Жаппай ұжымдастыру мен күштеп отырықшыландыру тұсындағы қазақстан ауыл шаруашылығындағы салық пен қаржыландыру

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2.5

Тарау.I. 1921.1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты.

1.1. Жаңа экономикалық саясат тұсындағы салық және қазақ шаруашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.11
1.2 Қазақ ауылында әлеуметтік.экономикалық шараларды
қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.19

Тарау. II. Жаппай ұжымдастыру мен күштеп отырықшыландыру тұсындағы Қазақстан ауыл шаруашылығындағы салық пен қаржыландыру.

2.1 1927.1928 жылдардағы астық дағдарысы кезіндегі салық пен әлеуметтік.экономикалық жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.30
2.2 Салық саясаты 1929.1933 жылдардағы жеке меншікті жою мен зорлап коллективтендіру құралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41.44

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45.46

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
КІРІСПЕ

Егеменді еліміз тарихыңдағы аумалы-төкпелі 20-30 жылдар соңғы кезде жарық көрген жаңа зерттеулерге қарамастан, әлі де тарихшылар назарын өзіне аударып отыр. Себебі, қалыпты жағдайда ғасырдан артық уақытты кажет ететін саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің казақ даласында "Кіші Қазан" ұранымен 2-3жылда жүргізілуі; осы жылдарда Қазақстанда жартылай феодалдық, қауымдық кұрылыстан социализмге өтуге негіз жасалды деген үстірт тұжырым толық зерттеліп болған жоқ.
Тарих - адамзат қоғамы өмірінің айнасы, ендеше тарихи зерттеулер жан-жақтылықты, ымырасыз шындықгы көрсетуді талап етеді.
Тарихи зерттеулерге ғылыми түрғыдан баға беру, оның адами мазмұнын көрсете білу, яғни оны халықгың, ұлттың өміріне, дәстүрі мен дүниетанымдық көзқарасына катынасы тұрғысынан көрсете білу - соңғы кезде тарих ғылымдарына қойылған басты талаптардың бірі./1/.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ қоғамын аса зор формациялық өзгерістерге әкелген: қазақ шаруаларын жерге орналастыру; шабындық және егістік, жайылымдарды қайта бөлу; ірі бай-кулактарды тәркілеу; көшпелі қазақты отырықшыландыру сияқты саяси-әлеуметтік шаралар тарихына тереңірек үңіліп, олардың қалай, қаңдай жолдармен жүзеге асқаны; қазақ халқы үшін тарихи қажеттілігі және нәтижелері туралы жаңа зерттеулер ұлттық тарихты жаңғырту міндеттерінен туындайды.
20-30 жылдардағы аграрлық өзгерістерді объективті бағалауда Кеңес өкіметінің жаңа экономикалық саясат жағдайыңдағы ауыл шаруашылығын каржыландыру және жеке қожалықтарға салық салу саясатын зерттеу маңызды роль атқарады. Тақырьп өтпелі кезекте қазақ ауылындағы саяси-экономикалық, кұрылымдық өзгерістердің жү-зеге асу механизмдерін саралауға, кеңестік тоталитарлық экономикалық жүйенің калыптасу эволюциясьн ашып көрсетуге ұмтылады.
Тақырыптың өзектілігі - оның тек аз зерттелгенінде ғана емес, қоғамдық-тәжірибелік мәні мен тарихи сабақтастығында.
Қазақстан ауыл шаруашылығында 1921-1933жж. жүзеге асқан түбегейлі өзгерістер тарихын зерттеу, олардың тарихи сабақтарын объективті бағалау-саясатпен, бүгінгі күннің мақсаттарымен тығыз байланысты.
Бұл тақырып республикамызда өтіп жатқан экономикалық реформаларға катысты мәселелерді қозғайды. Өйткені ауыл шаруашылығындағы жекешелендіру процестеріне дұрыс бағыт-бағдар беруде 20-30 жылдардағы аграрлық өзгерістер сабақтарын қатерге алу занды да қажетті құбылыс. Мысалы, Қазақстандағы 1926-1927/28 жылдарда шабындықтарды, егістіктерді және жайылымдарды бөлу деп аталған жер реформаларының сәтсіздігі себептерін анықтау - бүгінгі жекешелендіру кезіндегі ауыл проблемаларын түсінуге жол ашып, жеке меншікті қалыптастыру шаруашылықты игеру мақсаттарымен ұштастырылмаса, оң нәтиже бермейтіндігі туралы тұжырымның дұрыстығын дәлелдейді.
Қаржыландыру мен салық саясатын байланыстыра карастыру шаруашылықтың қалыпты дамуына ықпал етпейінше, қаржы жинау және қаржыландыру жақсы деңгейде болуы мүмкін емес; экономикадағы өзгерістерді тез арада, жедел өзгерту әлсіз шаруашылықтар жағдайында орасан зор қателіктерге әкеп соқтыратындығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік туғызады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі, тарихнамасы. Көтерілген 20-30 жылдардағы әлеуметтік-саяси, экономикалық қайта құрулар туралы жазылған ғылыми еңбектердің көптігі, олардың Кеңес өкіметінің Казақстандағы саясатын мадақтау бағытында жазылғаны бәрімізге мәлім.
Осы кезендегі аграрлық өзгерістер тарихнамасына объективті талдау Т.Омарбековтың "20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті" атты еңбегінде кең ауқымда жөне О.Мұхатованың докторлық диссертациясында ішінара қарастырылады /2/. Бұл тарихнамалық шолуларда қазақ қоғамын кеңестендірудің қайшылықтарын түсінуге ықпал ететін сталиндік емес,балама (альтернативтік) ғылыми-теориялық еңбектер мен 90-шы жылдардағы жаңаша жазылған зерттеулер сараланған.
Әйтсе де 90жж. жаңаша еңбектердің басым бөлігінде ортақ концептуалдық бағытқа орай өткенді тек сынауға бейімділік байкалады. Аталмыш кезендегі оқиғаларды әр қырынан көрсету және пікірлер плюрализмін есепке ала отыра, 20-30 жж. кеңестендіру мөселелерін ғылыми негізде тұжырымдаған А.Б.Тұрсынбаев, Г.Ф.Дахшлейгер, Ж.Жұмабеков, Б.А.Төлепбаев зерттеулерінің ғылыми және деректік маңызын атап өтеміз. Идеологиялық шектеулерге қарамастан олар әлеуметтік-экономикалық шаралардағы қателіктерді батыл болмаса да көрсетуге ұмтылған. Г.Ф.Дахшлейгер 1926-1927 жылғы жер бөлісінің нәтижелеріне күмән келтіреді.
Өтпелі кезеңдегі экономиканы орнықтыру, оған мемлекеттік көмек мәселелері туралы Дахшлейгер Г.Ф., С.Қ.Жақыпбеков, Ф.Колодин, А.Құсайынов т.б. зерттеулерінде карастырылады. /3/
Салық саясатына арналған ғылыми зерттеулер Одақ көлемінде баршылық . Алайда олардың көбі - 40-70 жылдарда жарық көргендіктен мәселені объективті бағалаудан гөрі идеологиялық кұрсаудан шыға алмаған.
"Продналоговая компания в Казахстане (1921-1922 гг.)" атты зерттеулері жаңа экономикалық саясаттың алғашқы жылдарындағы азық-түлік салығы мәселелерін ғана қамтығанын көруге болады.
Салық саясатының Қазақстан ауыл шаруашылығына тигізген әсері туралы алғашқы салиқалы ғылыми зерттеу, бүгінде белгілі тарихшы Ж.Б.Әбілхожиннің /4/ үлесіне тиді. Оның "Кеңес мемлекегінің 1921-1929 жылдардағы Қазақстан ауыл-селоларына салық салу саясаты" деген тақырыптағы кандидаттық диссертациясы бұл бағыттағы іргелі еңбектердің бірі боп саналады.
Алайда бұл зерттеуде идеологиялық ыкпалдан сырт қалмаған. Онда автор салықтың ауыл-деревнялардағы әлеуметтік реттегіш функциясына ерекше көңіл бөліп, оның патриархалды қазақ шаруашылықтарын ұсақ товарлы шаруашылыққа айналдырудағы рөлін ерекше бағалайды. Сөйтіп, салық қазақ ауылын орташаландыруда негізгі құрал болды деп көрсетіледі.
Шындығында, 1926-1927 жылғы қазақ ауылының әлеуметтік құрылымында орташалардың тіпті аз, кедей шаруашылықтарының көптігін есепке алсақ, Әбілхожинше, қазақ шаруашылықтары өркендеген боп шығады. Ал тарих шындығы қазақ шаруашылықтарының 1930-1932 жылдары жағдайының бұл тұжырымға сәйкес келмейтінін көрсетеді.
Ж.Б.Әбілхожиннің зерттеу жұмысы 1929жылмен шектелгендіктен коллективтендіру, отырықшыландыру кезіндегі салықтық зобалаң айтылмайды. Алайда, автордың соңғы жылдардағы аграрлық экономикалық тарихқа арналған фундаментальды еңбектерінде бұл тұжырымдар кайта қаралып, объективті бағаланады.Ұсынылып отырған жұмыс салық саясатының бір жақты қаралған мәселелеріне баса назар аударып қана қоймай, оның шеңберін 1937 жылдың аяғына дейін жалғайды.
Баса көрсетегін бір жағдай, Кеңес өкіметі жылдарында жарық көрген аграрлық тарихка арналған еңбектерде қаржыландыру мәселесі арнайы зерттелмеген. Соған карамастан, қаржыландыру тек экономиканы көтеруге қызмет етті, салықтық төлемдердің кайтарылымы жоғары деңгейде болды деген пікірлер қалыптасты.
Кеңес өкіметінің қаржы саясаты нақты талданбады. Бюджеттік түсімдер мен шығыстардың арасалмағын анықтауға жете көңіл бөлінбеді. Сөйтіп, Кеңестік тарихнама 20-30 жылдардағы салық пен қаржыландыру мәселелерін зерттеуде кенже қалып, идеологиялық шеңберден аса алмады. Осыған орай біз 1926-1937 жылдардағы ауыл шаруашылығындағы салық саясаты мен қаржыландыру мәселесін жаңаша зерделеп, идеологиялық көлеңкеден аршып, тарихи танымға негізделген методология түрғысынан көрсетуге ұмтылыс жасадық.
Бітіру жұмысының мақсат-міндеттері. Зерттеу 1921-1933 жылдардағы Қазақстан ауыл шаруашылығын социалистік негізде қайта құру мақсатында жасалған солақай, жедел әлеуметтік-экономикалық шараларды қаржылаңдыру және салық салу саясатын объективті, шынайы зерттеуді көздейді. Осыған байланысты зерттеу жұмысының міндеттері төмендегі мәселелерді қамтиды:
- Кеңес өкіметі кабылдаған салық туралы заңдарға тарихи талдау жүргізіп, оның қазақ шаруашылықтарына тигізген әсерін анықтау;
- Коллективтендіруге дейінгі Қазақстан ауыл шаруашылығын қаржыландыру және салық салу деңгейін зерттеу арқылы Кеңес өкіметінің ұлттық саясатының мәнін ашу;
- Жаңа экономикалық саясаттан әкімшіл-әміршіл экономикаға көшудің себептерін талдау арқылы астық және ет дайындаудағы күштеу әдістерінің қазақ шаруашылықтарын күйзелту құралына айналғанын экономикалық талдау арқылы ашып көрсету;
Тақырыптың хронологиялық шеңбері жаңа экономикалық саясат пен жоспарлы экономика аралығындағы өтпелі кезең 1921-1933жылдар аралығын қамтиды.
1925 жылы қабылданған жедел индустрияландыру бағытының 1928 жылдан бастап жүзеге аса бастауы рыноктық экономиканы жоспарлы жүйемен алмастыру процесіне біртіндеп жол ашты.
Жаңа экономикалық саясаттан ресми түрде бас тартылмаса да жедел индустрияландырудың әлсіз жекеше шаруа қожалықтарына сүйенуі "НЭП-тік" экономиканы шайқалтып, әкімшіл-әміршіл әдістерді күшейтті.
Осы кезенде Қазақстанда жүргізілген терең әлеуметтік-экономикалық өзгерістер осы бағыттан тікелей туындады. Әкімшіл-әміршіл басқаруға негізделген жоспарлы экономиканы қалыптастыру барысында қазақ қоғамын кеңестендіру мақсатын қойған: шабындықтар мен жайылымдарды және егістіктерді бөлу, ірі бай, жартылай феодалдарды тәркілеу, жедел зорлап отырықшыландыру сияқты волюнтаристік шаралар жүзеге асты.
Сөйтіп, кеңестік тоталитарлық экономикалық жүйенің қалыптасу эволюциясын сараптау қазақ ауылындағы құрылымдық өзгерістердің жүзеге асу механизмдерімен байланыстырылады.
Зерттеу жұмысының кұрылымы кіріспеден, екі тарау мен қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланған деректер мен әдебиеттер тізімі берілген
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Омарбеков Т. ХХ ғ. өзекті мәселелері. Алматы, 2004
1. Гуревич А. О кризисе исторической науки //Вопросы истории. 1991.
2. Омарбеков. Т. 20-30жылдардағы Қазақстан қасіреті.-Алматы:Санат, 1997.
3. Дахшлейгер Т.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле и деревне Казахстана (1921-1929гг.).-Алма-Ата:Наука,1965.
4. Абылхожин Ж.Б. Налоговая политика советското государства в ауле и деревне Казахстана (1921-1929 гг.). -Алма-Ата, 1983.
5. Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана/Социально-экономические аспекты функционирования и трансформации /1926-1930 гг/. -Алматы: Ғылым. 1991,
6. Нәубет.Публистикалық ой-толғаулар.Алматы: «Жалын».1990ж
7. С.Садуақасұлы. Таңдамалы. 2 томдық. I том. Алматы, 1993.
8. Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане /1917-1980/. -Алма-Ата: Ғылым, 1991.
9. Куртов И.А. НӘП в Казахстане...Алма-Ата, 1985г.
10. Верт Н. История советското тосударства (1900-1991), -М., 1992.
11. Бордютов Т.А., Козлов В.А. История и конъюнктура. –М,. 1991.
12. Шонанұлы Т. Жер тағдыры - ел тағдыры. -Алматы, 2002 ж.
13. Зауал. Алматы: 1995ж
14. История Казахстана. 2002 г. Алматы
15. Жакишева СА. Баи-полуфеодалы в Казахстане на рубеже 20-30годов XX века: историко-источниковедческий анализ проблемы. -Алматы, 1996.
16. Қазақ қалай аштықаа ұшырады. -Алматы. Қазақ университеті. 1991, 75-6.
17. Омарбеков Т. Голощекин төңіреті: ол туралы не білеміз?/ Қазақ тарихы. 1995. №9.
18. Бокарев Ю.П. Социалистическая промышленность и мелкое крестьянское хозяйство в СССР в 20-е тоды.-М.:Наука, 1989.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................2-5
Тарау–I. 1921-1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты.
1. Жаңа экономикалық саясат тұсындағы салық және ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық шараларды
қаржыландыру.............................................................
...................................11-19
Тарау- II. Жаппай ұжымдастыру мен ... ... ... ауыл ... ... пен ... ... жылдардағы астық дағдарысы кезіндегі салық пен әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... жеке меншікті жою мен зорлап
коллективтендіру
құралы......................................................................
..............30-40
Қорытынды...................................................................
......................................41-44
Сілтемелер ... ... ... ... ... 20-30 жылдар соңғы кезде
жарық көрген жаңа зерттеулерге қарамастан, әлі де ... ... ... ... Себебі, қалыпты жағдайда ғасырдан артық уақытты кажет ететін
саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің казақ даласында ... ... ... ... осы ... ... ... феодалдық,
қауымдық кұрылыстан социализмге өтуге негіз жасалды деген үстірт тұжырым
толық зерттеліп болған жоқ.
Тарих - ... ... ... ... ... ... зерттеулер жан-
жақтылықты, ымырасыз шындықгы көрсетуді талап етеді.
Тарихи зерттеулерге ғылыми түрғыдан баға беру, оның ... ... ... яғни оны ... ... ... дәстүрі мен дүниетанымдық
көзқарасына катынасы тұрғысынан ... білу - ... ... ... ... ... ... бірі./1/.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ қоғамын аса зор ... ... ... шаруаларын жерге орналастыру; шабындық және
егістік, жайылымдарды қайта бөлу; ірі ... ... ... ... сияқты саяси-әлеуметтік шаралар тарихына тереңірек
үңіліп, олардың қалай, қаңдай жолдармен ... ... ... халқы үшін
тарихи қажеттілігі және нәтижелері туралы жаңа ... ... ... ... ... жылдардағы аграрлық өзгерістерді объективті бағалауда ... жаңа ... ... жағдайыңдағы ауыл шаруашылығын
каржыландыру және жеке ... ... салу ... ... маңызды
роль атқарады. Тақырьп өтпелі кезекте қазақ ауылындағы саяси-экономикалық,
кұрылымдық ... ... асу ... ... ... экономикалық жүйенің калыптасу эволюциясьн ашып көрсетуге
ұмтылады.
Тақырыптың өзектілігі - оның тек аз ... ғана ... ... мәні мен тарихи сабақтастығында.
Қазақстан ауыл шаруашылығында 1921-1933жж. жүзеге ... ... ... зерттеу, олардың тарихи сабақтарын объективті бағалау-
саясатпен, бүгінгі күннің мақсаттарымен тығыз байланысты.
Бұл тақырып республикамызда өтіп ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығындағы жекешелендіру
процестеріне дұрыс бағыт-бағдар беруде 20-30 жылдардағы аграрлық өзгерістер
сабақтарын қатерге алу занды да ... ... ... Қазақстандағы 1926-
1927/28 жылдарда шабындықтарды, егістіктерді және жайылымдарды бөлу ... жер ... ... ... ... - бүгінгі
жекешелендіру кезіндегі ауыл проблемаларын түсінуге жол ... жеке ... ... ... ... ... оң ... туралы тұжырымның дұрыстығын дәлелдейді.
Қаржыландыру мен салық саясатын байланыстыра карастыру шаруашылықтың
қалыпты дамуына ықпал ... ... ... және ... ... болуы мүмкін емес; экономикадағы өзгерістерді тез ... ... ... шаруашылықтар жағдайында орасан зор қателіктерге әкеп
соқтыратындығы туралы қорытынды ... ... ... ... деңгейі, тарихнамасы. Көтерілген 20-30 жылдардағы
әлеуметтік-саяси, экономикалық қайта құрулар туралы жазылған ... ... ... Кеңес өкіметінің Казақстандағы саясатын
мадақтау бағытында жазылғаны бәрімізге мәлім.
Осы кезендегі аграрлық өзгерістер ... ... ... "20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті" атты ... ... жөне ... ... ... ... ... Бұл тарихнамалық шолуларда қазақ қоғамын кеңестендірудің қайшылықтарын
түсінуге ықпал ететін сталиндік емес,балама ... ... ... мен 90-шы ... ... ... ... де 90жж. жаңаша еңбектердің басым бөлігінде ортақ концептуалдық
бағытқа орай ... тек ... ... ... ... кезендегі
оқиғаларды әр қырынан көрсету және пікірлер плюрализмін есепке ала отыра,
20-30 жж. ... ... ... ... ... ... ... Б.А.Төлепбаев зерттеулерінің
ғылыми және деректік маңызын атап өтеміз. ... ... олар ... ... ... ... да көрсетуге ұмтылған. Г.Ф.Дахшлейгер 1926-1927 жылғы жер бөлісінің
нәтижелеріне күмән келтіреді.
Өтпелі кезеңдегі ... ... оған ... ... ... Дахшлейгер Г.Ф., С.Қ.Жақыпбеков, Ф.Колодин, А.Құсайынов
т.б. зерттеулерінде карастырылады. /3/
Салық саясатына ... ... ... Одақ ... ... ... олардың көбі - 40-70 жылдарда жарық көргендіктен мәселені объективті
бағалаудан гөрі идеологиялық кұрсаудан шыға алмаған.
"Продналоговая компания в Казахстане ... гг.)" атты ... ... саясаттың алғашқы жылдарындағы азық-түлік салығы
мәселелерін ғана ... ... ... ... Қазақстан ауыл шаруашылығына тигізген әсері туралы
алғашқы ... ... ... бүгінде белгілі тарихшы Ж.Б.Әбілхожиннің
/4/ үлесіне тиді. Оның "Кеңес мемлекегінің ... ... ... ... салу ... ... ... кандидаттық
диссертациясы бұл бағыттағы іргелі еңбектердің бірі боп саналады.
Алайда бұл зерттеуде идеологиялық ыкпалдан сырт ... Онда ... ... әлеуметтік реттегіш функциясына ерекше көңіл
бөліп, оның патриархалды қазақ шаруашылықтарын ұсақ ... ... ... ... ... Сөйтіп, салық қазақ ауылын
орташаландыруда негізгі құрал болды деп ... ... ... ... ауылының әлеуметтік құрылымында
орташалардың тіпті аз, ... ... ... ... ... ... ... өркендеген боп шығады. Ал тарих шындығы
қазақ шаруашылықтарының 1930-1932 жылдары жағдайының бұл тұжырымға ... ... ... жұмысы 1929жылмен шектелгендіктен
коллективтендіру, отырықшыландыру кезіндегі салықтық зобалаң ... ... ... ... ... экономикалық тарихқа арналған
фундаментальды еңбектерінде бұл тұжырымдар кайта қаралып, ... ... ... ... ... бір ... қаралған
мәселелеріне баса назар аударып қана қоймай, оның шеңберін 1937 жылдың
аяғына дейін жалғайды.
Баса көрсетегін бір ... ... ... ... ... ... тарихка арналған еңбектерде қаржыландыру мәселесі арнайы
зерттелмеген. ... ... ... тек экономиканы көтеруге
қызмет етті, салықтық төлемдердің кайтарылымы жоғары деңгейде болды ... ... ... ... ... нақты талданбады. Бюджеттік түсімдер
мен шығыстардың арасалмағын анықтауға жете ... ... ... ... 20-30 ... ... пен қаржыландыру мәселелерін
зерттеуде кенже қалып, идеологиялық шеңберден аса алмады. Осыған орай ... ... ауыл ... ... ... мен ... ... зерделеп, идеологиялық көлеңкеден аршып, тарихи танымға
негізделген методология түрғысынан көрсетуге ұмтылыс ... ... ... ... ... ... ауыл ... социалистік негізде қайта құру мақсатында
жасалған ... ... ... ... ... ... салу ... объективті, шынайы зерттеуді көздейді. Осыған
байланысты зерттеу ... ... ... мәселелерді қамтиды:
- Кеңес өкіметі кабылдаған салық туралы заңдарға ... ... оның ... ... ... ... ... Коллективтендіруге дейінгі Қазақстан ауыл шаруашылығын ... ... салу ... ... ... ... ... ұлттық
саясатының мәнін ашу;
- Жаңа экономикалық саясаттан әкімшіл-әміршіл экономикаға көшудің
себептерін талдау арқылы астық және ет ... ... ... ... күйзелту құралына айналғанын экономикалық талдау
арқылы ашып көрсету;
Тақырыптың хронологиялық ... жаңа ... ... пен ... ... өтпелі кезең 1921-1933жылдар аралығын қамтиды.
1925 жылы қабылданған жедел индустрияландыру бағытының 1928 ... ... аса ... рыноктық экономиканы жоспарлы жүйемен алмастыру
процесіне біртіндеп жол ашты.
Жаңа экономикалық саясаттан ресми ... бас ... да ... әлсіз жекеше шаруа қожалықтарына ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жүргізілген терең әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер осы ... ... ... Әкімшіл-әміршіл басқаруға
негізделген жоспарлы ... ... ... ... ... ... қойған: шабындықтар мен жайылымдарды және
егістіктерді бөлу, ірі бай, ... ... ... ... зорлап
отырықшыландыру сияқты волюнтаристік шаралар жүзеге асты.
Сөйтіп, кеңестік тоталитарлық экономикалық ... ... ... ... ... ... өзгерістердің жүзеге асу
механизмдерімен байланыстырылады.
Зерттеу жұмысының кұрылымы кіріспеден, екі ... мен ... ... ... ... ... мен әдебиеттер тізімі берілген
ТАРАУ I. 1921-1928 ЖЫЛДАРЬІНДАҒЫ ҚАЗАҚ АУЫЛЫНДАҒЫ
САЛЫҚ САЯСАТЫ
I.I. Жаңа ... ... ... салық және қазақ шаруашылықтары
Салық жүйесі - мемлекеттің өмір сүру ... Оған ... ... келісім-шарт" негізінде пайда болған ... пен ... ... ... Батыс мемлекеттеріндегі сындарлы салық жүйесі өз ... орта ... бір ... мемлекеттердің калыптасу
кезеңінен алады. Француз абсолюттік монархиясы аталары: ... ... ... ... ... ... ... және экономиканы өркендетудің
нақты жолын - шаруаларға салынатын салық мөлшерін азайту арқылы ... Одан ... сан ... ... ... бұл шараның дүрыстығын
дәлелдеді.
Батыстық либералдық экономика жүйесінің ... ... ... ... көрнекті өкілі А.Смит те салықты қоғамдағы
әлеуметтік қатынастарды реттеу ... ... ... ... оның ... ... туғызбайтын аз мөлшерде ... ғана ... ... ... ... ... .
Кеңес өкіметі де салық саясатында дәстүрлі мақсаттарды алдына қойды.
Алайда азамат соғысы ... ... ... ... ... ... жүйесінің қалыптасуы жаңа экономикалық саясатпен тығыз
байланыста болды. Салғырттан ... ... ... ... ... ... шаруашылықты қалпына келтіруде үлкен рөл атқарды.
Қазақ ауылының кеңестік салық жүйесіне тартылуы 1922 жылдан басталды.
1922 жылы 17 наурыздағы ... ... ... ... мен РКФСР
Халық Комиссарлар Кеңесінің "Ауыл шаруашылық өнімдеріне ... ... атты ... шықгы. Осыған байланысты РКФСР Халық Комиссарлары
Кеңесінің арнайы ... бұл ... ... ... ... аудандары тартылды. Бұл салық Қазақстанда 131,91% ... ... ... БК(б)П ХІІ-съезі салық жүйесіне өзгеріс енгізілді. Бұрынғы
натуралдық және ақшалай салықтар орнына 1924 ... ... ... ауыл ... ... ... ол ақшалай және заттай алынуы
шарт ... ... ауыл ... ... ... салық жүйесінде алға
басқандық болды, шаруаны ынталандыруда үлкен роль атқарды. Айта кетегін бір
осы салық малды аймақтарға тек ақшалай түрде ... ... ... ... ... ... ... жасалғаны көрініп-ақ тұр, өйткені натуралды салықтан түскен ... ... ... ... рас. ... біле тұра ... ... жоқ, жол
торабынан шалғайдағы қазақ ауылдарынан ақшалай салық ... ... ... Бұл ... ... ... шаруашылықтары үшін тиімсіз шара болды.
Тарихшы Ж.Әбілхожин мұны қазақ шаруашылықтарында товар-ақша қатынастарын
дамыту, оны ұсақ товарлы ... ... ... ... ... ... /7/. Бұл ... әбден келісуге болар еді, бірақ ... ... жоқ ... үшін ... ... айналдыру өте қиын іс ... ... ... жоқ ... мал ... ... ... мәжбүр болып, ауыл шаруашылығы салығын төлеу үшін қазақтар біраз
малынан айырылды. ... ... болу үшін ... ... ... ... М.М.Беккердің 1926 жылы Голощекинге жазған хатынан ... Ол ... ... ... ... мен ... ... жанжал туғызып отырғанын айта келіп, "...темір жолдан 500-600
(верст) қашықтағы казақ шаруашылықтары экономикалық ... ... ... ... шаруашылық жоқ, қазақтар өз өнімдерін құнының 50-75 ... ... ... ... ... 3-4 есе қымбатқа алады.
Мұның өзі қазақтың орыстарға экономикалық ... ... ... туғызып отыр" - деп жазған /8/.
Кеңес өкіметі енгізген тұтыну кооперациясы ... ... ... ... 1926 жылы КСРО көлемінде оның деңгейі 7,5 процент болса,
РКФСР-де 8,0 процент, ... 7,0 ... оның ... орыс ... ... ... 3,3 ... қамтылған. Қазақ шаруашылықтарын қамтитын
тұтыну кооперативтері жалпы кооперативтердің 10,9 проценті ... ... ... ... 38,8 ... ... ... тұтыну кооперациясының жағдайын мына
мәліметтерден көруге болады: ... ... ... ... 85 ... ... пен өзбектер үшін 93,513 сомға товар жіберілсе, 15 процент
орыстарға - 118, 150 ... ... ... ... ... ... ... 85 процент болатын қазақ пен өзбекке - 16,762 ... 13 ... ... ... - 75,721 ... товары жіберілген /9/.
Бұдан Кеңес өкіметі казақ шаруашылығын өркендету мәселесіне аса көңіл
аудармағаны көрініп тұр.
Сонымен катар, салықтың ақшалай енгізілуінің кеңестік салық ... ... ... жатқанын баса көрсетуіміз керек.
Кеңес өкіметі өзінің салық саясатында мынандай мақсаттарды ... ... және орта ... экономикалық мүмкіндігін арттыру;
2) бай-кулактардың шаруашылығын тежеу;
3) жеке шаруашылықтың коллективтік ... ... ... ... ... ... бағытталған салық
саясатының кедей және орташа шаруаны ... ... ... Оның ... ауыл ... ... ... ережеде салық төлеу процесінің
өзі қым-қиғаш. Әуелі шаруа қожалығының жылдық кірісін ... ... ... ... қой, ... ұсақ мал мен егістік ... ... ... дәл ... ... емес еді, ... түсегін өнімнің тең жартысынан
көбі ішіп-жеу үшін пайдаланылады. Жоғарыдағы ... ... малы ... ... алынуынан ішіп-жеуге жұмсауы көп сияқгы. Ереже бойынша
шаруашылықтан түсегін. кіріс-пайда өкімет ... ... ... ... жылма-жыл "орташа кіріс мөлшері" бекітіліп, жергілікті
жерлерге жіберіледі, бұл мөлшерді ... жер ... ... мал ... ... ... ... Ал, жергілікті органдар Кеңестердің
округтік ... ... сол ... ... ... кіріс мөлшерін
өзгертуге құқы болды.
Қазақстанның натуралды мал шаруашылығы жағдайы ескерілмеген бұл заң,
әрине, қазақ ... үшін аса ... ... ... ... кірісі аз, рентабелсіз екендігін Өлкелік партия комитегінің
бюро мәжілісінде мойындалды. Оның үстіне ... ... ... ... "кіріс мөлшерін" жасақтауға кеш кірісті. Оған
Н.Нұрмақовтың бюро мәжілісіндегі сөйлеген сөзі куә: "... Бұл ... ... ... оған ... ... ... еш ... Қазақстанның жағдайына икемделген шарттарды жасақтау үшін ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... да қол байлау болды".
"Кіріс мөлшерін" губерниялар бойынша жасақтау 1927жылы ... ... ... жж. ауыл ... ... ... ... сом/10/ түсті. Бұл жалпы сома. Төмендегі кестеге қарап, біз ... ... және ... шаруалардың мойнына түскенін көреміз:
Кесте №1. Қазақ шаруашылықтарының әлеуметтік жіктелу топтары мен олардың
үлес салмағы
|Мал санына ... жөне үлес ... ... ... | ... | ... | |
| |1924-25 |1925-26 |1926-27 |1927-28 |
|5 бас ірі |75,3 |64,5 |56,1 |56,1 ... | | | | |
|5 -20 бас |23,5 |31,9 |37,8 |37,0 ... -50 бас |1,0 |3,0 |5,0 |5,6 ... ... |0,2 |0,6 |1,1 |1,3 ... | | | | |
| |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... 5бас малы ... 1925жылдың 3-ші шілдесінде РКФСР
Халық Комиссарлар Кеңесінің шешімімен салықтан мүлде ... ... ... ... ... сом ... ... шаруашылығының 0,6
процентін құрайтын ауқатты топтар мен 34,9 ... ... ... ... ... 6процентін құрайтын ауқаттылар салықтың
54,6процентін бергеніне ... ... ... Бұл ... салығы
1926 ж. 66-109 процентке өскен. Бұл өте жоғары салық, өйткені 6 ... ... -20 ... 50 ... ... малы бар ... шаруашылықтар.
Ал, салықтың қалған 45,4проценті 5 бастан 20 басқа дейін малы бар
орталау шаруаның мойнына ... бұл ... ... 47 ... ... ... ... босатылған қазақ шаруашылықтары 1925-1926
жылы 60,5 процент болса, 1926-1927 жылы -62,8процентке жеткен.Бұл көрсеткіш
С.Садуақасовтың пікірінше дұрыс емес. Осы жылы барлық ... ... ... ал ... төлегендері — 387 мың дей ... ... ... ... — 49,5 % деп көрсетеді /11/. Осы мәліметтерге және жоғарыда
келтірілген қазақ шаруашылықтарының әлеуметтік жіктелу ... ... ... ... ... ... ... кедей және орташа шаруаны
жегістіру мақсатын 1925-1927жылдарда ... ... ... қорытынды
жасаймыз.
Соңғы екі жылда бір - топтағы шаруашылықтар тіптен азаймаған, екінші
топтағы ... көп ... ... ... ... бұзылмай, салық жеңілдіктеріне қарамастан кедейдің өсімі ішіп-
жеуінен ауыспаған. Кеңес өкіметі мал ... ... ... жол салу, кооперацияны дамыту, қаржыландыру сияқты әлеуметтік-
экономикалық көмектен бастаса, жағдай басқаша ... ... №2. ... жж. ауыл ... ... бюджеттен қаржыландыру
жағдайы (мың сом)
| |1926-27 |1927-28 ... Ауыл ... ... |8.435,4 |8.127,4 ... Ауыл ... ... |1741,0 |2299,4 |
|% ... ) |20,6 |28,2 ... ... ... түрлерін есепке алмағанның өзінде ауыл
шаруашылығын қаржыландыру түсімнің аз ғана ... ... тұр. Бұл ... ... көрсетеді.
Енді ауыл шаруашылығы салығының Қазақстанның жер ... ... ... ... ... салықтың "кіріс мөлшері"
астық, дәнді дақыл, бау-бақша өнімдері үшін ... ... ... алқабы бар бір шаруашылық төлейтін салығы 16,2 сом, мал өсірегін
шаруашылық 7,6 сом ... ... ... ... де осыған сөйкес:
216,4 сом; 128,8 сом. Бұл ... орыс ... ... көрсетсе, салықтан босатылған шаруашылықтар пропорциясы ... жж.) 23,0 ... 52,1 ... ... ... ... ... М.Асылбеков пен Ә.Ғалиевтің Қазақстандағы ... ... ал ... ... 2,6 проценті ... ... ... ... ... ... те, ... тұжырымға
келеміз. Осыған қарамастан ауыл шаруашылығы салығының ауқатты топтары үшін
ауыртпалығы қазақ байы үшін ауырлау. 1926-1927жылы салық төлеуші 6 ... ... 54,6 ... ... ... жер ... - ... ауқаттылар салықтың 65 процентін /13/ берген. Ал Одақ бойынша
салықтың мөлшері: ... ... үшін -1,83 сом, орта ... - 13,25 сом, ... сом ... . Ауыл шаруашылығы салығы республикалық бюджеттің негізін
құрайтын ... ... ... өсіп ... ... 9.976,5 мың
сом, барлық салықтың 59,2проценті; 1925-26жылы 7,713 мың сом - 42,2процент
(салықтың жаңа ... ... ... отыр); 1926-27 жылы 11.198,3 мың
сом _ 43,3процент; 1927-28 ж. да 11,175 мың сом ... ... ... ... жоғары деңгейін көрсетеді. 1925-26 жылы шаруашылық
кірісінен алынатын салықтың процент мөлшері (процент изьятия дохода) ... ... ... ... - ... (мал ... егін шаруашылығында - 5,5процент; 1926-27 жылы 5,1 процент;
1927-28 жылы - 6,1 процент болған.
Ауыл шаруашылығы салығының ... ... ... ... ... ... ... қарамастан 20-жылдар жағдайында экономикалық
жағынан кейінгі жаппай коллективтендіру кезіндегі ... ... ... айту ... ... ... жеке ... үшін белгілі бір дөрежеде
әділетті ... яғни ... ... ... күш-қуатына қарай
салынды. Сондықтан ауқатты шаруа көп, ... ... аз ... 1928 жылға
дейін салық шаруашылықтың жылдық кірісінің жан ... ... ... ... принцип/.
Бір адамға келегін кірістің алғашқы 20 сомның бір сомына екі ... ... Ал ... ... ... соманың әрбір сомына төмендегі
мөлшерде салынды: 20-30 сом - 3 ... 40-50 сом - 10 ... 30-40 сом - ... 50-60 сом - 17 тиын /14/. Бұл көп ... ... ... ... қатар, салық салынбайтын минимум мынандай шаруашылықтарға берілді:
- құрамы 1-2 адам, жылдық кірісі - 90 сом;
- құрамы 3-4 адам, ... ... - 100 ... ... 5 және одан ... ... кірісі - 110 сом.
Колхоздар жылдық кірісінің әр сомына 5 тиыннан, коммуналар -4 ... ... Осы ... пайдаланатын шаруашылықтар 1925-26ж.
Өлкелік партия комитегінің есебінде көрсеткендей, 557,951 болып ... ... ... ... ... Ал ... ... проценті - 1,886 мың сом жеңілдіктерге байланысты есеппен шығарылды.
1924-27 жылдардағы ауыл ... ... ... ... ... ж. 32,7 процент; 1925-26 ж. - 33,8 процент; 1926-27 ж. 34,6
процент. Бұл көрсеткіш одақ бойынша 35 процент ... ж. - ... ... ... жан басына салынатын түрі
экономиканы тұрақтандыруға әсер етті деген қорытынды жасауға ... ... ... ... №3. ... жж. ауыл ... даму динамикасы
|Жылдары |Егістік жер|мал басы |А/ш жалпы |А/ш товарлы |А/ш ... ... | ... ... | ... 1924-25 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... 1925-26 |132,1 |109,9 |138,6 |142,3 |68,5 ... |146,2 |120,6 |147,0 |200,9 |102,0 ... 1927-28 |154,5 |132,1 |144,1 |177,0 |106,3 ... ... ... ... ... егістік жер көлемінің ұлғаюы
1927-1928жылы 1924-25жылғымен салыстырғанда 54,5 ... ... ... ... К.Т. 1929 ж. ... ... шаруашылығының 1927-
28жылғы қысқаша шолуында" егістік жер көлемі 1925 жылғы 3072,5 гектардан
3809,4 гектарға жеткенін, ... 24 ... ... ... ... қарамастан бұл көрсеткіштер егістік жер көлемінің ... ... жылы ... мал басы 38499,7 ... жетіп, 1916 ж. деңгейден
35,000 мың бастан асып ... ... 1925-26 - 1927-28 ... салық жүйесі
Қазақстан жағдайын ескермегендігіне қарамастан ауыл шаруашылығының қалыпты
дамуына әсер етті. Кеңес өкіметі тарапынан қазақ ... ... ... те ... ... бір ... шаруашылық жүргізу
еркіндігіне кедергі ... ... өзі ... ... берді.1927жылдың
аяғында КСРО шеңберінде қалыптасқан астық дағдарысы Кеңес өкімегін бұрынғы
саясатынан бас тартқызды. Осыған орай, салық салу жүйесі де ... ... ... коллективтендіру механизміне айнала бастады.
1.2. Қазақ ауылында әлеуметтік-экономикалық шараларды қаржыландыру.
20-30 жылдардағы Қазақстанда жүргізілген қауырт, жедел ... ... ... ... баға беру кеңестік әміршіл-әкімшіл
экономиканың калыптасу ... ... ... байланысты.
Ұлттық тарихтағы ақтандақтар қатарына 20-шы жылдардың ... ... ... "Шабындық, егістік жерлерді жөне ... ... ... белгілі жер реформаларын жатқызуға болады. Бұл коллективтендіруден 3
жыл бұрын басталып, патриархалды, қауымдық жер ... ... ... "тап ... ... туралы" сталиндік қағида рухында
жасалған волюнтаристік шара болды.
Алайда, "тап күресінің шиеленісуі" ... күн ... ... кейінірек, 1929 жылы басталғанын ескерсек, ... ... ерте ... ... сұрақ туады. Өйткені 20-жылдардың
ортасында жаңа экономикалық саясаттың рыноктық реттегіш функцияларынан бас
тартылмаған еді. ... ... ... ... ... ... мерзімге созылу мүмкіндігі ескеріліп, жаңа экономикалық ... ... жеке ... тез ... өзгерту мақсаттарын қойған жоқ.
Лениннің сөзімен айтсақ: "Ауыл шару-ашылығын қайта құру және ... ... үшін бір ... ... ... Бұл тапты
помещиктерді жойғандай жоя алмаймыз, оны өзгерту үлкен күш пен ... ... ... ... 1925 жылы ... ауыл шаруашылығында товар-ақша
қатынастарын дамыту, жеке ... ... ... аренданы, жалдама
еңбекті пайдалану туралы шешімдер ... ... ... келісімге
негізделген жаңа экономикалық саясат кезінде Қазақстанда ... ... ... ... ... немен түсіндіруге болады?
Бұл мәселе Голощекиннің жеке басымен байланыстырсақ, оңай жауап табар
едік, ... оның ... сара ... өзгеше позиция ұстануы мүмкін
еместігін естен шығармайық. Осыған байланысты біз 1925 ... ... ... ... ... ... оны тежейтін
механизмдердің қабылданғаны ... ... ... ... ... Тарихшылар Голанд, Валентинов (Вольский), Бордюгов, Козловтардың
1925 жылы жедел ... ... ... - ... ... сору механизмін қалыптастыруға негіз болды ... ... сай ... ... ... 90 ... ... шаруашылығы болған Қазақстанда Голощекиннің баскаша саясат ... ... ... ... ... ... ... дұрыс
дамымаған, қауымдық қатынастарға негізделген экстенсивті, тұйық, көшпелі
мал шаруашылықты ... ... ... тарту асқан шеберлік пен
байыптылықты талап етегін еді.
Алайда, өкімет Қазақстандағы өзгеше жағдаймен ... ... ... ... ... кірісті.
"Қоғам дамуының қозғаушы күші - тап күресі" деген кереғар маркстік
қағидаға сүйенген олар ... ... ... ... 1925 жылы ... ... комитеті басшылығына қазақтың тілінен,
дінінен, дәстүр-танымынан, тұрмыс-тіршілігінен хабары жоқ, "революционер"
Ф.Голощекин жіберіліп, ол ... ... ... ... әлі
жетпегеніне "қатты қынжылып", "Кіші Қазан" төңкерісін ... ... ... ... 5-6 ... ... өлкелік
партия комитегінің 2-3 пленумдары өткізіліп, онда қазақ ауылының әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... байланысты республика партия ұйымы
жүмысының мақсаттары мен бағыттары туралы мәселелер үлкен ... ... ... ... ... ... ... О.Исаев және т.б. ауылдың ... ... ... ... ... ... "орташа", "кедей" топтарын анықтау, олардың экономикадағы ... осы ... ... ... ... ... барысында Ресей жағдайына еш жанаспайтын, мүлде өзгеше әлеуметтік-
экономикалық жағдай көзге ұрынып-ақ тұрды. 1927 жылы ... ... 35% ... 60% - ... 4-5% - ... болса, қазақ
ауылындағы мүліктік жіктелу мүлде басқаша, кедей ... көп, ... ... ... бай - өте аз боп ... Мысалы, 1926 жылғы мәліметтер
бойынша ... ... ... мал басы ... ... жіктелуі
төмендегідей болды:
-5 ірі қара малы барлар - 57 процент;
-5-10 малы ... - 28 ... малы ... - 4 ... ... малы барлар 4-ақ процент;
яғни кедейлер - 85 процент, орташа - 11 ... бай - 4 ... ... ... 3 ... ... ауылдағы
жіктелу туралы мәліметтер де осы деңгейді көрсетті: кедейлер - 72 ... - 18,9 ... Оның ... ... шабындық жерді бөлу науқаны
дәлелдеп берді. Мұнда іріктелу революциядан бұрынғы Щербина ... ... ... ... ... шаруалар тобын анықтау өте ... ... ... салық салу науқанында қазақ малшыларының 75 проценті салықтан
босатылғанын тілге тиек ... ... ... шаруашылықтың нетізін
кұрайтыны белгілі болып шығады. ... ... ... ... -
қалыптасқан жағдайды бұзбай, ешқандай төтенше шара ... ... ... ... және ... топтарға мемлекет тарапынан материалдық
көмек болғанда ғана жүзеге асатын еді. Ал ... өзі жаңа ... ... ... ... ... үшін шаруашылықты көтеру
мәселесінің өзектілітін төмендегі мәліметтерден көруте болады: ... ... ... республика шаруашылығының калпына келуі баяу жүрді:
1926 жылы мал шаруашылығының деңгейі соғысқа дейінгі көрсеткіштердің 85,5
процентіне, егін ... - 86,2 ... ғана ... Осы ... ... аударып нақты пікір айтқан Смағұл ... ... ... ... сара ... ... оңшыл-уклонист
атанып, Голощекиннің қаһарына ілікті. Енді ол /Голощекин/ Садуақасовтың
соңына ... әр ... ... - ... ... ... ... тағып, казақ коммунистерін Голощекинге ұнамайтын пікір айтудан
күдер үздірді. Ақыры, 1926 жылы ... ... ... ... ... ауыл ... социалистік негізде қайта құрудағы
басты кедергі -бай деген тұжырымды мақұлдатты. Соның әсерінен Ораз ... ... ... байды меншіктен айыру мәселесін бір-ақ көтерді.
Голощекин қанша тырысқанмен ... ... ... - жаңа ... жағдайымен санасуға тура келіп, мұндай қарар қабылданбады. Бірақ,
меншіктен айыру мәселесінің Одақтық шешімдерден 3 жыл ... күн ... өзі ... ... ... ... әкелді, өмір
талабынан туған нақты экономикалық мәселелерді жүзеге асыру емес, орынсыз
дау, талас, сөз куалау, "жау" ... етек ... ... ... ... келген Голощекин қазақ ауылының тыныштығын бұзу мақсатынан
танбады, тап ... ... ... ... ... бай мен кедейді
жауластыратын шаралар ойлап тапты. Ол ... ... ... ... ... ... ... деді: "...Кедейдің байға қарсы ... ... ... керек. Бай мен кедей арасындағы азамат соғысын ... ... ... осы ... ... ... болады деп күтпеуіміз керек"
/17/. Сөйтіп, ол осылайша бай мен кедейді жауластырып, ауылды кеңестендіру
шараларының басы ретінде ... жөне ... ... бөлу науканын
бастатты. Онымен қоймай, Голощекин бұл ... ... ... ... ... ... біз ... дейін жүзеге асырамыз. Жер
реформасын өткізгеннен кейін біз тағы шара қолданамыз"/18/.
Иә, шабындықты бөлуден басталған кеңестендіру ... ... ... ... ... ... 1926 жылы оны ешкім білген жоқ. Білсе де
білмеген болды. Ел басшылығындағы ... ... ... ... іс ... ... Жүргізіліп жатқан шаралардың қисынсыздығын
айтқан С.Садуақасовты Исаев, Жандосов, Нұрмақов, Мырзағалиев, ... ... ... ерекшеліктерін Голощекинте түсіндіре алмай,
"иесі жаманды қонағы билейдінің" ... ... ... ел ... ... Голощекиннің дегеніне бағындырылды.
1926 жылы бір басталып, 1927 жылы ... ... ... ... жерлерді бөлу қазақ шаруаларын талап-тілегінен туған шара емес еді.
Голощекин "жер реформасы" деп көкке көтерген бұл бөліс ... ... ... ... ... Бірақ жерге жеке меншік жоқ (Қазақстанда жер патша
заманынан бері ... ... ... рулық формасы сақталған
жағдайда, оған қоса, отарлық саясат ... ... ... айырылып,
құнарсыз жерлерге ығыстырылған мал бағудың көпшелі, жайылымдық түрімен
айналысатын ... үшін Бұл ... ... ... керек еді.
Алдымен, қазақ жерлерін қайтару процесін аяғына дейін жүргізу мәселесі
тұрды. Өйткені, шаруашылықты көтеру жермен байланысты екендігі ескеріліп,
1922 жылы 30 ... ... "Жер ... 16 бабы ... ... ... орналасуы қажеттігін баса көрсетіп, орыс қазақтарынан
3.538.832 ... ... ... 1.600 мың ... ... ... ... кері қайтарылған болатын. Қазақ шаруаларын
жерте орналастыру ... ... ... оны 10 жыл ішінде өкімет
тарапынан қаржыландыру жоспарланған. ... бұл шара ... ... ... жж. ... сом, 1926-27 ж. - ... сом ... жұмсалған. Осы
жылдары оларға берілген қарыз (ссуда) мөлшері 480 мың сомнан 864 мың ... жер ... ... қазақ шаруаларының жерге жеке меншігін
қалыптастыруды нысанаға алатын жер реформасы үшін қосымша жер бөлінуі тиіс
болды. Революцияға ... ... ... 37.586 мың ... ... мың ... яғни 1,3 ... қазақтардікі екендігін ескерсек, бұл
шешудің өзектілігі бірінші кезекте шығады. Алайда, 1928дейін тек 26 ... ... ... ... ... өкіметінің де осы мәселені шешуте
бел шешіп кіріспегенін ... ... ... ... ... ... болуын күмәнді етті. Сондықтан жер қатынастарындағы
прогрессивті шара - аграрлық реформа товарлы шаруашылыққа тән ... ... жері бар ... мал ... таңу ... көзсіздік. Мұны
Голощекин түсінгісі ... ... ... ... жолды қалай болса ... ... ... Орыс ... ... ... жер ... маза
бермегенін айта келіп, ол қазақта мұндай құбылыс жоқ, ... жер ... маза ... ... ... ... малын талап
етушілер де жоқ. Сондықтан, жолдастар, бұл жолды жүріп өтуіміз керек"-
дейді.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... мәрте жүртізілген жер бөліністерін
Қазақстанға әкеп ... ... ... ... олар ... ... "Помещик жерлерін тәркілеудің тиімділігі де мардымсыз, одан
шаруалар жерлерін 2 ... ғана ... ... Ал жер ... ұсақ ... көбейтіп, шетке астық шығаратын ауқатты шаруашылықтарды азайтты.
Нәтижесінде ... ... ... 1913 ... қарағанда 10 процентке
кеміді. 1926 жылы ішкі рынокқа астық сату ... ... ... 2 есе ... /19/. Бұл ... ... ... Жер
бөлістерін жүргізу туралы өкімет қабылдаған қаулыда бұл шараның басты
мақсаты - бай мен ... ... ... ... ... тап ... ... жоғарыда айттық.
Сөйтіп, түптеп келгенде, бұл жартыкеш ... ... ... ... оның ... ... беру ... ұйымдастырылды.
Оған дәлел, шабындық, егістік, жайылымдарды бөлу кезінде, 1927 ... ... ... ... кезектілік "ұлтшылдық" деген
айдармен айыпталын, одан бас тартылды. Басқа ... ... ... ... ... ... орналастыру тоқтап қалды.
Жалпы бұл бөлістер Голощекиннің байламымен асығыс, атүсті жасалды.
Қазақ ... ... ... ... ... Федерациясы заң комиссары
"Жер кодексіне "қайшы, заңсыз деп тоқтатып тастағанына қарамастан, бөліс
басталып ... ... ... комитеті партиялық органдар ... ... заң ... ... ... басталып кеткеннен кейін берілді.
Мамыр айында (1926 ж.) ең алдымен бөліске түсетін ... ... және ... шаруашынықтардың әлеуметтік жіктелу құрамын анықтау керек болды.
Санақ ... ... ... мүлде аздығы, әлеуметтік топтарды
анықтаудағы қателіктер үлкен қиындықтар туғызды. Кедей ... өте ... ... ... ... ... ... 56,1%
болса,Қызылордада- 65,6%, Зайсаңда - 74,4%-ке жетті. Орташа шаруалар біресе
бай ... ... ... ... түсіп, жер дұрыс бөлінбеді. Мысалы,
Сырдария губерниясында кедейлердің айтуы бойынша: 100 қойы, бірнеше бас ... малы ... "бай" ... ... ауызша сұраныс (опрос) жолымен ... ... ... ... ... материалдарда үй саны адам санынан
көп болып шыққан. Яғни бөліс жөніндегі ресми ақпарлар ... ... бөлу ... ... ... ... ... бірнеше шаруашылық-ауылдар арасында шабындық бірыңғай болмады,
бұрын бірітіп пайдаланатын шабындықтар бір-бірінен ... ... ... жер ... өте аз ... ... Қызылордада жан басына шақкандағы
жер 0,13десятина, Семейде - 0,12-0,52десятинаға ... ... ... ... ... аз жерлерден алатын шөптің шаруашылық шөптің
шаруашылық үшін рөлі болмады. Мысалы, Гурьев, Қызылорда ... ... ... ... жөне егістік бөлісін жүргізудің экономикалық
тиімділігі болмады. Әсіресе Теңіз ауданында (Гурьев облысы) жүртізілген жер
бөлісі шабындықтың аздығы ... ... ... ... ... бөлу ... жоқтығы таңдаңдырады, жер
өлшейтін құралдың орнына шөмеле, мая ... шөп ... ... ... бұл ... ... тарапынан аса қолдау таппады.
Өкімет ақпарларында көрсеткендей, Сырдария, Әулие-Ата, Семей, Ақмола, Орал
губернияларында ... ... ... ... ... бұл ... танытты, сондықтан бөлісті ауыл "үштіктері" жүргізді, оған
болыстық өкіл, ... ... және ... ... өкілдері кірді. Ал Кеңес
өкіметі өкілдері, ауыл кеңестері бұл шарадан сырт калды.
Ең бастысы, ауылдағы кедей мен байды ... ... ... жүзеге
аспады, ауылдағы тап күресі Голощекиннің қиялындағыдай ... ... ... ... ... бас ... ... өкілдер
кеткеннен кейін бөлісті жойып, жерлерді ... ... Жер ... ... ... ... шаруалар жер қатынастарын
өзгертпеуді сұрады.
Осылай бола тұрса да, Өлкелік партия ... ... ... жер ... соққы ретінде қабылдады. Ресми ақпарлар бойынша ... ... 1250 мың ... ... ... оның 59,3-61,6% -
кедейлерге, 29,8-31,7% -°орташаға, 8,6-9% - байларға берілді, яғни бөліске
түскен ... ... - 2.610 мың га. Бұл 700 ... аса ... үшін өте аз жер. Орта есеппен санағанда үй басына 3,5-4
гектар мал ... үшін аз ... оның ... қазақ отбасыларының
көпжандылығын ескерсек, жан басына ... егіс ... 0,4-0,5 ... Орыс шаруашылықтарында егістік жер көлемі 1адамға 1,5-2,0
десятинадан кем ... ... ... жер ... ... үшін
тиімсіздігі көрінеді.
Сайын келгенде, реформа нәтижесіз аяқталды. Оның қателіктерін ... ... ... де өте қеш ... атап көрсетуіміз қажет.
Кеңес өкіметінің әділетті қоғам құру, езілген ұлттарға төуелсіздік
беру ұрандарына елітіп, қазақ ... ... ... ... қайраткерлер пікірлеріне ешкім құлақ аспады. Қазақтың
әнциклопедист ғалымы Телжан Шонанұлы 1923 жылы ... ... ... ... ... керек" деген мақаласына қазақты ... де, ... да ... ... мен әдістерін көрсете келіп,
"қазақ елі шаруашылығының негізі - мал, олай ... ... ... басталуы тиіс....әуелі тұқымын жақсартам деуден, өсімін арттырам
деу дұрыс, сырттан келген жақсы тұқым өліп қалады, ... ... ... сан
жағынан арттыруға жұмсалуы тиіс" екендігін жазған. Яғни оның ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін
айта келіп "шаруаның түзеліп не бүзылуы қоныстандырудың дұрыс, не бұрыс
болып шығуына ... ... ... ... ... ... ... жағдай басқаша болар ма еді деген ой туады. Сөйтіп, Голощекин
ұйымдастырған жер ... ... өзі аз ... жерлерге шеттен
қоныстандыру одан әрі жүргізіліп, ... ... ... көбі ... ... және жартылай көшпелі қазақ аудандарында берілегін жер
мөлшерлері қысқартылып, ... жер ... ... және ... келушілер
үшін берілуі тиіс болды. 1928-1929 жылдары жерге орналастырудың селоаралық
түрінің көлемі 12 мың ... ... Бұл ... 1925 ... ... көшіп келіп, рұқсат ала алмай жүрген европалықтар орналастырылды. Тек
1925 жылдың өзінде Жегісу губерниясына рұқсатсыз келіп қоңыстанушылар 12мың
семья немесе ... адам ... ... ... ... жер ... азғана жер қазақ шаруасын қаржыландыру мәселесі кейінге
калдырылады деген сөз, өйткені ... ... ... да қыруар
қаржыны қажет етпей ме? ... да ... ... бюджеті кімге жетеді?
Солай болды да. Өкімет тарапынан шаруаның ... ... ... ... Малы аз немесе малы жерді калай ұқсата алады, егер
оған мал алуға немесе құрал- ... ... ... ... ... ... ... калып, енді бар малын сатуға мәжбүр болды. Мал өз
құнынан ... ... ... ... тиімсіз пайдалану шаруашылық
деңгейінің ... әкеп ... ... ... ... ... мал шаруашылығын көтеруге емес, ... ... алғы шарт ... Ал ... ... көбейтіп, ауқаттының
деңгейіне жеткенше (мемлекет қаржыландырған жағдайда) 2-3 жыл уақыт керек.
Сөйтіп, бұл шара ... ... ... "бір ... ... екі ... ... шықты. 1929-1930 жылдарда мал басының кемуі оған дәлел болады.
Қазақ ауылнан кеңестендірудің басы саналған ... және ... ... ... еш ... ... Ол туралы республика
басшыларының бірі Н.Нұрмақов Сталинге хатында ... деп ... жер ... 30-40 млн сом ақша ... ... кем емес ... және егістік жерлерді бөлуді жылма-жыл
бір тиын алмай жүргізіп отыр. Алайда жер бору _ ауыл ... ... мен ... да ... шаралармен ұштастырылмай, алынған жерлер
игерілмей отыр. Жер ... еш ... ... ... ... берген бағасы осындай. Енді нақты фактілерге жүгінейік.
Кесте №4. 1926-1930 жж. ауыл ... ... ... үлес ... ... |1926/27 |1927/28 |1928/29 |1929/30 |1930ж. |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... |19,1 |18,8 |27,5 |27,7 |16,9 ... | | | | | ... ... |5,6 |6,0 |14,7 |12,2 |7,3 ... | | | | | ... ... қаржыландыру деңгейі жер бөлістері өткізілген
жылдары шығыстың 5,6-6,0%-ін қамтыса, 1928/29 ... егін ... ... ... қаржыландыруға байланысты 14,7%-ке
жеткенмен, кейінгі жылдары күрт төмендеген. Ауыл шаруашылығына ... - ... ... ... 2-3 есе кем болған.
Қазақстан ауыл шаруашылығын қаржыландыру 1923 жылдың аяғында Орынбор
каласында ашылған қазақ ауыл шаруашылық банкісі ... да ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығына берген қарызы
төмендегідей:
1924-25 ж. - 6.455,8 мың ... ж. - 7480,8 мың ... ж. - 8.231,4 мың ... ж. - 11.498.5 мың ... ... ... жылма-жыл өсіп отырған сияқты, алайда, бұл берілген
қаржылар Қазақстан ауыл ... ... өтей ... ... Бір ... аса ... үшін ... берілген қарыз
8,231400 мың сом, сонда бір шаруашылыққа есептегенде 8 сомнан ... ... ауыл ... ... шаруашылықтарды қарызбен қамту
мүмкіндігі де аз болды. 1924-25 жылы қарыз алушылар ... ... ... ... ... 1 шаруашылық қарызы - 54 сом 22тиын, 1925-1926жылы -
62сом, ... - 80сом ... ... Сонымен қатар, карыз берудің
түрі мен мерзімі қазақтың көшпелі шаруашылықтары үшін ... ... ... жылы ... ... ... ... несиенің 88,1 процентін,
1927/28 жылы - 63,7 процентін қамтыған.
Мысалы: ат-көлік алуға берілегін қарыздың мерзімі - 11 ай; ірі ... - 9 ай; ұсақ ... - 3 ай; ... ... ... - 1 ... шарттар көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруашылықтары үшін
тиімсіз болды. Қаржының жоғарғы жақтан Қазақстанға келуіне 10 күндей ... одан ... ... ... ... 105 ... ... кетеді екен. Сөйтіп,
қарыздың орташа жүру жолы 114 күн, яғни 4 ай.
5 жылға берілегін кедей қарызының жүру жолы 135,6 күн, ... ... ... ... жүру жолы - 79,2 ... ... ірі ... қарыздың жүру жолы - күн болса, ол қарыз ... ... ... Ал ... және ... көшпелі казақ шаруашылықтарын
қамтитын Алматы және Семей филиалдарында ... жету ... - ... күн ... ... бір жылға, 9-11 айға берілтен қарыздар алушыға
жеткенше 4-5ай жүрсе, одан ... ... ... Сөйтіп, карыз шаруашылықты
көтеруге, оның ... ... ... ете ... ... мал шаруашылығы үшін ұзақ мерзімде қарыз беру қажет. Қалыптасқан
қарыз беру ... тек егін ... ... болғанын мына цифрлардан
байқаймыз:
Кесте№5. 1924-1928 жж. қарыз беру.
|Жылдар ... ... |
| ... ... |Мал ... ... |3.676 мың сом |1.766 мың сом ... |2.782 мың сом |2.941 мың сом ... /27 |1.944 мың сом |2.666 мың сом ... |8.623,7 мың сом |2.598 мың сом ... ... ... ... жоғары деңгейі 1925-26 жылмен тоқтап
қалғанын көріп отырмыз. Ал 1927-28 жылы қарыздың өсуі тек егін шыруашылығын
дамыту ... ... ... ... ... ... да
/11.498,5 мың сом/ мал шаруашылығына берілген қарыз 1925-26 жылғы деңгейден
343 мың сомға азайған. Өйткені 1928 жылдан ... егін ... ... ... Осы жылы ... ... ... қарыздың күрт өсуі де
осыған байланысты. Оған 1927жылдың аяғында ... ... ... мен ... ... коллективтендірудің болашақ міндеттері
әсер етті. Сөйтіп, жер бөлісінен кейін жыл ... ... ... - жаңа экономикалық саясаттан әкімшіл-әміршіл экономикаға
бетбұрысты көрсетті. Мұндай ... ... ... шабындық,
егістік жаңа жайылымдарды бөлудің қажеттілігі де жоқ еді. ... ... ... ... ... ... кедей
шаруашылықтардың экономикалық қуатын ... ... ... ... ... сол қауымдық ... ... ... ... ... ... зардаптары зор
көлемде болмас еді. Ал бүкіл қазақ шаруашылықтарының 0,7%-ін құрайтын ірі
байлар ... ... үшін ... емес еді. ... ... ... ... танбады. «Кедей шаруашылықтарын көтеру байлардың малын азайтуына
байланысты» деп, ... жер ... ... ... ... ... Бірақ мемлекеттен нақты шаруашылық материалдық көмек ала-алмаған
кедей шаруа мен ... өз ... ... ... Оған ... мен көтеріңкі өнім дайындау жоспарларының ... ... ... Осыны алдын-ала болжаған білікті қайраткерлер ... ... ... ... ... ... басшыларының бірі
Е.Полочанский "...кедейдің мүлкін ... ... да ... ... ... ... бай ... негізгі діңгек болуы
керек, сөйтіп, байды социализмте бейбіт түрде көшіру керек" ... ... ... ... ... еді. Оны 1930-31 ... ... жедел
отырықшыландыру мен коллективтендіру дәлелдеп берді. Олай болса, жер
бөлісінің ... жоқ ... ... ... ұжымдық жерге айналдырып,
қазақ шаруаларын мал ... ... ... ... - мал ... қамтығаңда экономикалық тиімділік жоғары
болар еді.
Тарау-II. Жаппай ... мен ... ... тұсындағы Қазақстан
ауыл шаруашылығындағы салық пен қаржыландыру.
2.1. 1927-1928 жылдардағы астық ... ... ... пен әлеуметтік-
экономикалық жағдай.
Жаңа экономикалық саясат рыноктық қатынастарды дамытып, жеке
ынталандыру, ... ... мен ... ... ... табысқа алданған өкімет социалистік құрылысты Ленин
жоспарлағандай ұзақ мерзімге емес, тез ... ... ... ... ... индустрияландыруға кірісті. Өйткені экономикадағы рыноктық
қатынастардың дамуы мен меншіктің ... ... түрі ... сәйкес келмеді. Сөйтіп, жаңа экономикалық саясат ... ... ... -үйлеспеді. Ең басты кедергі - Ресейдің
өнеркәсіп жағынан ... ... жою ... ... ... ... - халықаралық экономикалық блокада
жағдайында тек ішкі ... ғана ... Ауыл ... ... ... калыптасқан салыстырмалы тепе-теңдік индустрияландырудың
карқынын жеделдетуге байланысты бұзылып, ауыл шаруашылығын қиын ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің
бағасының төмендеуі - мемлекеттің азық-түлік дайындау қызметіне қиындықтар
туғызды. Оның ... ... ... 1927 ... жаз ... ... ... бағасының төмендеуіне байланысты астық тапсырудан бас
тартты.Ең бастысы-дайындау дағдарысы астықтың ... ... ... ... туындады. Егер Ресейде 1926/27 жылы 438 «млн. пут
астық тапсырылса, егіннің бітік шықканына ... ... 300 ... /21/ ... ... ... ... түгілі, қалаларды нанмен
жабдықтау мүмкіндігінен айырды. Қазақстанда да осындай жағдай ... жылы 25.086 мың пұт ... ... ал 1926/27 жылы оның ... мың /22/ ... ... дағдарыстың өте жоғары деңгейін көруте
болады.
Сталин ... ... ... бұл ... ... ... экономикадағы қателіктеріне талдау жасай алмады.Шын мәнінде, дайындау
дағдарысын тудырған ... ... ... ... бұл ... пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің
қайшылығы қаржы тапшылығынан, жедел ... ... ... ... ... ... қалыптаспаған кездегі теңсіз товар айналымынан
туындады.Екіншіден, ауыл шаруашылығына қажетті ... мен ... ... тез ... ... емес,жеңіл
өнеркәсіп, қолөнер кәсібіне мемлекеттің мүлде көңіл бөлмеуі де әсер етті.
Өнеркәсіптің тоқырауы ... ... ... ... шаруа қажеттілігін
өтеуде маңызды роль атқарар еді. Керісінше, 1926жылдан ... ... ... ... оның дамуын тежеді. Сонымен қатар шаруаның
кәсіпкерліктен түсетін ... 35%-і ... ... ... ... көбейтті . Үшіншіден, Кеңес өкіметінің арнаулы шешімімен ... ... ... да ... ... ... үшін өнімдерін сатудан
босатып, өнім дайындаудың белгілі бір көлемін азайтуға септігін тигізді.
Ресейде ... ... 35%-і, ... 37,0% ... ... Кеңес өкіметі бұл объективті ... ... ... ... ... ... жылдарында "сыннан" өткен оңай жолы
әкімшіл әдістерді енгізді. ... ... ... шеттен
сатып алу үшін астықты экспорттау жоспарын орындау жолында төтенше шаралар
басталды. Сталин бастаған ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарына жіберілді. 1928 жылдың каңтар
айынан бастап, ... ... кең жол ... Бұл ... ... дағдарысының басы болды.
1928 жылы каңтарда Сталиннің үлгісімен ... ... ... аймақтарға іс-сапарға жіберіліп, астық және ет дайындау, ... ... ... ... ... ... ... хатшысы Ф.Голощекин Қазақстанның 5
солтүстік губерниясын ... ауыл ... ... ... мен ... ... жол ... асыра сілтеулерте мұрындық болды. Ақмола,
Ақтөбе, Қостанайда астық тапсырудың бұрын бекітілген ... ... ішкі ... ... ... пайдаланатын астық қорын,
тұқым қорларын күрт азайтуға бағыт берілді. Мысалы, Ақтөбе губерниясында
ішкі ... ... ... 23263 мың ... 19000 мың ... ... астық өткізу 7 миллион пұттан 12 миллион ... ... ... ... салық түрлері де астық дайындауды
жеделдетуте қызмет етті. 1927жылдың 29желтоқсанында ... АКСР ... ... ... ... кабылданған Астық дайындауды
күшейту туралы" қаулысы "деревня мен селолардағы ақшаны жинақтау ... мен ... ... ... ... ... деп ... комиссариаты, Қазақ ауыл шаруашылығы банкісі мен баска да ... ... ... 1928 ... 7 қаңтарындағы "Астық ... ... ... ... ... төмендегі шаралар жүзеге асыруға
тиіс болды.
- ... ... ... және ақша түсіру мақсатында салыктың
барлық түрлері: ауыл ... ... ... ... ... салық
(самообложение) т.б. несие мемлекеттік қамсыздандыру, серіктестіктердің пай
төлемдерін тез арада жинап алу кажет болса кей ... күш ... ... аудандарға дайындау кезеңі біткенше ешқандай ... ... ... қарыз беруді тоқтату;
- Ауыл-село тұрғындары арасында заемдар таратып, ақшаны ... ... ... салық салуды күшейту;
-Өнеркәсіп товарларының 80%-ін ауыл-селоға жіберу;
- Астықты мемлекетке өткізу бағасы тұрақтандырылып, бағаны ... ... ... ... және ... ... ... арттыру;
1928 жылдың 7 қаңтарында Өлкелік партия комитетінің бюро мәжілісінде
сөйлеген сөзінде Голощекин мұндай шаралардың ... ... ... ... ... бұл ... оны ... да қамтуы қажеттігін
баса көрсетті. Байды әлсірету 2 бағытта:
1) Өзіне-өзі салық салуды көбейту;
2) Жоғары ... ... ... сатып алуға кедергі қою арқылы
жүргізу керектігін айтты.
Ақырында, салықтың жоғары ... мен ... өзі ... ... ... ет ... ... көбейтуге ықпал етуі тиіс болды. 1928 жылы астық
дайындау науқанындағы бұл ... ... ... ... ... ... ... заңсыздыққа жол беріп, төтенше шараларды ... ... ... ... ... 1928жылдың ақпан айынан
бастап базарлар жабылып, шаруаларға ақша ... ... ... ... салықтық төлемдер қарызынан құтылу үшін ... ... ... ... ... ... Бірақ шаруалар тапсырған астық
көлемі өкіметті қанағаттандырмады, сөйтіп, салық алудың заңсыз, ... ... ... ... ... ... ... тінтіліп,
ішіп- жеуден артық астықты зорлап тапсыртқан. Тарбағатайда астық екпейтін
шаруашылықтарға ... ... ... ... олар 1 ... 4 сомнан
базардан сатып алып, астық дайындаушыларға 45 тиынан өткізген. Осындай
міндеттеме астық ... ... ... да ... олар ... ... мәжбүр болған. 1927 жылдың желтоқсанында Одақтық Сауда
Комиссариаты 1 пұт ... ... 1 сом 55 тиын деп ... ... ... алу ... 1 ... бидайға 7 сом 14 тиын. Ал 1 пұт
астықтың ... ... 1927/28 ... Орал ... 2,50 ... сомға дейін көтерілді, яғни мемлекеттік бағадан 3 есе ... ... ... ... ... ... ... болмағаны әбден
түсінікті.
Астық дайындаушылар "салық объектілерін жасырып отыр" деген сылтаумен
тінту шараларын жүзеге ... ... ... астықты зорлап тапсырып,
шаруаларға сот шешімімен айып-пұл салған.
Семей губерниясында егіс алқаптарын жасыру ... 48% деп, ... ... ... ... ... 62 бабы (салық
объектісін жасыру), 104 ... ... ... ... ... ... ... заңсыздықтар деңгейін мына фактілермен көрсетуте
болады. 482 сом ... бар ... ... саны 494 сом 42 ... ... Кодинец деген шаруадан 681 сом жылдық кірістен 507 сом ... ... ... ол ауыл ... ... 71 сом 70 ... 2 мәрте
төлеп, оның үстіне 154 сом айып ... ... ... 28 сом ... сот ... тағы 66 сом 35 тиын төлеген. Жалпы, орыс ... бұл ... 5 есе ... ... олар былтырғы жылы 60 сом салық
төлесе, ... ... 300 ... ... оған 1928 жылы 28 мамырда бай-
кулактарға, жеке салық салу мақсатында ... ... ... ... әсер ... шаруашылық кірісіне салынатын соңғы түрі орташа шаруаға
тиімсіз ... ... ... артық 1 десятина үшін кіріс 200-300 сомға
өсіп отырған, бұл кейін шаруалардың егіс көлемін ... ... ... ... ... арпыруға емес, шаруашылықты тоздыруға қызмет еткен.
Салық комиссиялары мен финанс қызметкерлері айын-пүл ... ... ... салынған айыптың 50%-і жертілікті бюджетке ... ... ... ... ... ... ... салық салу
объектілері әдейі көбейтіп көрсетілді.
Бұл заңсыздықтар тек Семей губерниясын ... ... ... ... ... Салық саясатындағы әдейі бұрмалау, әдістері
Жегісу, Ақтөбе, Орал, Сырдария губернияларында да көлемде жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... Корнак болысындағы салық мөлшері өте жоғары деңгейге жетіп,
шаруашылықтарға кері әсер етті. Санақ барысында мал басы ... ... ... ... да ... ... Сонымен катар, ауқаттыға салынатын
салықтың жекелік түрі ... да ... Ал жеке ... ... басты
көрсеткіш еңбексіз пайда немесе қанауға негізделген кіріс болуы шарт болса,
Ақтөбе, Қостанай ... ... ... семіз малы, жақсы
өңделген жері бар шаруашылықтарға салынатын ... ... ... ... ... ... жеке салық төлейтін шаруашылықтар
саны - 13831, барлық шаруашылықтардың 2% деп белгілесе, ... ... ... ... ... 47% құрап бүкіл ауданға тиесілі салықтың
63% орындаған, Балқаш ауданында жеке салық төлеушілер барлық шаруашылықтың
3,2% ... ... 48% ... Бұл ... біз салық ауыртпалығының
негізінен орташа шаруаға ... ... ... ... 23226/2 нөмірлі ... ... ... ... ... ... бойынша салық саясатына ауыл-село
тұрғындарының көзқарасы баяндалып, онда салықтық қысым ауқаттыға емес
орташа шаруаларға да тиіп ... ... ... ... Павлодар
уездеріндегі шаруалардың салықтан қорқып, ... ... ... ... ... ... ... өрескел әрекеттер көп ұзамай
қазақ шаруашылықтарына да қолданылды. Орыс ауқатты шаруашылықтарына төтенше
шара ... ... ... ... шабуыл" ұранымен жалғасты.
Губком хатшысы Беккер казақ байларын ... ... ... ... ... ... одан әрі ... Оның казақ байларына
қарсы саясаты шектен шығын, ... ... 6-7 ай ... ... ... ... бұл шараның дүрыстығын дөлелдеп бақты: "... Біз орыс
помещиктерін күйзеліске ... Неге ... ...... Ақпаев пен Баянауыл феодалы — Шормановқа тиіспеуіміз керек?" дейді.
Орыс шаруаларына қолданылған "салық объектілерін ... ... ... ... ... да ... өте көтеріңкі салық салынды.
Қазақ шаруаларына қысым өзіне-өзі ... ... ... ... оның төлеу мерзімі 1 күннен 3 күнге дейін белгіленді. ... ... ... ... ... ... ... төлемегені үшін айып салудың өзі еді, өйткені,
Орталық Атқару ... ... өзі салу ... ... 21 ... ... ... келетін. Осыған қарамастан Семей губерниясының
41учаскелік халық соты өзіне салықты төлемегені үшін 1703 сомға айып ... ... соты 11070 ... айып ... ... ... ... 53845 сомның
мүлігі кәмпескеленген.
Кейін тексеру барысында анықталғандай, партия және салық ... ... ... әрекеттерге жол берілген. Павлодар ... ... ... соты ... төлемдері бойынша қарызы барлардың тізімі
беріліп, мөлшері 25 тиыннан 5 сом ... ... ... ... мұны ... ... алуға ұсыныс берген соттар партиялық жазаға
тартылған. Салықты уақытында төлеметені үшін ... ... 60 ... ... ісі ... саны 4419 ... 62 бабы бойынша, яғни салық
объектілерін жасырғаны үшін, сотқа ... - 3826 ... ... 200 ... 300 мың ... ... Бұл РКФСР Жоғарғы Сотының ... ... ... анықтамасында көрсетілтен цифрлар, ал
Орталықтан келген тексеру комиссиясы мұны Голощекиннің өтініші бойынша 3600
деп ... ... ... ... ... ... ... Өлкелік партия комитетінің бюро мәжілісінде жазықсыз
жазаға тартылтғандар саны әлдеқайда көп ... ... ... орыс ... ... ... ... ауылында салықтық төлемдерді жинау, өзіне өзі салық
салудағы ... ... Бұл ... ... ... үшін ең қиын
кезең - каһарлы қыста (ақпан-наурыз айларында) жүргізіліп, елдің ... ... жоқ, ... қатынастары әлі де дами ... ... ... ... ... ... өзі ... тұрған ойран
болды.Қыста мал-мүлкін құнының 1/3, тіпті 1/4-іне өткізуге ... ... ... құнының 3-4 есеге өскенін елестетуге болады. Зайсанда 50
шаруашылық 300 мың сомның ... ... ... әрбіріне 6 мың сомнан
келеді, бұл - толық күйзеліске ұшырату ... сөз. ... ... ... ... 75% тен ... шарт ... да, губерниядаа оның
көлемі 2-3 есе болған. Карқаралы мен ... ... бұл ... ... ... ... 1 күннен 3 күнге созылып, мал бағасының өте арзандығы
және сатып ... жоқ ... ... ... ... ... ... мәжбүр
болып, қаңғырып кеткен. Шаған, Шағыз болыстарында салық агенттері 328 киіз
үйді арзан бағаға сатып алған. Өзіне-өзі салықты ... үшін ... үй ... ... ... ... Абралы, Қотанбалық, Бауыр болыстарында
Коммунистер, атқару комитеті мен ауылдық кеңес ... ... су ... сатып алған. Бауыр болысында ... ... ... Ш. Қүтдинова деген адамның 76сом өзіне өзі салығы үшін
киіз үйін, 15 ... 1 ... ... казынаға ақшасын қазынаға өткізбеген.
Оның туысқандары амалсыз сорлаған халықтан жылқыны - 15 сом, сиырды - ... киіз үйді - ... 20-30 ... ... өзі салық салудағы сорақы
әрекеттер мұнымен шектелмеді. Тіпті Алқатөл болысының 1 ... ... ... салу үшін ... ... ... аз ... 302 ірі мал, 66 сом
жинаған, кейбір орташалардан 15 қойға ... ... /23/. ... ... ... ... салықтық төлемдер үшін
шығынданған халықты ... ... ... ... ... ... ... санағы жүргізілуі тиіс еді. Алайда, бұл жұмыстар жүргізілмей, былтырғы
1927/28 жылғы есеп бойынша төркілеу басталды, тіпті ... ... ... ... үшін ... ... саны да есептен ... ... ... мал саны сот ... ... ... мұндай жағдайда мал санын ... үшін ... малы ... ... Кент ... ... және Оңғарбаевтардың көмпескелеуге
түскен малының саны 569 жылқы, 176 сиыр, 17 түйе, 1702 қой делінсе, қолдағы
мал - 164 ... 16 ... 6 ... 564 қой болған. Жетіспеген малды
басқалардан (Адшаев, Чукубасов), ... ... ... ... ... ... ... бөлек ағайынды адамдардың малын ... ... бай ... ... көмпескеге ұшырату фактілері
анықталды. Тарбағатай ауданында 15-30, ... 40 ... ... кәмпескеленген.
Жергілікті органдардың әрекеттері халыққа кеселін, мемлекетке зиянын
тигізуде. Өйткені, байтақ ... ... ... ... ... ... сот ... іс-әрекеттеріне губерниялық әкімшілік пен
партия комитеті, жоғары сот органдары тарапынан ... ... ... ... тоқтатып, кінәлілерді жауапкершілікке тартатын орталықтан
беделді комиссия ... ... ... ... Нұрақов Бұрақанов, Аманбаев, Қосыбеков т.б.
Барлығы 28 кісі қол ... ... ... Москвадан БК(б)П Орталық Комитеті мен Орталық Атқару
Комитетінен ... ... ... ... ... барысында
заңсыздықтардың беті ашылып, 1928 жылдың 9 қыркүйегінде Өлкелік партия
Комитетінің бюро ... ... ... ... ... және салық
жинау науқанында жүргізілген асыра ... ... Бюро ... ... отырып, заңсыздықтардың сорақылығы ... ... ... өзін ... айтпауға болмайды.
Комиссия жоғарыда көрсетілген заңсыздықтарды көрсете келіп, төмендегі
басты тұжырымдарды ... ... өзі ... салу және ... ... ... ... заемдар тарату науқанын жүргізу үшін төтенше органдар - ... ... ... көмпескелеу жүргізілген. Олар кеңес өкіметі
органдарын уақытша ауыстырған. Науқан барысында ... ... ... ... ... ... кеңестерін таратып, сот
қызметкерлерін жұмыстан босатқан.
2. Семей губерниялық партия және кеңес ... ... ... ... ... ... ... шыға алмаған, салық қысымы
шаруаларды күйзеліске ұшыратқан.
1. Зорлық-зомбылық және заңсыздықтар ... ... мен ... ... келтірген. Рұқсатсыз кәмпескелеу, заңсыз сальіқ
қысымдары қазақ малшыларын Қытайға көшуге мәжбүр еткен. Зайсаннан
22 мың бас ірі қара ... 400 ... ... ... ... ... әсер ... басты тұжырым - "осы заңсыздықпен кәмпескелеу шаралары губерниялық
партия комитетінің ... ... ... өлкелік партия комитеті бүған еш
қатысы жоқ, ол тек қателіктердің алдын-алу және жою ... ... ... ... Бұл қате пікірді Киселевтің Голощекинді қорғап қалу
мақсатында айтқаны ... ... Оған бюро ... ... ... түсініктемесі және ақпары, Семей губкомы хатшысы Беккердің
Орталық Өлкелік партия комитеттеріне жазған түсініктеме хаттары ... ... ... бюро ... ... өзінің еш қатысы жоқтығын,
оның тек "семейлік құбылыс" екенін дәлелдеп бақты. Губком хатшысы Беккер
"елден ерек ... ... ... ... осындай шараларға барды
деп, бар кінәні Беккерге аударды.Расында, өкімет қарары ... ... ... тек ... ... ... жүзеге асты.
Өйткені, 1928 асылы 7 ақпандағы қазақ байларына қысым ... ... ... ... салу ... ... келтірдік. Екіншіден, салық
төлемдерін жинау мен астық дайындау барысы туралы әрбір 5 күн сайын Өлкелік
Комитетке ... беру ... ... ... ... мүмкін емес. Осы шараға Голощекиннің еш қарсы ... ... ... ... хатшысы Косиорға жазған хатында келтірді:
"...наши действия не встречают особого ... ... ... ... ... Семейдегі қателіктер жөнінде Москваның анағұрлым
ерте, мамыр айында хабардар болғанын айта келіп, "Орталық ... ... ... ... ... оның ... ... Комитет пен
Орталық Атқару Комитетінің фракциясында тыңдалғаннан кейін осы ... ... ... ... Яғни ... келтірілген Семейге
жіберілтен телетрамманың жазылуы осы уакыттка сай келеді. Муранов ... ... ... ... ... Казақ бөлімшесі бастығы
Бекбатыровты ... ... ... ... ... ... айының басында губернияда орын алған ... ... және ... салудағы қателіктерді тоқтату туралы бұйрықтар
бергеніне қарамастан, Беккер оны орындаудан бас тартады.
Осыған байланысты Бекбатыров Өлкелік партия Комитеті және ... ... ... хабардар етеді. Сөйтіп, РКФСР жоғарғы Соты Прокуроры
Швердиннің кәмпескелеуді тоқтату туралы ... ... Бұл ... ... ... ... Комитет хатшысы Коссиорға Швердиннің өз шешімін
кері қайтарып алуына көмектесуін сұрап, хат жазады. ... ... ... астық дайындау науқанына жіберілуіне байланысты оның кәмпескелеуді
заңсыз деп тапқан ... ... ... ... ... орындамай отырған губком хатшысы Беккер кімге ... ... ... Ол туралы Бекбатыров Семейдегі заңсыздықтар жөніндеті
хабарламасына ... ... ... ... ... ... дейді: "... Семей губерниясындағы тәркілеу науқанының ... ... ... жүргізілгендігінен өлкелік комитет хабардар ... ... ... ... мамыр айында талқыланып, мақұлданды".
Сөзін ... ... ... 8 ... ... ... ... Беккермен телефон арқылы сөйлескен сөздерінің мазмұнын келтіреді,
онда ... ... ... ... ... хатшысы Косиордың қолдап
отырғанын айтады. 9 май күні ... да ... ... ... ... ... ... тоқтату туралы.-) қайтып
алғандығы туралы телеграмма, ал ... ... ... қол ... ... ... ... деген мазмұндағы телеграмма алғанын
жазады.
Қазақ ауқаттыларын мезгілінен бұрын кәмпескелеуге Голощекиннің ... ... ... ... ... ... жергілікті жерлер әділет ХК бұдан былай салық салу
объектісін жасыруды ... ... 169 ... 2 ... бойынша
жазалау туралы жеделхаттар алды", яғни бұдан 62 статья ... ... ... ... жасыру) конфискацияға ұшырады деген қорытынды
шығарды. Сөйтіп, бүған Өлкелік Комитетінің қатысы болғандығы анықталады.
Киселев комиссиясы ... ... ... губерниясысының партия
органдарының сот істеріне тікелей араласу тәжірибесі де Голощекиннен
басталғанын ... ... 1928 жылы 8 ... ... телефон арқылы сөйлескен
сөзін келтіреді: "Сот байдың ықпалын анықтауға саяси жағынан дайын ... ... біз заң ... ... ... ... басшылыкқа
алдық. Сондықтан кейбір заңсыздықтар ... ... ... біз еш ... ... Голощекиннің Семейдеті бассыздықтардан
хабардар ғана болып қоймай, соның нұсқауымен жүзеге ... ... ... жоюға шешім қабылдамағанын, ал кейін ... рет ... ... алдында бас сауғалап, бар кінәні Беккерге
жапқаны туралы қорытынды жасауға болады. Бұл ... заң ... ... ... ... бағытталған "Кіші Октябрь" саясатының
жалғасы деп қарастыруымыз керек. "Семей сабақтары" ... ... ... ... сабақ болды."Жалбақай ақымақ ... ... ... ... сияқтылар партиялық жаза алғаннан елдегі хал-ахуал
жақсармады.
Комиссия қорытындылары ... 1928 жылы 9 ... ... ... ... әрекеттерді жою, жазықсыз жазаланғандарды түрмеден
шығару, заңсыз салынған айын-пұл мен ... ... ... ... ... асуы ... ... Мерзімі 1-мамырға дейін
белгіленгенімен әркімнің қолында есепсіз шашылған халық игілігін кайта
қалпына ... ... ... ... ... көрсетілгендей
кәмпескеленген малдың тек 50% колхоздарға берілсе, қалғандары талан-таражға
салынды, шығындарды қайтарып беру- колхоздарды тарату деген сөз, яғни ... ... бюро ... ... ... ... ... Семей қателіктері үшін
шығынданбайтынын ашық айтты. Заңсыздық ... жою ... ... жүктелді. Сөйтіп, Голощекин сияқтылардың "жалаң белсенділігі"
сорлаған халықты одан әрі ... ... ... ... деп
сендіргенмен, осындай заңсыздықтар басқа аймақтарда да кең өріс алды.
Астықты аймақтар Ақтөбе, Қостанай, Орал облыстарында ... ... 107 бабы ... ... ... ... байланысты сатқандардың
астығы, дүние-мүлкі конфискацияланды.
Мүндай жағдайлар аталмыш бюро ... ... ... ... ... ... ... губерниясындағы астық дайындау
науқанындағы заңсыздықтардан туындаған саяси экономикалық жағдай туралы
1928 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... атқару комитетінің уәкілі Башкирцев Алексеевка селосында
кулактар мен орташаларды ... ... 100-150 ... ... шаруалар заемын
зорлап жаздыртып, облигациялардан бас тартқандарды ... ... ... ... ... Тағанбергенов деген уәкіл №12 ауыл ... ... ақша ... жылы ... ... ... ... аудандарда аштық қаупін туғызып
отыр. Мемлекет тарапынан ешқандай көмектің болмауы Темір ... ... 40 ... ... ... аштыққа ұшыратып отыр" /25/.
Ақтөбе губерниясындағы зорлық-зомбылық деңгейін ОГПУ-дың осы мәліметіндегі
антикеңестік деп танылған өлең ... ... 10 ... өтсе де,
шаруаның жағдайы түзелмегендігі, қорадағы соңғы сиыры мен астығын тартып
алғандығы туралы айтылған. ... ... ... ... ... ... ... өкіметіне наразылығын тудырды. Ақмола -
гуерниясында Дашев деген шаруа "Кеңес өкіметі астық ... үшін ... ... тартып алады, мұндай жағдай кезінде де болған ... - ... ... ... ... М. өкіметтің салық саясатын крепостнойлық
жағдаймен теңестіреді. Ауыл селоларда ... ... ... ... ... өткізу, тіпті ауылдарға әскери жағдай енгізіп, қорқыту,
үркіту әдістері жиі ... ... ... 1928 жылы ... салық мөлшері ең жоғарғы деңгейге жетті.
Окруттерден ... ... ... 1928 ... ... ... кейбір аудандарда 2 есеге дейін өскенін көрсетті. Гурьев
округіндеті Қызылқоға ауданында 187% өссе, Новобогат ауданында 195%, ... ... ... ... жеткен. Ақтөбеде салық жер ... 208% ... ... ... ... ... кетуінен және оның тұрақты сипат алуынан қауіптенген Орталық өкімет
(ХКК мен ОАК) ауыл шаруашылығы ... ... ... ... кері ... баса ... аудара отырып, келесі 1928-1929 жылда салық
өсімі бұрынғымен салыстырғанда 50% ... ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстан өкіметі де осы жылдың 5 қыркүйегінде ... ... ... ... ... Бірақ бәрібір салық өсімі азаймай,
Қазақстан бойынша 50-70% өсім қалдырылды. Семей губерниясындағы салық салу
науқанындағы заңсыздықтар ... оның ... жою ... ... де, Павлодарда салықты мерзімінен бұрын тапсыру, салық
салу объектілерін ойдан қосып, көбейту сияқты қателіктер қайталанды.
1928/29 жылдың салығын ... ... ... ... ... 75%-ке жеткені бұған дәлел болады. Бұрынғы Семей губерниясында
жіберілген заңсыздықтардың зардаптарын жою ... ... ... ... ... сабақтарын жергілікті органдар басшылыкқа алмағанын көреміз.
Жалпы, Семейдеті заңсыздықтарды жою жұмыстары қожырап ... ... ... болады. 1928 жылдың 1 қарашасында 335 нөмерлі
құжатта Киселев анықтаған ... 889 ... ... ... ... жоқтығы,
заңсыз қылмыстық істерді қайта карауда прокуратура ... ... ... атап ... ... ... ... 30
қарашасына дейінгі мәліметі бойынша 107 ... кері ... тиіс ... 12433 ... ал 60, 62, 169 ... бойынша қайтарылуы тиіс 92483
сомның 2692ғана қайтарылғаны көрсетілген.Прокуратура бақылауға ... мал мен 13828 пұт ... ... ... еш ... ... заң ... тарапынан тапсырмалар берілген /26/.
Біз бұл тапсырмалардың орындалуына ... ... ... ... ... ... 1928 жылғы 27 тамызда қабылданған
"Қазақ АКСР-інде ірі бай, ... ... ... кәмпескелеу және
жер аудару" туралы шешімі тікелей әсер етті. Бұл шара Голощекиннің ойлап
тапқан ... ... ... биігі болды. Сөйтіп, Голощекин ... ... ... жай таптырған бұл әділетсіз шешім қазақ ... да ... ... экономиканы құлдыратуға алғышарт жасады. Ресми
мәліметтерте сүйенсек, Қазақстанда 696 ірі бай феодалдар ... бас малы ... ... ... бір мыңнан астам адам, жер
аударылды. Экономикалық жағынан қажеттілігі де, ... де жоқ ... ... ... ... ... ... кедергі - бай"
деген кағидасын растайтын шара ретінде жасалды.
Біріншіден, 1927 жылы ... ... ... күшейткен шаралар
нәтижесінде ірі байлар тіпті қалмаған еді. Сондықтан олардың қатары ... ... мен ... ... ... правитель қызметін
атқарғандарымен толықтырылды. Ресми мәліметтер бойынша кәмпескеленгендердің
89,75%-і - ірі байлар, 19,75%-і - жартылай ... ... ... ... ... ... СА.Жакишева бұл көрсеткіштердің
әдетте екенін дәлелдеп, байлар 65,7%, ... ... мен ... - 34,3% ... ... ... Оған қосымша ірі байлар мен бұрынғы
ақсүйектер ... ... да ... жол ... ... 48,6%-і ... тәркіленген, малдың санын көбейту үшін 2 немесе
бірнеше ... ... ... ... бір отбасының бірнеше
отбасын құрайтын 40-60 адамға дейін жер аударылған. Сөйтіп, жер аударылған
шаруашылықтардың ... саны 696 емес ... ... ... ... ... ... саны да дұрыс емес, оған ауыл билері
мен ақсақалдар да енгізіліп, жазықсыз жапа шеккендер мәліметтердегі ... ... ... /28/ ... ... ... яғни 1/3 бірі -
жазықсыздар.Екіншіден, кәмпескеге ұшыраған малды тиімді пайдалану ... 29320 басы - ... ... жеке ... ... яғни ... ... 113919бас.
кәмпескеленгені - 225972, сонда қалғаны не ... ... ... ... ... емес. Кәмпескеленген 696 ірі байлардың малының саны 144474
деген жорамал жасауға ... Олай ... 1 ... ... ... - 207 бастан келеді екен. Сөйтіп, кәмпескелеу экономикалық мақсатта
емес, кеңес өкіметіне қарсы саяси элементтерден құтылу ... ... ... ... ... ұзаққа созылып, халықтың берекесін қашырды. Осының
алдында ғана әшкереленген, сынға алынған Семейдегі заңсыздықтар тағы ... ... ... ... ... ... 1928 жылдың 11
қарашасына дейін аяқталады деп көрсетілгенімен, ол 1929 ... ... ... одан әрі ... тап ... жою ... ... саясаты 1929-1933 жылдардағы жеке меншікті жою мен зорлап
коллективтендіру құралы.
Ұсақ жеке меншікті ауыл шаруашылығынан жедел индустрияландыруға қаржы
алу жаңа экономикалық саясат ... ... ... ... ... ... 1927-28 ... күзі мен қысындағы азық-түлік дағдарысы
дәлелдеп берді.
Сталин ... ... ... ауыл ... ... бағытын мақұлдаған XVсъезд шешімдерінен бас тартып, ұсақ
шаруа шаруашылықтарын жоюға және ... ... ... кірісті.
1928 жылы астық дайындау барысындағы зорлық, әкімшіл-әміршіл әдістердің
жалғасы ... ... ірі ... ... ... яғни
конфискациялаудың жүзеге асқаны белгілі. 1928-1929жылдары колхоздар құрудың
экономикалық ... ... ... шаруашылығының материалдық-
техникалық базасын нығайту, МТС ... ... ... ... беру ... ... енді ... механизмдері іске қосылды.
Осындай қысым шараларының бір бағыты салық саясат ... ... ... жеке ... ... ... ... көбейіп,
ауыл шаруашылығы салығынан баска да салықтар: байға салынатын жеке салық
(индивидуальное обложение), өзіне-өзі салық салу ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, егістік
жерлер мен мал ... ... ... ... ... ... заемдер мен облигациялар тарату да жеке шаруашылықтарға
қысым жасау құралдарына айналып, ... ... ... қызмет
етті.
Қазақстанның Одақты индустрияландыру жоспарының шикізат базасы
ретінде қарастырылуы ... ... ... ... ет және
техникалық дақылдармен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... шаруашылықты тезарада отырықшыландыру туралы
волюнтаристік міндеттер жүктеліп, бұл процесс коллективтендіру ... асуы тиіс ... ... Өлкелік партия комитетінің жергілікті
органдарға жіберген нұскауында негізінен 3 ...... және ... ... ... баса назар аударылды.
Осылайша, астық өнімдерін арттыру Қазақстанға сырттан келушілерге жер
берумен ұштасып, мұның өзі қазақтың жерін алудың тағы бір ... ... ... ... 1928-1932жылдарда қабылданған
салықтық өзгерістерге назар аударайық. Негізгі салық ... ... ... өзге ... ... ... белгілі бір проценттік
деңгейінде салынды. Сондықтан ауыл ... ... өсу ... ... жөн. 1928 жылы қабылданған
"Бірыңғай ауыл шаруашылық салығы туралы Ереже" бұл салықтың үдемелі-
нормативтік түрін енгізді. ... енді жан ... ... кіріске емес,
шаруашылықтың жалпы кірісіне ... ... ... аздаған түсінік
бере кетуге тура келеді. Бұрын шаруашылық кірісі -300сом, 5 адамнан тұратын
отбасы ... жан ... ... 60сом ... ... енді ... ... мөлшерінен семья мүшелерінің әрбірінен 20 сомнан шегеріліп,
қалған кірістен салық төмендегі шарттар бойынша алынды: Калдық ... 25 ... әр ... 4 ... сомға дейін - 7 тиын
-150 сомға дейін - 10 ... ... ... - 15 ... ... ... үшін салық 200 сомға жаңа ... ... ... ... 1929 ... бастап, бай-кулактарға арналған ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... оның ... ... ... 500 сомға дейінгі мөлшерінің 1 сомына
-20 тиыннан;
-500-700 сом кіріс жағдайында - 30 тиыннан;
-700-1000 ... әр ... 40 ... ... ... көзделді./29/
Осы шараларды жүзеге асыруда Қазақстан өкіметі мен Өлкелік
комитетінің ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қысым жасау Одақ көлемінде 1929-30
жылдарда жүзеге асырылса, Қазақстанда 1927 мамыр айында байларға ... салу ... ... ... ... Бұл ... ірі ... шаққанда
50-ден аса малы барлар төлеуге тиіс болды.Ауыл ... ... ... түрі ... 1928 жылы ... ... ... жағдайларын ескере отырын, толық енгізуді 1931жылға дейін ... бұл ... ... ... ... ... кеңінен
қолданылды. Ол туралы Семейдегі төтенше ... ... ... ... ... ... комиссия мүшелерінің де, ... де ... ... ... ... титізген
ауыртпалығын айтып, оны кейінге қалдыру туралы ұсыныс жасағаны белгілі.
Ауыл шаруашылығы салығын күрт өсіруге әсер еткен тағы бір ... ... ... ... ... роль ... "кіріс мөлшерін"
өсіру арқылы шаруашылықтың жалпы ... ... 1927-28 жылы ... ... га ... жер ... ... ... |72 сом | ... |150 сом |25 сом ... |20 сом |120-130 сом ... |20 сом |6 сом ... |17 сом |12 сом ... ... ... кіріс мөлшерінің сырт көзге төмендігі ... ... ... ескерілгенін көрсетеді. Алайда, 1930-
31жылғы салық ережелерінде бұл көрсеткіштер біршама өсірілді:
|жылқы |13-14 сом |16 % ... |3 сом |20% ... |35-40 сом |40% ... |7 сом |16% ... |145-150 сом |20,8% ... ... ... ... ... жер және мал басы санына
көбейту арқылы шаруашылықтың кірісі шығарылып салық ... ... ... бұлай анықтау нақты шаруашылық деңгейін есепке алмады,
өкімет тарапынан "кіріс мөлшері" үнемі өсіріліп отырған ... бұл ... ... ... бірі ... жылдан бастап шаруашылықтың жалпы кірісі кәсіпкерлік кірісті қосу
арқылы көбейтілді. ... ... және ... да ... ... кәсіпкерлік кірісті есепке алынса, 1930 жылдан бастап, көлік,
күрделі ауыл шаруашылық ... мен ... ... ... ... ... жерді арендаға беру, балық аулау мен аңшылықтан ... да ... ... ... Оның ... ауыл щаруашылық
машиналарын жалға беру, жерді арендаға беру, діни қызметтен түсетін кіріс
100 процент көлемінде кіріске ... ... ... 40-60%-і, жай
құрал-сайманды жалға беруден түсетін кірістің - ... ... ... - 15%-і, ... ... кірісінің - 30%-і шаруашылықтың жалпы
кірісіне ... ... ... тұйық шаруашылығында мұндай кіріс жоқ немесе аз
мөлшерде болды. Ауыл ... ... ... ... ... ... 40-75%-інің жергілікті бюджетке калдырылуы салық
комиссияларын кәсіпкерлік кірісті ... ... ... ... Орал туберниясы, Бөкей уезі, Теңіз ауданында (қазіргі
Атырау ... 1 ... ... үшін ауыл ... салығы мөлшері 50%-ке
жоғарылады. 1928 жылы Сафонов селолық ... ... ... ... сом, ... ауылдық кеңесі бойынша 188110 сомға жеткен, бұл жартылай
натуралды, тұйық ... үшін өте ... ... Гурьев округіндегі
Қызылқоға ауданында кәсіпкерлік кіріс 110%-ке өскен, малдан басқа ... бұл ... ... үшін ... кіріс ойдан шығарылған.
Гурьевтеті Плотовин, Кеңөзек ауылдық кеңестерінде ауыл шаруашылығы салығы
мөлшері 1928 жылы 1524 %-ке ... бұл да ... ... ... ... өте көп ... салынғанын көрсетеді. Астықты
аймақтарды егін жинау кезінде уақытша ... адам ... үшін ... ... ... ... да ... атанып, табысы
кәсіпкерлік кіріске жатқызылған.
Жалға адам ұстау мерзімі астық егетін аудандарда - 50 күн, техникалық
дақыл өндіретін ... - 100 күн, ... ... - 60 ... ... - ... созылса, мұндай қожалықтар жеке салық төлеуші
катарына жатқызылды. Сонымен қатар, бай-кулактардың ... ... ... ... ... берілді. Мұның өзі "шаш ал десе,
бас алатын белсендісі" көп Қазақстанда асыра ... мен ... ... ... жергілікті тіл білмейтін европалықтардың көп
болуы казақша салық ережелерінің халыққа жеткізілуі ... оны ... өзі ... ... де қателіктерге әкеп соқтырды.
Салық 1929-1930жылдардағы астық және ет өнімдерін көптеп ... тиіс ... Оны ... ... ... ... ... және Көкшетау округтерінде егістік көлемді ұлғайтып көрсету
кірісті 2 есеге ... ... ... ... Беловски селолық кеңесі
бойынша шаруашылықтардың 50%-нің салығы қате ... ал ... ... салықтың қате салынуы шаруашылықтардың 81,8%-тін қамтыған.
Қызылорда округінің ... ... ... 88 орташа қожалықтар
байларға салынатын жеке салық төлеген. Адай ... ... ... ... ... кірісі бар шаруаларға 800сом салық салынған. Салықтың
үдемелі-нормативті түрі жеке шаруа салығын 5 есеге жуық ... жеке ... ... ... ескермеді. Мысалы, патша
заманында ауылнай, правитель т.б. қызметтер ... ... ... орташа шаруа жекелік принциппен салық төледі. Яғни 300 сом кірісі
бар, "еріксіз" бай-кулак болған ... ... әр ... 20 ... 60 сом салық төледі.
Бұл шарттар салықтың коллективтендіруді ынталандыру мақсатына қызмет
етті. Жеке ... ... ... ... ... ... ... бай шаруашылықтарды тежеп, кедей және ... ... ... ... ... етуі тиіс болды. Сондықтан,1928-
1930жылдардағы ережелерде колхозға кірген шаруашылықтар үшін ... ... ... ... ... әр ... 4-5 тиыннан
белгіленді. Яғни колхозшы болған 300 сом кірісі бар орташа шаруа - ... ... ... ... ... ... 4 есе, орташадан - 3
есе артық салық салынды. Мұндай жағдайда ... ... ... ауқатты бай
шаруашылықтар салықпен тежеліп, ... ... ... ... ... асыруға болар еді. Сонда ғана біз тарихшы
Әбілхожиннің 1921-1929жылдардағы салық жүйесі ... ... ... ... ... әсер етті ... ... қосылар
едік.
Бірақ, 1930жылы кулактарды тап ... жою ... ... бағыт берді. Онсыз да байларды конфискациялауды елден
бұрын бастап кеткен Голощекин мұны құп алып ... ... ... ... ... ... ... Аса жауапты бұл
қос шараны қаржыландырудың жолға қойылмағаны былай тұрсын, колхоздар құруға
басты ... ... ... ... ... жою ... ... жасайық.
YII партия конференциясының құжаттарында соңғы 2жылда 1928-30жылдарда)
53900 ... ... 14171600 ... жеке ... алынып, ол
ауылшаруашылығы салығының 84,7%-ін ... ... ... ... ... келесі жылы бүкіл салықтың 42,5%-іне жеткізу міндетінің
қойылуы ауқатты ... ... ... қарқынмен жүргізілегінін
далелдейді./32/
Ресей Федерациясы Қаржы ... ... ... ... ... нұсқауында қаражат органдарының басты міндеті кәмпескеленген ... ... ... салмай, колхоздардың меншігіне айналдыру
екендігін баса ... ... ... ... ... ... ... сом өзіне өзі салығын ... Бұл ... ауыл ... ... 41,7%-ін, өзіне өзі салықтың 91,8%-ін
құрайды. Бүған 1931 жылы ... ... ауыл ... ... ... ... механизмдердің күшеюі әсер етті.
Егер бұрынғы ережеде бай-кулак шаруашылықтарын анықтау шарттары
көрсетілсе ... ... ауыл ... ... бар, ... ... енді бұл ... занда көрсетілмеді. Бай-
кулактарды ... ... ... мен ... комиссияларына тапсырылды.
Мұның өзі жергілікті ... ... ... ... орташа
шаруалар ауылшаруашылық салығының бай-кулактарға салынатын ... ... Бұл ... салықты күрт өсірді.
Ресейде 1926-1927жылдары кулак орташа шаруадан салықты 5-6есе төлесе,
1931жылы салық мөлшері 398 сом: 23,08 сом ... ... ... ... Бұл салықтық қысымдардың кулак шаруашылықтарын күйрету ... ... ... ... жеке салық төлейтін бай-кулактар 3%-тен
аспауы тиіс болса, жаңа ереже оны 3% деп ... Бұл ... ... күйзеліп, азая бастаған бай-кулак шаруашылыктарының санын
көбейту үшін жасалған тәсіл ... ... ... ... қарамастан
Ресейдің өзінде бұл көрсеткішке жетудің еш мүмкіндігі болмады, 1931жылы
онда ... ... ... 0,65%-нен 1,3%-ке ғана жеткізілді.
1930жылы Голощекиннің жеке салық төлейтін ... ... ... ... ... шығады.
1930-31 жылғы әртүрлі мәліметтерде олардың саны біресе 22825, біресе
18976 болып, 1932жылдың ... ... ... 15мың ... бар ... ... да ... межеге жете алмаған.
Өйткені 1929-30 - 1930-31 ... ... ... ... ... 109.321 шаруашылыққа, яғни 9,1%-ке азаюы, бай-кулак
шаруашылықтарының толық жойылғанын ғана ... ... ... ... ... орташа шаруалардың көпшілгін қамтығанын көрсетеді.
1928 жылғы ... ... ... кірісі 600 сомнан жоғары бай-кулактар - 3,5%, кірісі - 400-600
сом ауқаттылар - 6,1% болғаны да осыны растайды. Сөзіміз дәлелді ... ... ... ... ауылшаруашылық салығының динамикасымен
таныстырайық:/33/
Кесте №6. 1926-27 - 1933 жж. ауыл шаруашылық салығы
|Жылдар ... ... ... ... ... |
| ... ... |барлығы |селодан ... |- |- |7.312,0 |- ... |- ... ... |3.080.0 ... |- |- |18166,4 |- ... ... |- ... |- ... ... ... ... халықтан жиналатын қаржылардың ішінде
қомақты орын алғанын, тіпті негізгі ауыл ... ... да ... ... ... 1932 ... мың сом, 1933 ж. 12.389,6 мың сом.
Жеке шаруашылықтарға қарсы бағытталған салықтың жаңа бір
түрі - уақытша салық ... ... Ол ... ... мен ... ... ... 1932 жылы 19 қарашасында, осыған
сәйкес, Қазақстан өкіметінің 1932 жылы 1 ... ... "1932 ... ... ... ... салық туралы" қаулысы бойынша
енгізілді. Бұл салықтан колхоздар, сонымен ... ... ... ... бар ... ... ... көшпелі шаруашылықтар босатылды
Қазақстан бойынша 41аудандағы көшпелі ... осы ... ... ... ... 57 ауданның жеке шаруашылықтарына салық ауыл
шаруашлық салығының 175%-і деңгейінде 20 сом ... 68 ... ... ауыл шаруашылық салығының 140%-не орай 18 сом төледі.
Кулак бай шаруашылықтарына уақытша салық ауыл ... ... ... ... ... ... 1931 ... жойылып кеткенін
білеміз, ендеше, 15 мың "еріксіз" бай-кулакқа жатқызылған шаруашылықтарға
каншалықты ауыр тигендігін елестетуге болады.
Аталған қаулы ... ... ... ... ... ... ... уақытша салық көлемін тағы
да 2 есе ... құқ ... ... ... ... жағдайда да, астық, ет
дайындау сияқты мемлекеттік тапсырмаларды міндетті ... ... ... Бұл ... ... ... ... жоятын күшті механизм
ролін атқарды. 1934жылы бұл салық қайтадан енгізіліп, ауыл шаруашылығындағы
жеке меншікті жойып ... ... ... түсімін төмендегі кесте арқылы
көреміз.
Кесте №9. Уақытша салықтың ... ... ... ... |213,2 мың сом ... |884,2 мың сом ... |1.733,2 мың сом ... түсетін қаржының 75%-і - мемлекеттік бюджетке, 10%-і
облыстық, 15%-і - ... ... ... ... бұл ... арнайы көрсетілмеді, қандай мақсаттарға жұмсалатыны да белгісіз
болды. Жеке шаруашылықтар жоғарыда көрсетілген ... ... ... емес ... төледі. Олардың катарында - міндетті ... мал басы мен ... ... ... ... ... "еркісіз түрде таратылған облигациялар мен мемлекеттік заемдар болды.
Окладтық камсыздандыру салықтың жасырын түрі ... Оны ... ... ... салық сияқты күштеп алу жүзеге ... ... де ... ... ... ... оттан сақтандыруға 9сом48тиын,
жеке шаруашылық 2,77сом мөлшерінде төледі, сонымен ... ... ... қамсыздандыру жеке шаруалар үшін 1сом 20, ... ... 1 ... - 6 сом 60 тиын ... 3 ... ... 5 ... малы бар шаруашылықтың қамсыздандыру төлемі шамамен ауқатты шаруашылық
үшін 46 сом, ... ... үшін 39 сом ... ... ... ... төлемдерінің 1932-1933 жылдардағы жиналуы
төмендегідей: 1932 жылы - 8.467 мың сом, 1933-8.047.6 мың сом, яғни ... ... ... ... ... тұр./36/
Ауыл шаруашылығынан қаржы сору және жеке шаруашылықтарды ... ... ... тарату арқылы да жүргізілді. ... ауыл ... 93,336 мың ... мемлекеттік заемдарын сатып
алған екен. Осы төлемдер мен салық ... ... ... ... ... салық, бірыңғай мәдени алым, заемдар мен ... және ... ... ... салықтың бүркемелі түрлерінен
тұратын бюджеттің "өзге кірістер" деп аталатын бөлігінің ... ... өсіп ... ... түрде көрсетілген ауыл шаруашылық салығынан басқа
салықтардың қазақ шаруашылықтарын күйзелтуге ықпал еткенін көрсетеді. Мына
кестені караңыз: Кесте №10.
Өзге кірістер ... ... ... |1.А/ш ... ... |1.А/ш салығы|2.Өзге |
| |(мың сом) ... | |(мың сом) ... |
| | |(мың сом) | | |(мың сом) ... |8435,4 |4.992,6 |1931 ... |37795,5 ... |8127,4 |7.978,0 |1932 ... |38220,1 ... |19798,5 |17.867,4 |1933 ... |27234,0 ... ... ... |1934 |14345,4 |33176,4 ... |7.208,7 |15193,7 | | | ... 1930 | | | | | ... коллективтендіру басталмаған 1926-1929жылдары ауыл шаруашылық
салығы 2,3есе өссе, ... ... ... іретін "өзгеше кірістер" - 4
есеге жуық артқан. Бұл салықтың күйзелту құралы болғанын ... ... ... мен ... ... ... да ... аштық пен босқынға ұшырауының алғы шарттары осылай жасалды.
Қорытынды
Социализмге қажетті материалдық-техникалық базаның ... және ... ... ... ... мақсаттарды басшылыққа алған Кеңес өкіметі жағдайында казақ
қоғамының ... ... ... ... өтуі ... ... емес ... шаруашылықтарын дамыту жөніндеті сан-алуан пікірлер мен
көзқарастарды сараптай отырып, оның ... ... ... асу мүмкіндігіне
күмән келтіруге болады. Аталмыш кезеңдегі зорлық, жанкешті ... ... ... қарастыра отырып, қазақ қоғамында жүргізілген терең
әлеуметтік-саяси ... ... ... ... жасалды.
Жаңа экономикалық саясат жеке меншік қатынастарының калыпты дамуына,
экономиканы тұрақтандыруға қызмет етті. 1926-1928 ... ... ... жылы ... ... ауыл ... ... туралы Ереже"
негізінде жүзеге асты. Ол товарлы шаруашылық жағдайларына икемделген заң
болғандықтан ... ... ... ... ... ... ақшалай алынуы мал сату мүмкіндігі аз, тең емес товар алмасу
жағдайын бастан кешірген қазақ ... ... ... Салық төлеу
үшін сатылған мал өз құнынан 2-3 есе арзан ... ... ... қазақ
шаруашылықтарына шығындар әкелді.
Солай бола тұрса да, ... ... ерік ... ... ... ... қазақ шаруашылықтары азамат соғысынан
кейінгі құлдыраған экономикасын қалпына ... ... ... ... ... шаруашылық қуаты деңгейіне қарай салынды. Кеңес өкіметі
қазақ ... ... ... ... бірақ шаруашылық
жүргізу еркіндігіне қол сұқпады. Мұның өзі жақсы нәтиже ... ... ... ... ... салық жүйесінен коллективтендіру
мақсаттарына байланысты бас тартылды. ... ... ... ... мемлекеттік меншіктегі өнеркәсіп пен ұсақ жеке
меншіктегі ауыл ... ... ... азық-түлік дағдарысын
тудырды. Бұл жаңа экономикалық саясаттан бас тартқызып, ауыл шаруашылық
өнімдерін дайындаудағы ... ... ... әкімшіл-әміршіл
әдістерді күшейтті. 1927-1928 жылы астық дағдарысы кезінде бұл әдістер ... ... ... Одақта белең алған күштеу әдістері Казақстанда ерте
басталды. Оған 1925 жылы ... ... ... ... боп ... ... саясаты ықпал етті. 1926-1927 жылдарда қазақ
қоғамының қалыпты дамуы бұзылып, "Кіші Қазан" ойраны ... ... ... ... тап ... 1926-1928 жылдарда еш нәтиже
бермеген өте таяз шаралар: шабындықты, егістікті және ... ... ... ... жүргізіліп, бұлар экономиканың қалыпты
дамуына кері әсер етті.
Одақта 1930 жылы басталған кулактарға қарсы күрес ... ... ... ... 1927 ... ... алынды. Одақта салықтық
Ережелерте өзгерістер 1928/29 жылы енгізілсе, Қазақстанда 1927 жылдан
бастап, байларға ... ... ... ... ... ... шабындық, егістік және
жайылымдарды бөлу деген шара кұр байбалам болып шықты. Ол қазақтарды жерден
айырудың ... ... ... ... шаруашылықтарына берілетін
жер көлемі азайтылып, бұрынғы кауымдық жер бөліске салынып, бай мен ... үшін жаңа ... ... ... өз мақсаттарына жетпеді,
шаруашылықты өркендету үшін ... жер ... аз ... ... ... ... ... жасалмады. Оны қаржыландыру
деңгейі өте төмен болды. Реформаның басты ... жер ... ... ... нұқсан келтірілді, олардың жер ... ... ... кері әсер етті. Жер тапшылығына байланысты байлар мен
ауқаттылар мал басын бысқартуға ... ... бұл мал ... күрт ... ... Мал ... арзан бағаға сатылып, ысырап болды. Ал кедей
шаруаның аз малын жетілдіруіне мемлекет тарапынан қаржы ... ... беру ... ... мал ... ... ... Қарыз-
несиенің қысқа мерзімге берілуі - шаруашылықтық игеруді тиімсіз етті.
Қазақстан бюджеті ішкі ресурстардан құралды. 1927/28 ... ... ... ... салықтық түсімдерден тұрды. Кейіннен ауыл шаруашылық
салығымен қоса өзіне-өзі салық, мәдени алым,уақытша ... ... ... ... ... ... ... бағытталды. Жергілікті
бюджеттің 1927/28 - 1930жылдардағы, құрылымы ... ... ... ауыл шаруашылық салығының үлес салмағы ... ... ауыл ... ... ... ... ... болды. Ауыл шаруашылығъша қаржылай көмек Ауыл шаруашылық банкі
жүйесі ... ... ... ... оның ... беру ... аз ... жер шаруашылықтарын қамтыды. Бұл банктің несие көлемі ... ... сом ... мал ... 2-3 ... көлемінде беріліп, 700 мың
қазақ шаруашылықтары үшін өте мардымсыз болды.Сөйтіп, қазақ ... ... қана ... ... өнеркәсіпті аймақтарын ауыл шаруашылық
өнімдерімен жабдықтауы тиіс ... ... ... ... ... ... шараларын қаржыландыру көзіне айналды.
Коллективтендірудің алғышарты болған әкімшіл-әміршіл, күштеу шаралары
Қазақстанда аса қауырт, жедел түрде жүзеге ... Оған ... ... ... ... 1930/31 жылдары кең көлемде жүзеге ... ... түрі ... ... рет жаңа ... ережелердің
сиясы кетпей жатып, 1928 жылдың басында-ақ, енгізілді. Салық ауқатты шар-
уашылықтарды тежеу мақсатын қойғанымен, Қазақстанда бұл ... іс ... ... ... ... ... губерниясында 1928 жылы қаңтар-сәуір аралығында төтенше шаралар
іске ... жаңа ... ... ... ... ... айып салу, соттау, зорлап тапсырту және тартып алу ... ... ... рет ... ... ... асты. Ірі бай-
феодалдарды конфискациялау ресми түрде басталмас бұрын, 1928 жылдың ақаан,
наурыз ... ... ... ... ... жүргізілді.
Аталмыш шара тек ... ... ... Орал ... да қамтыды. Салықтық қысымдар мен заңсыздықтар астық пен ет
дайындаудың жоғары жоспарларын орындау мақсатында жүзеге асты.
Семейдегі ... ... ... ... ... кең ... және аса ... жүргізуге ықпал етті. Бұл
халықтың наразылығын тудырып, орталықтан, БОАК ... ... ... Алайда комиссия қорытындылары Өлкелік партия
комитетінің бюросында ... ... ... ... 1928-1932
жылдары бай-кулакқа қарсы шабуыл кезінде зорлық шаралар одан әрі жалғасты.
1929-1932 жылдары Қазақстанда бүкіл ... ... ... ... бай-
кулактарды жоюға бағытталды. 1929-1933жылғы салықтық ережелер ... ... ... ... таптық принципті басшылыққа алды. Салықтың
прогрессивті (үдемелі) түрі коллективтендіруге ықпал ... ... ... ... ... ... шаруашылықтар мен коллективті
шаруашылықтарға жеңілдік қарастырылып, ... мен бай ... ... ... салықтың прогрессивті түрімен салық төлесе, бай-
кулактарға оның жекелік түрі ... ... ... ... мен ... ... салынатын салық түрлері
оларды жою құралына айналды.
Салық саясаты қаржы алу, шаруашылық ... ... ... орындады. Салықтық заңсыздықтар астық, ет ... ... ... тек ... шаруашылықтарын ғана емес, ... да ... ... ... ... ірі ... ... ауқатты орташа шаруашылықтардың біраз бөлігі (100 мың) жойылды.
Сөйтіп, 1930-1932жылдары кең көлемде жүзеге асқан отырықшыландыру ... ... ... ... дені-кедейлер болып,
аштық пен босқыншылық алғышарттары осылай жасалды.
Жаппай ... және ... ... ... мен зорлық шаралар одан әрі жетілдірілді. 1933-1937 жылдарда салық
2-есеге жуық өсіп, оның жаңа ... ... алым ... ... ... ... ... өкіметінің құрылымдық өзгерістерін
қаржыландыру көзіне айналды.
Сонымен қатар, халықтан каржы жинау (мобилизация ... ... ... және ... ... жүзеге асты. Ол тек салықтардан
ғана емес, окладтық қамсыздандыру, жинақ ... ақша ... ... және т.б. ... мен ... төлемдерді құрады.
Көшпелі қазақты отырықшыландыру өкіметтің стратегиялық бағыты емес,
Голощекиннің коллективтендіруді мезгілінен ... ... ... ... ... волюнтаристік шара болды. Оны қаржыландыру
деңгейі көрсетіп берді. Мемлекет тарапынан ... ... ... ... сомнан аспады.
Сөйтіп, салықтық қысымдар мен ет дайындау науқандарынан күйзелген
қазақтарға ... ... ... ... ... ... ... ұшыратты.
Жедел жаппай отырықшыландыру (1930-1932 ж.) сәтсіздікпен аяқталып,
оның барысында 400 ... аса жеке ... ... шаруашылықтары жойылды, бұл
жалпы қазақ қожалықтарының 60 –қа жуық ... еді. Бұл шара ... ... ... ... ... деп дәріптелген, шын мәнінде,
индустрияландыру үшін ауыл шаруашылығын қаржы ... ... ... ... ең ... жабайы түрі болды.
Утопиялық мақсаттар жолында қазақтың дәстүрлі шаруашылығы жойылып ... ... ... - ... пен мал қырғынға ұшырады.
Аштық пен босқыннан қалған ат төбеліндей азғана халықтың 1933-1937
жылдары ... ... ... ... ... Осы ... ... шығарылған қаржы мен материалдық көмек озбыр ... жаба ... 700 ... жуық ... ... ... келмей, кеңес өкіметі зобалаңнан аман ... ... ... ... ... оңай шешті.
1933-1937жылдары салық саясаты жекеше шаруашылықтарды күйрету құралына
айналды. Бұл кезеңде ... ... ... ... жылдық
кірістерінен асып, оны күйретуге ықпал етті.
1933 жылдан бастап енгізілген ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудағы
мемлекеттік ... ... ... ... рөлінің
күшеюі жоспарлы, әкімшіл-әміршіл жүйенің толық жеңісін ... ... ... жоқ социализмнің утопиялық мақсаттары зорлық, қысым
арқылы жүзеге асып, адам факторы ... ... Аса зор ... ... ... сталиндік социализм индустриялық қоғамға
секіріс жасай алмады. Адам факторынан сырт ... оның ... ... ... ... орын ... ... бермеді.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Гуревич А. О кризисе исторической науки //Вопросы ... 1991. ... ... Қазақстан қасіреті.-Алматы:Санат, 1997.
-320б
3. Дахшлейгер Т.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле и ... ... ... Ж.Б. ... ... ... ... в ауле и
деревне Казахстана ... гг.). ... 1983. -194 ... Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана/Социально-экономические
аспекты функционирования и трансформации /1926-1930 гг/. -Алматы: Ғылым.
1991, 240-с
6. Абылхожин Ж.Б. ... ... ... ... в ауле и
деревне Казахстана /1921-1929 тт./ ... 1983. ... ... ... Нәубет.Публистикалық ой-толғаулар.Алматы: «Жалын».1990ж -68б
9. Единый сельскохозяйственный налот с 1927/1928 ... - ... ... КазССР, 1927. 47 с. (22 с.)
10. С.Садуақасұлы. Таңдамалы. 2 томдық. I том. ... ... ... ... кәсіпорны. 1993. — 15 б.
11. С.Садуақасұлы. Таңдамалы. 2 томдық. I том. Алматы: Біріккен ... ... ... 1993. — 64 ... Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы ... ... ... Ғылым, 1991. -185с. (84 с.)
13. Куртов И.А. НӘП в Казахстане... 89-6.
14. Сонда, 6-6.
15. Верт Н. ... ... ... ... -М.: ... 1992. -478 с. (144)
16. Бордютов Т.А., Козлов В.А. ... и ... -М.: ... -250 с. ... ... 142-п.
18. Сонда, 131-п
19. Верг Н. История советского ... ... ... Т. Жер ... - ел ... ... Санат, 199 б., 2002 ж.
21. Омарбеков Т. 20-30 жылдарда Қазақстан қасіреті. -41-6.
22. Куртов И.А. НӘП в ... ... ... ... Алматы: 1995ж
25. История Казахстана. 2002 г. Алматы
26. Зауал. Алматы: 1995ж
27. Жакишева СА. Баи-полуфеодалы в Казахстане на ... ... XX ... ... ... ... 1996. -25 с. (18-
19 бб.)
28. Сонда,20-б
29. Қазақ қалай аштықаа ұшырады. -Алматы. ... ... 1991, ... ... 76-б.
31. Сонда, 74-б.
32. Сонда, 98-б.
33. Омарбеков Т. Голощекин төңіреті: ол туралы не білеміз?/ ... ... №9. ... Қазақ қалай аштыққа үшырады..., 24-6.
35. Сонда,87-б
36. Бокарев Ю.П. Социалистическая промышленность и ... ... в СССР в 20-е ... ... ... ... тізімі:
1. Омарбеков Т. ХХ ғ. ... ... ... ... ... А. О ... исторической науки //Вопросы истории. 1991.
2. Омарбеков. Т. ... ... ... ... ... Т.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле и деревне
Казахстана (1921-1929гг.).-Алма-Ата:Наука,1965.
4. Абылхожин Ж.Б. Налоговая политика советското ... в ауле ... ... ... гг.). -Алма-Ата, 1983.
5. Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана/Социально-экономические
аспекты функционирования и ... ... гг/. ... Ғылым.
1991,
6. Нәубет.Публистикалық ой-толғаулар.Алматы: «Жалын».1990ж
7. С.Садуақасұлы. Таңдамалы. 2 томдық. I том. Алматы, 1993.
8. Асылбеков М.Х., ... А.Б. ... ... ... ... ... Ғылым, 1991.
9. Куртов И.А. НӘП в Казахстане...Алма-Ата, 1985г.
10. Верт Н. История советското тосударства (1900-1991), -М., 1992.
11. Бордютов Т.А., Козлов В.А. ... и ... –М,. ... ... Т. Жер ... - ел ... -Алматы, 2002 ж.
13. Зауал. Алматы: 1995ж
14. История Казахстана. 2002 г. Алматы
15. ... СА. ... в ... на рубеже 20-30годов XX века:
историко-источниковедческий анализ проблемы. -Алматы, 1996.
16. Қазақ қалай аштықаа ұшырады. -Алматы. Қазақ университеті. 1991, 75-6.
17. ... Т. ... ... ол ... не ... Қазақ тарихы.
1995. №9.
18. Бокарев Ю.П. Социалистическая промышленность и мелкое ... в СССР в 20-е ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1926-1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты84 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Сақтандыру шарты жайлы8 бет
Өсімдік шаруашылығындағы міндетті сақтандыру15 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
«Лизинг- инвестицияның қысқа мерзімді қаржыландырудың әдісі ретінде»22 бет
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-на қарыз нысанында қаржыландыру алуға өтінімдерді қарау үшін ұсынылатын инвестициялық жобаларға арналған бизнес-жоспар12 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь