетін қазақтар аса ... Олар ... де ... ... ... Атап ... ... зиялыларының ең
алдымен А.Бөкейхановтың талап етуімен және белсенді ... ... ... ... ОК ... және ... дума депутаты
мәртебесін пайдалануы арқасында Земстволық және Қалалар Жерқала одағының
бірлескен комитеті ... ... ... ... оның ... ... қазақтардың, өзбектердің және басқа да ... ... және ... ... ... ... А.Бөкейханов
бұл жұмысқа достарын – дәрігер А.Алдияровты және «Қазақ» ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының тыл жұмысшыларына
жақын болуға ұмтылысын кез келген ... ... ... ... ... зиялылардың өкілдері өздерінің сөздерінде отбасылық
тізімдерде адамдардың жасын өзгерткен оларға сайлаудагы ... ... ... жергілікті әкімшіліктің әскери шенділері тарапынан
жасаған киянаттары туралы ашу-ызамен айтты.
1916 жылы тамыздың 7 күні Торғай облысын 4 ... ел ... ... ... ... ... келісімін беріп қабылдайды.
Бұл мәжіліске ... ... ... ... да ... ... ... өз араларынан төрағалыққа Ә.Бөкейхановты хатшылыққа,
М.Дулатов пен ... ... Бұл ... ... уезінде белең алған
халық наразылығына байланысты елге кеткен сапарынан А.Байтұрсынов та ... еді. Ел ... ірге ... ... бір жеңінен қол, бір
жағадан бас шығарған ... ... бас ... аз ... Соның бірі
Семей уезінің 7 болысының (Шығыс, Шаған, Мұқыр, Қызыладыр, Бекен, Семейтау,
һәм Бұғылы) аксақалдарының кеңесі еді. Бұл ... ... ... ... ұлы) Құнанбаев хатшысы болып, Сыдық Дүйсенбіұлы сайланып
қатысушылар бір ауыздан Отан қорғауға басқа жұрт қатарлы ... ... ... алу лайық екендігін ақ патшаның өзіне жеткізуді губернатордан
өтінді. Бүгінгі күнге дейін бұлжымас қағидаға ... ... ... деп ... тон ... айып тағып келген арыс азаматтардың ел
басына түскен осындай ауыр жағдайда екі ... ... ... ... ... ... өз жолдарымен де жүруге шақырған үгіт-насихатының
орындылығына одан ... ... да жоқ. Бұл ұлан ... ... ... батырай
қоныстанған ел-жұртының нақ сол алтыншы жылы «ұлы ... ... ... ... ... ... ашық ... ақылман жайсаңдар
істің насырға шабуынан сақтандырған амал-әрекеті еді.
А. Байтұрсынов өз ойын былайша ортаға салады: «Қазақ секілді іргелі ... ... ... ... қару-жарақ асынып, мемлекетті қорғауға
лайық еді». Қатарда жоқ қара жұмысқа байлануын ... ... ... ... хақ, оған ... айтар сөз жоқ. Әмір ... жан ... ... екі қыла алмаймыз, қашып жан ... ... ... ... жігіт болса, елде бүліншілік болады. Бұл күнде соғыс уақыты
тәртіп қатты, қашқандардың артынан қуғыншы отряд елді һәм ... ... ... ... ... ... басқа өнер еш
нәрсе жоқ.
Алаш зиялыларының көздеген түпкі мақсаттары біріншіден қол ... ... ... ... ... ... ... қоғауға қол ұшын беруі
болса, екіншіден майданда шыңдалған қазақ жастарының болашақта ұлттық әскер
жасақтап, халқының өз ... ... ... қол ... ... ішкі ... ... жолдаған бір жедел хатында мысалы,
Орал облысында «реквизициялық» ережелерді ескермеген губернатор семьялық
тізімге 15-16-17 ... ... ... ... ... ... ... хабарлады. 1916 жылдың қараша айының 4-інде Орал
облысы губернаторы және вице губернаторының ... ... ... ... ірі қара мал мен түйе ... да
қара жұмыстан босату жөніндегі тамлабын ... деп ... ... бас ... деуі ... ... әміршілерінің жоғарыдан түскен
нұсқауларға пысқырып қарамағандығының көрінісі еді.
ІІ тарау Амангелді Иманов бастауымен ... ... ... 1 ... шығу ... мен ... бұрқ ете қалуына патшаның 1916 жылғы 25 ... ... ... және ... Сібірдің 19 бен 43 жасқа
дейінгі «бұратана» ер азаматтарын тыл ... ... ... әскери қатынас жолдарын салу, майдан өңірі маңайында ... салу ... ... ... ... тікелей себеп болды. Оның ... ... ... ... ... сөз емес, қайта әңгіме
бейнебір малды реквизициялау (өткізу, алу, жеке адамның мүлкін зорлап ... ... ... Бас штабтың салғырт салығы бойынша тыл ... ... ... 400 мың адам, соның ішінде ... ... ... саны 700 ... сәл ... ... ... үшінші шаруашылық қызметкерінен айрылады екен, ал сонымен бірге
мұндай мөлшерде ... ... ... ... ... ... апатқа
айналатын еді.
1916 жылдың 25 маусымдағы ... ... тек ... ... ... ... себебі әлеуметтік-экономикалық және саяси сипаттағы
факторлар еді. Яғни орталық ... ... ... ... алу, ... ... ... еңбекшілерді қанау, өлкені қазақ және ... ... ... ... ... царизмнің жүргізіп жатқан орыстандыру
саясаты, соғысқа байланысты қалың ... ... ... күрт ... міне ... алып ... тағы негізгі себептері атап айтқанда Қазақстанды патша
өкіметінің тізгінсіз отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтарда болды. Сонымен бірге қазақ халқы
көтерілісінің шапшаңдауына бірінші дүние ... ... ... ... ... ... жай-күйі де әсер етті.
Бүкіл Орта Азиядағы секілді Қазақстандағы көтеріліс 1916 жылғы 25
маусымдағы патша ... ... ... ... ... өзі ұлттық-
отаршылдық езгіге және ортағасырлық қанауға қарсы бой көрсетуге ... ... ... А. ... хат ... онда ... халқын
әскери кызметке тарту туралы үкімет жобасының бар ... ... 1916 ... ... ... ... газетінің 166-шы санында
армияға қазақтарды алдағы шақыру ... ... ... және де қызмет атқаруды қалауы немесе қаламауы туралы мәселе
бүтіндей қаралмады.
Жұмысқа алуға 19 ... 43 ... ... ... ... ... ... жатты. Әскерге алу туралы алғаш хабар жетісімен-ақ ауыл ... ... ... ... ... ... жою, ... мен ауыл старшындары кеңселеріне шабуыл жасау арқылы көрінді.
Біртіндеп кездейсоқ ... ... ... ала ... ... ... көпке танымал көшбасшылар А.Иманов, Ә.Жангелдин, Т.Бокин,
Б.Әшекеев, О.Саурықов, Ж.Мәмбетов және ... ... ... ... Көтеріліс бүкіл Қазақстанды қамтыды және ол ұлт ... ... Ұлт ... қалың жіктері сондай-ақ жаңа туындап
келе жатқан жұмысшы табының өкілдері, ... ... ... күші ... Оған қазақ халқының басқа да жіктерінің өкілдері
байлар, болыс ... ... ... ... зиялы қауым
қатысты.
Тұтастай алғанда 1916 ... ... ... Орта ... Кавказдың және Қазақстанның көптеген аймақтарын қамтыды.
Қазақстанда бұл көтеріліс оның оңтүстік ... ... мен ... ... бір ғана ұлттық сипатта болды. Бұларда көтеріліске
қазақтармен бірге басқа да ұлыстар қатысты.
Шілденің басында Қазақстанның барлық аймақтарында ... көп ... ... айналған стихиялы бас көтерулер басталды.
Халық қаһарлығының алғашқы соққысын алдымен ... ... ... тікелей жасаушы болыс басқарушылары, ауыл ағамандары
және патша әкімшілігінің басқа да ... ... ... Патшаның
қатал жарлығына және жер-жерде оны орындаудағы әділетсіздік тәсілдерге
қатты ... ... ... не түссе сонымен қаруланып, патша
өкіметінің өкілдеріне, ... ... ... ... ... ... адамдар бермейміз деген айқаймен
тарпа бас салып сазайын тарттырды. Олар ... ... ... ... мен ... ... Барлық жерде найза-сүңгілермен,
аңшылық мылтықтармен, суық қарулармен қаруланған көтерілісшілердің
жасақтары ұйымдастырылып ... 17 ... ... мен Түркістан өлкесінде
соғыстық жағдай жарияланды. Патша өкімет орындары мұнда ірі ... ... ... ... ... ... қазақ және қырғыз
көтерілісшілерін жазалау үшін ... ... ... ... дәулетті
топтарынан қарулы жасақтар құрып жатты.
Жетісудағы көтерілісшілер ... ... ... ... ... ол күш ... күннен-күнге өрістей түскен еді. ... пеп ... ... ... ... ең ... және ұзаққа
созылған көтеріліс болды. А.Иманов ондыққа, елулікке, жүздікке, мыңдыққа
бөлінген жүйелі әрі ... ... ... ... ... ... басына
тиісінше онбасы, елубасы, жүзбасы, мыңбасы қойылды. ... ... ... А. ... ... сардарбас командасы болып
сайланды.
Ел арасы да ала-құла, оң сапарға көлденең келер кедергі де көп. Байлар
мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ұлтшылдары көтерілісшілер арасында іріткі салып басқты. ... ... ... ... ... салып, елдің үрейін алумен болды.
Осыған қарсы сарбаздар арасында қатаң тәртіп орнату керек ... ... ... ... ұлтшылдардың арандатушылық әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... өздеріне
қаратып алмақ болды.
1916 жылдың 23 октябрінде А.Иманов бастаған 15 мың көтерілісші Торғай
қаласын қоршауға ... ете ... ... осы ... 13 ... түгел қатысты. Қаланы қоршай бастаған қалың қолдан зәресі ұшқан
Қазан соғыс округінің командашысы соғыс ... ... ... және ... ... ... өте нашарлады. Торғаймен телеграф
байланысы түгілі, барлық байланыс тоқталды. Торғай қоршауда, ... ... ... ... бұл телеграммада көтерілісшілердің Торғай мен
Ырғызды алғаннан кейін Орынбор, Ташкент темір жолына ... ... ... ... ... ірге тасы 1845 жылы ... Жаңа қала Торғай өзенінің
Бесқопа тұсындағы жарқабаққа ... ... жағы ... ... Бір жағы ... жатқан қазақ даласы жазық дала, батыс ... ... ... ... Қала ... ... – орыстар,
татарлар, қазақтар үйлерінің көбі күйген кірпіштен, ағаштан салынған. Қала
аз ... ... ... Көп ... ол уезд ... ... Сөйтіп патша
өкіметінің қазақ даласында билік жүргізетін маңызды әкімшілік орталығына
айналды. Бірақ патшалық ... ... қала ... мен ... ... шыға ... ... осындай әкімшілік орталықтың – ... ... ... ... ... кең ... көтерілісшілер дыбысы түкпір-
түкпіріндегі қазақ ауылдарына тарады.
1916 жылғы ... ... ... ... ... сияқты Амангелді де ашу-
ызамен қарсы алған. ... ... ... ол ірі ... ... ... Қостанай, Первск, Ырғыз уездеріне өз ... ... ... мәнін түсіндіріп, жергілікті халықты көтеріліске шақырды.
Мұны естіп жұрт жан-жақтан ағылып келіп жатты. Шаруалармен ... ... ... тас ... кен орындарынан, Орынбор-Ташкент темір жолынан
және т.б. жерлерден көптеген жұмысшылар ... ... ... ... да келіп косылды. Көтеріліс шын мәнінде бұқаралық сипат алды.
Алғашында олардың саны 5 мыңдай болса. 15-20 күннен ... 50 мың ... ... және оның ... ... Кейкі батыр оларды
ұйымдастырды. Қарағанды шахталары, Спасск ... ... кен ... Қарсақбайдың жұмысшыларынан тұратын бөлімдер құрылды. Олардың
арасында ... ... ... ... ... ... ... мыңбасылар басқаратын жүйеленген ... ... ... онда ... жасалды. Бытыра, аңшылық, ... ... ... семсерлер, қанжарлар соғылды, бытыра құйылды.
Көтерілісшілер өз бақылауына ... ... ... ... ... соғыс жүргізудің өзіндік тактикасын пайдаланды. Мергендерден
құрылған ... ... ... ... ... ... жүретін
жолдары жылдам қимылдайтын атты әскерлердің бақылауында болды. Жазалаушы
Торғай ... ... сап ... ... ... болып
жүріп, бірден лап қоятынын, тынығу кезінде тосқауыл қойып 25 шақырымнан
астам жерге шолғыншылар ... ... атап ... ... Ырғыз уезіндегі Қызылжар болысының көтерілісшілері Жаманқұл
деген жерде патша әскерлеріне ... ... ... бөлімшесін
талқандады. 18 қазанда Ақтөбе уезінің 2 500 адамнан тұратын көтерілісшілері
Көкжал көлінің маңында жазалаушылар бөліміне шабуыл ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті. 21 қазанда 4 ... ... көлі ... ... ... және ... бөлімімен
шайқасқа түсті. Көтерілісшілермен ... ... ... бар ... ... ... қашып Торғай қаласына әрең
жетті.
Қазан айында Амангелді басқарған ... 20 ... ... ... ... шоғырланды. Басқа көтерілістермен салыстырғанда Амангелді
бөлімдерінің ерекшелігі – олардың арасында тығыз ... ... ... ... ... ... ... Олар Ырғыздан Торғай және
Қарабұлаққа дейінгі жерлердегі барлық патша бекеттері мен ... өз ... ... ... барлығын үзді.
Торғай уезі көтерілісішлерінің қатарына ат ... ... ... ... бай, болыс, шенеуніктерден зәбір көрген адамдар лек-
легімен келе бастады. Қазақстанның кен ... ... да ... ... тас ... ... ... Байқоңыр
рудниктерінен, Орынбор-Ташкент темір жолынан жұмысшылар ағылды. Ақмола уезі
мен Сырдария облысынан, тағы басқа жерлерден ... ... ... ... 1916 ... ноябрь айында Торғай облысында көтерілісшілер қатары
50 мыңға жетті.
Патша өкіметінің жазалаушы отряды келіп жеткенше Торғайды алмақ ... ... ... жоспарын жасады. Қалаға бекінген күзетші
солдаттарда пулемет те винтовка да жеткілікті, қылыш-найзамен ... ... ... оққа қарсы айдап босқа қыруға болмайды. Ендеше
сарбаздарды аса көп шоғырландырудың қажеті жоқ және ... ... ... ... ... күш ... қоршауды одан әрі жүргізе беретін
болды. Торғайға сырттан бірде-бір адам жіберілмейді, қаладан ... ... ... Амангелді бастаған топ күнбатыс жақтан кіреді. Қалған
сарбаздар қажет болған ... ... ... ... беруге дайын
тұрады. Торғай өзенінің суы едәуір көтерілген ... шақ. ... ... ... жоқ. Сондықтан сарбаздар қаланың шығыс тұсынан, талдан, ағаштан, қамыс-
қоғадан көпір сала бастады.
1916 жылдың 5 ... ... ... ... ... ... ... ант берді. Сонан соң Күдері ақын үзбелі ақ домбырасын қолға алып, бір
сарынды бастап кетті:
Көтерілді жұрт ашуы ... бала ... беру ауыр ... ... ... табанды,
Талқандауға қияметтік заманды.
Атқа мінді айбалтасын асынып,
Бұзбақшы боп бүліншілік қамалды...
Сол күресте Амангелді ер туды!
Ақынның бостандыққа, теңдікке шақырған ... ... ... даласын
жаңғыртып, қазақ жерінің түкпір-түкпіріне тарап бара жатты.
Дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін сарбаздар көпірден түн қараңғысын
жамылып өтпекші болды. ... ... ... ... ... ... ата ... тегіс көпірден өтіп, қала шетіндегі қорғанға жетті.
Барлаушылар кала көшелерінің бірнеше ... ... ... ... Амангелді бірнеше сарбаздарды бөліп көшелеріндегі сымдарды қиып,
атты әскерлерінің кедергісіз соғысуына жол ... ... ... ... өзі ... бір топ көше ... қуалай шабуылға шықты. Үмен
Мұсабаев бастаған тағы бір топ екінші жағынан атой ... ... лап ... ... ... ... бірі ... Жанбосынов
Амангелдіге ақылдаспай, Торғай қаласы мен ... ... ... ... ... ... бар шөбін өртетіп жіберді. Өртенген ... ... ... көтерілісшілердің шабуылға шыққанын сезіп қойып,
түнімен бекініс жасады, тікенекті ... ... ... ... ... ... ... Әдбіғаппардың бұл қаскүнемдігіне қатты
ренжіп, екі-үш сарбазына оны ұстап, қамауға ... ... ... ... ... да ... ... қарсы шайқасқа шыға ма
деген ой теріске шықты. Қаланың ... ... ... ... ... ... де ... шықпай, тек бекіністе тұрып қана оқ атты.
Қаңғырған ... бірі ... таяу ... келе ... Молдабек
Байтөренің атына кеп тиді. Жер сүзе ... ... есін әрең ... ... келе ... ... оның жанынан өте ... ... ... Сәл ... ... сәтте Амангелді хатшыларының бірі 15
сарбаздың қаза ... 27 атты оққа ... ... ... ... Омар ... топтар да ұрандап шауып ілгері
өтіп кетті. ... ... ... ... ... ... ... бекініске шебініп, енді тасадан оқ жаудырды. Орталық
почта, уездік басқару ... ... ... біраз үйлер өртене
бастады. Өрт бүкіл қаланы қамтуға айналды. Бірақ шабуыл нәтижесі ойдағыдай
болмады.
Амангелді ... жаңа ... ... енді ... рет ... Бұл ... ... – солдаттарды тағы да кейін шегіндіріп, жау
шебіне кіру еді. Бұл жолғы ұрыс ... ... қиын ... Шығын
көбейе түсті. Оққа ұшқан, жараланған, баррикадаларға соқтығып құлаған
адамдар мен ат ... тұла ... ... ... еліп ... Оқ ... денесін қылыш кескілеген адамдардың аянышты үндері
жүректі шымырлатады. ... ... ... да нәтижесіз аяқталды. Амангелді
енді атты сарбаздар ... ... ... түсінді. Сондықтан үй-үйді,
қорғандарды тасалап, жаяу алға жылжу керек болды. Сардар сарбаздарын соңына
ертіп, жаяу ... ... ... да атыс үдей ... ... ... ... мылтығымен
қаруланған сарбаздардың атқан оғы көп ретте нысанаға жетпей жатты. Осыған
қарамастан мергендер солдаттарды ... ... Жау жағы ... ... ... енді ... шабуыл жасамақ болды. Қасына Байтөренің
Молдабегін, Нысанбайдың Сарбасын, Тәуекелді, Тәжібайдың ... ... ... да бір топ ... ... еңбектей жылжып, казармаға жақындады.
Бұлардың оқ атуы-ақ мұң ... ... ... ... ... атысты
күшейтті. Осы кезде қаланың күнбатыс жағынан кіруге тиіс ... ... пен ... ... ... батып шабуыл жасай алмай,
кейін шегініп кетті» деген хабар ... ... ... шабуылды
тоқтатуға тура келді. Соңына ерген сарбаздардың меселі ... қала ма ... ... ... жиып алып, өздерінің шегіну себептерін
түсіндіруге кірісті.
- Жігіттер, біз жеңіске ... ... ... ... ... ... күшімен жетуге тиіспіз. Бізде сол соғыса білу жағы жетпейді.
Бұл – бірінші кемшілігіміз, екінші әлсіздігіміз – ... ... кем. ... ... бізге осыны жақсылап көрсетіп берді. Қалайда
казарманы ... деп, ... ... қыруға болмас. Сондықтан шабуылды
тоқтата тұрамыз - ... ... ... ... ... мен Тәжібайдың Әбділдасы қаза
тапты. Шаһит болғандардың сүйектерін жаралы ... ... ... ... бір сарбаз сасқалақтап шауып келді.
- Батыр аға, көпірді солдаттар басып ... ... ... ... ... Омар мен Хакімбекті шақырыңдар!
Тынышов Омар мен Токин Хакімбек аттарын осқыртып алға шықты.
- Жол ... ... ... арғы беті ... ... атты ... - деді Амангелді оларға.
Омар мен Хакімбек көпірдің төменгі жағынан жол бастады. Бес шақырымдай
жүрген соң олар өздері ... ... суға ... да ... ... өзенге қойып-қойып кетті. Әскердің ең соңын ала Амангелді, Үмен,
Тәуекел, Баспақбай, Түгелдер өтті.
Торғайды қоршауға жиналған көп ... бір ... ... тұру ... ... Оның ... ... экспедицияның негізгі күші Торғайға
жақындап қалған еді. Сондықтан Амангелді ендігі ... ... ... кең ... ... ... партизандық соғыс жүргізудің
қамына кірісті.
Ел ішіндегі болыс-билер мен байлар карулы көтерілісшілерге ашық ... ... ... тамақ, тағы басқа да ... ... ... ... ... Оның үстіне қазақ ұлтшылдары «Қазақ» газеті
арқылы көтерілісшілерге үндеу жазып, ... ... ... ... нақ осы ... ... тұңғыш большевигі Жангелдин жөнінде дала
халқының біраз хабары бар еді. Оның саяси көзқарасы мен ... ... ... ... екі ұдай ... ... Мұсабаев, Байтөрин,
Қоржынов, Атамбеков, Токарев сияқты ... ... ... ... ... Әліби түсіндірген большевиктер партиясының жолын қуаттады.
Бүкіл орыс жұмысшыларына арқа сүйеп отырған тек осы партия ғана күйзелген
халықты ... ... ... алып ... ... көзі ... оның күрес жолы да, алға қойған мақсат-мүдделері де айқын, әркімнің
өз көңілінде жүрген мәселелер. Ал ... ... ... ... ... қазақ ұлтшылдарының айтағына еріп, Әлібиге «шоқынған»,
«қаңғырған», «елден безген» деген ... неше ... ... ... ... ... қоймақшы болды. Елдегі бай-шонжарлар оларға тонның ішкі
бауындай бір ... ... да еді. Ер ... ант ... атқа ... ... ... отырып қала алмай көпке қосылғандарымен бір пікір, бір ... ... ... Амангелдінің өсек-аяң араға жік салатын ұзақ сөзді
ұнатпайтын қатал ... ... ... ... ойларын ашық айта
алмаған.
Торғай қоршауының сәтсіздікпен аяқталуы осы ... ... ... ... ... ... ... жегідей жеді. Дала шаруасының
алғашқы күрес сәттерінде беті қайтып, аз да болса белең ала ... ... ... ... ... пайда бермесе керек.
Бірақ Амангелді секілді ер ұлдардың алған ... ... ... сенді, қазақ даласындағы кең орындарына шоғырлана бастаған
жұмысшының күнбе-күн көбейіп бара ... ... ... өзі екенін
білді.
Көтерілісшілер Торғайдан беті қайтып Бетбаққараға қарай ... ... ... ... ... ... ... Жер көріп, ел
таныған көзі ашық Әліби сөзі аз-кем ... ... ... ... ... ... Сарбаз жинау ісінен бірде-бір мойын бұрмауды
шегелей айтты. Басталған ... ... ... ... ... ... өміріне әбден көзін жеткізді. Ресейдегі кедей ... ... ... ... ... бір күні бұрқ етіп ... тұрғанын да
көзбен көріп отырғандай сенімді айтты.
Әліби осымен бірге өзінің әлі де ... ... ... өміріндегі таптық
өзгерістерді зерттеу, білу, онан әрі келесі жылдың ... ... ... ойы ... ... Осы ... ол Торғай даласындағы көтеріліс, оған
көмек жайын сөйлеспек екен...
Осыдан аз күн өткен соң Амангелді қасына ... ... ... ... Жол жөнекей бұлар ұзақ әңгімелесті. Жас арасының алшақтығына
қарамай тең құрбыдай болып кеткен қимас ... ... ... ... толғанды.
- Әліби – деді ол – патша үкіметіне ... ... ... ... өз көзіңмен көрдің. Осы заманғы соғыс әдісін меңгерген әскер,
қару-жарақтың түрін де жақсы білесің. Бізге оны атуды ... адам ... ... отряд қаптап келіп жатыр. Бірақ дала халқының
патша өкіметінің қаруынан ... ... ... ... ... ... ... ашу-ызасы мен кек бұрынғыдан да күшейді. Мен
оған сенемін. Халық күресті аяғына дейін аяқтауға бел ... Егер ... ... жол ... адам ... біз құшақ жайып қарсы
аламыз.
- Батыр, мен ... де ... ... де ... рет ... - деді
Әліби Амангелдінің жасын үлкен ... - егер ... ... тағы да ашық
айтайын В.И.Улянов бастаған большевиктер партиясы бізге дұрыс жол ... Мен сол ... ... Тек сол ... ғана бізге дұрыс бағыт
сілтей ... сәл ... де ... көзін қияға тігіп, суырыла сөйлеп кетті:
- 1903 жылдан бері талай ауыр сын ... Орыс ... ... ... ... ... ... зәресін ұшырғанын өзіңізге
айтқам. Сол күресте Ленин бастаған партия ... ... ... ... ... қан ... ... қаймығып, өз жолдарынан тайған
жоқ олар. Енді революцияның қайтадан көтерілу кезеңінде бұл ... ... ... ... ... бұл ... күрестеріңіз зая кеткен
жоқ.
- Партия көсемі Лениннің ұлт мәселесі жөніндегі ойлары біздің қазақ
халқымыздың да ... ... сай ... Оның үстіне партияның
бүкіл саясаты ұлт-азаттық қозғалысын толығынан қолдап ... ... ... ... ... ... Ресей жеріне тарады.
- Мен қазақтың Торғай топырағында туған баласымын - деді ол ... соң, - ... ... ... ... ... ... езілген, сан ғасырлар бойы еңіреген таптың мүддесін көздеп, жоғын
жоқтағандықтан да мен оған мүше ... ... Біз ... жол ... ... ... деп ... сөзін аяқтады.
- Мен сенемін саған! Ал қош бол! - деп Амангелді құшағын жайды.
- Жолың болсын ... Сау бол ... аға, - деп ... қос қыраны аттарына мінді. Тең
құрбыдай көңілі жарасқан көзі ашық інісімен ... ... жол ... ойланды. Алайда ат үстінде келе жатып Әлібидің бүкіл ... көз ... ат ... келе ... ... 1916 жылы ... ... хабарын секе алды. Жасы кіші болса да ... ... ... ... ашық ... Сондағы сөздері күні бүгінге дейін элі ... ... ... жол ... ... бере алмаймыз. ... ... ... ... ... ... артық. Өзіміздің
жауынгерлік туымызды көтеріп, орыс халқымен бірігіп, патша ... ... ... ... күн ... ... қалаулы жақсы адамдары менің
айналама жиналып жатыр. Біз көтеріліске шығуға бел байлады» деген.
Әліби осы ... ... суыт ... ... ... ... ... маңындағы Ақмырза қопасына жеткен еді. Үш жылдан
бері көріспегсн Әлібиді Амангелді ... ... ... ... ... ... шабуылдың ыстық-суығын өзімен бірге көрді. Енді міне сол
озық ойлы ... тағы да ұзақ ... ... ... онан соң орыс
күрескерлерінің ортасына ... ... ойы енді ... айқастарға
ауысты. Қазақтар «Ай шалқасынан туса, өзіне жайлы халыққа жайсыз» дейді. Ай
шалқасынан ... ... өкпе қара ... арты ... айналды. Қалың қар
жауып, қыс қаһарына енді.
Ауа-райын бақылап, ескілікті адамдармен ақылдасып, биылғы ... ... оның ... ... ... ... ... мыңбасы,
жүзбасыларына қысқа мұқият дайындалуды ... ... ... қысқы соғымын сойып, азық-түлігін, малға, әсіресе мініс аттарына
жем-шөп жинады. ... ... келе ... ... ... әр ауыл бала
шағасын, мал-мүлкін жақын жерлердегі қалың қопаның, қамыстың, ... ... ... ... ... отряд жүреді-ау деген
жолдардан мал, әсіресе жылқы малы ... ... ... ... ... ... халық қысқы жағдайдағы соғысқа осылайша
әзірленіп ... мен ... ... 200 шақырымдай жер еді. Бірде Наурызым
болысында жүрген барлаушылар Шолақсайдан суық хабар жеткізді. Қостанайдан
шыққан жазалаушы ... ... ... ... ... ... қара ... жүріп Наурызымнан бастап көтерілістің қазіргі орталығы болып
отырған Батпаққараға дейін барып осы екі ... ... ... көрінеді.
Амангелді де қарап жатпады. Дереу ауыл-ауылдарға адам шаптырды. Онымен
де қоймай өз ... ... ... 160 сарбазымен Наурызымға беттеген сардар
суыт жүріп отырып араға бір қонды да 12 ... ... ... Сулы ... ... ... ... қопалар. Бұлар келгенше Шошқалы қопасының
солтүстік жағалауында екі ... ... ... ... 18 ... күні
таңертең Шолақсайдан шыққан жазалаушы отряд Шошқалы ... ... ... ... ... қалың қосты көріп, соғыс жағдайына көшті. Қатар-қатар
тізіліп сапқа тұрды да қашығырақтан зеңбіректен оқ ата ... ... ... естіген түйекештер шаналарын тастай қашып,
қопадағы сарбаздарға қосылды. Жылым-қостағылар не ... ... ... тым-тырақай қаша жөнелді. Бірақ Амангелді өзінің 160 мергенімен
және бірнеше ... ... ... ... ... ... тапсырмалар беріп, бей-берекет қаша бастаған жұрттың
алдын бөгеп ... да, ... ... ... ... барлаушылардың
хабарына қарағанда жазалаушы отряд 600 дей атты ... ... ... ... ат ... бар.
Амангелді өз мергендерімен қарулы біраз сарбаздарды ертіп, қопаның
арасымен жазалаушы отрядқа жақындап келді. Оқ ... ... ... кезде
қопаның шетіне келіп, жылым қостар мен шаналарды тасалап, жазалаушы отрядка
оқ ата бастады. Берекесіз қашқан қалың ... ... ... ... келе
жатқан отряд қопа арасынан атылған көп мылтықтың дауысын естіп, кілт тоқтай
қалды. Таңертең басталған атыс ... ... ... ... мергендердің тұрған жері атысқа өте қолайлы болды. Қалың ... ... ... ... ... шаналар жақсы бекініс еді.
Амангелді мыңбасыларымен қысқа ғана кеңес өткізді. Оның бар ... ғана ... ... ... қарсы тұрып атысты жалғастыра береді.
Ал сарбаздар жағы екіге бөлініп, қалың қопаның ... оңға және ... қос ... ... ... Сол ... шабуыл жасайтындарды
Амангелдінің өзі, оң жақтағы сарбаздарды Үмен басқарады.
Күн бата сол ... ... ... шықты. Сарбаздар атой салып,
қиқулап қопаның қалың қарын бұрқыратып жауға ... ... Оның ... Үмен
бастаған жігіттер де оң жақтан ұран сала ... ... ... алмаған солдаттар қаша жөнелді. Оларды осы бағытпен біраз
қуып қырдан асқан соң, Амангелді бұдан әрі шабуылды тоқтата тұруға ... де, ... ... ... ғұламасына шақырды.
- Шығынымыз тағы да за емес. Егер жігіттердің есебі дұрыс болса ... ... ... ... ... ... 37 адам
жараланды. Қару-жарақ олжамыз бар, бес ... 13 ... ... ... ... да, - деп ... ауыр күрсінді. - Ал енді соғыс жайын
сөйлесейік.
Шабуылға шығуды, кейін шегінуді ... ... ... ... ... ... қатаң тиым салынады. Оқ жететін ашық
жерлерде сарбаздардың топталып ... ... жоқ. ... ... ... жусатып салады. Барлық ауыр қиыншылық жағдайларды штабқа ... ... ... ... күндіз-түні барлау жұмысын
тоқтаусыз жүргізеді.
Халықтың ... ... ... ... қатаң жаза колданылады.
Осы маслихаттан соң ертеңіне қаңтардың қатаң аязына ... ... ... Қарасу кен күлік көңінің арасындағы қалың ел ақ
қар, көк мұзда туған жер, мекен-жайларын тастап, бас ... көше ... ... ауру кемпір-шалдарды қалың көрпелерге, текеметтерге орады.
Әл-ауқаты барлар жаяу ... ... ... ... ... ... ... отырды. Бұл жолы үш барлаушы солдат пен Молдахметтің ... ... ... жаяу бір ... ... бастап, осы өңірдегі атақты бай
шонжар Жылқыбайдың баласы Сүйінбай келеді. Жазалаушы ... ... ... ... ... пен оның ... Омар ... жүріп отырды. Жазалаушы отряд бастығы Тургеневте оған ... ... да өз ... ... ... ... елеместен қаннен қаперсіз
көңілді келеді. «Бөрі жоқ деме ... ... ... ... ... ойларына
кіріп те шығар емес.
Қарасу қопасының арасында тығылып тұрған ... ... ... ... өткізіп жіберді. Ұзаңқыраған соң үн-түнсіз қоршап айқай-
шусыз үш ... ... ... Ыдырысқа ешқайсысы қол тигізбеді.
Ыдырыс өлген жазалаушылардың қасында ес-түссіз сілейіп қатты да ... осы ... қопа ... ене ... ... мұны ... ... он шақты адам кейін қарай шаба жөнелді. Енді амалсыздан мылтық атуға
тура келді. Алты жазалаушы және Жылқыбайдың ... оққа ... ... ... ... ... ... қосылды.
Мұны байқаған жазалаушы отряд кілт тоқтады. Подполковник Тургенев бір
атты ... ... ... ... ... ... ... әрең
кірген бөлімше қылыштап өлтірілген үш жазалаушыны, ... ... ... ... ... ... Бұл ... көтерілісшілердің барлаушылары
қалың қопаның арасына кіріп, ұзап кеткен еді. Мұны ... ... ... ... Ақырында Молдахметов Ыдырыстан күдіктеніп, оны табан
астында аттырып ... ... ... ... ... ... ... пен
пулеметтен, винтовкадан Қарасудың қалың қопасына қарай оқ жаудырды. Сәске
түскенге дейін атысты тоқтатпады. Отряд қатар түзеп ... ... ... ... ... мергендері әр жерден солдаттарды қарауылға
алып, мылтық ата бастады. Сарбаздар әр ... ... ... ... ... да ... соғыс позициясын байқатпай, жазалаушылар
жүре алады-ау деген жерлерді аңдыды. Оқтары да заяға ... ... ... ... ... тауып жүргізген бүгінгі ұрыс жазалаушы отрядқа ... ... ... ... ... ... қопаның ішінде құмырсқадай қаптап
жүрген сарбаздар жазалаушылардың қарауылына ... ... ... ... түк ... алмаған подполковник Тургенев артилерия пулеметтерін қаз
қатар ... ... ... ... дейінгі он шақырымдай қалың қопаның
арасын атқылады. ... ... ... ... ... ... отряд
таңертеңнен түске дейін атысып алға ... ... ... ... ... аралықта қиян кескі атыс болды. Сарбаздардан шамамен
100-ден астам қаза тапты.
- Осы арадан он шақырымдай ... ... ... ... ... ... ... күрсінді. Екі жақтан атыс басылып, далада тыныштық ... ... оның ... 23 ақпанда күні таңертеңнен басталған атыс түске
дейін созылды. Түс кезінде қалың ... ... ... ... Тургеневтің отряды үрпектегі штабқа жақындап қалды. Солдаттардың
үлкен бір тобы Сарқұдықтан екінші сантас пен ... ... ... ... оқ ... ... ... алуға айналды. Жазық жердегі
Үрпекті қорғау өте қауіпті де еді. ... ... ... ... ... ... шегініп кетті. Көп қиындықсыз штаб үйін ... ... ... өзінің басқары орны Үрпектің қарсы бетіндегі
биік қырға көшірді де, ... өрт ... Өзі ... алып ... ... ... 20 мергенді алып, шауып бара ... ... ... осы ... үш ... пен 1 ... ... иіріп, айқайды
салып, көшке жақындап қалған еді. ... ... рет атып ... келе жатқан офицер атынан ұшып түсті. ... ... атып ... ... ... Бұл шапқыншылықтан ешнәрсе өнбесіне көзі жеткен
солдаттар аз-кем адам ... бас ... кері ... ... оны ... ... ... қасындағы адютантына:
- Шақыр дондық ерекше жүздіктің командирін! - деп ақырды. Жүз ... ... ... рет ... атып еді, оғы дарымады.
Торғай облысының генерал губернаторы М.М. Эверсман әскери министрліктен
көтерілісті тезірек ... ... және қала ... ... ету ... ... ... үшін сұрап, қайта-қайта хабар берді. Осы
мақсатта Ресей армиясының бас штабының бұйрығы бойынша қазақ ... ... ... генерал лейтенант А.Д.Лаврентьев басқарған ерекше
экспедициялық корпус құрылды. Алғашында оған он төрт ... ... бар ... рота жеті ... ... ақпанда Петроградтағы Путилов зауытының жұмысшылары бастаған ереуіл
бүкіл ... ... ... 24 ақпанда ол ... ... ... 25 және 26 ақпанда кең өріс алып, халықтық революцияға айналды. 27
ақпан күні ... ... ... мен солдаттардың қолына
көшті. ... ... ... ... ... ... хабарлар
Орынбор, Торғай арқылы Тургеневке жеткен соң подполковник жазалаушы отряд
солдаттарына да ... ... да ... ... ... ... ... тез жүріп, Торғай қаласына жетті.
Жазалаушы отрядтың Торғайға кеткеніне ... көзі ... ... ... елді ... Үрпек-Доғалға, Батпақараға қайырды. Үрпек-
Доғал Ағаштыкөл соғысында көптеген сарбаз қаза тауыпты. ... ... ... ... ... ... ... маңындағы үйлер мекенді
қоныстар түгел дерлік өртеніп кетті. 40 мерген ерлікпен қаза ... ... ... ... ... ... ... жиналды.
ІІ.2. Көтерілістің нәтижесі
Жетісуда болған ұлт-азаттық қозғалыстың бір ошағы ... ... 10 ... Қарқара өңірінде Таңбалытас деген жерде Ұзақ ... ... игі ... 19 адам ... ... құрды. Оны Мәмбетұлы
Жәмеңке мен Саурақұлы Ұзақ басқарды. Игі жақсылар: ... ... ... жүзеге асырмақ болса, оған қарсы қарулы көтеріліспен жауап беру
керек», - ... ... ... ... ... 11 ... ... Мәмбетұлы Жәмеңке Нарынқол, Шарын бөлімшесінің бастығы
А.Падварковқа бұл ... ... ... ... ... біржолата бас
тартатындығын мәлімдейді. Қамшы үйіріп қоршап алған мыңдаған салт атты
қазақ ... ... ... Падварков урядник Плотников және
олардың қасындағылар зәрелері ұшып: «Жетісу әскери губернаторы алдына ... ... алу ... ... ... ... ... мәселе қоямыз
деп уәде беріп құтылды. Алайда Падварков кеңесіне ... ... ... ... ... басу үшін ... әскер жіберіңіз», - деп
жеделхат жібереді. 22 шілдеде пристав Падварков көмекке ... ... ... оның ... ... ... ... қамауға алады.
Оларға патша жарлығын сөзсіз орындау шарты қойылды, бірақ Мәмбетұлы ... ... ... бұл ... ... үзілді-кесілді
орындаудан бас тартты. Айтқандарына көнбейтіндігіне көздері ... ... 7 ... ... ... ... у салып беріп өлтіреді.
Бұған да болмаған соң 10 ... ... ... ... ... 4
солдат оқ жаудырады. Камерадағы Өмеке Ыстыбайұлы, ... ... ... ... ... ... Отыншыұлы, Құдайырбек
Шотаманұлы, Кәрібоз Қаңтарұлы мерт ... ... ... ... ... ... Сыбанқұл Арғынұлы камерадағы нардың
жуан тақтайларын суырып алып ... ... ... ... ... 4
солдатты өлтіреді. Жүзден аса тұтқындарды босатып, қарауылдағы ... ... ... ... алаңға шыға бергенде әскери батальон
үлгеріп келіп, бұлардың бірін қалдырмай ... оқ ... ... ... Жетісудың басқа жерлерінде де қозғалыс өріс алып жатқан. 8
тамызда Ұзақбайұлы ... мен ... ... бастаған қарулы жасақ патша
үкіметінің Нарынқолдағы қолшоқпары Казачествоның тас-талқанын шығарады.
Кескілескен шайқаста ... ... ... ... Текебайұлы
Айдарлы, онбасылары: Қозыұлы Байбосын, Ембайұлы Шағалақ және ... ... ... ... 11 ... көтерілісшілер Жалаңаш
станциясын басып алып, қоныс аударушылар басқармасының шенеуніктері, Кеген,
Қарқара ... ... ... ... ... белсенді түрде жүзеге
асырушылары болған Догушинді, Адековты және солардың ... ... ... ... өлтірді.
Ұзақбайүлы Мұнай бастаған көтерілісшілер 12 тамызда Қарқара жәрмеңкесін
басып алады. 16 тамызда олар Қырғызсайды, 20 тамызда Сүмбені және ... 15 ... ... Шарын аймағы тұтасымен көтерілісшілер
қолына ... 6 ... ... ... Фольбаум ротмистер Кравченко
басқарған ірі ... ... ... ... Қарқараға жібереді.
Мұнай жасақтарымен Кравченко әскерлерінің ... ... ... ... ... ... Байынқолда, Сарықапталда, Ноғай-
тоғайда тағы басқа ... ... ... ... аяғы ... басында
әскери қару мен күштің ара-салмағы тең болмауына байланысты ... ... ... көбі ... ... өтіп кетуге
мәжбүр болады.
Бұл жерде Куропаткиннің 1916 жылы 11 тамызда ... ... ... ... Онда ... мынадай кеңестер беріледі: көтерілісті
басып-жаншу кезінде орыс халқының өмірі мен мүлкін ... баса ... Ол үшін ... ... ... және ... қоса есептегенде
суық қарумен қаруландыру, олардан ондықтар, ... ... Бір ... қондыру. Күзетті нығайту керек. Қазақтарға түнде ... ... ... онда ... ... ... есі ... үрейлері
ұшады. Иесіз қалған қазақтардың егіндерін жинап, қолға ... ... ... ... Дала ... ... ... арасында рулық,
тайпалық алауыздықтарды туғызып, пайдалана білу.
Жетісудағы көтерілісті басуға Фольбаумның ... ... ... екі ... ... мен атты ... батареясы, 35 рота, 24 жүздік, 240
атты әскер барлаушылары, 16 зеңбірек, 47 пулемет қатысты. ... ... ... және ... ... ... Осындай сұрапыл күш
Жетісу халқының қанын судай ... ... ... ... ... туған жерінен босатып, зар еңіретті.
Патша үкіметінің жазалаушы әскерлерімен соңғы ұрыс 1916 жылы қыркүйектің
аяғында Қапал ... Вежа ... ... ... ... ... күшті патша әскері жеңді. ... ... ... кетті. Облыс көлемінде көтеріліс 1916 жылдың қазан
айында негізінен басылды.
Сотсыз, ... ... ... мен ... ... қаза ... есептемегеннің өзінде Куропаткин бекіткен сот
үкімдері бойынша ғана Түркістан өлкесінде 1917 жылғы 1 ... ... ... өлім жазасына, 168 адам каторгалық жұмыстарға, 127 адам ... ... ... ... ... ... Бейбіт тұрғындар аяусыз
қуғын-сүргінге түсті.
1916 жылғы ... басу және ... ... ... ... ... күрт ... Мысалы, Жаркент уезінде көтеріліске дейін 16
096 үй болса, 1916 жылдың қаңтарына қарсы 2 415 үй ... ... ... ... ... 3 629 үй ... сот ... жазалау күштерінің қысымына шыдамаған көтеріліске
қатысқан ауылдардың біразы бас сауғалап Қытайға қашқан. ... да ... ... Олар ... ... ... күн суып, қар түсті. Өзімен бірге
жеткен үй мүліктері Қытай шекарасынан асқанда тоналып айдап ... малы ... ... еді. Дайындалған шөбі жоқ, тебіндейтін жері жоқ болғандықтан
бүкіл мал қырылып, аштан өлмеу үшін қазақтар қытайларға қалған қолда ... ... ... арзанға сатты. Ең қиын жұмыстарға жалданды.
Мұндай жағдайға төзбеген бөлігі арып-ашып, өз ... ... ... шын ... ... күйде болды. Олар кері қайтқанда жол бойы
аштан өлгендердің мәйітінен аяқ алып жүргісіз болды» тірі қалғандары, арып-
ашып ... ... ... ... үйлері тоналған, киіз үйлері, ... ... ... ... ... ... көрді.
1916 жылғы ұлт азаттық көтерілістің ең қайраттысы мен ең ұзағы Торғай
облысында болды. ... ... ... ... көтеріліс оның
Ақтөбе, Қостанай, Торғай уезіндегі қыпшақ ... ... ... ... ... ... Шолақұлы Оспанды хан етіп
сайлады. Көтерілісті Амангелді Иманов басқарды. 1916 жылғы патша ... ... ... ... ... де ... ... алған. Көтерілістің
алғашқы күндерінде-ақ ол ірі отряд құрды. Ақтөбе, ... ... ... ... өз ... жіберіп, патша жарлығының мәнін
түсініріп, жергілікті халықты көтеріліске шақырды. Мұны естіп жұрт ... ... ... ... ... келмей тұрып Торғайды алғылары келді
сондықтан оған 6 ... ерте мен ... ... орналасқан қаланың
оңтүстік жағынан шабуыл жасады. Олар 4 сап ... ... ... 4-ке ... ... бастаған алдыңғы шеп қалаға басып кіріп казактармен
көшелік ұрыстар жүргізді. Бірақ қаланың алудың сәті ... ... ... ... ... ... кейін Амангелді Лаврентьевтің жазалаушы
корпусы жақындап келе жатыр деген хабар алды. Ол Торғайды қоршауын ... ... ... 16 ... ... ... 10-12 мыңнан
тұратын сарбаздар түн қойма, пошта станциясы маңында подполковник ... ... ... ... ... ... ... ұрыстың
нәтижесінде жазалаушылар көп шығынға ұшырады. ... ... ... ... ... ... дегенде Торғай қаласына келіп
естерін жиды. Амангелді көтерілісшілердің негізгі күшін ... ... ... ... ... Олар ... қаласын 100
шақырымдық шеңбер сияқты қоршауға алып, кішірек бөлімдер ... ... ... ... жасады. Мысалы, 22 қарашада Ырғыз уезінің
Ұлпан ... 4 мың ... ... ... ... шабуыл
жасап, біраз шығынға ұшыратты.
Қыстың ерте түсуіне және содан туған қиындықтарға байланысты 1917 жылдың
басында көтерілісті қайт ... ... ... ... ... ... Көтерілісшілер 1917 жылдың 13 қаңтарында Шошқалы
қопа бөлімдеріне соққы берді. Қатты ұрыстардан соң олар ... ... ... ... ... ... Күйікте және Татыр деген
жерлерде де орын алды. Патша әскерлерімен әсіресе, ... ... ... ... ... басқа аймақтарында көтеріліс 1916 жылдың аяғына қарай басып-
жаншылды. Олардан Торғайдағы көтерілістің ерекшелігі – ол талқандалған ... ... ... ... одан кейін де жүріп жатты. Осындай
жағдайда олар Ақпан революциясын қарсы алды.
Қорытынды
Қорытындылай келе 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының сан ... ... ... тарихында ерекше орын алды. Бірінші жаһандық ... ... ... жұрт ... басшылары - Ә.Жанбосынов, А.
Иманов, Ж. Мәмбетов, Ұ.Саурықов, ... ... ... ... және ... ... ... акылгөйлері
- Т.Бокин, Т.Рысқұлов, Т.Меңдешов, Ә.Жангельдин, Б.Алманов т.б. ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлы, Жанқожа Нұрмұхаммедов,
Кенесары ... ... ... және ... ... ... ... Қасымов басшылық еткен ұлт азаттық қозғалыстан кейін
1916 жылғы көтеріліс бүкіл қазақстандық сипат ... Бұл ... ... ... кейбір аудандарында (негізінен оның
оңтүстігі мен оңтүстік шығысында) оған қазақтар мен қырғыздар өзбек, ... ... ... ... ... ... болды. 1916 жылғы ұлт
азаттық көтеріліс патша өкіметінің отаршылдық және империалистік саясатына
оның қазақ халқына алып ... ... ... ... қарулы бас
көтеру болды. Қазақ халқының тарихындағы ең үлкен ұлт азаттық көтеріліс
халықтың ... ... ... Оған шаруалар, көшпелі ... иық ... ... Кейбір шекаралас өңірлерде қазақтар мен
қырғыздар ... ... ... ... аймақтарын құрды.
Олардың қатарында Қарқара (Қазақстан) және ... ... ... ... ... Пішпек (Қырғызстан) уезінің түйіскен жері
және басқалар бірқатар өңірлерде және белгілі бір ... ... ... ... ие болды. 1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс Ресей
империясындағы саяси және әлеуметтік, ... ... одан ... ... ... болды. Ол түптеп келгенде 1917 жылы ақпанда Ресей
империясында монархиялық билік ... ... ... ... жалпы шығыстың отар халықтарының империалистік езгіге қарсы ... ... өріс ... ... ұлт азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі
болды.
Алайда 1916 жылғы көтерілістің қазақ халқының ... ... зор. Ол ... ... ... ... ... ұғындырып, оның сана-
сезімінің жетілуіне мол мүмкіндік жасады. Оны белсенді саяси ... Ол ... ... ... ... ... тиді. Патша
үкіметінің соншалықты керемет, «құдіретті» еместігіне көздерін жеткізді.
Қазақ ... өзін ... ... ... ... ... алатын күш
ретінде сезінді. Қаншама жұрт әскери тыл жұмыстарына бармай қалды. ... бұл ... ... зор күш ... ... санаспауға болмайтынын
көрсетті. Ресей әкімшілігі ... ұлт ... ... онда да ... туа ма деп ... ... елдерінде әскери
тыл жұмыстарына адам алуды тоқтатты. Империяның отарлау ... ... жолы ұлт ... ... екендігін дәлелдеді.
Ұлт азаттық көтеріліс іргесі шайқалып жатқан Ресейдегі әскери-отаршылдық
басқару жүйесіне айтарлықтай соққы берді.
Қорыта айтқанда Амангелді ... ... 1916 ... ұлт ... ... ... мұздай қаруланған патша әскерлерінен қорықпаған,
отаршылдық қысымды ... ... ... ... ... ... тарихына алтын әріптермен еніп, ұрпаққа мысал болатындай тарихи
оқиғаға айналды.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... Республикасының тарихы. Алматы, Санат, 2004,
131-133 беттер.
2. Диас Жамбылов. Қазақстандағы ұлт ... ... Оқу ... Жеті
жарғы, 2001, 81-88 беттер.
3. Пірімбетов. Ұлт азаттық козғалыс. 40-44 ... №55. (24632) 01 ... ... ... ... ... Ч. Мусин. 2005, Алматы, 265-267 беттер.
6. Қазақ Совет энцеклопедиясы. II том, 435 ... ... ... Здей ... ... ... Қазақстан. Алматы, 2005. Әбдужаппар Әбдіәкімұлы, 228-230 беттер.
9. Сейдәлім Тәнкеев. 1916. Ереуілтөбе әскерлері, Алматы, Атамұра 1994 ... ... ... 2006, №8, 2-3 ... ... ... 326-327 ... Қазақстан тарихы. Очерк. 286 бет.
13. Октябрь нұрландырған өңір. X. Ермұратов. Алматы, Атамұра, 1994 122-123
беттер.
14. №47. «24632), 9 ... ... ... ... 3 том, 636-641 ... ... ... арғы бергі тарихы. Х.Маданов, 133-134 беттер.
17. «Елім-ай». Қазақ тарихынан. Алматы, ... ... 1997, ... ... тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық, Алматы,
Атамұра, 2002, М.Х. ... 68-69 ... ... дала ... 1991,18 ... ... Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. ... ... 1994. 140-143 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Амангелді Иманов5 бет
Амангелді Иманов3 бет
Амангелді Иманов – ұлт-азаттық көтеріліс жетекшісі8 бет
Амангелді иманов бастаған көтеріліс6 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь