Ғылыми психологияның принциптері мен жалпы зерттеу әдістері

Кіріспе 2
Негізгі бөлім 3
I. Ғылыми психологияның принциптері мен жалпы зерттеу әдістері 4
Психология пәні және оның міндеттері 4
Психиканың рефлекторлық сипаты 13
Қазіргі заман психологиясының міндеттері 17
Психологияның ғылымдар жүйесіндегі орны 19
Психология салалары 24
II. Қорытынды бөлім 34
III. Қолданылған әдебиеттер тізімі 35
Психиканың пайда болуы, яғни генезисі және оның дамуы туралы проблемалар өзара тығыз байланысты. Сондықтан да психика дамуы туралы жалпы көзқарас психиканың туындауы жөніндегі мәселенің теориялық ерекшеліктерімен сипатталады.
Аталған проблема бойынша ғылымда бірнеше теориялық бағыт қалыптасқан. Ең алдымен бұлар арасында философиялық ой-пікір тарихында Р.Декарт есімімен байланысты ғылыми елеуге тұрарлық антропопсихизм бағдары. Оның мәні:психиканың пайда болуы адамның келіп шығуымен байланысты. Психика тек адамға тән қасиет. Осылай пайымдаудан адам психикасының біз білетін тарихтан бұрынғы болмысы түгелдей жоққа шығарылды. Мұндай пікір қазіргі күнде де өз қолдауын табуда. Бұған қарама – қарсы, екінші теория панпсихизм, яғни бүкіл табиғаттың жан-рухы қасиетке иелігі жөніндегі ұғым. Бұл біріне бірі қайшы екі көз қарастың аралығында кеңірек өріс алған биопсихизм теориясы бар. Биопсихизмшілердің пікірі психика жалпы материяның қасиеті емес. Психика барша жанды материяның қасиеті емес, ал олардың арасындағы жүйке жүйесіне ие болғандарына ғана тән құбылыс. Мұндай тұжырым нейропсихизм деп аталған. Ғылыми психология аталған тұжырымдардың бірде бірін толығымен құптай алмайды. Оның дәлелджері тіпті басқаша: психологияның туындауы жөніндегі мәселенің шешімін өмірдің өте күрделі формасы-психиканың туындауына себепші болған жағдайларды зерттеп танумен байланыстырады. Тіршілік пайда болуының негізгі шарты қоршаған ортамен тұрақты зат алмасуға икемделген күрделі ақуызды молекулалардың түзілуі. Ассимиляция және диссимиляция деп аталған бұл екі процесс зат айналымының құрамды бөліктері болуымен күрделі ақуызды түзілімдердің негізгі жасау шарты болып табылады
1. “Жантану негіздері” Сәбет Балтаұлы Бап-Баба, Алматы,2005
2. “Философия” Д. Кішібеков, Алматы, 2003
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
2
Негізгі бөлім
3
I. Ғылыми психологияның принциптері мен жалпы зерттеу ... ... пәні және оның ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... болуы, яғни генезисі және оның ... ... ... ... байланысты. Сондықтан да психика дамуы туралы жалпы
көзқарас ... ... ... ... ... ... ... бойынша ғылымда бірнеше теориялық бағыт
қалыптасқан. Ең алдымен бұлар арасында философиялық ... ... ... ... ... ... ... антропопсихизм бағдары.
Оның мәні:психиканың пайда болуы адамның келіп шығуымен байланысты. Психика
тек ... тән ... ... пайымдаудан адам психикасының біз білетін
тарихтан бұрынғы болмысы түгелдей жоққа шығарылды. ... ... ... де өз ... табуда. Бұған қарама – ... ... ... яғни ... ... ... қасиетке иелігі жөніндегі ұғым.
Бұл біріне бірі қайшы екі көз қарастың ... ... өріс ... ... бар. Биопсихизмшілердің пікірі психика жалпы материяның
қасиеті емес. Психика барша жанды материяның қасиеті ... ал ... ... ... ие болғандарына ғана тән құбылыс. Мұндай тұжырым
нейропсихизм деп аталған. Ғылыми психология ... ... ... ... ... алмайды. Оның дәлелджері тіпті басқаша:
психологияның туындауы ... ... ... ... өте ... ... ... болған жағдайларды зерттеп танумен
байланыстырады. Тіршілік пайда болуының негізгі шарты ... ... зат ... ... ... ақуызды молекулалардың түзілуі.
Ассимиляция және диссимиляция деп аталған бұл екі ... зат ... ... ... ... ... түзілімдердің негізгі жасау
шарты болып табылады
Психология пәні және оның міндеттері
Талай ғасырлар бойы адам көптеген ғалымдар әулетінің зерттеу объекті
болып ... Өз ... мен ... ... ... ... ... мен әдеттерін танып білуге деген адамзат құштарлығының шегі ... Ал осы ... ... ... ... алатын орны аса ерекше. ... ... оның ... ... шеңберінде өркендеуі мен
қалыптасуына, төңірегіндегі ... ... ... ... ... дамуының негізінде жатқан қызықсыну уақыт
озуымен бірге өрістей түскен. ... ... ... ... медицина,
өнер, оқу, ойын және спорт салаларындағы бірде-бір іс-әрекет психологиялық
заңдылықтарды түсініп, танып білмей тиімді орындалуы мүмкін ... ... ... мен оның ... жасампаздық мүмкіндіктері жөніндегі
білімдер жүйесі бүкіл қоғамның кемелденуі үшін өте қажет. Адам әр ... ... ... ... ... ал ... ... өзіне
тән ерекше көкейкесті мәселелермен айналысады. ... ... ... ... процестерді зерттеуде психологиялық факторларды айналып
өтуі тіпті мүмкін емес. Солай болса да, ... ... ... өз
пәнінің ерекшелігімен ажырап тұрады. Л. С. Рубинштейн ... ... (1940) атты ... ... ... ерекше
құбылыстар ауқымы анық көрініп тұр – олар біздің ... ... ... бен ... т. б., яғни ... ішкі мазмұнын құрап, біздің жан толғаныстарымыз үшін ... ... ... ... ... – деген. Психологиялық дүниенің
бірінші ерекшелігі - әр ... ... өз ... ... ...
ол түйсік, сезімнен ғана көрінеді де оның басқаша ... болу жолы ... ... ... ... ... ... де, соқыр дүние сұлулығын
сезінуі қиын; керең – тікелей қабылдамаған соң, ән-күй ... ... ... өзі ... адамға ол жөніндегі әңгімедастан да түкке
де тұрмайды.
Психология ерекшеліктерін танудың қиындығы олардың адам ақылына сиып
болмайтын, ... тыс, ... ... ... ... әрқандай нақты
заттың өзі мен оның қабылданған кейпі ... ... ... ... ... ... ... жасайтын құбылыс деген нанымның санаға терең
ұялауы ... ... бола ... ... ... өзі де ... мен
жануарлардың өлетінін, адамның түс көретінін сезіп, білген. Осыған орай
адам ұстамға келетін тәннен және ... ...... ... ... тұрады деген сенім туындады; яғни адам өлмейінше, жан оның
тәнінде жасап, өлгеннен соң ... ... ... Ал адам ... жан оның ... ... ... қандай да бір басқа жерге ауысады.
Осылайша, психикалық процестер, ... мен ... ... талдауға
түсіп, зерттелгенге дейін адамдардың бірінің екіншісі жөніндегі қарапайым
тұрмыстық психологияға тән ... ... ... Адам ... кейбір түсініктерді өз өмір тәжірибесі негізінде ... ... мен ... барысында түсінісуге, бірлікті тұрмыс
құруға, іс-әрекет арқылы ... ... ... болудан жинақталған жай
психологиялық ... ... ... ... ... ... Осы ... біліктер әр адамға қоршаған ортада жол тауып, өзге
тұлғалармен қылық-әрекетіне орай қатынас ... ... ... ... бәрі ... ... ... танылмаған, бәлелсіз. Оларды біз
күнделікті тұрмыстық тәжірибемізден ғана үйренбестен, көркем ... ауыз ... ... ... ... ... ... түсініп
келдік. Қазіргі заман психология теориялары мен психология салаларының
бастаулары нақ осы өмір ... мен ... ... ... асыл ... келіп шығады.
Психологияның жантану ғылымы ретінде мәні ... Оның ... ... ... сұрақтарға жауапты психология ... ... ... әр даму ... орай ... ... ... деген
көзқарасының өзгеріп барғанын байқаған жөн. Психология өте ежелгі де, ... та ... Мың ... ... ... қарамастан оның бар болашағы әлі
алда. Психологияның дербес ғылыми сала болып танылғанына енді ғана ... асып ... ал ол ... ... ой, проблемалар тарих
тұңғиығында бастау алған ... ... келе ... ғ. соңы – ХХ ғ. ... ... ғалым Г. Эббингауз психология
жөнінде қысқа да дәл былай деген: ... ... алды ... ... өте қысқа. Психика зерттеулерінің тарихы деп ... ... ... жаратылыстану ғылымдарымен ұштасып,
өзінің эксперименттік зерттеулерін ұйымдастыра бастаған дәуірі. Бұл ХІХ ғ.
кейінгі ширегі ... ... ... көз ... ... өріс ... ... өзі де грек тілінен аударуында психология – жан туралы
ғылым (психо – ... ...... ... аңғартады. Кең тараған
түсініктерге жүгінсек, алғашқы психологиялық көзқарастар діни ұғымдарға
байланысты дүниеге келген. ... да, ... ... ... ежелгі
грек философтарының алғашқы тұжырымдары адамды практикалық тану ... ... ... ... ... келе жатқан ғылыми ... ... ... ... ... ... – жан жөніндегі ... ... ... ... дамуын тапты. Осыдан, жан
жөніндегі зерттеулер мен ... ... ... аймағының
кемелденуінде бірінші кезең болды да психология әуел бастан жан туралы
ғылым деп ... ... бұл ... не зат екеніне жауап табу оңайға
соқпады. Әр ... ... ... бұл сөз ... сан ... Психика мәніне байланысты көзқарастардың қалыптасуы мен дамуы
философияның өзекті ...... мен ... заттық және рухани
болмыстардың ара қатынасын – шешуге тәуелді болып келді.
Дәл осы ... ... ... бір-біріне тікелей қарсы
философия бағыттары – идеализм мен ...... ... ... ... бастауы, өз бетінше жасайтын, материяға тәуелсіз, белгісіз
бір зат деп ... Ал ... ... ...... ... ... бағыт өкілдері материяға қатысы жоқ ... ... ... ... психиканың әрекеті тәнсіз, мәңгі жойылмас жанның
көрінісі деп ... Ал ... ... ... мен процестер, оларша, біздің
түйсігіміз бен елестеріміздің нәтижесі.
Идеализм бастауы адамдардың өз дене құрылымы мен қызметі жөнінде дұрыс
танымы болмаған, психикалық ... адам ... ... ... ... ... ұшып кететін жан және рух әрекеті деп ... ... ... ... бастапқыда адамның әр түрлі мүшелерінде жасайтын ... ... зат не ... иесі деп ... Діннің пайда болуымен жан ... ... ... әрі мәңгі жасайтын, тәннің өзгеше бір
екінші баламасы – ... зат деп ... Бар ... бастаушысы идея, рух,
сана, ал материя осылардан туындайды деп есептеген әртүрлі ... ... ... Адам психикасы – рухи өмірдің көрінісі, сондықтан ол
материалдық дүние заңдылықтарына бағынбайды деп санаған идеализм мен ... адам жан ... ... ... ... ... ой-пікірлерді көп ғасыр кейінге ысырып тастады.
Жан жөніндегі танымдар қандай құбылыс-өзгерістерге енгенімен өмірлік
іс-әрекеттің ... күші – жан ... ... ... шүбә келтіре алмады.
Тек ХVІІІ ғ. психология білімінің дамуында Рене Декарт жаңа дәуір есігін
ашты. Ол ... ішкі ... ғана ... ... дене әрекетінің де жанға
ешқандай қатысы болмайтыны жөнінде пікір айтып, ... Бұл ... ... ... ... ... жасады. Декарт ғылымға екі түсінікті
– рефлекс және сана – ... ... ... ол өз ... жан мен ... қарсы қойды, өзара тәуелсіз екі болмыс – материя және рух ... ... ... да ... тарихында бұл Декарт тағылымы
«дуализм» (екі тарапты) атауын алды. Дуалистер ... ... ми ... ... ... мидан тыс, оған тәуелсіз, өз ... ... ... ... Бұл бағыт ғылымда объективті идеализм
деп аталды.
Дуалистік ... ... етіп ХІХ ғ. ... ... ... ... ... кең өріс алды. Бұл
бағыттың мәні: психика және тән ... ... ... ... жасайды.
Мұндай идеалистік көзқарасты дәріптеушілер Вундт, Эббингауз, Спенсер, ... т. ... осы ... ... дені ... жаңа ... қылаң
бере бастады. Ойлау, сезу, қалау қабілеттеріне сана атауы беріліп, психика
санамен баламаластырылды. ... жан ... ... сана ... ... ... сана көп уақытқа дейін басқа табиғи процестердің
бәрінен оқшауланған ерекше ... ... ... Енді саналық өмір Алла
жаратқан ақыл ... ... ... құраған қарапайым элементтерір бар
субъективтік сезім нәтижесі деп есептелді. Бірақ идеалистік бағыттағылардың
бәрін ... ... ... психикалық болмыс – бұл ... ... ... түсіндіру мүмкін емес, тек қана өзіндік бақылаумен
танылатын субъектив дүние екендігі. Мұндай түсінім кең етек ... ал ... ... ... (ішке үңілу) сана тағылымы атын алды.
Осыдан сана өзімен өзі ... ... ... ... пен ... де толығымен ара байланысын үзді.
ХІХ ғ. екінші ... ... ... айналған психологияның дамуы
өз алдына әртүрлі мақсаттарды белгілеп, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... жүріп отырды.
ХІХ ғ. аяғындағы барша теориялар, ХХ ғасырдағы біршама тағылымдар сананың
осы интроспекттік психологиясы шеңберінде ... Бұл ... ... зерттеулердің бәрі қоршаған орта мен адам іс-әрекетіне
байланыссыз жан толғаныстарымен көріністеріне ... Ал сана мен ... ... бұл ... ... бағытында шешімін тапты.
Интроспекттік психология аймағындағы ... ... ... ... ... және белсенділік дәрежесіне қарай
әрқилы сипаттаудан болды, яғни бір сипаттама жетекші деп есептелінді. ... ... сана ... өз ... 5 бағытта алып барды:
• саналық элементтер теориясы (В. Вундт, Э. Титченер);
• саналық әрекеттер психологиясы (Ф. ... ... ағым (сел) ... (У. Джемс);
• дербес құрылым психологиясы (гештальтпсихология);
• Дильтей суреттеме психологиясы.
Бұл теориялардың бәріне ортақ ... ... ... ... адам ... сана ... оның бар іс-әрекеті сана белсенділігі
деп танылды.
Психологияда эксперименттік әдістің ... ... бұл ... ... ... тән ...... құбылыстардың мәнін
түсіндіру емес, тек қана суреттеп нақтылау. 1879 ж. Вундт Лейпцигте ... ... ... Сана ... ... ... ... зерттеуші белгілі жағдайлар жасап, онда психикалық
процестердің өтуін бақылап барды. Бірақ бұл бақылаулардың ... ... ішкі ... ... ой ... өзі ... осыдан мұндай
зерттеуде интроспекттік аталған әдіс қолданылды. Мұндай бақылау, әлбетте,
басты ғылыми талап-объективтілікке сай ... ... ... ХХ ... бір ... – ғылыми объектив білімдер дамуына орай талаптардан,
екіншіден - әлеуметтік-экономикалық ... ... ... дағдарысы көрініс берді.
Адам әрекет-қылығын қадағалап, бақылау құралжабдықтарын дайындауды
қажет еткен капиталистік өндіріс әдістерінің ... ... ... алдында «сана психологиясы» өз дәрменсіздігін байқатты.
Осыдан ХХ ғ. екінші он ... ... және бір ... ... оның ... ... жаңа ... жариялады: ол психика да
емес, сана да емес, ал ... ... ... адам ...... (поведение) еді. Бұл бағыт «бихевиоризм» (ағылш.
dehaviour-қылық) аталып, психология пәні жөніндегі түсініктер ... ... ... ... ірге ... ... Дж. Уотсон
психологияның міндетін қоршаған ортаға ... ... ... ... ... деп ... Тек бір ... өзінде-ақ бихевиоризм бүкіл
дүниеге тарап, психология ғылымының ықпалды бағыттарының біріне айналды.
Сонымен, ... өз даму ... ... – жан ... ...... ... ақырында – санасыз ғылымға айналды. Психология пәнін
осылай пайымдаудан оның келесі, және бір ... ... ... ... ... бақылаумен объектив деректерді зерттей
аламыз, бірақ мұндай объективтік ... ... ... ... ... ... ... ой, сезім, ниеттеріміз жатыр. Сондықтан
осы ой, сезім, ынта-ықыласты білмейінше, әрекет-қылықты тану мүмкін емес.
Психология пәнін ... ... ... ... ... ... негізге алған әдіснамалық тұжырымдарында болып отыр.
Атап айтсақ, саналық психология болмыс пен ... ... ... ... ... ара қатынасын идеалистік тұрғыдан шешті. Бихевиористер
болса, сол мәселені ... ... ... түсіндірді. Олар үшін
психикалық құбылыс пен материалдық дүние арасында айырмашылық ... қате ... ... өз ... ... ... ... кесе-көлденең тұрып алды. Бұл тығырықтан шығудың жолын диалектикалық
материализм тапты. Диалектикалық материализм үшін барша ... ...... ал ... ... сана одан ... ... сатыдағы
құбылыс.
Диалектикалық материализм тұрғысынан материя алғашқы, ал сана ... одан ... яғни ... ... ... ... Осы
түсінікке орай материалдық болмыс (заттар, дүние құбылыстары) пен ... ... ... ой т. б. ... ... ... ... Бірақ бұл қайшылық салыстырмалы сипатта, себебі ... ... т. б. – ... ...... ... ... тітіркендіру
энергияларының сана өміріне айналуының нәтижесі. Психика, сана ... ... ... ... олардың басқа жасау тәсілі жоқ. ... және ... ... түсіну диалектикалық материализмнің дүние
заттығы ... ... ... ... сай ... ... әр түрлі қасиеттерге ие, мәңгі қозғалыста болып, мәңгі жасаушы
материядан басқа ешқандай бастау ... ... ... ... қозғалысы
бұл тек орын ауыстыру емес, оның қалаған ... ... бір ... ... ... ... – бұл оның қарапайым формадан жоғары формаға жетілуі,
қарапайым қозғалыстан жоғары қозғалысқа өтуі. ... тек ... ... өлі ... ... ... белгілі бір сатысында, өзінің
ұзаққа созылған эволюциясының нәтижесінде материя органикалық қасиеттерге
ие болды, ... ... жаңа ... мен жаңа ... - ... ... енді. Табиғаттың даму процесінде өсімдіктер, жануарлар,
келе-келе материяның ең жоғары туындысы – санаға ие адам ... ... ... ... ... диалектикалық материализм категориялары
жүйесінде бейнелеу теориясы ... ... ие. ... осы ... ... ... және мәнді сипаты ашылады: әрқандай психикалық
құбылыстар ... ... ... бейнеленуінің түрлі формалары мен
деңгейлерін көрсетеді. Бейнелеу теориясы психология ғылымының ... оның ... ... ... ... тұжырымдар
тобынан қажеттісін ажыратуда жалпы әдіснамалық бағдар ролін атқарады.
Психикалық құбылыстың органикалық материя қасиеті ... ... ... ... ... ... ие. Психика – материя қасиеті, мидың
қызметі болумен психика дамуының алғы шарты – бейнелеудің ерекше формасы.
Психика ... даму ... оның бір ... ... ... ... ... эволюция барысында заңдылықты ... ... сол ... ... ... ... айналады. Бейнелеу қасиеті
негізінде организмнің қоршаған ортамен кең салалы және сан ... ... ... ... ... ... ... ішкі психикалық
өмірі болуы мүмкін емес, яғни ... ... ... тыс және ... ... ... бейнесі. Егер де осы қоршаған объектив ... ... оның ... ... ... ... ... Әрқандай
психикалық акт – нақты болмыстың бір ... де және оның ... ... ... ... ... – қоршаған дүние заттары мен
құбылыстарының қасиеттерін, ... ... ...... адам ... мен ... - әрекетін реттестіру. Психиканы
диалектика-материалистік ... ... - ... ішкі ... ... өзі шектелмегенін, шындықтан бөлінбей, онымен
түбегейлі әрі ... ... ... ... ... бағдарынан психологиялық ғылыми білімдердің
құрамы неден тұрады, яғни пәні не? Бұл – ең ... ... ... Мысалы, психикалық дүние дерегі ретінде адамның тәжірибе топтау
қабілеті – жад, есті ... Есте ... ... ... құбылысты тек суреттеп, баяндаумен шектеле алмайды, оның
міндеті – түсіндіру, яғни осы деректер мен құбылыстарды ... ... ... ... ... ... Әрқандай ғылым мақсаты – ... мен ... ... ... ... белгілеу. Теориялық
және экспериментальды зерттеулердің бәрі нақ осы ... ... ... өзі құбылыстар арасындағы мәнді, қажетті, тұрақты,
қайталанып жүретін байланыс, қатынастарды білуден келіп ... ... ... ... қызметтік заңдылықтарына бағынады. Естің ... ... ... есте ... ... тәуелді екенін білеміз, байланыссыз
материалға қарағанда, жоспарланғаны жеңіл әрі тез еске түсетіні мәлім.
Ғылымдағы ... ... бірі – ... сипатқа ие
байланыстар мен қатынастарды көре ... ... ... талап – объектив
заңдарды ашып қана ... ... ... аймағы мен қолдану
жағдайларын ... алу. ... да ... зерттеулерінің объекті –
психологиялық деректермен қатар психологиялық заң, заңдылықтар.
Сонымен бірге ескеретін ... ... ... білу ... іске ... ... ... (механизм) ашып бере алмайды.
Осыдан психологияның міндеті – ... ... мен ... ... ... іс-әрекеттіт қозғаушы механизмдерді де анықтап білу.
Ал енді сол мезанизмнің қандайда да психологиялық процесті орындайтын нақты
анатомия-физиологиялық ... іске ... ... ол
механизмнің табиғаты мен әрекетін психология ... ... ... жантану ғылымы – психология – психика деректерін,
заңдылықтарын және ... ... ... ... ... сипаты
Адам анатомиясын зерттеген жаратылыстанушылар мен дәрігерлер ... ... ... ми ... ... ... айтқан, әрі психикалық сырқаттарды сол ми қызметінің ... деп ... ... пікір, көзқарастарға жарақат немесе
сырқаттан зақымданған адамның бас миына ... ... ... Осындай
сырқаттарға кезіккен адамның психикалық қызметі күрт бұзылысқа келеді –
көзі көрмейді, ... ... ес, ... ... қабілеті кемиді, кейде өз
қозғалысын басқара алмай қалады және т. б. Осы психикалық әрекет пен ... ... ... ашу ... ... ... ... ғана болды. Бұл әлі психикалық іс-әрекет негізінде ... ... ... ... бере ... бұл ... мәселе өз шешімін барша психикалық іс-әрекет
түрлерінің рефлекторлық сипатына ... ғана ... ... ... ... орыс ғалым-психологтары М. М. Сеченов (1829-1905) пен
И. П. Павлов (1849-1936) көп ... ... М. М. ... ... ... ми рефлекстері» (1863) еңбегінде рефлекторлық принципті адамның ... ... одан әрі ... психикалық іс-әрекетіне жая қолданды. Ол
«адамның бүкіл саналы да санасыз (астарлы) ... ... ... ... рефлекстерге байланысты, немесе рефлекстік әдіс» – деп
жазған. Бұл ... ... ... ... ... еді. Бас ... шұқшия талдай отырып, Сеченов оның басты үш байланыс бірлігін
анықтады: бастапқы бірлік – жүйке ... ... миға ... ... ортаңғы бірлік – мидағы қозу және тежелу процестері және
солардың нәтижесінде психикалық қалыптардың (түйсік, ой, ... т. ... ... ақырғы бірлік – сыртқы қозғалыстар. Бұл ... ... ... ... ... екі шеткі (сыртқы тітіркендіргіштер
мен жауапты әрекеттер) бірліктерсіз жасамайды. ... да ... ...... ... ... ... құрамы.
Сеченовтың рефлекс бірліктерінің ажыралмас ... ... ... ... ... ... түсінуде үлкен маңызға ие болды.
Психикалық қызметті сыртқы ықпалдардан да, адам ... ... ... ... ... ... субъекттің жалғыз толғанысымен
шектеліп қалмайды, егер олай болғанда, ... ... (ой, ес, қиял ... ... ... маңызға ие болмас еді.
Психикалық іс-әрекеттің рефлекторлық принциіне орай Сеченов – адам іс-
әрекеті мен ... ... ... себебінен туындайтыны
(детерминированность) жөнінде ғылыми психология үшін өте маңызды ... Ол ... ... да ... ... ... тысқы сезімдік
қозуда, онсыз ешқандай ой ... ... ... – деп жазды. Сонымен бірге
ғалым сыртқы жағдайлар әсерін үстірт түсінбеу ... ... ... ... тек көрініп тұрған нақты тыс әсер жөнінде ғана ... ... ... ... ... өткенде кезіккен әсерлері, барша өмір
тәжірибесі қамтылады. Осылайша И. М. ... ... миға ... оның табиғи бастауынан (сезім мүшелеріне әсер) және ақырынан
(жауап ... ... ... ... екенін көрсетіп берді.
Психикалық процестердің атқаратын міндеті қандай? Бұл ... ... сай етіп ...... және ... ... ... жауап әрекетті өздігінен реттей ... Бұл ... ... ... ... ... сақталушы, және өңделуші мидың
белгілі ... ... ... Психикалық көріністер – бұл мидың
сыртқы (қоршаған орта) және ішкі ... ... жүйе ... ... ... яғни ... ... – бұл нақ осы ... ... ... ... ... (ес), ос әсерлерді қорытындылап
немесе олардың нәтижесін білуге ... ... ... ... әрекеттерді реттеуші механизм. Осылай И. ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі идеяны қосты.
Іс-әрекеттің рефлекторлық принциптері өзінің экспериментальдық
негіздемесін И. П. Павлов және оның ... ... ... И. ... ... ... ... мидың рефлекторлық қызметі екендігі
туралы тағылымының дұрыстығын дәлелдеді, ... ... ... заңдарын ашты, ғылымның жаңа саласы – жоғары нерв қызметінің
физиологиясы, шартты рефлекстер жөніндегі ... ... ... әсер ... ... мен ... ... реакциялар
арасында уақытша байланыстар түзіледі. Осы байланыстарды пайда ету бас ми
қыртыстарының ең ... ... ... ... ... ми ... психикалық іс-әрекеттің қай бірінің болмасын негізгі физиологиялық
механизмі болып табылады. Миға қандай да бір ... әсер ... ... құбылыс өздігінен туындамайды. Әрқандай психикалық процесс
пен қалаған ... ... ... нәтижесі тыс әсерлерге жауап
сипатындағы сырттай көрініс берген ... ... ... ... ... ... мен құбылыстарының әсерінен туындаған ... ... ... Келтірілген тұжырымдардың бәрі объектив
шындықты бейнелеу механизмінің ... ашып ... ... ... ... ... тағлимат психикалық құбылыстарды материалистік тұрғыдан
түсіндірудің жаратылыстану ғылымымен сабақтасқан ірге тасы.
Уақытша жүйке ... ... ... ... механизмі деп танудың маңыздылығынан психологиялық құбылыстың
физиологиялық құбылыстармен бірдейлігі келіп шықпайтынын есте сақтаған жөн.
Психикалық іс-әрекет тек қана ... ... ... шектеліп
қалмай, мидағы бейнеленген нақты дүние, яғни ... ... ... ... мен ... ... ортамен
сабақтастығының ми тарапынан басқарылып, реттелу заңдылықтары жөніндегі И.
П. Павлов тұжырымдарының жиынтығы екі сигналдық жүйе ... деп ... ... типі ... қылық-әрекеттің өзгеруіне ықпал етуші зат
бейнесі жануар үшін қандай да шартсыз тітіркендіргіштің ... ... ... өз ... И. П. ... ... сигналдық жүйе
деп атаған физиологиялық тетікке тәуелді. Жануарлардың барша әрекет болмысы
бірінші сигналдық жүйе деңгейінде орындалады.
Іс-әрекет пен ... ... ... ... ... жүйе ... де үлкен маңызға ие. Бірақ адамның ... ... ... ... жүйе мен ... ... сигналдық жүйе болады. Екінші
сигналдық жүйенің болмысы, яғни «сигналдар сигналы» – сөз.
Сонымен, психика – ми ... ... ой, сана ... ... материяның ең жоғары өнім туындысы. ... ... ... дене ... ... ... ... келеді. Олардың
бірі әсерлерді қабылдайды, екіншілері – оларды сигналға айналдырып, ... ... ... отырады, ал үшіншілері – бұлшық еттерді
әрекетке келтіреді. Осы ... ... бәрі ... ... ... жол ... ... белсенді құралы болмақ.
Қазіргі заман психологиясының міндеттері
Қазіргі кезеңде психология ғылымы алдында тұрған теориялық ... ... сан ... орай ... қарқынмен дамуда.
Психологияның негізгі міндеті – психикалық іс-әрекетті оның даму ... ... ... он ... ... ... ... кеңейіп, жаңа ғылыми бағыттар мен салалар дүниеге келді. Психология
ғылымының түсініктер қоры өзгерді, жаңа болжамдар мен ... ... ... ... ... ... деректермен толығуда. Б.
Ф. Ломов «Психологияың методологиялық және ... ... ... ... ... ... ... сипаттай келе, «бүгінгі күнде
психологияның әдіснамалық проблемалары мен оның жалпы теориясын дұбан да
былай ... ... ... күрт ... – деп жазады.
Психология зерттейтін құбылыстар ... ... Оның ... ... ... адам қалпы мен қасиеттері, процестері, яғни сезім мүшелеріне
әсер етуші объекттің ... жеке ... ... жеке ... ... ... ... үшін ең маңызды мәселелердің бірі – зерттелуші
құбылыстардың мән-мағынасын ашып ... ... ... ... ... ... мәнін тануда диалектикалық материализм үлкен
роль ойнайды. Б. Ф. Ломов өзінің аталған еңбегінде психология ғылымының
тірек ... ... ... өзара байланысын, жалпылығын, сонымен
бірге бұл категориялардың өзіндік дербестікте екенін айқындап берген. Ғалым
психологияның келесі тірек категорияларын атайды: бейнелеу ... ... ... жеке адам ... тіл-қатынас категориясы, сондай-
ақ жалпылық, мағынасына орай категория санына жататын түсініктер ... және ... ... ... және ... объектив байланыстарын, оның дамуындағы биологиялық ... ... ... ... ... ғылым
міндеттерінің ең бір қиыны.
Алғашқы он жылдықтарда психологияның теориялық (дүниетанымдық) тарапы
басымдау болды. Ал қазіргі ... оның ... ролі көп ... Ол енді ... ... өндірістегі, мемлекеттік басқару,
медицина, спорт және т. б. кәсіби практикалық қызметтің ерекше ... ... ... ... ... ... шешуге
араласуынан оның теориясының даму жағдайлары да ... ... ... ... ... ... ... адамдық фактор маңызының
жоғарылауынан қоғам өмірінің барша тарапында әр қилы формада пайда болуда.
«Адамдық фактор» дегеніміз ... ... ... тән ... ... ... ... көрініс беретін әлеуметтік-психологиялық, психологиялық және
психо-физиологиялық қасиеттердің кең ауқымы.
Біз бұл жерде осы ... ... ... ... ... ... бәрін талдау міндетін алмай (өйткені, адам араласқан жердің
бәрінде мың сан міндет), бала психикасының дамуына ... ... ... атап ... ... ... ... барша
бөліктерінде (мектепке дейінгі, орта, жалпы білім ... орта ... ... ... сабақтас проблемалар шексіз. Психикалық
құбылыстардың жүйесін түгелімен – қарапайым түйсіктен ... жеке ... ... ...... басқарушы объектив заңдылықтарды ашу
үшін зерттеу – оқу мен ... ... ... ... ... формаларын анықтап белгілеуде орасан маңызға ие.
Психология ғылымының қолданбалық (прикладной) ... ... ... ... ... беру мекемелерінде кең психологиялық қызмет
тармақтарын іске қосу идеясы өз қолдауын тапты. Қазіргі ... бұл ... ... ол ... ... мен оның нәтижелерін практикаға
өндіруде дәнекер жүйе болуы кәміл.
Психологияның ... ... ... ... ... ... орнын тануға ... ... ... ғылымдарда пайдалану мүмкіндіктерін және,
керісінше, психология олардың нәтижелерін өзіне қалай ... ... ... Әр ... ... ... ... арасындағы
психологияның орны жантаным білімдерінің даму ... мен ... ... келіп шығады. Атап айту керек, қоғамның рухани
даму тарихында бірде бір білім ... ... ... өз орнын
психология құсап жиі өзгертіп тұрған емес. Қазіргі күнде академик Б. ... ... ... ... ... Бұл әдіс ғылымдар ... ... орай көп ... ... негізделген. Ұсынылған
схема – шыңдарына жаратылыстану, әлеуметтік және философиялық ғалымдар
қонақтаған – үш ... ... ... негізгі тобының мұндай
орналасуы олардың пәні мен әдістерінің психология пәні мен ... ... ... ... қойылған міндеттерге орай психология ... ... ... ... ... ... жалпы ғылыми білімдер жүйесіндегі қызметі – зерттеу
объекті адам ... ... ... ... ... біріктіріп,
байланыстыру.
Психологияның аталған ғылымдық үш бұрышпен ... ... ... ... ...... іс-әрекет заңдарын даму
барысында зерттеп, тану. Осы заңдар арқылы ... ... адам ... ... ... орай оның ... ... реттелетіні,
психикалық қызметтің дамуы мен жеке адамның психикалық ... ... ... ... ... ... бейнесі екені белгілі,
сондықтан психологиялық ... ең ... ... ... ... өмір шарттары мен қызметіне тәуелділігін тануға бағытталуы
тиіс. Сонымен бірге, адамдардың әрқандай ... ... ... ... ... ... байланысып қалмастан, оның субъектив
мезеттерімен де қатынаста болады. ... ... ... ... ... күрделі болмасын) материалдық ... бас ... ... ... ... ... арқа ... отырып,
субъектив және объектив жағдайлардың өз-ара ықпалды болатынын ... ... ... бере ... Осы байланыстардың түзілуі және
олардың қызметтес болуынан психикалық құбылыстар адам іс-әрекетіне ... оны ... ... ... ... ... адамға өз әсерін
тигізеді.
Сонымен, психикалық құбылыстардың адам өмірі мен әрекетінің объектив
жағдайларына тәуелдік ... аша ... ... осы ... ... ... де айқындайды. Осыған орай, психология
физиологиямен, дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... ... болуы сөзсіз.
Психологияның дербес ғылымға айналуында оның ХІХ ғ. ... ... ... ... үлкен маңызға ие болды. Осы
байланыстың нәтижесінде психологияға экспериментальдық әдіс ... ... ... ... ашылды (И. М. Сеченов, И. П. Павлов). Қазіргі
заман ... ... ... Ч. ... ... да ... ықпалын тигізіп, тіршілік иелерінің құбылмалы орта
жағдайларына икемделудегі психиканың ролін ... ... ... ... ... түрлерден туындайтынын түсінуге мүмкіндік
берді.
Психолог жеткілікті дәрежеде өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі
ерекшеліктерді айыра білуі қажет. Әсіресе, ... сулы ... ... ... ... өмір ... ... ортада белсенді бағдар-
бағыттылықты талап ететін құрлықтағы тіршілік иесі – көп ... өмір ... ... ... ... ... жөн. Жәндіктер
дүниесі мен жоғары ... ... ... ... да ... ... ... Икемделудің жалпы биологиялық
принциптерін білмей, жануарлар қылық-әрекеттерінің ерекше бітістерін дәл
түсіну ... ... ал ... ... күрделі формадағы психикалық
әрекеттерін ұғу биологиялық тұғырынан айырылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... құрайтын деректерді
ешуақытта биологиялық деректермен баламаластыруға болмайды.
Психология үшін оның ... ... ... ... ... ... ... этнография, социология, өнертану, заң және т. ... ... ... ... тікелей байланысты. Көп
жағдайда адамдардың және және ұжымдық әрекеттерінің ... ... ... ... тәртіп-талап стереотиптерінің қалыптасу
заңдылықтары жөніндегі білімдерді пайдаланбай, кейіп, ... ... ... ... жеке ... ерекшеліктері мен психологиялық
қасиеттерін, қабілетін, сезімін, ... адам ... ... ... ... мен ... мәні толық ашылмайды,
яғни, ықшамдап айтсақ, әлеуметтік ... ... ... ... – заңды қажеттілік. Психологиялық факторлар өздігінен
әлеуметтік процестерді ... ... ... ... өзін осы
қоғамдық процестерді талдау арқылы түсіну мүмкін. Адамның психикалық іс-
әрекеттерінің негізгі формалары ...... ... орай туындап,
дәстүрлі объектив іс-әрекет жағдайында өрісін тауып, еңбекке, ... мен ... ... ... ... Келтірілген пікірлер
психологияның қоғамдық ғылымдармен болған ... ... тұр. Егер ... қылық-әрекетінің қалыптасуы тіршіліктің
биологиялық жағдайларына түбегейлі тәуелді болса, адам қылығының қалыптасуы
қоғамдық ... ... ... ... Ең ... психикалық
әрекет-қылықтың адамға тән ... ... ... ... ... ... қорытушы әлеуметтік ғылымдар деректерінсіз бір
қадам да ілгерілей алмайды. Адамның психикалық ... ... ... ... ... көре білу ... ... ғылыми
тұғырға орнығуына мүмкіндік береді.
Психологияның педагогикамен байланысына аса ... ... ... бұл ... ... да ... ... К. Д. Ушинский:
«Адамды жан-жақты тәрбиелеу үшін оны жан-жақты ... ... ... ... ... ... практикалық маңызы нақты көрініп тұр. Егер
педагогика ... ... ... ... тұр. Егер ... ... табиғаты жөніндегі білімдерге сүйенбесе, онда
ол қарадүрсін ... ... мен ... ... айналып,
шын мәнінде ғылым болудан қалып, мұғалімге ешқандай жәрдем бере ... ... ... ... ... ... пән ... теориясы) даму барысында психологиялық зерттеулерді қажет ететін
проблемалар туындап отырады. Психикалық процесс жүру ... ... және ... ... адам қабілеттері мен мотивтерін, оның
психикалық дамуын тұтастай білу оқудың әр сатысындағы ... ... оқу мен ... ең ... ... ... және т. б. сияқты
өзекті педагогикалық проблемаларды шешуде ... ... ... ... ... ... ... неге үйрету керек? Ғылым
топтаған асқар тау ақпарат қорынан мектеп үшін ... ... және ... алу ...... мың сан ... ... тұр. Бұлардың
бәріне шешім табу, адамның әр жас деңгейіндегі ... ... және ... ... ... педагогикалық
психологияның міндеті.
Психологияның аса қажеттігі ... ... ... орай
байқалады. Тәрбиенің мақсаты – даму жолындағы қоғам талаптарына сай жеке
адамды қалыптастыру. Ал бұл ... жету жеке ... ... ... қабілет, қажеттілік, дүниетаным және т. б. –
зерттеуді қажет етеді. Айтылғандар қазіргі заман психологиясының ... ... ... яғни ... бір ... ... ... тарапында жаратылыстану ғылымдары, үшінші жағында
әлеуметтік ғылымдар болған аралықта ... ... да, ... ... ... ... өз ... теориялық принциптеріне және өзінің зерттеу әдістеріне иелігімен
дербестенетінін ұмытпау керек. Дербес ғылым ретінде психология ... ... ... сырт ... ... ... біршама ерекше білім салалары
ұштасып жатады, ... ... мен ... ... ... қарағанға «сыйыспайтынбай» болғанымен, бір ғылым саласынан, себебі
олардың түпкі де ... ... бір – ... ... ... Психология қай ғылым саласымен байланысса да, оның зерттеу объекті
жалғыз-ақ: ол – адам, оның ... ... ... ... ... білімдердің даму ерекшеліктері психологияның басқа
ғылымдарға тәуелді байланысынан ғана емес. Көп ... олар ... ... ... қажеттерімен белгіленеді. Егер психология
алғашқы уақытта теориялық ... ... ... пән ... ол
қазіргі кезде өзінің ... ... ... ... өндірістегі,
мемлекеттік басқарудағы, білім беру ... ... ... мәдениеттегі, спорттағы және т. б. кәсіби практикалық іс-
әрекеттің бір саласына айналуда.
Сонымен, осы заман психологиясы көп тармақты білімдер ... ... ... еңбек тәжірибесімен байланысуда. Әдетте, психология
салаларын жіктеудің негізгі ...... ... даму
принципі. Сондықтан, көбінесе ... ... ... негізіне
адамдардың әртүрлі еңбектік әрекеттері алынады. Осыған орай психология
келесі салаларға ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, еңбекті ғылыми ұйымдастырудың психологиялық
тараптарын зерттеумен бірге ... ... ... салаларына айналған
білімдерге жіктеледі. Олардың ішінде: инженерлік психология, ... ... ... және т. б.– ... ... қызметі – адамды оқыту мен тәрбиелеудің
психологиялық заңдылықтарын ашу. Оның ... оқу ... ... ... ... ... дамуы жетімсіз балаларды
оқыту-тәрбиелеу психологиясы.
Медициналық психология – дәрігер қызметі мен ... адам ... ... мәнін зерттейді. Ол психикалық құбылыстардың ми
физиологиялық ... ... ...... ... адамның психикалық ... ... ... ... ... емдеуде қолданылатын психикалық әсерлерді
зерттейтін-психотерапия; психикалық алдын алу ... ... ... бөлінеді.
Заң психологиясы құқық жүйесін іске асыруға байланысты психикалық
мәселелерді ... Олда ... ... ... ... үкім шығарушы мен орындаушы психологиясы және т. б.
Әскери психология адамның соғыс жағдайындағы ... ... оның ... ... ... ... ... әскерді рухтандырушы үгіт-насихат психологиясының әдістерін және
т. б. зерттейді.
Аталған топ қатарына спорт, ... ... және өнер ... да ... ... топтастыру негізіне дамудың психологиялық
қырлары да алынуы мүмкін. Бұл жағдайда ... даму ... ... ... ... ... ... салаларға бөлінеді:
Жас сатыларының психологиясы жеке адамның ... ... мен ... ... онтогенезін (жеке даму) зерттейді
де келесі салаларды өз ... ... ... ... жас ... ... ... психологиясы мен кәрілік психологиясы
(геронтология).
Дамуы қалыптан шыққандар ... ... ... ... (ақыл-ойы кемдер), ... ... ... психология – психикалық өмірдің филогенетикалық (біртұтас
даму) формаларын зерттейді.
Психология ... ... және бір жолы – ... мен жеке адам
арасында болған қатынастарды ... Бұл ... орай ... атымен психологияның көптеген салалары ... ... ... ... ... ... немесе ұйымдаспаған,
бейресми ... ... ... психикалық болмысын зерттеумен
шұғылданады.
Жоғарыда келтірілген деректер психологияның қолдану ... ... ... ... ... ... міндеттердің де сипаты сан алуан:
адамның қарапайым қабылдауын зерттеуден бастап, жалпы өріс алған күрделі
психикалық ... ... ... ... бітістерді қазіргі
заманның дүниежүзілік проблемаларына байланысты да (бейбітшілік үшін ... ... ... ... ... және т. б.), адамдардың күнделікті
тұрмысына орай да (эмоционалдық күйзелісті басу, адам аралық қақтығыстарды
үйлестіру және т. б.) ... олар ... ... ... ... болады. Бұлай болуы орынды да, себебі аталған проблемалардың бәрі
қалайда адамға байланысты болғандықтан, бізді ең алдымен оның ... ... ... сөзсіз.
Барша психология салаларының ішінде айрықша орынды жалпы психология
иелейтінін атап өткен жөн. Бұл тараудың ... ...... ... мен ... ... ... пайда болуының,
дамуының және болмысының жалпыланған заңдылықтарын ғылыми нақтылау. ... ... ... ... және ... іс-әрекетті де зерттейді.
Жалпы психология зерттеулерінің ...... ... ... мен ... ірге тасы қызметін атқарады.
Жалпы психология курсында жантану ғылымының теориялық принциптері ... ... ... таным беріліп, оның негізгі пәндік ... ... ... бұл ... үш негізгі категориялар
төңірегінде топтастырылады: психикалық процестер, психикалық қалыптар мен
психикалық қасиеттер немесе жеке ... дара ... ... ... ... жаңа ... туындауына себепші тән
мүшелері мен олардың қызметі ... ... ... ... Жануар психикасы мен әрекетінің және адам іс-әрекеті мен
санасының ... ... ... Жануарлар әрекет-қылығының бәрі адам іс-әрекетінен өзінің тікелей
биологиялық, табиғи сипатымен ажыралады, яғни жануар әрекеті тек тіршілікке
қажет ... ... ... ... ... ... қатынас
шеңберінен аса алмайды. Осыған орай тіршілік ... ... ... ... шектеліп, өзіне биологиялық тараптан қажет болған
заттардың қасиеттері мен сапаларын ғана ... ... ... да ... ... сол ... ... объектив бейнелеу
тәсілі қалыптаспаған. Қоршаған ортаның барша заттары олар үшін ... ... ғана ... ... Жануардың өзі тектес тіршілік түрлеріне қатынасы басқа ... ... ... ... яғни ... ... болмауына байланысты бұл қатынас та биологиялық инстинкт сипатында
болады. ... шын ... ... ... ... жоқ, ал олардың
әртүрлі қызметті шеберлікпен орындай алуы табиғи жағдай қажеттіктеріне ... ... ... Жануарлардың өзара қатынас ... ... ... де анықтап отырады. Көбіне ... ... ... әсер етеді. Мұндай процестің адамдардың тілдесу қатынастарына
ұқсастығы қандай: Әлбетте, қандай да бір сыртқы ... бар. ... ... ... ... бір ... мүлде басқаша. Адам тілдесу (сөйлеу)
барысында объектив мазмұнды білдіріп, ... ... ... ... ... ... ... қабылдап қоймастан, қоршаған болмыс шындығын бейнелеген
ақпарат деп таниды. Ал ... ... ... ... мазмұнға сай
сараланбай, барша биологиялық қажеттіктің бәріне ... ... ... ... ... ж. т. б.) да, ... тума ... шегінен аса алмайды.
Адамның санасының пайда болуы мен оның сипаты психика дамуының ... жаңа ... ... ... ... тән психикалық бейнелеуден
саналық бейнелеудің айырмашылығы – бұл заттасқан шындық болмысты ... ... ... ... әлемнің субъектив бейнеге енуі – адам
психикасының мәңгі зерттелетін сыры (А. Н. Леонтьев).
Сана психикасының ... ... ... тіршілік эволюциясында өзінің
ұзаққа созылған тарихына ие болғанымен, ол алғашқы рет еңбек пен қоғамдық
қатынастарға түскен адамда ғана пайда ... ... ... ... ... ... бар. Олар: 1) адамның саналы іс-әрекеті биологиялық себеп-
салдармен байланысы жоқ. Кейбір жағдайларда адам ... ... оған ... шығады. Мысалы, ерлік пен жан пидалылыққа бару. 2)
Адамның ... ... ... ... ... көрінісімен ғана
қанағаттанбастан, оны тереңірек, жан-жақты тануға бағытталады. Адам ... ... ... ... ... ... ... көз жіберіп, тысқы бейне формасын ғана емес, тереңдегі
заңдылықтарын тануға ұмтылады да ... орай өз ... ... 3) ... ... ... байланыспен бірге, туа
беріліп отырса, ... ... мен ... ... ... ... тәжірибені игеру-үйрену негізінде қалыптасып, олар оқу
арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіледі. Яғни адам ... ... оның өз ... ... ... өткен әулеттің тарихиқоғамдық
іс-әрекетін игеруден. Адамдағы бұл құбылыс жануарлар болмысында ... ... ... ... ... ... өзгеше, адамның саналы әрекетін қалыптастыратын
шарттар:
1) тіршіліктің әлеуметтік-тарихи сипаты;
2) өмірдің қоғамдық еңбекпен байланысы;
3) еңбек құралдарын дайындап, пайдалана білу;
4) тілдік қатынастың ... ... және ... ... түпкі ерекшелігі: ол қаруды қолданып қана қоймастан,
оны дайындау ұқыбына ие. Қару дайындаудың өзі-ақ ежелгі адамның іс-әрекетін
түбегейлі өзгертіп ... Қару ... үшін ... ... ... ... ... жем қабылдау) ғана анықталмайды: бұл
тұрғыдан ол ... ал қару ... шын ... ... ... ... ... яғни бұл іс орындалып жатқан әрекеттің
тәсілін білумен ғана емес, сол ... ... ... ... ... ... Қару ... қажетті шарты бола тұра, сол ... ... ең ... көрінісі ретінде танылады, яғни саналы іс-
әрекеттің бірінші формасы.
Қару дайындауға бағышталған іс-әрекет адамның ... ... ... қарастыруға алып келді. Жануар қылығы өз ... әрі ... ... Ал қару ... адамның әрекет-қылығы
күрделі сипатқа ие болды: ... ... ... бағытталған
әрекет ішінен мағынасы болашақта ғана көрінетін арнайы әрекеттер бөлініп
шықты.
Тіл және адам ... ... ... ... әрекетінің қалыптасуына себепші болған
екінші шарт – бұл тілдің туындауы еді. Тіл деп қоршаған ... ... ... ... және объекттер арасындағы қатынастарды
бейнелейтін ... ... код) ... ... Сөз ... ... ... құралына айналды, соның арқасында адам ақпарат топтайды,
білдіреді, адамдар әулетінің тәжірибесін ... ... ... келіп
шығуы жөнінде талай болжамдар мен теориялар айтылған. Біреулер оны рухани
өмір ... дей ... бір ... ісі деп ... ... – тілді
тіршілік дүние эволюциясының ... деп ... Ал енді ... ... ... болсақ, тілдің шығу негізін адамның қоғамдық еңбек
қатынастарынан іздеген жөн.
Тіл алғашқыда ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Бірлікті тұрмыстық іс-әрекетке қатысты
екінші біреуге көңіл-күй ғана емес, еңбекке байланысты заттар жөнінде ... ... ... ... ... осы ... белгілері:
интонация, ишаралар және қарапайым дыбыстар болды. Тк көп ... ... ... тіл ... әрекеттен бөлініп, дербестігіне жетті.
Тіл – заттарды, олардың қозғалысы, сапасы және ... ... ... ... ... ... ... адамның саналы әрекетінің
бұдан былайғы өркендеуінде үлкен маңызға ие болды. Осыдан тіл де, ... сана ... ... ... ... адам ... енуі іс-әрекетке өте мәнді болған үш өзгеріс
енгізді:
– қоршаған орта ... мен ... жеке ... мен сөйлемдерге
келтіріп, тіл сол заттарды бөліп алып, оларға назар ... есте ... ... яғни тіл біз ... ... екі есе ... ол
жөніндегі ақиқатты жадқа бекіту мен адамның ішкі ... ... ... ... сөздер белгілі заттарды атап қана қоймастан, олардың мәнді
қасиеттерін ... ... ... затты тиісті категорияларға (мәндес
топтарға) жатқызуға көмек берді. Осыдан, ... ... ... ... ... қамтамасыз етіліп, сөз енді тек тілдесу құралы ғана
емес, бейнелеудің сезімдік ... ... ... әлеміне
келтірілген ойлаудың да жабдығына айналды;
– тіл адамзаттың қоғамдық тарихында жинақталған ақпаратты жеткізудің
бірден-бір құралы. ... ... ... ... ақпаратты ұрпақтан ұрпаққа жеткізумен тіл адамға сол ... жеке ... ... ... ... ... тен әрекет,
тәсілдерін үйреніп алуына жол ашты. Осыдан тілдің пайда ... ... ... ... ... ... түбегейлі жаңа типі
өрістеді, тіл сана дамуының ең маңызды, шынайы ... ... ... ... ... ... ... қатысуымен, оның
психикалық процестерінің ағымын жаңа деңгейге көтерді. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... арқауы деп қараса да артық болмас.
Сонымен, сана – өзімен қатар еңбек ... ... ... ... ... ... сана жоқ. Сана ... барша психикалық қызметіне ортақ
қасиетті бейнелеудің ерекше формасы. Бүкіл психикалық ... ... ... ... ... ... ... дүниені іштей бейнелеуін
қамтамасыз етіп, оның дерексіз ... ... ... ... ... ... ... сыртқы жағдайларға
икемдесу әрекеттерінің барысында дамып барады, ал ... ... ... ... ... ... қайта түрлендіру (өзгерту) процесінде іске
асады. Психологияны қызықтыратын жеке сана ... ... ... ... ... барады. Әрбір тұлға бейнелеудің саналық
(идеалдық) формасын қоғам ... ... ... ... адам ... өмірден тыс, қоғамдық қатынастарынсыз жасай алмайды. Осы жасау формасына
өтпей, ол адам ... ... ... ... ... ... ... сана – психиканы біріктіруші ең жоғары өмір әрекеті
формасы, адамның еңбек әрекетіне орай ... ... ... ... ... ... ... сай қалыптасуының нәтижесі. Сана –
бұл қоғамдық болмыс.
Сана құрылымында төрт негізгі сипат байқалады (А. В. Петровский):
1) Сана қоршаған ... ... ... ... ... оның
құрылымына барша танымдық процестер енеді: түйсік, қабылдау, ес, ойлау,
қиял.
2) Санада субъект пен объекттің ... ... ... тарихында тек адам өзін басқалардан бөлектей, олармен салыстыра алады.
Жалғыз адам-ақ тіршілік иелері арасында өзін ... яғни ... ... ... ... қабілетті.
3) Мақсат болжастыру әрекетін қамтамасыз ете алады. Адам табиғат
берген заттың формасын өзгертеді, сонымен ... өзін ... ісін ... ие ... ... ... іс-әрекетінің сипаты мен тәсілдерін
алдын-ала белгілейді, ерік күшіне бағындырады. ... сана ... ... ... анықтау, еріктік шешім қабылдау, іс-әрекеттің
орындалу жолын айқындау ж. т. б.
4) Сана құрылымында әрекетке орай ... ... Адам ... түрде өз ішіне күрделі объектив, ең алдымен адам қатысқан қоғамдық
қатынастарды бейнелейтін сезімдер жүйесін қамтиды (К. Маркс).
Сананың жоғарыда ... ... ... ... ... ... беруінің міндетті шарты – тіл, сөз. Тіл – бұл ... ... ... ... ... ... объектив жүйе. Нақты адам
тарапынан қабылданған тіл – сол ... ... ... ... және ... ... ... ішкі дүниесін құрайтын көптеген білім-біліктерді, қатынас-
толғаныстарды әрдайым сезе бермейді. Содан астар сана (бессознательное) әр
адамның психикалық болмысының ... ... ... ... ... ... ... қылық-әрекет, сырқат, нәсілдік, көңіл-күй табиғаты,
өнер, адам ара қатынастар проблемаларын қарастыру мен топтауда ескерілуі
қажет ... ... ... ... ... көп ... ... екенін білгенмен, оның ерекшеліктері мен заңдылықтарын танып білудің
жолын ... ... ... ... ... ... орай бұл ... З. Фрейд
еңбектері арқасында өзгере бастады.
Астар сана ... осы ... ... ... негізгі екі
бағытқа бөлінеді: психоанализ теориясы (З. Фрейд) және ... ... ... ... Психоанализ бойынша сана мен астар сана
психикалық әрекеттің ... ... ... ... ... Ал ... ... керісінше, психиканың тұтастық идеясын
дәріптеумен, адам (личность) қасиеттерінің ... ... ... ... сана ... жөніндегі бүгінгі ғылыми пайымдаулар келесідей:
Ашық сана (ясное сознание) ... ... ... орта мен
организмнің ішкі әлемінен бір уақытта келіп түсетін сигналдардың ... ... ғана өз ... ... Осы ... санаға білінген сигналдарды
ғана адам өз әрекет-қылығын ... үшін ... (Р. М. ... ... ақпарат-сигналдар да организм тарапынан кейбір процестерді реттеу
үшін ... ... оны ... өзі ... ... бермейді, яғни
ақпарат-сигналдар астар санаға өткен. Бүгінгі ғылыми ... сана ... сана ... ... ... ... ... қолдау табуда.
Әрекет-қылық бағдарын таңдауға немесе жаңа шешім қабылдауға кедергі болатын
жағдайлар туындағанда астардағы білім-біліктер мен іс ... ... ... ... ... шешуге араласады. Қойылған проблема өз жауабын
табумен олар ... ... ... де, ... сана ... ... күту
үшін босайды. Өмірдің әр мезетінде барша ... ... ... ... ... ... сана өз ... астар жүретін процестерге
де ықпалын тигізіп отырады. Астар сана айқын сананың тікелей ... ... ... ... ... болған барша факторларды
біріктіреді.
Астар сана аймағына, зерттеушілердің пайымына жүгінсек, және басқа да
құбылыстар жатады: ұйқы кезіндегі психикалық әрекет (түс, ... ... ... ... ... ... ... дағдыға
айналған қозғалыс-әректер (домбыра тарту, гимнаст әрекеті); саналы ... ... ... ... ... әдеті, жақсылық және жамандық
іске кірісе кету) және т. б. ... ... ... төменгі сатысы ретінде
тану дүрыстыққа келмейді, себебі бұл адамға ғана тән ерекше ... ... ол адам ... ... шарттарына орай себепті пайда
болып, онымен үзілмес байланыста тұрады.
ҚОРТЫНДЫ
XX ғ.басында өркендей бастаған ... мен ... орай сана ... ... қылан берді. Интроспекттік
психология практикалық қолданба енгізулерді қажет ... ... ... ... өз ... байқатты.Оның субъектив
әдістері қоғамның объектив қажеттіктеріне сай ... ... ... ... ... жаңа объектив әдістер тұғырына
орнықтыру жолдары іздестіріле бастады.
Бұл дәуірдегі психологияның қарқынды дамуына Ч.Дарвиннің эволюциялық
ғылымы да ... ... ... ... орай барша психологиялық дүние
қоршаған орта мен тіршілік иесінің икемдесу әрекетінен ... ... ... ... ... ... ықпалында интроспекция
әдісін(үңіле тану) қолдану ... емес бала мен ... ... зерттеу
етек алды.
XX ғ. Америка психолгиясының басты бағыты: ол психологияның мақсаты
сананы тану емес, ... ... деп ... Бихевиоризм теориясы
негізінде адам мен хайуанаттардың әрекет-қылығы сыртқы орта әсеріне болған
организмнің кері ... ... ... ... ... ғ.ғ. ... ... психологиясы жануарлар психикасын
эксперименттік талдауға салу нәтижесінде пайда болды. Бихевиоризмнің ... алғы ... ... ... ... ... сәйкес ғылым тек бақылау жүргізіп ... ... ... сана деп адамның тек басынан кешкен субъективті
мағлуматтар жиынтығын айтады.Бихевиоризм теориясын ... ... ... ... ... Сәбет Балтаұлы Бап-Баба, Алматы,2005
2. “Философия” Д. Кішібеков, Алматы, 2003

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
“Білім беру мекемелері менеджментінің ғылыми қағидасы”. Баяндама. Оқу-танымдық үдерісінің және оқу-тәрбие үдерісінің менеджеріне қойылатын талаптар4 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
В. Вундттың психологияда сіңірген еңбегі7 бет
Даму психологиясының пәні, міндеттері және әдістері6 бет
Жалпы психологияның дамуы7 бет
Жалпы психологияның мән-мағынасы және оның барша ғылымдар жүйесіндегі орны13 бет
Жан, тән және мән туралы психологиялық түсінік10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь