Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
І.бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеу мәселелері.
1.1 Тұлғаны рухани.адамгершілікке тәрбиелеудің қазіргі кездегі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.2 Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеудің теориялық және діни тұрғыда қарастрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
ІІ.бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеу жолдары.
2.1. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани.адамгершілікке тәрбиелеудегі сынып жетекшінің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2. Кіші мектеп жасындағы оқушыны рухани.адамгершілікке педагогикалық процесте тәрбиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ...43
Қорытныды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
Пайдаланылған әдибеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62
Зерттеу көкейтестілігі: Қоғамның ең жоғарғы құндылығы –адам. Қазақстан Республикасында жүріп жатқан саяси, әлеуметтік, экономикалық демократиялық өзгерістер сол құндылық деп бағаланып отырған адамның деп қайта түлеуі, игілігі үшін жасалуда.
Адамгершілік құндылықтар ғасырлар бойы халық- тәлім тәрбиесінің өзегінің бірі бола отырып, адамдық келбетін сақтау, дамытуға өзек болды.
Қазіргі кездегі адамгершіліктің, құндылықтың кемуі жаман мінез-құлықтың өрістеуіне, әділетсіз істер мен қатыгездік сияқты белең алды.
Қазақстан Республикасының «Білім беру» заңында ұлттық және жалпы адамзаттық қазыналар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыру және дамыту үшін арнайы жағдайлар жасау білім беру жүйесінің басты міндеті деп көрсетілген. Сондықтан, бүгінгі таңда рухани-адамгершіліктер арқылы адамгершілітер арқылы адамгершіліктік сана, сезім, мінез-құлықтарды тәрбиелеуде адамгершіліктің құндылықтарда орнықтыру әрбір мектеп нысанасына айналады.
¤ткеннің тәжірибесін адамның төл бойына дарыту озық өнегелі рухани дәстүрлі жалғастыру арқылы ұрпақтар сабақтастығының тарихи процесі жүріп отырады. Бұл процессіз қоғамның өркениетті елдер деңгейіне жетуі мүмкін емес.
Еліміз зайырлы мемлекет. Зайырлы болу деген дінсіз болу деген сөз емес. Халықтың дамуында діни негізінде адамгершіліктер қарастырылған. Сондықтан, адамгершілік бастаулары діни негізде руханилықта дамып, адамгершіліктік кемелденуіне көмектесіп отырғаны белгілі.
Ежелден Әл-Фараби, Абай, Шоқан, Ыбырай және тағы басқа қазақ зиялыларының еңбектері адамгершілік мұраттарға толы.
Адамгершілікке қатысты халықтық, діни озық құндылықтарды пайдалана отырып, ұрпақ тәрбиелеу арасындағы туындаған қайшылықтарды зерттеп отырған тақырыбымыздың проблемасы болып табылады. «Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу» деп дипломдық жұмыс тақырыбын алуға негіз болды.
Зерттеу мақсаты: Рухани-адамгершілік құндылықтар арқылы кіші мектеп жасындағы оқушыларды тәрбиелеудің мүмкіндіктерін негіздеу.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
........................ 2
І-бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеу мәселелері.
1. Тұлғаны рухани-адамгершілікке тәрбиелеудің қазіргі кездегі
мәселелері...........................................................
................................ 3
2. Кіші мектеп ... ... ... ... және діни тұрғыда
қарастрылуы..........................................................
.............................11
ІІ-бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеу жолдары.
1. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеудегі сынып жетекшінің
рөлі...........................................................29
2. Кіші ... ... ... ... педагогикалық
процесте тәрбиелеу жолдары...............................43
Қорытныды...............................................................
...................................56
Пайдаланылған
әдибеттер...............................................................
..........59
Қосымша.................................................................
.................................... 62
Кіріспе
Зерттеу көкейтестілігі: Қоғамның ең жоғарғы құндылығы –адам. Қазақстан
Республикасында жүріп жатқан саяси, әлеуметтік, экономикалық ... сол ... деп ... ... ... деп ... түлеуі,
игілігі үшін жасалуда.
Адамгершілік құндылықтар ғасырлар бойы халық- тәлім тәрбиесінің
өзегінің бірі бола ... ... ... ... ... өзек ... ... адамгершіліктің, құндылықтың кемуі жаман мінез-
құлықтың өрістеуіне, әділетсіз істер мен қатыгездік сияқты белең алды.
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... қазыналар, ғылым мен практиканың жетістіктері ... ... ... және ... үшін ... ... жасау білім беру
жүйесінің басты міндеті деп көрсетілген. Сондықтан, бүгінгі таңда рухани-
адамгершіліктер ... ... ... адамгершіліктік сана, сезім,
мінез-құлықтарды тәрбиелеуде ... ... ... ... нысанасына айналады.
¤ткеннің тәжірибесін адамның төл бойына дарыту озық ... ... ... арқылы ұрпақтар сабақтастығының тарихи процесі ... Бұл ... ... ... ... ... жетуі мүмкін
емес.
Еліміз зайырлы мемлекет. Зайырлы болу деген дінсіз болу деген сөз емес.
Халықтың дамуында діни негізінде адамгершіліктер қарастырылған. ... ... діни ... руханилықта дамып, адамгершіліктік
кемелденуіне көмектесіп ... ... ... ... ... ... және тағы басқа қазақ
зиялыларының еңбектері адамгершілік мұраттарға толы.
Адамгершілікке қатысты халықтық, діни озық ... ... ... ... ... ... қайшылықтарды зерттеп отырған
тақырыбымыздың проблемасы болып табылады. «Кіші мектеп жасындағы ... ... деп ... ... ... ... ... мақсаты: Рухани-адамгершілік құндылықтар арқылы кіші мектеп
жасындағы оқушыларды тәрбиелеудің мүмкіндіктерін негіздеу.
Зерттеу обьектісі – кіші ... ... ... адамгерішіліктік
тәрбие беру процесі.
Зерттеу пәні: оқу-тәрбие процесінде рухани-адамгершіліктік құндылықтар
арқылы оқушыларды ... ...... ... озық ... ... туралы ... ... ... ... материалдарды талдау;
- қазақ халқының тәлім-тәрбиесіндегі тарихи-әлеуметтік, мәдени
дамуындағы адамгершілік тәрбиесінің алатын орнын, ... ... ... ... ... ... кіші ... жасындағы рухани-адамгершілік туралы зерттеулерді
анықтау;
- осы кездегі рухани-адамгершіліктің мазмұнын, ... ... ... ... арқылы кіші мектеп
жасындағы оқушылар тәрбиеленсе өзіндік адамгершілік сезім, сана, мінез-
құлқын тиімді ... ... ... туралы негізгі
түсініктері тәрбиеленіп, адамгершілік мінез-құлық элементтерін байқауға
болады.
Зерттеу әдістері- ... дін, ... ... этика саласы
ғалымдарының адамгершілікке қатысты материалдарын ... ... ... инновациялық технологияда болып жатқан материалдарды
жинақтау, ... ... ...... ... кіші ... ... адамгершілікке тәрбиелеудің тиімді әдіс-тәсілдерін
айқындап көру, қорытындылау.
І-бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеу мәселелері.
1. Тұлғаны рухани-адамгершілікке ... ... ... ... болашағымыз. Олай болса бүгінгі бала тәрбиесіне бөлініп
отырған қаиқорлығымыз да шексіз. Себебі, еліміздің ... ... ... ... жоқ. Еліміздің егемендікке қол жеткізу
бала тәрбиесінің жаңаша ... жол ашып ... Осы ... ... ... ... көп ... бойы халық жадынан тыс қалып
келген рухани құндылықтарды ұрпақ санасына қайта сіңіріп, тәрбиенің барлық
саласында ... ... ... ... ... парызы болса
керекті.
Халқымыз өзінің ұзақ жылдар бойғы тарихында ұрпақ тәрбиесіне ерекше
көңіл бөліп, оны ... бойы ... ... ... ... ... ... үлкен жауыпкершілікті. Жүйелі көңіл бөлуді, мәпелеуді күтімді
талап ететін өзгеше бір әлем.
Ғылымда осы өзгеше тәрбие мәселесімен айналысатын педагогика саласы ... ... мен бала ... ... ... оның
эстетикалық талғамын,ұлттық дәстүрлері ... ... ... ... Осы педагогика ғылымының халықтық тәлім-тәрбиесінің терең
тамырлы, жан-жақты сусындап, еңбек, ... ақыл –ой, ... ... ... тәрбие сынды Барлық салалары ... ... ... ... икемді, жан-жақ-жықты жетілген,
нарықтық эконмикамиға бейім, парасатты ұлт ... ... ... адам ... ... аспаппен өлшеп болмайтын алыс қасиет-
адамгершілік құндылықтар жағын бала ... ... ... қарым-қатынасымен көрініс беретін адам өміріндегі, оның ішінде
бала тәрбиесіндегі ... ... ... өз ... ... ... отырады.
Адамгершілік қанша уақыт өтседе басым бағыттылғын жоғалтпай, көнеден
көш тартып, бүгінгі күнге дейін адамның ... асыл ... ... ... бірі-адамгершілік десек,ертегілер мен эпостық, нейро-
эпостық жырлар, адам жанынан рухпен ізгілік нәрін сепкен Төле би, ... ... би ... ... шешендік сөздері, нақыл өсиеттер
жоғарыда айтқан тұжырымдарымыздың делелсіз еместігін айғақтайды.
Яғни адамгершілік аты ... ... қай ... ... ... ... ... Қазргі біздің қоғамның
ілгерілеу процесінде рухани- адамгершілік тәрбиесінің мәні- ... ... ... міндеттерімен тығыз байланысты болып отыр.
Рухани-адамгершілік тәрбиесі-көп арналы сан қырлы. Ол халықтың ... ... біте ... ... ... ... келе ... мұра. Рухани-адамгершілік тәрбиесі туралы ежелгі ойшылдардың,
ғалымдардың ойлары бүгінгі ... де өз ... ... ... ... Абай ... ... еңбектерінен бастап, қазақ балалар
әдебиетіндегі әйгілі жазушыларымыз Б. ... С. ... т.б ... ... ... ... ... қырынан көрініс табады.
Адамгершілік тәрбиесінің негізі –адамдарды жалпы адамзаттық мораль
рухында тәрбиелеу, Мораль дегеніміз – ... ... ... мен ...... ... ... нормалары мен
ережелерінің жиынтығы. Мораль латын тілінде ... ... ... ... адамгершіліктің мазмұнын жалпы ... ... ... тәрбиелеу негізін қайдан іздейміз деген
заңды сұрақ туындайды.
Біріншіден, адамгершілік –адамдар арасындағы ... ... ... ... адам ... ... Ол Аллаћ тарапынан
берілген кітаптарда көрсетілген. ... ... ... ... білдірмесе керек. Сондықтан Құран Кәрім адамгершілік заң ретінде
мойындалып келді. Ислам дініндегі ... ... ... ... ¤йткені, исламиятты зерттеуші ғалымдар исламның үш үкімінің бірі
ретінде, адамгершілікті ... ... ... ... де, ... ашып ... Бұл ... міндеттер әрбір мұсылманның
міндетті атқаратын борышы болып табылады.
адамгершілік жиынтығы – ... ... ... ... ... Аллаћ алдындағы, Пайғамбар және Құран алдындағы борышы;
-адамның ... ... ... ... ... ұлты мен ... борышы;
- ата-аналардың балалары алдындағы немесе балалардың ата-аналары
алдындағы борышы;
- жеке ... ... ... алдындағы борышы т.с.с.
Адамгершілік борыш идеясы- қазақ халқының ұрпақ ... ... және ... ... ... ... негізгі өзегіне айналуы тиіс.
Олай болса адамгершілікке тәрбиелеу дегеніміз- рухани құндылық пен жақсылық
атаулыға деген сезімді, сана мен ... ... ... ... бермеу деген сөз.
Екіншіден қазақстан елінің демократиялық дамуы, халқына ... ... өз ... ... ... ... ... Ой, сөз, әрекет
бостандығы адамзатқа лайықты болғанымен, өзінің жаратылысына сай, тарихи
даму ... ... ... отырып, маңызын, мазмұнын жаңа
түлете ... құру ... ... Осы ... адамгершілік мәселесінің өтіп
кеткен формациядағы сипатына көз ... ... ол ... ... ... ... дамып, жаңа
мазмұн алып отырады. Бізге мәлім, бұрынғы өткен 5 әлеуметтік-экономикалық
формацияларда ... ... ... ... ... ... ... құрылыскезінде адамгершілік тәрбиесі сол қоғамның
мақсатына сай ... ... ... ал ... кейінгі өткен құл
иеленушілік, феодалдық, копиталистік қоғамдарда таптық сипатта болады.
Таптық қоғамда әр дәуірдегі үстем ... ... өз ... өз мінез-
құлық ережелерінің тізбесі болды. Бір мінез-құлық ережелері-қанаушы тап
адамдарына арналса. ... ... тап ... ... ... ... мектептерінде бұл ережелер ерекше сабақ ... ... ... құл ... ... ... тілалғыштық пен
бойұсынушылықты талап етті. Құлдардың жалпы мінез-құлқына деген ережелерін
дін белгіледі. Діни моральдің бұл ... ... ... ... өсиеті
ретінде уғыздалды.
Мінез-құлықтағы мұндай ерекшелік феодалистік, капиталистік қоғамда да
сақталып қалды. Ол үстем таптар арқылы ... ... ... ... олардың еңбекші қауымды құлдық псиологиядан шығармай ұстауына
тиімді болды.
Таптық қоғамның ... ... ... ... сипаттағы
психология «адамда туа біткен адамгершілік» ... бір ... ... ... ... бұл ... діне және буржуазиялық
кодекстермен, ескіден мұра болып қалған, қолданылып ... ... ... ұштасып, үйлесіп отырды.
Марксизм-ленинизм классиктері адамгершілік теориясын жеке адам ... ... ... ... ... ... оның ... бөлігі
деп есептеледі. Себебі, ол әр кезде ... ... ... ... ... ... ... Адамгершіліктің пайда болуы
және ұғымы жөніндегі мәселелерді ғылыми тұрғыдан алғаш рет шешкен К. Маркс
пен Ф. ... ... К. ... пен ... ... ... еңбектерінде
социялистік қоғам адамына қатысты мынадай адамгершілік сапа ... ... ... ... шын жүректен сүю:
- Дүние-жүзі еңбекшілеріне туысқандық сезім білдіру:
- ... ... шын ... ... көз ... ... жалпы адамзаттық рухында тәрбиелеу
ұстанымының негізгі идеясы болды.
Кеңестік ... ... ... саласы жас ұрпаққа адамгершілік
тәрбиесін беру проблемасы мен ұлы ... Н. К. ... ... В.А. ... т.б. шұғылданады.
Н.К. Крупская өз еңбектерінде социолизм орнату ісінде жас ұрпаққа
комунистік адамгершілік рухында кеңес ... ең ... ... ... адамгершілік тәрбиесінің міндетін, мазмұнын ашып берді онда
кеңес мектебі оқушылардың ... ... ... тәртіптілік қоғам мүлкіне ұқыптылық секілді социолистік
мораль қасеттерін тәрбиелеуге тиіс деп ... ... ... комунистік моральдың 3- түрі болды.
1. ұжымдық мораль.
Баған тән қасиет. «бәріміз біріміз үшін біріміз бәріміз ... ... ... ол ... ... ... Мұндай көз –қараста жеке адамдардың мүдделерін жалпы халықтық
коллектившілдік мүдделермен үйлесімді ұштастыруды ... ... ... адамдар арасындағы шынай адамгершілік қатынастарға негізделген,
яғни: жолдастық, ... өз ара ... ... ізгілік,
қарапайымдылық, кікшіпейілдік қасиеттерінің жиынтығы болды.
3. Белсенді, қаракетшілдік мораль
Бұл еңбек адамын ... жаңа ... ... және ... ... ынта ... ... көздеді.
Социалистік өмір салтында моральдық кодекс-коммунистік адамгершіліктің
негізгі принциптерін тұжырымдап ... ... ... қалыптастыру
саясатын жүргізді. Адамгершілік мәселесі маркстік –лениндік ... ... ... ... - грек ... өнегелі-мінез құлық,
адамгершілікті білдіреді, бұл кезеңде де ... ... ... мән
беріліп, адамгершілік – адамның өлшемі деп қарастырылды.
Адам-өзінің адамгершілігімен, қайырымдылығымен, жамарттығымен ардақты.
Адамгершілік – ... ... ... ... орай күнделікті өмірде біреге
«жақсы адам» немесе «жаман адам», «ақ ... ... ... деген
моральдық баға берілді. Ал ... ... ... таза болу ... ... шыңы деп ... тәрбиелеу адамгершілік сезім, адамгершілік сана,
адамгершілік мінез-құлықтар арқылы ... ... адам ... жасандылық, тәрбие өзінен айыру
салдарынан тәрбиеде олқылықтар көбейді.
Міне ... ... ... ... ... құндылықты қайта
жаңғырту үрдісі жүрді. Халықтық ... ... ... ... процесі бойында имандылық, инабаттылық, әдептілік қалыптарын
көрсететін терең мәнді ұғым адамдар арасындағы ... ... ... ... болды.
Қазақ халқының адамгершілік белгілеріне – үлкенді сыйлау, кісілік әдеп
сақтау, жақсы мінезділік, имандылық, қайырымдылық, ... ... ... қатынасына сай әдептіліктері жатады.
‡лкенді сыйлау- адамгершіліктің бір негізі. ... ... ... ... ... ... дәстүрге айналған. Отбасында, бала-бақшада,
мектепте, ... ... ... ... дәстүрін бұзбау және оны
қастерлеу әрбір ... ... ... өмір тәжірибесінің ... ... ... іс-әрекеті мен мінез-құлқының жақсылық көрінісі ... ... ... ... бар ... «Азамат» дейді. Азамат
елінің абыройы үшін қызмет етеді.
Кісілік дәрежеге жеткен адамның үлгі-өнегесін жоғары бағалап, жастарды
оған ... ... ... азаматтық іс-әрекетімен үлгі-өнеге
болған адамдар қазақ халқында баршылық.
Әдеп ... ... ... тарихи қалыптасқан қоғамдық санасының
тәжірибелік көрінісі, әлеуметтік ... ... пен ... ... ... ... ешбір тыйым салусыз –ақ өз ... ... ... ... ... әдеп ... жүйесін
қалыптастырған. Осыған байланысты ... ... ... ... ... адамдар арасындағы әдепті мына, төмендегідей
қарастырады.
- адамның өзіндік әдебі,
- ата-анасы мен ... ... ... ... ... достарымен әдебі, жолдастарымен әдебі,
- қоғамдағы әдебі.
Әдеп сақтау- этикет, яғни ... пен ... ... ... ... ... ұлттық рәсімге, тәртіпке,
ережеге, амалсыз бағыну емес, сол заңдылықтарды құрметтеу, қастерлеу, атап
айтқанда адамгершіліктік борышты өтеу ... ... ... ... ... ... пайдаланған котегорияларға
–ар, ұят, намыс, абырой, жақсы мінез жатады. Ар - жеке ... ... ... ... ұят- ... ... ... жанжүйелік белгісі; ал намыс- адамдық қасиеттерді адамгершілік
мінез құлық пен іс-әрекеттің батылдық және кісілік көрінісі; абырой- ... ... ... ... ... ... ... жетуі,
сыйласымға, құрметке ие болуы;
Имандылық – Аллаћтың ... ... ... оның ... ... ... ... жолын, пайғамбар ұстанған парыздарды орындау, яғни
адамгершілік биік мақсаттарды ... ... ... асқан кісілкпен
аяқтаудың көрінісі. ... ... ... ... жоғары
кісіні- имандыдеп құрметтеді, ал ... ... ... ... деп атады. Бала тәрбиесінде қазіргі кезде имандылық ... деп діни ... ... ... қарастыру үрдісі
қалыптасып отыр.
Адам баласының белгілеуімен жасалған адамгершілік бағытпен емес, Аллаћ
тарапынан ... ... ... ... ... сұлып, оны
тануға бет бұра бастауы ... ... ... ... ... ... әдептілікке көп
көңіл бөлген. Адамдық, байсалдылық, инабаттылық, кішіпейілділік туыстық,
жора- жолдастық қарым-қатынаста пайдалынылатын шарттар.
Адамдық – туыстарға, ... ... ақ ... ақ ... ... жеке ... көңілін бағып, сабырлық жасау;
Инабаттылық- кім болсада оған қамқорлық ету;
Ізеттілік- әркімге де ізет көрсетіп, оны құрметтей ...... ... ... ... көрсету дәстүрі, жақсылыққа
тасымай, кездейсоқ жасымай, көпшіл, яғни парасатты болу.
Адамгершілік тәрбиесінің негізі.
1. Адамгершілік тәрбиесінің ... ... ... адам ... ... ... ... кезеңдегі қоғамның алдында тұрған мақсат
міндеттеріне, адамгершілік қасиеттерідің ... ... ... ету.
2. Адамгершілік сананы, сенімді, көзқарасты тәрбиелеу.
3. Жас ұрпақты Отанға, қоғамға, еңбекке, адамдарға, өз-өзіне деген
адамгершілік сезімдерін тәрбиелеу, дамыту.
4. Ізгілік парасаттылық ... ... ... дегеніміз – рухани жағымды мінез-құлқтың
нормалары мен ережелер жиынтығы. ... деп ... жеке ... ... ... ... ... оның ерік күшімен өзіне
және қоршаған ... ... ... ... ... айтамыз.
Ислам дiнiнiң иман негiздерi мен шарттары жеке тұлғаның қалыптасуына
берер ... мол. Бiр ... ... ... басқаларға үстемдiгiн
қабылдамайды, Аллаһ Тағала ... ... ... ... ... тек моральдiк, рухани, ахлақи сапаларда iздейдi, яғни таза адам,
адал адам, тақуалықты ... ... ... ғана ... ... ... болмақ.
Ислам дiнi таптырмас рухани азық болып табылады. Рухы бай адам әрқашан
биiкте тұрады. Рухы аш адамның адамгершiлiк ... де ... ... рухани азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тiптi қоғам болсын
азғындыққа ұшырап, болмашы ... ... ... ... ... ... ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кетiп,
өмiрдегi өз орнын жоғалтып отырған. Рухани дүниесi бай адамдар ... ... ... ... ... ... өшпес iз қалдырған. Қазақта рухани
азықтың көзiн дiннен iздеп, еңбектерiнде ... ... ... ... ... аталарымыз, рухани азықтың негiзi болып саналатын дiн
үшiн кез-келген қиындыққа бас тiккен. Оның ... ... ... ... ... ... империясының министрлер кеңесiнiң төрағасына
жазған хатында ең алдымен дiнге байланысты мәселенi қозғағандығын көрсете
аламыз. Сол хатта: «Әрбiр шенеулiк бiздiң дiнiмiздiң iшкi iсiне ... деп ... ... мен мiнәжат орындары жабылады, ... ... ... ... балаларымыз оқитын мектептердегi өз дiнiмiздi
оқытуға салынған тиым, әкiмшiлiктердiң бiздiң ел ... ... ... ... ... ... ... етушiлердiң қуғынға
ұшырап, түрмеге қамалуы-осының бәрi қазақ даласында орын алған заңсыздықтар
мен зорлық-зомбылықтардың бiрер мысалы ғана.
-Дiни-рухани мәселелер ... ... ... бостандық берiлуi
тиiс:
-Мешiттер, медреселер және өзге ... ... орыс ... да бiр ... ... ... араб және татар тiлдерiндегi кiтаптарға салынған ... тиiс; деп ... ... ... ... бас көтерген.
Адамгершілік адамдардың бірбірімен қарым-қатынасына қажетті өлшемдер
жүйесі. Қажеттілк- белгілі бір жағдайда ... ... ... ... ... Адам ... өзінің жоғары саналығының арқасында ... ... өмір ... ... талаптарына байланысты имандылық-
адамгершілік негізінде қанағаттандырады. Адамның рухани-мәдени ... ... ... рухани- адамгершілік даму процесі жетіле түседі
деп сенеміз.
Қажеттілік – адамның ой әрекетін ... ... күш. Ой ... бір ... ол ... ... қанағаттандыру құралын іздеп
табуды қамтамасыз етеді. Адамның материалдық, рухани-мәдени ... ... ... ... ... келбетін үнемі
жадында сақтауымен жаман ... ... ... ... қажеттілік адам баласының адамгершілік қатынас пен қарым-
қатынасты сақтауы үшін ... кіші ... ... балаларға түсіндіру
шарт. Барлық қажетсінулер жеке бастың дамуының қайнар көзі.
Қажеттілік түрлерін қанағаттандыруда адам- аш көздік, ... ... ... ... ұмтылу. Мұның бәрі фәни ... ... ... ... ... ... сынақ екенін ескереіп
және адам өзінің адам ретінде өмірге келу мәні мен ... ... ең ... ... иесі ... ... ... қалыпты
сақтаумен өмір сүру керек. Ол үшін адами қасиеттерді дамытып жетілдіріп
отыруы тиіс.
Рухани жағынан дұрыс дамыған адам өз ... ... ... ... ... ... ... жақсы затты қуалау өмірдің талабы деп
түсіну, оны бүкіл өмірдің мазмұнына мәніне ... ... ... ... жағынан дамытудың орнына топастандыра түседі, Сондықтан
адам өзіне керекті саналылықпен түсініп, шешуі тиіс,
2. Кіші ... ... ... ... теориялық және діни тұрғыда қарастрылуы.
Қазақтың «Баланы жастан» деген мақалында терең тәлім-тәрбиелік мағына
жатыр. Ол баланың бойында ... ... әдет ... ... ... ... ... мінез-құлқын жастайынан қалыптастыру
сияқты көптеген тәрбие түрлерінен құралады. Халық бала тәрбиесіне қоғамдық
мән беріп, көп ... ... ... да: «Бала тәрбиесі басынан, еңбекке
баулу жасынан»,-дейді.
«Ешқандай да әке ... ... ... ... ... бұл өмірде
баласына сыйлайтын сыйлықтарының ішіндегі ең қымбатты және ең баға жетпес
асылы-көркем әдепті тәрбие» делінген ... ... ... Ата-
аналар жауапкершіліктің адамы дейтініміз содан.
Ал, ұлы ақын Абай көзқарасындағы алтын діңгек- адам ... ... ... аз болмаған кемеңгердің шығармашылығы ұрпақ тәрбиелеуде
теңдесі жоқ туындылар. Жүсіп ... ... ... ... өз ... ... ... жіберме-дейді. Ал, халықта «балаңды өз тәрбиеңмен
тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле» деген мақал бар. Сан ... ... ... ... ... ... өмір сүріп келе жатқан ұрпақтан-
ұрпаққа мұра болып өмір сынынан ... ... ... електен өтіп,
бүгінгі күнге жеткен әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ... ... ... ... үшін ... ... дәуірлердегі халық
педагогикасына сүйенген дұрыс.
Халық педагогикасы дегеніміз-тәрбие жөніндегі халықтардың ... ... ... ... ... тәжірибесінің жиынтығы.
Тәрбиелік жақсы дәстүр атаулыны жинақтап пайдалана отырып ... ... ... тәрбиелеуді мақсат еткен. «Адамгершілік кім
де болса, соны ер деп есепте»- деген А. Жүгінеки. Қ.А. ... ... ... ... көптен жырланады.Сонымен қатар халық тәрбиенің
үлгілерін әр халықтың бай тәжірибесіне ... ауыз ... ... ... ... бөлді. М.Әуезов: «Біз ауыз әдебиетін зерттей
отырып, халық санасындығы отаншылдық сезімді халық ұғымындағы ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесінің жемісін көреміз», -деп ауыз әдебиетінің ... ашып ... ... ... ... тәрбиелеп өсірген үш анам болды.
Оның ... ... ... ауыз ... жазады.
«Ана – балаға жастық, ал әке-көрпе». Бұл ... ... ... ... ... бойы ... деген сөз. ұсынған тәрбиенің
дұрыс-бұрыстығын үздіксіз тексеріп отыру да ... ... ... қасиет. Адамзат баласының ортаға қалыптасуына,
өзін-өзі реттеуіне рухани жан дүниесінің өсуіне тікелей ... ... ... ... ... ... және ... Сондықтан да атақты
грек философы Аристотель мемлекет тарапынан тәрбие беруді ... дене ... ... ... ... қоғамдық және отбасының тәрбиесімен
сабақтасып көрсеткен болатын баланың ата-анасы алдында ешбір ... ... ... өсуі ... ... ... тығыз байланысты.
Ол үшін жас ұрпаққа тәрбие беруде ар-ұят, ... ... ... ... қоя ... сана ... мен ... қызметінің дамуына
ықпал ету, шығармашылық қабылетін ашу, өзін-өзі ... ... ... ... ... адам болып қалыптасуына жол ашу, жақсы мен ... ... ... ... ... ... салауатты өмір-салтын дұрыс
қалыптастырған тұлға ретінде қарап, жаман ... ... ... жаны таза, көңілі ақ, рухани сезімдерге бай саналы, серегек етіп
тәрбелеу тәрбие орындарының бірден-бір парызы. ... «ес ... ... ... ... ... ... сырдың жатқаны баршаға аян.
Олай болса тәрбие отбасынан басталатынын ескере ... ... есті ... тәрбиелеу ісімен айналасу көпшіліктің бәріне ортақ
тікелей міндеті дер едім.
Адамгершілік тәрбиесі- ... ... ... ... мен моральдық
сананы қалыптастыруды, этикалық, біліктілікті, ... ... сара ... ... адамгершілік тәрбиесінің мынадай, бөліктерін қарастырады.
1. Адамгершілік түсініктерді, ұғымдарды, ... ... ... сезімді дамыту;
3. Адамгершілік сенімді дамыту;
4. Адамгершілік мінез-құлық дағдылармен ... ... ... ... ... мен ... Жағымсыз ықпалдарға, теріс әсерлерге қарсы тұра білу іскерлігін
қалыптастыру.
Адамгершілікке тәрбиелеудің нәтижелі болуы мұғалімнің ... ... мен ... ... төмендегідей шарттарды орындауына
байланысты:
1. Оқушының жас ерекшелігін , қызығушылығын ескеру.
2. Іс-әрекеттің ... және ... ... болуын ескеру,
ынтымақтастыққа мән беру;
3. Белгілі нәтижеге жету. ... ... ... ... мен ... күйіне байланысты екенін ескеру;
4. Оқушылардың бір-біріне деген қамқорлық жасауы;
Е.С. ... Н.А. ... ... ... ... ... сана, мінез-құлық деңгейінде қарастырады.
1. Адамгершілік тәрбиенің бастауы баланың алуан түрлі тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ... және рухани- интеллектуальдық жағын қамтыған жөн;
2. Адамгершілік тәрбиеде- адамгершілік мінез-құлық, сезімдер ... ... ... тәрбиенің түп қазығы балалардың бір-біріне қарым-
қатынасын мақсатты ... ... ... ... ... ... ... сәйкес балалар
ұжымында өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігіне ие бола алатындай
дәрежеде құрылу ... Жеке ... ... ... кең ... қарым-қатынас
арқылы қалыптасады. Тәрбие оқушылардың өз ... ... ... ... ... етеді.
Адамгершілік тәрбиесі оқушылардың нақты жас ерекшелігіне қойылатын
талаптардың көлемі, мазмұны , ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесінде мынадай жолдарды ескереді.
1. Балалар мінез құлқының ... ... ... ... біле отырып, бағыттау.
3. Баланың шындыққа деген сенімін туғызу;
4. Баланы тыңдау, мақұлдау.
5. Балаға өсиет ... ... ... ... оларды түзету.
6. ¤тірік – жалғандықты пайымдау, үйрету;
7. Діни тұрғыдан адамгершілік міндеттерді борыштылығы ... ... ... ... ... адамгершілік сезімін қалыптастырудың
маңызы зор. Сезіміне әсер ете отырып ішкі жан ... ... ... ... ... мен мәнін түсіндіру қажет.
Адам бойындағы адамгершілік қасиеттер мен надандық
қасиеттер.
1 Адамгершілік ... 2. ... ... Әділетті болу 1) ... ... болу 2) Өсек ... ... 3) Жала ... ... 4) ... Кеңпейілділік 5) ... ... 6) ... айту
7) Уәдеде тұру 7) ... ... болу 8) ... ... ие болу. 9) ... ... 10) ... ... ... 11) ... ат ... Қайырымды болу 12) Көре ... ... ... болу 13) ... ету
14) Ар-намысты болу 14) Пара алу ... ... ... ... өтер ... ... болу : Бұл қасиет адамның жылы шырайлы әрекетін , ... ... ... Кешірімшіл болған адамға біреу ... , ... ... өш ... ... ... ... айналамыздағы
адамдарды кешіре білуіміз қажет. Дана қазақ атамыз : «Тас пен ... ... ұр»- деп ... ... ... ... кешіре білу адам бойындағы
таптырмас қасиеттердің бірі.
-Жомарттық : Жомарт болу адам бойындағы ең ... ... ... , жәрдемге мұқтаж кісілерге ешқандай пайда күтпестен ... ... ... ... ... деп айта ... ... болған кісі
қоғамда беделі үстем болып , ... оны ... ... ... ... ... ... жетуі күмәнсіз.
-Кеңпейілділік : Кеңпейіл болу жомарттықтан да ұлы қасиет ... ... ... – адам ... ... болып тұрған немесе
өзі мұқтаж бола тұра өзін емес ... ... ... , ... ... қандайда
бір көмекке мұқтаж кісі келгенде ішіп отырған асын жерге қойып , қашан оның
қажеттілігін ... ... ... ... ... ... болады. ... : Жер ... ең ... дін – ... ... ... бауырластыққа
шақырады. Біз айтқалы жатқан бауырластық нәсіл , ру , ұлт , әулет туыстығы
емес, иман ... ... ... ... бұл ... ережесін
Мадиналық Ансарлар мен Меккелік Мұхажирлер арасында Пайғамбарымыз ( с.а.у.)
жүзеге асырған-тын. Сонымен ... ... ... осы ... ... ие
болған адамның қоғамдағы алатын орны зор.
-Қонақжайлылық : Бір кісі үиіне келген ... жылы ... ... ... ... алып , оның ... өз ... етіп сақтауы
қонақжайлылықтың ең үлкен нышаны. Бұл қасиет әрі дініміз үшін , ... үшін ең ... ... ... : ... ... емес , ... риза» дегендей , қонақты қолдан келгенше бар жағдайын жасап , риза
етіп жіберу қанымызға сіңген қасиеттердің бірі болып ... болу : ... , адам ... ... ... ... болып саналады. Бұл әрекет адамның істеген ісінің қабыл болуына ,
ниетінің түзу , сенімінің берік екендігіне айғақ ... ... ... ... ... ... ... мысал ретінде: Ы.Алтынсарин
«... оқығанды балалар,
ықыласпен тоқылық»
деген өлең - шумағында ... бір ... ... ... ... болуға шақырады.
Ал , енді «адам бойындағы жаман қасиеттерге тоқталып өтсек :
-Мазақтау мен лақап ат тағу : Бір ... ... , ... нәтижесінде
көңіл көтеру – ең жаман қасиет.Біреуді ... , ... , бұл ісін ... ... сауатсыз , надан , мәдениетсіз адамдар болады.Тек сөзбен
мазақтау емес,бір жерге ... ... ету де осы ... ... ... : ... дінінің тыйым салған жаман қасиеттің біреуі ... ... ... ... міндетсіну , жасаған амалдың
сауабын жойып , керісінше « күнә табу » ... сөз. ... ... , ... істің жасалғанынан жасалмағаны әлде қайда артық болары
хақ.Мұсылман кісі нәпсісіне құл болмай , ... өз ... құл ете алса ... ... ! ... қуаныш еді !
-Өсек тасу : Қоғам тыныштығын бұзатын жаман , жат мінездің бірі ... Өсек ... ер кісі мен әйел кісі ... ... ... жоқ. ... пенде екі кісінің немесе топтыңбір – біріне қапа болуымен ... ... ... алғашқыда аңғармай қалып , ... ... ... ... соң ... өкінуі мүмкін. Мұны ... ... ... ... ... әдеп теріс келумен қатар қабір азабына әкеліп
соғады.
-Араздасу : Мұсылман кісіболмайтын нәрсе үшін дін ... үш ... араз ... ... Адам ... соң әр түрлі жағдайлар болып жатады.
Қазақта « ... ... бір атым ... ... » - дегендей араздасып ,
көрген кезде сәлем бермей , ... өте шығу ... ... жатқан жайттардың бірі. Мұндай жағдайда екеуінің ... ... ... ... сол ... іс ... болып
саналады.Сонымен қатар айтарлықтай дәрежеге ие болады.
Әрбір кісі бүкіл өмірін адамдармен бірге өткізеді. Әлемда жалғыз ... өмір ... адам жоқ. ... ... өмір сүру ... ... Сондықтан , адамдар бірге өмір сүретіндіктен өз ... ... ... ... Ахлақ осындай қатынастарды ретке келтіреді.
Айналамыздағы адамдарға назар салатын болсақ әркімнің мінезі әр түрлі
екендігін ... ... ... туа ... ... ... болса , ал
кейбіреулер жаман кейіпте көбінесе зұлымдық жасап , ... ... Осы ... екі ... ... ... да мынандай үшінші
топтағы адамдарды кездестіреміз. Бұлар - жазадан ... ... ... Мұндай адамдар көзден таса болысымен ... ... ... ... ... ... ... бойынша менменшіл (егоист) келеді. Жеке басының
қамы үшін өзгелердің ақысын жеуден тайынбайды. Сондықтан әлеуметтік өмірдің
бір ... өтуі үшін деке ... ... ... ... ... бір ... ұстайтын рухани құндылыққа өте мұқтаж.
Міне осы рухани құндылықтар дін мен ... ... ... ... ... ... ... , оның жамандық істеуіне кедергі
болады.
Адамдардың ... өмір ... ... бір ... ... ... осы ... бір адамның бойында әдептілік нышаны болса , ол толығымен
қоғамға ықпалын тигізеді. Ахлақ ілімінің мақсаты – жеке ... ... ... ... ... , жеке кісілердің әдепті, парасатты
болуы қоғамның әдептілігін ... ... ... ахлақи негіздері мен
заңдылықтары қоғамды қарастыратын ерекшеліктерге толы. Мысалы, жетім –
жесірлерге, жарлыларға ... ... , ... ... ... секілді
әмір мен тыйымдар адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастарын жақсартып,
ретке келтіреді. Әдептілік пен ... ... ... ... әсер ... ... болады:
1. Иманды қоғамдарда бірлік, ынтымақ болады. Өз ... ... ... болса, ондай жандардан тәртіпсіздік пен ... ... ... ... ... міндетін біліп, халық еңбекқор болып, ырысын да
ысырап етпейді. Бір-біріне көмектесіп, қоғамның ... ... , ... ... ... ... басталған әдептілік тәрбиесі қоғам ішінде орныққаннан
кейін сүйіспеншілік пен ... ... да ... заң мен ережелерге
бағынуды міндет деп есептейді. Әрине мұндай қоғамда тәртіп орнары анық.
4. Мұндай қоғамда хақсыздық ... ... ... салады.
Сөйтіп, жеке тұлға сияқты қоғам да толығымен діндар болып шығады. Нәтижеде
қоғамда тыныштық орнап, әрбір қоғам мүшесі ... тән ... ... ... тәрбиелеудегі Ислам дінінің қолданылатын әдіс-
тәсілдеріне тоқталып өтейік. «Әдісің болмаса, мақсатыңа жете алмайсың». Хз.
Пайғамбар Ұлы Аллаһ Тағала тарапынан ең ... ... ... ... «...Ұлы
мінезге иесің» (Қалам 68/4) деген құрметке ие болған.
Хз. Пайғамбар мінез құлқының ... ... ... нақтылығы, әдісінің тартымдылығы, ескертулеріндегі жұмсақтығы,
сабырлық пен парасаттылығы, көзі ... ... ояу ... ұшқыр ойлы,
адамдар арасындағы қарым-қатынасы, сүйіспеншілігімен теңі жоқ мұғалім әрі
тәрбиеші болып есептеледі.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) қолынан келгенше ... ... бар ... ... ... ... Сахабалардан қажетті
білімдерді үйренулерін талаб ететін. ... ... ... ... еш уақытта жалықтырмай, тығырыққа тіремей жеңіл әрі оңай
жолды ұстанатын. Аллаһ Тағала Құранды бұл жайтты былай баяндайды:
«Расында сендерге ... ... бір ... ... ... ауыр тиеді. Сендерге өте ынтық, мүміндреге өте жұмсақ, ... ... ... ... ... ... тәрбие бергенде жиі қолданатын
әдісі ... ... ... (с.а.у.) тәрбиесін көрген
сахабалар, сұхбаттар арқылы қол жетпес ... ... Каб бин ... ... болу үшін ... ... Хз. Пайғамбардың сахабаларды
қалай тәрбиелегенін көріп, «Пайғамбарымыз (с.а.у.) топ-топ болып ... ... ... ... ... (Хаким, ІІІ, 671) Бұл Хз.
Пайғамбардың өмір бойы қолданған тәрбиелеу ... ... ... ... ... ол дәуірді
тарихта «Бақыт ғасыры» деп атаған. Сахабалардың Исламға ... ... адам ... ... ... Бірақ иман нұрына бөлену арқылы Хз.
Пайғамбардың ... ... ... жай ... бақытқа кенелген.
Жүректегі шынайы махаббат, өзге адамдарға әсер етіп, артына өшпестей ... ... ... ... еті ... ... топыраққа көмген
тас жүрек, қатыгез адамның орнына ... ... ... ұлпа ... ортаға шықты. «Сахаба» мен «Сұхбат» сөздерінің түбірі бір, бір-
біріне ... ... ... ... ... адамдарға тәлім-тәрбие беріп бір нәрсе үйреткенде
пайдалы, әсерлі әрі мәселенінің мән ... ... ... ... енді осы ... ... ... өмірінен ала
отырып, түсіндіруге тырысамыз.
1. Алдымен өзі ... ... ... ... ... Жалықтырмай орта жолды ұстану
4. Жақсылық ... сый ... ... ... ... ... ... мәнін өте ұтымды түрде шешуі
7. ... мен ... ... ... ... ... ... әдісін қолдануы
9. Теңеу, салыстыру және мысалдар келтіру
10. Түсіндіргенде жест пен ... ... ... түсіндіру үшін сызба сызуы.
12. Айтылған мәселелердің маңыздылығына көңіл аудартуы
13. ... ... мен ... ... Тарғиб пен Тарһибті бірге қолдануы
(тарғиб, адамды бір нәрсені ... ... бір ... ... және ... ... ... Тарһиб болса мұның керісіншесі,
бір нәрседен сақтандыру және жеркенішті жағдайдан қорқыту деген ... ... һәм ... адам ... ... жаман қасиеттерді
жойып, жақсылыққа қарай бағыттаудағы ролі ерек.)
Рухани- адамгершілікке тәрбиелеу жайында ғалымдар былай дейді:
Имам Ағзам (ө.150) ... ... ... ететін немесе бұзатын нәрсені
білуді» білдіреді[?] деген. Ал Маверди бұл ... ... ... ... ... ... ол ... ақылды кемелдендіреді. Тәрбие әсемдік,
ұрпағы құруға айналғандарды, Аллаһ Тағала ... ... ... ... зейінді алатын нәрсе Тәрбие болса, білім мен үкім беру
жүйелерін үйретеді» деген. Ибни Сина Тәрбиеге «қандай да бір ... ... ... әрі ұзақ ... ... деп анықтама берген.
Атақты тәпсірші, Бейзауи болса, тәрбиені, «Бір нәрсені бірте-бірте дамыта
отырып, кемелдікке жеткізу» деп ... ... ... ... ... лайық түрде адам пікірінің дамуы,
іс-әрекеті мен мінездің кемелденуі, сондай-ақ, дүние мен ақыретте ... ... ... ... ... деп ... ерекшелігі жақсы, кемел адам өсіріп, жастарды өмірге ... ... ... жатыр. Сондай-ақ өмірде кездесетін ... ... оның ... төзе ... де ... ... тек
қана қуаныш еместігін ашып көрсетеді. Сөзіміз түсінікті болу үшін ... ... мына өлең ... ... өтейік:
Өмір үлкен домбыра деп білем мен,
Егіз туған екі шектен тұратын.
Бірі қайғы қабағында түнерген,
Бірі ... ... ... ... жұп ... әуелден,
Қосып тартсаң күй қалады құлақта.
Жаңыласың кеудеңдегі әуенен,
Сыңар шекпен тартам десең бірақ-та.
Міне өмірдің жалпы сипытан ашып ... ... діні ... негізге
ала отырып, жастарды әдептілікке, төзімділікке, ибалыққа осы сияқты толып
жаттқан ... ... ... өмір күресінде жеңілмеуге үндейді.
Қоғамның бақыты және тұлғаның ... ... ... дене ... ... ... де белгілі бір мөлшерде азықтануға
мұқтаждық бар. Екеуін ... ... ... мен ... бақытын ойлағанда
ғана нағыз бақытқа жетуіне болады[?]. Ал егер қоғамды құратын және тұлға
бақытсыз болса, онда ... ... ... мүмкін емес. Ондай жағдайда
қулық-сұмдық, алдау мен арбау жайлап, жеке ... ғана ... ... ... ... осындай келеңсіз жайттарға тосқауыл болады.
Ислам діні жеке тұлғаның түзелуі арқылы қоғам ғана емес, тіпті дүниенің
түзелетіндігін негізге ала ... жеке ... ... ... ... ... ... мақсаттарының тағы бір жағы, тепе-теңдікке мән беретін
адамдар тәрбиелеу болып табылады. Теңсіздік пен бір ... ... ... Сондықтан да Ислам тепе-теңдікке орта нысанадан
айырылмауды көздейді. Адам ... ... өз ... жаратылыс болғанымен бір-
бірімен тығыз байланыста.
Мысалға: қол, өз алдына ... ... ... ... жазады. Бірақ өзге
мүшелермен байланысы міндетті түрде болады. Өйткені, қол сіңір, жүйке
сүйектер ... бір ... ... Егер ... ... ... алар ... ол
өзіндік ерекшелігін жоғалтады.
Исламда адам ағзаларының қызметі мен ерекшеліктері көрсетіліп қоймай,
оның әдебін де шет қалдырмаған. Мәселен: Өсек – ... ... ... ... ... Міне Ислам, адамның рухани әрі тәндік ... ... ... Дене ... ... мүшелері шектері болып
табылады. Іс-әрекеттер арқылы денеден күй, ән шығады. Ал ... ағза ... ... ... ... мән кетеді. ... ... аса ... ... мәдениетінің мақсаты, жақсы адамды өсіру[?]. Негіздері ... ... ... қоғамдар осы көзқарасты қуаттайды. ... ... ... Әр елдің өздеріне тән, ... ... ... ... ... болса мұндай тар қапастың ішінде қалмайды. Мақсатын тек ... ... ... сүйемейді. Ол өте ауқымдылықты қамтиды.
Соньдықтан да Ислам кемел адам тәрбиелеуді ... ... ол ... тану ... Раббысын таниды. Ол өзін бір ғана мемлекетпен
шектемей, кез-келген аймақта нағыз адам болу ... ... мен ... ... ... де ... ... көтеріп, қолына
бақыт кілтін ұстататын білім мен әдеп[?]. ... ... ... ... мен ... ... ... болып табылады. «Білімнің мақсаты,
ақыреттегі бақыт» болғандықтан тәрбиенің мақсаты да адамды мәңгілік бақытқа
жеткізу.
Ислам діні адамның бұл ... мен о ... ... ... ... ... ... бұл дүние арқылы жететіндігін ... ... ... ... екі ... де көздейді. Ислам дінінің ... ... ... мен ... ... ... болғандықтан, Ислам тәрбиесінің
мақсаты, осы мақсатқа жеткзу болып табылады.
Ислами тәрбие, адамдарды үнемі ... ... ... ... ... орындауда өте мұхтият болу керектігін айтады.
Атақты Ислам философы Мұхаммед Икбал: ... бен ... ... ... болу ... ... ... сүйенбейтін болса, оның түкке де
пайдасы жоқ. Мұсылманның міндеті, білімді Ислам негізінде ... ... ғана ... жаны рухы ... деу ... ... түсінік екендігін
көрсетіп отыр[?].
Құран осы мақсатты былайша түсіндіріп береді:
«Ол сондай Аллаһ, сауатсыздардың ... ... ... ... оқып, оларды тазартатын сондай-ақ оларға: «Кітап, даналық
үйрететін бір ... бір ... ... Негізінде олар ашық адасуда
еді» (Жұма сүресі 62/2).
Құран Пайғамбарлардың міндеттерін айта отырып, мына ... ... ... ... ашық ... ... Және
елшілермен бірге адам ... әділ ... үшін ... ... ... ... жібердік. Сондай-ақ темірді пайда қылдық»[?].
Сондықтан Пайғамбарлардың міндеті, адамдарды тәрбиелеу, оларды Аллаһтың
әмірлерін орындап, тыйымдарынан тыйю, туралық пен әдептілікті үйрету ... ... мен ... ... ... ... мен нәпсі тәрбиесін ет
пен тырнақтай ажырамас бүтін деп алады. Осылайша оларды Пайғамбар қызметін
орындауға ... ... ... ... ... ... ... Білім алу: Ислам негізін үйрену әрбір мұсылманның ... ... ... ... пайғамбарларына ең алдымен осы негізді үйреткен. Хз.
Мұхаммед (с.а.у.)-ға ... ... уахи ... ... ... Раббыңның атымен оқы! Ол адам баласын ұйыған қаннан
жаратқан, Оқы! Ол ... аса ... ... ... ... ... білмеген нәрсесін үйреткен»[?]. Осылайша мұсылман ... ... ... ... көп ... ... жеткізуі шарт. Өйткені,
Пайғамбарымыздың да ... ... ... айтқан көптеген хадистері ... ... әр бір ... үшін ... ... ... ... малы қай жерден көрсе алады».
2) Білімді үйрету: Бірінші баспалдақ екінші баспалдаққа ... ... ... ... үйрету міндеті тұрады. Мұны Құранда
былайша баяндайды:
«Сонда әр ... дін ... ... олар ... ... ... үшін ... керек емес пе?» тағы бір ... «Сол ... ... ... ... ... оны ... түсіндіріңдер,
жасырмаңдар» деп, сенімін алған[?].
3) Әдептің құндылықтары, рухани әрі ... ... ... ... Мұны ... ... ... бой алдырмай қорғау
тиіс. Әдептің маңызын Хз. Пайғамбар былайша түсіндіреді:
«Мен көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім». Тағы бір ... ... ... ... ... білім үйренуге келетін болады.
Оларға әдептілікті үйретіңдер».
4) Барша істі Аллаһ разылығы үшін ... ... ... ... ... ... ... Аллаһ разылығы үшін үйреніп, әрі үйрету қажет.
5) Білімге деген құштарлықты арттыру: Адамдарды ... ... ... ... ... ... Сондықтан кітапхана, білім алу үшін
қажетті құралдардың барлығын дайындау қажет. ... ... ... ... дейді:
«Мұсылман білімге томайды, өмірінің соңына дейін білім алады».
6) Оқушының жағдайына қарай тәрбие беру: Исламның алғашқы ... ... жас ... қарай берілді. Мұны Пайғамбарымыздың
(с.а.у.) мына хадисінен үйренеміз:
«Оңайлатыңдар, ... ... ... Осы
тұрғыда төртінші Халифа Хз. Әлидің тамаша сөзі бар:
«Адамдардың көңілдері үнемі бір нәрсе үйренуге құштар болып ... ... ... ... ... ... ... жағдайына
қарай, қарым-қатынас жасаңдар. Тыңдауға лайық болған кезде олармен
сөйлесіңдер. ... ... ... бір нәрсеге зорлайтын болсаң көр
болады. ... ... тәрк ... ... ... Жауапкершілігін үйрету: Әрбір оқушыны білген ... ... ... үйрету керек. Өйткені Пайғамбарымыз (с.а.у.) теориялық
білімнің пайдасыз екендігін былайша түсіндіреді:
«Білімнің екі түрі бар: ... ... ... ... бұл ... ... тек қана тілде ғана қалады. ... күні ... ... тәрбиесінің жүйесінде әрбір оқушыға ... ... ... ... ... ... ò¸ðáèåñiíäåãi Õç. Ïàé¹àìáàðäû» ðîëi туралы
хабардар ету.
1. Àºûðûíäàï ... ... ... ... ... ... æîëäàðäû» áiði ðåòiíäå ñàòûëàï ò¸ðáèëåó
¸äiñií àéòó¹à áîëàäû. ²ûðóàð áiëiìäi áiðäåí àäàìíû» ñàíàñûíà ñi»iðiï ... ìåí ... ... ... ... ... áiëiìíi»
áiðäåí ¸ði àðòû¹ûìåí áåðiëói, ºèûí¹à ñî¹àäû. Àë áiëiì ... ... îíû ... òåç ... ... ... ¿¸ì ... í¸òèæå øû¹àðûï,
ûºûëàñû îäàí ñàéûí àðòà ò¾ñåäi.[?]
Àäàì ... ... ... ... îíû» ¸ëñiçäiãií, ºàáiëåòií
áiëãåíäiêòåí ºàéòêåíäå ºàòåëiêêå áîé àëäûðìàéòûí ... î¹àí ... îíû» ... ... ìåí ... ìà¹ë½ìàòòàðäû àç-àçäàí
áåðó àðºûëû ¹àíà ì¾ìêií ... ... ... áàÿíäàë¹àí: «Áiç
²½ðàíäû àäàìäàð¹à òîºûðàï îºóû ¾øií á¼ëiìäåðãå àéûðûï, àç-àçäàï ò¾ñiðäiê».
Øûíäû¹ûíäà ... ... ... ... ¸ði ... ... àäàìäàð¹à àóûð êåëìåéòiíäåé ä¸ðåæåäå á¼ëiê-á¼ëiê áîëûï ò¾ñiï
îòûð¹àí.[?] Õç. Ïàé¹àìáàðûìûçäû» ... ... ä¸ë îñû ... àéºûí ê¼ðå àëàìûç. Îë, áiëiìäi àäàì áàëàñûíû» ... ... òàñ ... ä¼ï áàñûï ºîÿòûí áîë¹àí. Òàñòû» ¸ñåðiíåí ïàéäà áîë¹àí
òîëºûííû» òîºòàóûí ê¾òåòií-äi. Õç. Ïàé¹àìáàð, ñàõàáàëàðûíà ºàíäàéäà ... ... ¾ø ... áàñà ... àóäàð¹àí:
à. κóøûíû» ºàáiëåòi,
¸. Àç-àçäàí áåðó, (àºûðûíäàï, ñàòûëàï,)
á. κóøûíû» ïñèõîëîãèÿñû.[?]
Õàäèñ êiòàïòàðûíäà îñû ¸äiñòi» ... ... ... Á½ë ¸äiñ ¸ëi äå ... ºîëäàíûëûï êåëåäi. Ïàé¹àìáàðûìûçäû»
¼ìiðiíåí ìûñàë áåðåð áîëñàº:
Áið ê¾íi ͸æèä ... øàøû ... áið àäàì ... ... ... äåï ... äåãåíiìiç íå? »
-«Ê¾í ñàéûí áåñ óàºûò íàìàç îºó».
-«Îñû íàìàçäàí ... ... ¸ìið áàð ìà? ... ... ... ... ... äåñå» ¼çi» áiëiñi». Ðàìàçàí àéûíäà
îðàçà áàð».
Îñû ¸»ãiìå ñ½ðàº-æàóàï ðåòiíäå àðû ºàðàé ¼ðáiäi. Ïàé¹àìáàðûìûç (ñ.à.ó.)
î¹àí ... áåðó ... äå ... Îë àäàì ... ... ... îðíûíàí ò½ðûï æ¼íiíå êåòòi.
-«Îë êåòåðiíäå îñû àéòûë¹àíäàðäû êåìøiëiêñiç ... ... ... îë àäàì æàéëû áûëàé äåäi:
-«Åãåð àéòºàí ñ¼çií á½ëæûòïàé îðûíäàñà, ìiíäåòòi ò¾ðäå ... ... Õç. ... ... ... á¸ðií îðûíäà¹ûñû
êåëãåí àäàìíû» ïñèõîëîãèÿñûìåí ñàíàñà îòûðûï, Èñëàìíû» íåãiçãi ... ... ... ... ... ѽðàº-æàóàï ìåòîäû.
Õç. Ïàé¹àìáàð, ñàõàáàëàðäû ò¸ðáèåëåãåíäå ñ½ðàº-æàóàï ìåòîäûí ê¼ïòåï
ºîëäàí¹àí. ´éòêåíi ñ½ðàº, çåéiíäi îÿòó ¾øií ... ... ... áiëó ¾øií äå ... Áið ê¾íi ... ... áið ì¸ñåëåíi ò¾ñiíäiðìåê áîëäû:
-«Ì¾ôëèñ (Æàðëû) äåãåííi» êiì åêåíií áiëåñi»äåð ìå? », äåï ... ... ... ... æîº àäàì äåï ... äåï ... Ïàé¹àìáàðûìûç (ñ.à.ó.):
«¶ììåòiìíi» àðàñûíäà¹û æàðëûíû» êiì åêåíií àéòàéûí. Îë ºèÿìåò ºàéûì
ê¾íi íàìàç, îðàçà ìåí ... áîëà ... òiði ... ... áið ìàçàºòàï,
æàëà æàóûï, ¸ðêiìíi» ìàëûí ä¾íèåñií òàðòûï àëûï, ê¼ðiíãåíäi ½ðûï-ñî¹ûï, ... ... ... ... ... ... àäàì; ñîíäàé-ຠàäàìäàðäû»
ê¾í¸ñií ìîéíûíà àë¹àííàí ñî», òîç຺à òàñòàë¹àí àäàì» äåï ... ... ... äå ... (ñ.à.ó.), àºèºàòòû àéòûï ºàíà ºîéìàé,
àäàìäàðäû» îé-¼ðiñiìåí äå ñàíàñó ºàæåòòiãií ¸ði æàëºàóëûººà ñàëûíáàó ... ... ... ... ... áiëäiðãåí. Îñûëàéøà ºàòå ïiêið
ìåí ºàòå ... ... ... ... ... (¹.ñ.),
àëäûìåí ñ½ðຠñ½ðàï ºàðñû àëäûíäà¹û àäàìäàðäû» ... ... ... ... ... ¼çi ... àéòºûñû êåëãåí îéûí ò¾ñiíiêòi ò¾ðäå ¸ði
åêiíøi ðåò ... ... ... ... ºîëäàí¹àí.
3. ²ûññàëàð àðºûëû ò¸ðáèåëåó ìåòîäû.
Àäàì áàëàñû, ºûññà ... ... ... ... îëàðäû»
ð¼ëi ¼òå çîð. κè¹àëàðäû» áàñû-ºàñûíäà áîëìàñà äà ¹èáðàò àëó ¾øií ... ... ... ... åñêå ... ... ... ¾ëêåí ì¸í
áàð. Îëàðäû» ì½íäàé ... ... îé ... ... ... ... ... ìåí ñ¾ííåòòå äå îñû ìåòîäºà áàñà íàçàð àóäàðûë¹àíäû¹ûí
àéºûí ê¼ðóãå áîëàäû. ... ... ... ... ¸äiñiíi» àäàì
áàëàñûíà áåðåði ìîë äåï àóûç òîëòûðûï àéòà ... ... ... ... ... ... ... àäàìäû òåðå»
îéëàó¹à ò¾ðòêi áîëàòûí ... åìåñ ... ... ... ... ... ¼ìið ñ¾ðiï êåòêåí
ºàóûìäàðäû» áàñûíàí ¼òêåðãåíäåðií, äiíè àºèºàòòàðäû åñêå ñàëûï, ¾ëãi-¼íåãå
àëó¹à øàºûðûï îòûð¹àí. ... ... ... ... ... ... ... áîë¹àí.[?] ´éòêåíi ²½ðàí ʸðiìäå Àëëà¿ òà¹àëà, àëäûí¹û
¾ììåòòåðäi» ºûññàëàðûí ... ... ... ... ... ... æiáåðìåóãå ¾ãiòòåéäi.[?]
Õç. Ïàé¹àìáàðäû» Àëëà¿ Òà¹àëà ìåí äií ... ... ... ... àóäàðûï, áiëìåñòiêòåí òóûíäà¹àí êåéáið æà¹ûìñûç iñòåðäi
ºûññàëàð àðºûëû òîºòàòûï îòûð¹àí. Ñîëàðäû» áiði ðåòiíäå °áó ... ... ... åòiëãåí õàäèñòi àéòóûìûç¹à áîëàäû:
«Èñðàéûë ½ëäàðûíû» àðàñûíäà áiðåói ê¾í¸¿àð, ... ... ... º½ëøûëû¹ûíà áåðiê åêi àäàì áàð åäi. Ñàëèõà àäàì, ê¾í¸¿àð àäàìíû»
ê¾í¸ iñòåï æàòºàíûí ê¼ðå ... ... ... äåï ... ... ... ... Áið ê¾íi òà¹û äà îñûëàé ... ... ... ... ... iñiìå ... ... Ìåíi» õàëiìäi Àëë࿺à òàïñûð. Ñåí
ìåíi òåðãåéòií êiìñi» ¼çi? » äåäi. Îë:
-«Óàëëà¿è, Àëëà¿ ñà¹àí ... ... ... ñåíi ... äåäi. Ѽéòiï Àëëà¿ òà¹àëà, îë åêåóiíi» äå ... ... ... ... ... àëûï ... Àëëà¿, º½ëøûëû¹ûí ¾çáåé îðûíäàóøû¹à:
-«Ñåí ìåíi» íå iñòåéòiíiìäi ºàéäàí áiëåñi»? » äåäi. Àë ... ... ... ... ... êið», äåäi. Àë àíà ... îòºà òàñòà»äàð! » äåï ¸ìið áåðäi.
°áó Õóðåéðà (ð.à.) áûëàé äåéäi: (Îë àäàì ... ... ... ñ¼ç ... åêi ä¾íèåäå äå ºîð áîëäû.[?]
4. Êií¸ëàó æîëûìåí ò¸ðáèåëåó ìåòîäû.
Ò¸ðáèå iñiíäå ìàðäûìäû æàóàï ... ... ... ... ... ½ñòàí¹àí ìåòîäòàðûíû» áiði. Àëäûíà ì¸ñåëåñií àéòûï êåëãåí
àäàìäàðäû ðåíæiòïåéòiíäåé åòiï òèiìäi øåøiì ... ... ¼òå ... ... ... ... ê¼»iëiíå òèåðëiêòåé ñ¼ç àéòóäàí
ñàºòàíàòûí áîë¹àí.[?]
ιàí ìûíà áið ... ... ... ðåòiíäå ê¼ðñåòóãå áîëàäû: Áið ê¾íi
²½ðàéûø òàéïàñûíàí áið æàñ æiãiò Ïàé¹àìáàðûìûç¹à ... «°é ... (ìåí ... ... àëìàéìûí) ìåíi» çèíà æàñà¹ûì êåëåäi. Ñî¹àí
ñåíåí ... ... ... ... äåäi. Á½ë ... ... ºàñûíäà¹û ñàõàáàëàð, ºàòòû àøóëàíûï, ¸ëãi æiãiòòi ½ðìàºøû
áîëûï, «°é Àëëà¿òû» ... ... ... æàçàñûí áåðåéiê», äåäi. Îíû»
ñ¼çiíå àñºàí ñàáûðëûëûºïåí ºàðàï Õç. Ïàé¹àìáàð: «Îíû ìåíi» ... ... ... äåï ¸ìið ... Æàñ ... ... òàðòûï, îíûìåí áûëàé
äåï ¸»iìåëåñòi:
-«Àíà»íû» çèíàºîðëûº æàñà¹àíûí ºàëàéñû» áà?
-«°ëáåòòå ºàëàìàéìûí.
-«Îíñûç äà åøêiìíi», àíàñûìåí çèíà ºîðëûº æàñàóûí ºàëàìàéòûíû ... ... ... ... çèíàºîðëûº æàñàóûí ºàëàéñû» áà?
-«°ðèíå ºàëàìàéìûí.
-Îëàé áîëñà áàðëûº àäàì ºûçûìåí çèíàºîðëûº æàñàëóûí ºàëàìàéäû..
Ñîñûí îë ... ... ... ... ¸ïêåñiíi» çèíàºîðëûºïåí
àéíàëûñóûí ½íàòûï-½íàòïàéòûíäû¹û æàéëû ñ½ðàäû. Îíû» æàóàáû æî¹àðûäà¹ûäàé
áîëäû. Îë ... ... ... ò¾ñiíäi. Õç. Ïàé¹àìáàðûìûç ºîëûí æiãiòòi»
èû¹ûíà ºîéûï ò½ðûï: «Àëëà¿ûì ìûíà æiãiòòi» ê¾í¸ñií êåøið, æ¾ðåãií òàçàëàï,
àð-½ÿò í¸ñiï åòå ã¼ð, äåï ä½¹à åòòi äå î¹àí ... ... ... ê¼ð, ... ... ... ... åòóøiíi» àéòóûíà ºàðà¹àíäà ñîë êåçäåí áàñòàï,
¸ëi æiãiò çèíàºîðëûºòû ... ... æàñ ... ... ... ¸ði ... iñêå ... åòiï,
àøó¹à ñàëûíáàé æàóàï áåðóäi» òèiìäi æà¹û.[?] Õç. Ïàé¹àìáàðûìûçäû» æiãiòòi
øû¹àðûï ñàëàðäà¹û àéòºàí ä½¹àñû äà íàçàð àóäàðòïàé ... ... ... ... ¾øií ... ... ì¸ðòå ºàéòàëàó
ìåòîäû.
Ò¸ëiì-ò¸ðáèå áåðó æîëûíäà å» ìà»ûçäû æàéòòàðäû» áiði ðåòiíäå, áiëóãå
òèiñòi ... ... ... ... ... ... ... àäàì áàëàñû ê¼áiíåñå áið í¸ðñåíi áið íåìåñå áiðíåøå ì¸ðòå îºûï,
òû»äàó ... ¹àíà ... ... ... ... ... àäàì
ïñèõîëîãèñûíà òèiìäi åêåíäiãi ²½ðàí ìåí Ѿííåòòå äå ê¼ïòåï àéòûë¹àí.[?]
Á½ë òóðàñûíäà Õç. ... °áó ... (ð.à.) ... áið ... ... Áið ê¾íi Ïàé¹àìáàðûìûç (ñ.à.ó.): «Ñiçäåðãå å» ºàéûðëû ¸ði å»
æàìàí àäàìíû» êiì åêåíäiãií ... áà?» ... ... ¾ø ðåò ... ... îòûð¹àíäàð:
-«È¸, àéòû»ûç», äåäi. Õç. Ïàé¹àìáàðûìûç: «Å» ... ... ... ... ... æàñàéòûíûí ¸ði îíû» åø æàìàíäûº æàñàìàéòûíûí
áiëåòií áîëñà ìiíå ñîë àäàì. Å» ... ... ... îäàí ... ... ¸ði ... ... äåï ê¾äiêòåíåòií àäàì», äåäi.[?]
Æî¹àðûäà¹û õàäèñòå Õç. Ïàé¹àìáàðûìûç, áið-áiðiíå ... ... ... êåëìåéòií åêi àäàì æàéëû àéòïàñòàí àëäûí, ñ¼çäi» ìà»ûçäûëû¹ûíà ê¼»ië
àóäàðó ¾øií ñ¼çií ¾ø ðåò ºàéòàëàäû. Ñî»ûíàí îëàðäû» ... ... ... ... ... ... (ñ.à.ó.) ê¼áiíåñå àéòàòûí ñ¼çií Àëëà¿òû» àòûìåí àíò åòiï
áàñòàéòûí áîë¹àí. Õç. Ïàé¹àìáàðûìûçäû» á½ëàé ñ¼ç áàñòàóûíû» áàñòû ñåáåái,
ñ¼çäi» ì¸íi ìåí ... ... ... Á½ë ... áið õàäèñòå áûëàé
àéòûë¹àí: «Áà𠺽äiðåò ... èå ... ... ... àíò åòåìií, ñåíäåð
èìàí êåëòiðìåéiíøå æ¸ííàòºà êiðå àëìàéñû»äàð; Áið-áiðëåði»äi ... èìàí ... ... ... ... àðàëàðû»äà
ñ¾éiñïåíøiëiê ïåí ìåéiðiì òóäûðàòûí iñòi àéòàéûì áà? ... ... ... (ñ.à.) ... ... ... ìà»ûçûíà ê¼»ië àóäàðòó
àðºûëû, ì½ñûëìàíäàð¹à ¼ç àðàëàðûíäà¹û ... ... ïåí ... ... ... æîëûí ¾éðåòêåí.
1. Ѿéiñïåíøiëiê ïåí ìåéiðiì ìåòîäû.
Ѿéiñïåíøiëiê æîº æåðäå ò¸ðáèåíi» ... ... ... Àäàìäàð
àðàñûíäà¹û ºàðûì-ºàòûíàñ ïåí ûíòûìຠ-áiðëiê ê¾øåéòóäi» æàë¹ûç æîëû îñû
ñ¾éiñïåíøiëiêòi» ... ... ... ìåí ... ... ïåí ... àðòóûíà äà ñ¾éiñïåíøiëiê ïåí ... ... ... ... äà ò¾ñiíiêòi. Á½ëàé áîëìà¹àí æà¹äàéäà ... æåòó äå åêi ... ... ... ... iðãå òàñû ... ... ... îçûº ... ... ... Õç. ... áàëàëàð
¾øií äå òàïòûðìàñ ¾ëãi. Òiïòi àéòàð¹à òië æåòïåéäi. ´éòêåíi Îë, ... ... ... áîëûï iñòåãåí Ǹéä á. Õàðèñêå ñ¾éiñïåíøiëiê ïåí
ìåéiðiì ê¼ðñåòêåíi ñîíøàëûº, ... àëûï ... ... ... ... ºàëàìûí, äåï ¸êå-øåøåñií êåði ºàéòàð¹àí. Àë °í¸ñ
á. Ìàëèê, Õç. Ïàé¹àìáàðûìûçäû» ºàñûíäà îí æûë æ¾ðiï, iñòåé ... iñi ... ¾øií ... » äåï ... ñîíûìåí ºàòàð êåéäå ºàòåëiê ... ... ... ... ... ... ... ºàíà ºîÿòûíäû¹ûí
ê¼ï àéòàòûí. Ñîíäûºòàí äà ì½¹àëiìãå å» àëäûìåí ñ¾éiñïåíøiëiê ¼òå ... ... àóûç ... ... ... ... Õç. Ïàé¹àìáàðûìûçäû»
ò¸ðáèå æ¼íiíåí ¾ëêåí æåòiñòiêòåðãå æåòóiíi» ... ... å» ... ... ñ¾éåíãåíäiãi äåé àëàìûç. Ñîíäàé-ຠîë, ¼ç ñ¼çiíå áåðiêòiãi
ìåí àéòºàíûí á½ëæûòïàé îðûíäà¹àíäû¹ûíàí ºîë ... ... ... Õç. ... ñàíàóëû æûëäàðäû» iøiíäå àäàìäàðäû ... ... ... ïåí ... ... ºàëà¹àí.
ІІ-бөлім. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеу жолдары.
1. Кіші мектеп жасындағы оқушыларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеудегі ... ... ... рухани-адамгершілікке тәрбиелеуде сынып жетекшінің рөлі
басым болуы керек. Сынып жетекші оқушыларды тәрбиелеу үшін өзі ... ... ... ... шарт және де оның оқушыларға деген қарым-
қатынасы, өзінің өн бойында рухани- адамгершілік қасиеттерді жинай отырып,
оқушыларды рухани –адамгершілікке тәрбиелеу мақсатында ... ... ... ... үшін жаңа ... ... білімін дамтып
отырғаны ләзім.
Сынып жетекшісінің рухани адамгершілікке тәрбиелеуде ... ... және ... ... ... ... тесу; оның рухани қалыптасуы мен дамуына жағдай ... ... ... ... ... оны ... өмірге араластыруға және
өз бетінше өмір сүре білуіне көмектесуге бағытталған. Баланың отбасымен
тәрбиенің басқа да мәселелерімен тығыз байланыс орната отырып ... ... ... ... адамгершілік процесін ұйымдастыру.
Балалардың орынды талап тілектерін қолдай отыра ынтымағы ... ... ... ... ... ... әрі ... топ жұмысын қалыптастыру.
Топтағы өзін-өзібасқаруды дамыту.
3. Оқушылардың жалпы әрекетін басқару- Диогностикалық мақсатқоюшылық,
жоспарлау, жобалау, бақылау және түзету, енгізіп отыру.
4. Іске асыру.
5. Қорытындылау, ... ... ... ... ... іс-
шаралардың түрлері.
- Мұражайларға саяхат;
- Дебаттар;
- Интеллектуалдық танымдық ойындар.
- Оқырмандар конференциялары.
- Пікірталас.
- Дөңгелек үстел.
- Сауалнамалар.
- Көрмелер.
Сынып жетекшінің жаңа технология әдістері ... ... ... ... ... ... оқушыларға жаңа технологияны саяхат –сабағын қолданып
сыныптағы оқушылардың білім деңгейіне, рухани жеке ерекшеліктеріне назар
аудару. Мысалы:
Оқушыларды 3 ... ... бір ... ... етіп ... ... ... уақытта, автобус, машина, поезбен саяхатқа шығатын
болса, біздің ата-бабамыз арбаға ат ... бір ... ... ... саяхатққа шыққан. Бүгін біз ата-бабаларымыздың
дәстүр салттарын жалғастыратын ұрпақ ... ... ... ... Біз ... саяхат сабағымызда:
«Зеректер» елінде «имандылық-қастерлі ... ... ... ... және «Атадан қалған асыл ... ... ... ... көр» ... ... мыңды жығар» аялдамаларына тоқталамыз,-деп технологиялық
картаны тақтаға ... ... ... ... ... ... ... мақсат өткен сабақты еске ... адам ... ... ... ... ... кубизм әдісін байдалану.
1. Суреттеңіз: кісілік дегеніміз не? және оның белгілерін айтып бер.
2.Салыстырыңыз: Кісілік қасиеттердің ... тән ... ... ... ... ... кез-келген 2-3 түрін таңдап, өмірден
сол туралы білгендеріңді ортаға сал.
4.Қолданыңыз: сыныптағы рухани-адамгершілікке жеңіл-желпі қарап жүрген
оқушыларға ... ... ... ... ... ... кісінің де кісісі бар дегендей, оның ұнамды, ұнамсыз,
жағымды, жағымсыз түрлерін ... ... не ... ... ... ... ... ісі бар, адам ... ... несі бар» ... ... ... ... ... аялдамадағы кубизм әдісі барысында оқушылар еркін пікірлесіп, бірін-
бірі тыңдауға, бірінің қатесін түзетіп, ойын еркін жеткізуге, ... ... ... ... ... өз үлестерін қосып, сөйлеу,
ойлау қабілеттерін қалыптастырып үйренеді.
ІІ. «Білімқұмарлар» еліндегі ... ... ... ... жаңа сабақ өту. Бірінші «Баталы ... ... ... бата ... ... білдіруге үйрету, оның түрлерін
түсіндіру. Бұл тақырыпта төмендегідей сұрақ беріледі.
-Балалар ас қайырғанда дастарханға не беріледі? ... қала ... (Қол ... ... ... ... білесіңдер?
(«Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас», «Жаңбырмен жер көгереді,
батамен ел көгереді», «Көп ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік
мәні бар рәсім. Халықтың бата-тілек сөздері деткіншек ұрпақты әдепті,
сабырлы, зерделі ... ... ... малды-басты, дәулетті, бақытты,
кешірімді болуын тілейді, елін –жерін қорғайтын ержүрек болуға талпынтады,
жастарды ... ... ... ... адам болуға
тәрбиелейді. Бата тілектің айтылу түрлері көп,. Жаңа отау ... ... жас ... ... ... ... ... ат
қойғанда берілген. Ер азамат алыс жолға, жауға аттанарда елдегі үлкен
ақсақалдар бата-тілек ... ... жер ... ... ... ... ... болған. Ол аман есен елге орал, топырақ туған жерден ... ырым ... Бата сөзі тек ... ... емес түрік-монғаол
халықтарында да дәстүрге айналған.
Осы айтылған баталардың барлығы да ананың ақ батасы, атаның оң ... ... ... ... түрі. Оң бата алғыс. Екінші теріс бата-
қарғыс. Теріс бата деп аталғаны болмаса қарғыстың ... ... ... ... қолдың сыртын жайған. Бұл ел ішінде сирек кездесетін бата.
Бата сондай-ақ адам бойындағы жат ... ... ... ... ... ... қалған асыл сөздер» аялдамасына тоқтаудағы мақсат тыйым
сөз сөздердің мазмұнын, ... ... ... ... ... төрт түлік малға байланысты тыйым
сөздер өте көп.
А) ‡лкенді сыйлауға, табиғатты қорғауға, әдептілікке, ... ... ... ... ... обал-сауапты баулитын
тиым сөздер.
Ә) Кейбір тыйым сөздер тәртіптілікке, сыпайылыққа, сақтыққа шақыра
отырып жаман әдеттерден ... ... ... ... ... білуге байланысты тыйым
сөздер.
Осы тыйым сөздердегі ақы-кеңестер ... ... ... ... ... ... мектеп.
Оқулықпен жұмыс.
ІІІ. «Зерделілер » еліндегі «Біліміңді байқап көр» аялдамасына
тоқтаудағы ... жаңа ... ... «Венн диаграммасы» әдісі бойынша оқушылар тақырыптың ... ... ... ... ме, бата ... ме?» (ой ... ... еліндегі «Ашылмаған құпиялар» аялдамасында батамен тыйым
сөздерді өмірмен байланыстырып, көрініспен көрсету.
1) Көшеде қарт әже ауыр жүгімен тұр. ... келе ... ... ... ... қайырымдылығы мен жақсылығын көрсетті. ... ізгі ... үшін әже ... ... ... ... деп ... Солдатқа ата-аналар алдында Азамат батасын алайын деп ... ... ... ... ... ... қандай бата берді деп
ойлайсыздар?
3) ¤здерің таңдаған тыйым сөздердің тәрбиелік мәнін ашып беріңдер.
-Қонаққа ... ... шай ... ... қолыңды төбеңе қойып отырма.
-Жүрер жолыңның уақытын кесіп ... бір ... үзіп ... нан ... басуға болмайды.
-Күн батар уақытта ұйықтама.
Шәкәрім өлеңдері арқылы рухани ... ... ... ... ашу, ... қағидаларымен
танысу, өлеңді нақышына келтіре оқи ... ... ... таба білуге
дағдыландыру, Шәкәрімнің өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... мінезден аулақ болуға, адами
сезімді қастерлеуге, сүйіспеншілікке, ішккі рухани ... ... ... ... ... ... ықпал ету, ойларын
еркін, нақты жеткізе білуге баулу, тіл байлықтарын ... өз ... ой ... ... үшін ... зерттеу, сабағын сұрақ
–жауап, пікірлесу, талқылау, зерттеу, шешімін іздеу, бір ... ... ... ... ... келе ... ... құндылығымыз – рухани-
адамгершілік байлығымыз. ... ... ... ... ... рухани тәрбие. Ғасырлар бойы Абай тәлімі адамзатты адастырмай, алдына
жарық салар ... ... Абай ізін ... ... ... ... ... жырлары бүгінгі ұрпақтың бойтұмары болмақ. ... ... ... өте кең. ... ішінде ойып орын алар тақырып-
рухани адамгершілік мәселесіне қатысты ойлары.
Қазақ халқы қонақ жай бауырмал халық. Бар ... ... ... ... ... ... атын ... жіберген. Айналаңды дос тұту,
бауырыңа тарту адамгершіліктің жоғары түрі. Шәкәрім өлеңдерінде бұл қалай
көрініс тапқан?
Оқушы. Бұл тұрғыда ... ... ... ... адамзат –туған
бауыр» дейді. Ол өлеңдерінде қазағым, ұлтым, алашым деп өз жұртына бүйрегі
бұрса, барша адамзатты бауыр ... ... ... туғанда» өлеңінде:
Еңбекке шыда, ебін тап та,
Сабырдың түбі сары ... ... ... ... бәрі -өз ... пен ... ... көріп жан сақта
Ол жолда өлсек неміз кетті
Мақсұтқа жетпей қалсақ та?-
Деп туған ... ... ... Ал адам ... мәні ... Адам баласының борышы не?
Оқушы: Ақын кірсіз ақыл, місіз сөз, адал ... анық бақ деп ... өзі де ... ... ... өлеңінде:
Адамдық борыш ар үшін
Барша адамзат қамы үшін
Серт берген еңбек етем деп
Алдағы атар таң ... өз ... ... ... жатқанын айтады.
Мұғалім: Шәкәрім Шығармаларын оқығанда ... ... ... ... еске түседі. Ол –заңдылық. Абай ... ... әр ... істе адам баласына бауырым деп, өзіне ойлағандай
оларға да болса игі еді ... ... ісі» ... ... ... ... Осы ... жақсылық жасау, мейірімді болу идеясы Шәкәрім
поэзиясында қалайша орын алады?
Оқушы: Бұл ой, әсіресе, «Насихат» ... ... ... Ол су, от,
жел, сықылды ұғымдардың екі жағын екі ... ... ... түрде
жырлайды да , соның айналаңа пайдасы болар жағын қала дегенді ... ... бол су ... ... ... ... салқын ел көңілін қалдырып.
От сықылды жылы болсын жүзіңіз бен сөзіңіз
Бірақ ондай мархабатсыз ... ... ... ... ... ... ... талғанын
Жықпа үйін, болма құйын, қылма жаман аманын.
Жер сықылды пайдалы бол, пайдалансын ел сенен
Тасты жердей ... ... ... ... ... ... айтады.
Мұғалім: «Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өз де есті
болады» (Абай 19- қара сөз) ... ... ... ... қағидаларын
ескере келе, қандай шешімге келіп ой қорытасыңдар?
Оқушының ... ... ... ... ... өз ... ... клуб жұмыстары арқылы рухани-адамгершілікке тәрбиелеу.
Тәуелсіз еліміздің келешек ұрпағының интеллектуалдық ой ... ... ... беру ... ... өзекті мәселесі. Қандай озық мәдениет
болмасын, адамға оның төл мәдениетін ... ... ... мәдениеті –
бірегей, қайталанбас құбылыс. Оның ... ... оның ... ... ... ... баласы-рухани жарым жан. Олай болса, жеке тұлғаның
ұлттық сана-сезімі мен мінез-құлқын қалыптастыруда орасан зор рөл атқаратын
ұлттық мұраларды ... ... ... бір ... мектеп қабырғасында
оларды оқушыларға жүйелі түрде ... ... тыс ... ... ... төл өнерді
жаңғырту арқылы оқушыларға имандылық-эстетикалық тәрбие берілуі керек. «Ел
боламын ... ... ... ... ұлы ... ... Әуезов. Осыған
байланысты мектеп ішілік клубтар ... ... Бұл ... ауыл ... ... ... ... жұмысы педагогтар мен оның жұмысын ұйымдастырушылардан талмай
ізденуді, тың серпінді ... ... ... ... ... ... ... мен халық педагогикасының асыл мұрасын
клубтың мәдени-тәрбие жұмыстарына ... ... ... ... ... ... баға ... байлығы»- деп Елбасымыз Н.Назарбаев ... ... ... ... дәріптеу бізге міндет, кіші мектеп
жасындағы ұл-қыздардың бойына «Ұлттық рухани қасиет» ... ... ... ... салт-дәстүріне деген көзқарасы ерекше ... ... ... ... клуб ... ... Оқушылардың ұлттық ерекшеліктерін
ескере отырып, тәрбиені рухани ұлттық салт пен ... ... ... толы ... ... ... орталықтың міндеттері:
Ұлттық мәдени байлығымызды танып білуге тәрбиелеу, халқымыздың мәдени
мұраларын игеру.
- Жалпы адам қоғамы жинақтаған рухани- адамгершілік нораларын, қатынас
мәдениетін, ... ... Адал өмір ... ... ... ... тәрбиелеу.
Халқымыздың тәлім-тәрбиелік мұрасына ... ол ... ... пен ... ... пен
инабаттылықты дәріптейді. Ата-бабаларымыз баланы бесігінде жақсы әдетке
баулыған. «Үлкенді ... ... бер, ... ... ... ... ... мәні ешқашан жойылмақ емес.
«Жігітке жеті өнерде аз», «Қызға қырық үйден тыйым», деп ұлдың да,
қыздың да ... ... жан ... жол ... ... ... ... маңызы
1. Дөңгелек стол: (мысалы: мынадай тақырыпта «Тәрбиелі-адам етер,
тәрбиесіз надан етер»),
2. ... ... ... ұл ... ... ... ... сағаттары: «Қызға қырық үйден тиым», «Қос бұрым-қыз
көркі» т.б осы сияқты тақырыпта.
4. Пікір алысу сағаттарын: ... ... ... Қыз сыны байқауы:
«Қиын » балаларды еңбек арқылы рухани- адамгершілікке ... ... ... жатқан әлеуметтік – экономикалық жағдайлар
бала тәрбиесін басты назарда ... ең ... ... ... нақты
көрсетіп отыр. Бүгінгі ұрпақ қандай ... ... ... ... ... Олай ... ... және мақсатты бағдарлы тұлғаны
қалыптастыру – ең басты бірінші қоғамымыздың жоспарлы міндеті.
Қазақстан Республикасының ... беру ... ... білім беру
жүйесінің басты міндеттерінің бірі ретінде: «Жеке ... ... және дене ... ... ... пен ... өмір
салтының берік негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай
жасау арқылы интелектін байыту» - деп ... ... бұл ... ... ... жан – жақты жеткілікті дәрежеде көңіл
бөлінген. Қазіргі кезде елдегі әлеуметтік қайшылықтардың асқынуы кәмелетке
толмаған жас ... ... ... ... жасауына жағдай
туғызуда.
Қиын балалардың саны өсуде, олардың теріс пиғылдары мен сана – ... ... ... жеке ... ғана ойлауына, өмірлік
бағыт – бағдардың дұрыс болмауына ... ... жас ... рухани жағынан азуының нәтижесінде тек ішіп –
жеуге, өзімшілдік қатынасқа мойынбұрып, өзіне және айналасындағы ... ... арақ – ... ... ... тарту және сұйық затты
иіскеу, оны пайдалану сияқты т.б. қылмыстық істер жасауға ... ... адам ... ... ...... ... орнатып,
өзінің тіршілктегі бақытын табу. Сондықтан шамасы ... ... ... ... еш ... жоқ ... де ... біледі. Біле тұра, бірақ
адам баласы қоғамдағы әртүрлі ... ... ... – тәрбиенің
жеткіліксіздігінен жалпы қайырымдылық атаулыға қарама – қарсы жаман мінез ... іс - ... ... ... келіп біздің өмір
тіршілігімізде «қиын» ... ... ... ... ой – ... ... болсақ, «қиын» деп аталатын
балалар – педагогикалық назардан тыс қалған балалар. Олардың жеке ... ... ... – педагогикалық қателіктердің салдары (2).
Адамгершілік – қоғамдық өмірдің обьективтік заңдылығына ... ... ...... ... негіз болып табылатын талапқа сай
белгілі бір гуманистік принциптерді білдіретін моральдық ұғым (3).
Ал адамгершілік тәрбиесі дегеніміз ...... ... әсерімен
моральдық сананы қалыптастырудың, этикалық білімділікті, адамгершілік
сезімді ... сара ... Ол ... ... ... қоғам, жеке ықпал
арқылы іске асырылады (3).
Кезінде ... ... ... сұлу ...... ең
алдымен бақытты адамдар» деген болатын (4). Яғни біздің бұдан ұғатынымыз
рухани-адамгершілік тәрбиесіне ... ... бөлу ... Ол ... ... мен ата – ... ... балаларды рухани-адамгершілікке
тәрбиелеуде «еңбек – бүкіл тәрбие жүйесінің күре тамыры » демекші еңбекті
негіз етіп қарастырғанымыз ... ... ...... деп ... айтпаған. Шындығында адам
баласы өз қадір – құрметін адал еңбегінің нәтижесінде алады.
Жалпы тіршіліктің негізі – ... ұлы ... оны ... ... ... да сол адал ... болса ата – аналар балаларын
кішкентайынан еңбекке баули отырып, өздері ... ... ығыр ... ... тілмен жайлап үйретіп отырса, бағыт берсе, әрбір
бастаған ісін соңына дейін ... ... олар да ... ... орай көптеген ата – аналар балаларын еңбекке ... ... ... жоқ, жұмыс істейтін уақыты әлі алда деп қате ... ... ... ... ... ... бастап еңбекке баулу керек»,
- деп. Егер жас кезінен бастап еңбекке үйретпесе, өскенде еш нәрсеге икемі
жоқ, ...... ... ... болып шығатын жас ұрпақтын өсіп қалғанында
білмей қаламыз.
Қазақтың ағартушы – педагог жазушысы С.Көбеев «Балаларға еңбекті ... ... ... ... ... ... еңбектің пайдалы
екендігіне көз жеткізіп, иландырып ... ... ... ... ... ... - дейді (4).
Сондай – ақ көптеген ғалымдар өздерінің еңбектерінде еңбектің тәрбиелік
мәніне тоқталған.Философ Жан Мари Гюйо: «Адам жұмыс ... ... ... адам ... - ... ... ... жазушысы Л.Н.Толстой: «Адамды
ештеңе де еңбектей ізгілендіре алмайды» деген болатын. Яғни ол ... ... ... ... Абай:
Бақпен асқан патшадан
Мимен асқан қара ... ... ... ... бала ... ... еңбек ету мен тілемсектікті арлылық пен арсыздық белгісіз ретінде алып
қараса, атақты «Сегіз аяқ » атты өлеңінде:
Тамағы тоқтық,
Жұмысы жоқтық.
Аздырар адам ... ... ... ... ... қажеті екенін асқан көрегенділікпен тамаша
тұжырымдап береді. Сондай – ақ Абай: «Еңбек – ... ...... - деп ... ойын қорыта түседі.Демек «қиын» баланың жеке тұлға болып
қалыптасуында еңбек ... роль ... ... «қиын» балалардың
қоғамдық белсенділіктерін дамытып, әдеп – инабат дағдыларын қалыптастыруға
тигізетін оңды әсерлері нығайтылады. ... ... ... ... өмір ... ... мен ... оның өткендегі
тәрбиесінде жіберілген кемшіліктер мен олқылықтар түзетіледі. ... тән бір ... ... ... ... ... тап
болуы неғұрлым ұзаққа созылған сайын, ... ... ... ... ... ... қазіргі күйінің қадір-қасиетін бағалауды ұмытады.
Мұның мысалын осы ... ... ... жиі ... ... ... өздеріне қолайлы – жайлы тұрмыстың қалай ... ... және оған ... да. Ол үшін ... ... ... де ойларына
кіріп шықпайды.Бүгінгі жастардың көпшілігі жанын қинамай, қамсыз ... ... ... өткізуді мұрат санайды, бірақ олар ... ... ... ... ... ... баянды болмайды, ол көп
ұзамай опық жегізеді. Ең жаманы Абай айтқандай, ... ... ... ... еңбек адамның жан дүниесін жанғыртып, күш ... ... ... бітіретін бірден-бір құдіретті күш екенін
көреміз. Яғни өзінің практикалық сипаты мен мәні ... ... ... ... ... кейін қалмаудың ғана емес, бір-бірінен озып алға
шығу мүмкіндігі жүзеге асырылатын майдан ... ... ... ... ... өзіне және қоғамға қызмет етудің ... ... ... арасындағы қарым-қатынас түрі әрі адамның азамат
ретінде өз орнын табу тәсілі ... ... ... ... әңгімені
айтқан жөн.Баяғыда бір білімді де көргенді адам болыпты. Оның жалғыз ... ... Сол бала ер ... ат ... ... ... ... қалғанда әкесі
оған еңбек етіп, ақша ... ... ... ... ұлын аяп, ... қатпаған жас деп, баласының жұмыс істеп табатын ақшасын үйдегі
ақшадан алып беріпті. Бала әлгі ... ... ... ... ... бергенде, әкесі оны алған бойда отқа лақтырып жіберіпті. Бала оған
қыңқ етпепті.Екінші және ... ... де тап ... ... ... ... ақшаны тағы отқа тастағанда: «Ойбай, көке ақшаны өзім тауып ... - ... ... ... ... адал ... жеткен жетістік қуанышты да,
тапқан табыс өте ... ... ... ... тәртіпке
түсіреді.Бұдан шығатын қорытынды: бала тек қана ... ... ... өз ... өзі ... ... ... тәуелді емес, өзінің
бақыты мен қуанышы, атақ-абыройы үшін ешкімнің алдында ұятты, қарыздар емес
жеке ... ... ... ... ... ... ... иесіне, шын мәніндегі ... мол ... ... ... ... еш, тұзың сор болатын» реттер де кездесіп
жатады. Оның өз себептері, заңдылықтары бар. ... ... ... ... инабатты, бақытты адам болуы мүмкін емес. Даналар ... еш ... ... ... да ... ... ... мен
мектептегі ұстаз баланың жүрегінен жол таба ... ... ... ... ... ... ... отырып ерінбей, жалықпай қажырлы
жұмыстар атқаруы ... Ол үшін ... ... жаны – ... ...
наны тәтті» екендігін ұғындыра отырып ... ... ... мән ... Т.Тәжібаев: «Еңбек – баланың адамгершілік белгілерін ... оны ... ... болса соған ұрыну сияқты ... ... - деп ... ... орнына тереңінен мән берген болатын
(4).
Т.Тәжібаев тағы бір сөзінде: «Еңбексіз бос жүру ... ... ... ... ... жұрт ... ... күн
көруге әкеп соғады, табиғи талантын мұқалтады» - дей отыра «Еңбек – адам
мінезіндегі ... ... ... көмектеседі» - деген (4).
Яғни еңбек арқылы қиын балалардың бойындағы өзімшілдік, менмендік тағы
басқа қасиеттерді жоюға болатындығын ... ... іске ... ... ... айтар болсақ «қиын» балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде
еңбектің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... бірлесе, көптеген даналарымыздың еңбектерін пайдалана отырып,
жүйелі түрде тәрбиелік жұмыстар атқаруы тиіс.
Осы ... ... ... ... ... қиын ... барысында мына мәселелерді еске алу қажет:
а) тәрбиесі қиын балалардың жас және ... ... ... ... ... терең зерттеу, психологиялық, педагогикалық
және медициналық мәліметтерін жете білу;
б) мектептерде ... ... ... ... нақты жұмыстарды
дұрыс ұйымдастыру, жетілдіру.
Тәрбиесі асқынған балалармен ... ... ... ... іс - ... ... ... педагогикалық ұжым және ата – аналар комитеті ... ... ... ... анықтайды, оны іске асыру ... ... ... ... ... сабақтастықты іске асырады.
Сынып жетекшілері күнделік жүргізіп, онда оқу жылының ... ... ... ... Бұл ... ... ... беріліп,ондағы
мәліметтермен, яғни жүргізілген жұмыстың мазмұны және әдістерімен ... ... ... ... ... ... мақсатын, бағытын
анықтайды.
Үшіншіден, тәрбие қиын жеткіншек ... ... әр – ...... түрлі жарыстарға, кештерге, өздігімен іс -
әрекетіне, бастауыш сынып балаларын шефке ... т.б. ... ... ...... біліммен
қаруландыру үшін кейбір мектептерде тұрақты семинарлар жұмыс ... ... ... ... және ... қайта тәрбиелеу мәселесін зерттеген белгілі
қазақстандық ғалым А.Керімов мұғалімдер мен қиын ... ...... ... ... шартты түрде үш топқа бөледі:
1. Моральдық және заң нормаларын ұстамауға ... бар ... – ала ... ... ... ... оқушының дара
ерікшеліктеріне, адамгершілік тәрбие нормасынан ауытқу себептеріне толық
көңіл аудармауы.
2. Қиын ... тіл ... ... яғни жеке ... ... алмауы салдарынан педагогтік этикаға жатпайтын тәсілдерді ... ... ... талдауға алу, орынсыз жазалау, қандай бір жөнсіз
әрекеттер болсын, оны сол ... ... ... т.б. осылайша дұрыс
қолданылмаған шара жасөспірімнің ыза – ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерінің төмен болуы және
психологиялық ... ... ... ... дайындығының
жеткіліксіздігі, өз пәндерінен білімдерінің таяздығы, ... ... мен ... ... ... жетіспеуі.[?]
«Баланы жан – жақты етіп тәрбиелеу үшін оны жан – ... білу ... ... ... К. ... ... ... тұрғыда
ойластырылып шешілген оқу – тәрбие үрдісін ... ... ... үшін ... тәрбиеші, мектеп директоры, сыныптан тыс жұмысты ұйымдастырушылар
мен бүкіл мектеп ұжымы негізгі ұстанымдарды ... ... ... ғылыми негіздерді табуы тиіс.
Қоғамды алаңдатып отырған көкейтесті мәселенің бірі – ... ... ... көбеюі. Ғылыми деректерге қарағанда, тәрбиесі қиын
балаларда байқалатын белгілер:
Біріншіден, анамалды қажеттілік, екіншіден, ... ... ... ... ата – аналармен немесе мұғалімдермен тұрақты егесу
жағдайлары, төртіншіден, басқа ... ... өзін - өзі ... Сынып жетекшілері тәрбиесі қиын баламен ... мына ... ... ... тәрбиесі қиын балалардың жас және дербес ерекшеліктерін есепке алу;
- олардың кемшіліктерін терең зерттеу, психологиялық – ... ... ... жете ... ... ... ... жоспар бойынша нақты жұмыстарды
дұрыс ұйымдастыру, жетілдіру;
- психолог мамандармен жиі әңгіме ұйымдастыруды ... ... ... тек оқып қана қоймайтынын ұмытпау керек. Мектепте ол
өмір сүреді. Егер тәрбиешілер осы ақиқатты ұмытса, ... үшін ең ... ... ... өзінің қызғылықты мазмұнды өмірімен ғана оқушыларды
өзіне тарта алады. Мектепті білім ... ... ... – оның ... жас ... жан – ... терең білім алуымен қатар ... ... ...... ... адамгершілік қасиеттері мол,
зерделілік деңгейі жоғары болуы үшін жүйелі еңбек ... ... ... ... ең ... ... ... тәлім тәрбие
алуына, олардың ішкі қасиеттерін анықтауға, дарынын шыңдауға сол арқылы
өздері көздеген тәрбие бұлағынан сусындауына ... ... ... ... ... ... ... біреуге ықпалы арқылы өмір бойы қалыптасатын
күрделі құбылыс. Бала тәрбиесі себеп сылтау іздеуге ... Оны ... ... ұжымның кәсіптік бірлігі, ... ... және осы ... негізделген мектеп пен отбасы арасындағы
тығыз байланысқан одақтың нәтижелі жұмысы ... қиын ... мен ... ... ... ... ... педагогикалық ролдің субьектпен байланысын
көрсетуінде функцияналдық байланыс бар. Мектеп қабырғасындағы ... ... ... мен оқушы арасындағы жанжал, т.б. ... ... ... ... Бұзақылық сипат оқушылардың ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай жүргізсе, баланың ынтасын дамыту
арқылы әдіс-тәсілдерді жаңартып отырса, іс ... ... Осы ... бала ... бола ... онда бұған бала кінәлі емес, педагогикалық
әдістер кінәлі» деген А. Макаренконың ... ... ... тура ... Ал
Абайдың сөзі қайта тәрбиелеу ісін жігегмен бастауға дем ... Ол ... ... ... ... ... тұжырымдайды: «Баланы ең алдымен
қоршаған ортасы, көшесі тәрбиелейді».
2.2. Кіші мектеп ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің маңызды педагогикалық міндеттері:
1. Оқушылардың белсенді өмірлік позициясын қалыптастыру.
2. ... ... ... ... ... Сөз бен ... бірлігін қамтамасыз ету.
4. Адамгершілік нормаларынан ауытқуға жол бермеу.
Бұл міндеттерді шешу оқушыларды қоғамдық пайдалы, өнімді ... ... ... Ол баланың мектепкке барған алғашқы күнінен
басталады. Алғашқы еңбек дағдылары ... ... ... ... Оқу бала ... ... ... танып-білу, жаңа ғылыми
білімдерді игеру адамгершілікке ... ... ... ... ... Н. Г. ... ... маңызды бір саласы
адамның өмір сүру шарты, адамның пайдалы істері мен ... ... ... ... ... ол ... ... қайраткерлеріне, шынайы халық мүддесін қорғаушыларға мынандай негізгі
адамгершілік сапалар қасиеттер қажет деп есептеген: патриотизм,гуманизм,
еңбекке ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдауынша, адамгершіліктің басқа бір
саласы гуманизммен тығыз байланысты. Ортақ іске ... ету ... ... ... дей ... ол ... ... ұғынушыларды
сынады, оның пікірінше, шын гуманист адам айналасындағы адамдарға ... және ... ... құрауы, қайырымды болуды, зиянды
әрекеттерге қарсы шығуы, адам баласының мұң-мұқтажын біліп отыруы, жамандық
атаулының ... ... ... күрес жүргізуге білуі тиіс-деген
көзқарастары адамгершілік тәрбиесінің ... ... ... ... ... және оның ... ... тәрбиесін толымды жүзеге асыру үшін баланы адамгершілік мұратқа
ерте бастан баулу оның отбасынан басталып, ... ... ... Мектепке дейінгі жаста балаларда бастапқы адамгершілік сезімдермен
ұғымдар, адамшылық мінез-құлқының ең ... ... ... ... бұл ... ... он бір жыл ... жүйелі түрде
жүргізеді. Адамгершілік қасиеттер – ... ... ... мен ... ... Оның талаптарын негізінен оқушыларға
арналған ережелерде баяндалған. Олар күнделікті өмірде өтіп ... ... ... ... ... ... мен қоғам және баланың
тікелей өзінің өмір ... ... ... ... келеді. Мұндай
жағдайда дербес белсенді әрекетінің маңыздылығын да естен шығармау керек.
Қайсі бір адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеу оқушылардың ... әсер ету ... ... болып келеді. Оны жүзеге
асыруда адамгершілік тәрбиесінің әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... тақырыбына арналған этикалық
әңгіме, әңгімелесу, лекция, ... ... және ... конференциясын
жатқызамыз.
ұйымдастыру формалары деп баланы оқу әрекеті мен оқудан тыс тәрбие
жұмыстарын айтамыз. Оқу әрекеті-оқыту процесінде ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Кітап –дүниеге ашылған есік, олай болса бала кітапты оқи отыра ... адам ... ... қыр-сырын танып, адамдар арасындағы
өзара қатынаспен олардың еңбектері жайлы көзқарасын ... ... ... ... ... ... туралы
білімдерін кеңейтеді. Адамгершілік туралы ұғымдарын түсіндіріп, рухани-
адамгершілік тәрбиесін бойларына сіңіреді.
Рухани-адамгершілік ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан ұлттық бейненің ... ... жас ... ... ... ... ... аса маңызды міндеттердің біріне
айналғаны даусыз. К.Д. Ушинскийдің ... ... ... ие ... ғана өз мақсатына жетеді»-деген иедясын дамыта отырып, ... ... шын ... қасиеттер қалың халықтың ішінде болып
табылады, халықпен біте қайнап дамыған ... сол ... ... мен талаптарын, үміттерімен болашақтарын білдіреді.
Сондықтан мектеп адамгершілігі жоғары жастарды қалыптастыру үшін ... ... өте ... ... ... тиіс, халықтан нәр және әсер алып
отыруы тиіс»-деген. Адамгершілік тәрбиесіне көзқарасында ол, ... ... оның ... ... ... ... рухани арқауы-демекші, оны ұрпақ ... ... ... негізінен эпостық жырлар мен фольклорлық
шығрамаларының, соның ішінде ауыз әдебиетінің орны ерекше ... ... ... мақал-мәтел, жұмбақ, ертегі арқылы оқушының
сөйлеу мәдениетін, логикалық ойлау қабілетін, сөздік ... ... мол. ... салт-дәстүрін, ұлы даналарымыздың өнеге-
өсиетін үлгі ету ... ... ... ... ... ... ... жолы.
Адамгершілік қасиетін сіңіруде ұлттық салт-дәстүріміз бен халықтық
өнеріміз оның берік ... және ... ... ... ... да ... ... бағыт –бағдарына, Болашағымыздың
жарқындығына ... ... бар ... ... мәселесі бүгінгі
өміріміздің өзегі бола бермек. Оның үстіне Қазақстан ... ... ... мен ұлыстар қазіргі кезде өз тілін, өз ... ... ... келтіріп, оны жас ұрпақты тәрбиелеу мақсатына
падалануда игі істер атқарып жатқаны бұл ... оның мәні ... ... ... ... ... ... туғызбайды.
Жиырмасыншы ғасырдың соңы қазақ ұлты ...... ... ала ... Жақсылықтың ең бастысы - ата-бабаларымыздың армандап
өткен дербес мемлекет болу мәртебесне ие болды. Алайда санамызда ... ескі ... ... ... ел ... ... ... іздеу және оларды тәрбиеде пайдалану келелі мәселелердің бірі.
Ел президенті – Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан 2030» ... ... ... өмір ... қалыптастыру әрқайсымыздың жан-жақты
тәрбиесімен айналысумызға, білім алуымызға, есірткі, темекі мен ... ... ... пен санатория шараларын сақтауымызға және әл
ауқатымыздың артуына тағы сол сияқты бағытталған» - ... ... ... ... ... ... шыдамсыздық,
зорлық пен зұлымдық, ұрлық пен пәтуасыздық сияқты адамгершілікке жат
әрекеттердің қалыпты жағдайға ... бара ... ... бойындағы сенімнің,
руханияттың қарапайымдылыққа айналуы болып тұр. Сондықтан бұл қауіпке қарсы
тұрып, ... ... ... ... дінімізді, ділімізді, салт-
дәстүрімізді сақтап қаламыз деп, сол үшін ... ... ... ... ... ... асырудың жолдарын көрсетуіміз – Отан
алдындағы борышымыздың бірі ... ... ... ... өмір сүрсе де дінге, жаратқан ... ... ... ... ... ... ... болып, тіліміз
мемлекеттік статус алып, халқымыздың ... ... ... ... міндетіміз шәкірттерді салауатты өмірге тәрбиелеу, яғни олардың өмір
сүруінің нақты жолдарын сенім мен ... ... Ол үшін ... ішкі жан ... ... дәстүрге бейімдеу, имандылық ... ... ... ... ... ірге тасы ... қажет.
Қазіргі кезеңде қылмыстың асқынып, ... бой ... ... қарым-қатынаста қарапайымдылыққа ауа бастауда. ... ... ... әлі ... өмір ... ... ... Егер жастарымыз салауатты өмір
салттарымен өмір сүрсе, ... ... өмір ... ... ... ... күресі, денсаулық сақтау ережесі мұқият
сақталса, рухани азығымыз молая түсіп, болашаққа батыл ... ... ... ... жолы ... болатынына күмән жоқ.
Бұл мәселе жөнінде ұлттық руханиаттың көсемі Абу Насыр ал-Фараби:
«Адамға ең бірінші ... ... ... ... ... тәрбиесіз берілген
білім адамзаттың қас дұшпаны» - деп ұрпағына ... мұра ... ... ... ... ... ... бұл жұмыс заңына тәрбие
процесінің түп қазығына ... шарт ... ... да ұстаздар ең
әуелі бойымызға имандылық ... ... пәк ... тәнімізді таза
ұстауға, өмір салтына бейімделуіміз қажет.
Дінтану пәнінің ерекшелігі сол жас ... ... ... ... ... ... және өмірдің мәнін, дұрыс жолдарын меңгерулеріне,
олардың ғылыми дүниетанымының негізгі ... бірі ... ... сендіру.
Дінтану пәні арқылы тәрбие алған жасұрпақтың мінез-құлқы қалыптасып,
халқымыздың салт дәстүрі мен әдеп ... ... ... ... ... өсіп ... игі ... тигізеді.
Бұл пәнді оқытуды «Білім негізі бастауышта» дегендей төменгі буындағы
шәкірттерден бастап ... ... ... жас ... ... ... болса, жас балада тәрбиені қабылдауға сондай бейім. Сондықтан ұрпақ
жайындағы өзық ұлттық мұраны бүгінгі күннің талабына ... ... ... аса ... ... ... бойынша, моралъ ғасырлар бойы өмір сүреді, себебі
оны адамдарға ... өзі ... ... ... ... бұл ... келісе
қоймайды. Бірақ Исламның ата-ананы қадірлеу, жасы ... ... ... жасау, ұрлықты, кісі өлтіруді, екіжүзділікті,
менмендікті, шүкірлік етпеуді, жалқаулықты, кісі ақысын жеу, ... ... ... ... мектептегі іс тәрбие жұмысында
тиімді де және ... ... жас ... ... ... ... еді деп ... білім беретіп мектептің 4 сыныбынан бастап тәрбие сабақтарында
мұсылмандық-имандық ... ... ... ... оны ... адамзатқа тән
адамгершілік қасиеттермен байланыстырьш отыру ұрпақ тәрбиесінің тиімділігін
арттырар еді деп есептеймін.
Жас ұрпақка имандылық, адамгершілік ... ... ... ... ... ... үзінді келтіріп, олардың ... ... ... ... ... ... ... оларға рухани азық
болары даусыз. Мысалы, ... ... ... көп ... адамға
жақсылық етуге, ешкімге зорлық жасамауға, әдепті, ынсапты, бірлікте болуға
бағытталған және бұл қасисттері бар адам ... ал бұл ... ... ... болады деп есептеген.
«Иман» сәзінің қазақша баламасы-сенім (арабша ... ... А. ... А. Елемесовалардың пікірінше, «иман» сөзінің
«сенім» сөзінен алмастырылуы Тслам дінінің енуімен тығыз байланысты құбылыс
екенін айта келе ... сөзі діни ... да ... айтады. Оның
қоғам, соның ішінде жас ұрпақ тәрбиесі үшін атқаратып маңызы зор: «діни
нанымды ... ... ... ... ... ... деп қарасақта, оның
адамдардың ғұмырын жеңілдететіні, мінез-құлықын жұмсатып, ... ... ... деп, ... орнықтыртыны даусыз».
Қазіргі кездегі тәрбиенің басты қағидаларының бірі ... ... ... ... жеке тұлғалық бағыт ұстау,
жастардың бостандығымен әлеуметтік құкын мойындау. Осы ... ... ... ... ... ... байланыстырады,
себебі адам бойындағы ұят, адалдық, әділдік, қайырымдылық сияқгы қасиеттер
сенімнен туындайды (бұл жерде «сенім» кең мағынада ... ... Бұл ... ... психологиядан белгілі ішкі мотив, жүрекпен сезіну ... ен ... ... қасиетгерге ұмтыла алмайды (сыртқы әсерлердің
мүмкіншіліктерін де жоққа шығармаймын).
Соңғы кездері адамдар, әсіресе жастар ... етек алып ... жәй ... ... ... сенбегендіктен бе, әлде «ешнәрсенің де сұрауы жоқ,
бүгін қолыңнан келіп тұрғанда қармап қал» ... ... туып ... ... ... болу үшін ... көрнекті ғалымы Қ.В.Жарықбаевтың
сөзін келтіруді жөн көердік: «Ислам дініндегі екі ... ... ... ... ықпал жасайды. Мүның бірі - жүрекпен тығыз байланысты
имандылық дейтін ... ... ... ...... ... бір тәртіпке, жүйелі заңдылыққа бағыну қажет. Өйткені,
діннің арқасында кең далада шашырап жатқан көшпенді халқымыз белгілі ... ... ... ... ... Осы ... ... оның әр түрлі қыры мен сырын зерттеудің мәні ерекше. Бұл
пікірмен келіспеуге ... ... жас ... ... ... ... ... мықылдап жинап, күнделікті тұрмыс, қоғам,
қарым-қатынаста басшылыққа алмай, өз ұлтының, елінің, ... ... ... ... ... екі ... ... келеді. Олай болса,
тәрбие жұмысында оқушылардың кіршіксіз адал ниетіне сену, ... ... ... ... ... қасиеттерін есепке алып, оларды әрі
қарай жүйелі ... ... ... жетекшілері мен ата-апалардың біріккен
жұмыстарының негізгісі дегіміз келеді. ... ... ... ... ... орнына ата-аналар тарапынан тағлым (өнеге) көрсету оларға
тиімді әсер ... ... ... ... Ол тағылымдар еңбек ету, ынсап,
әділеттілік, ақыл, білімге талаптану, отбасы ... Осы ... ... ... ... жала ... ... үстімен, жеңілдің астымен,
мейірімсіздік, тас жүректіліктен аулақ болуға тәрбиелейді.
Ұлы Абайға жүгінсек ... үшін ... ... өзі үшін ... бірі ... ... қарызы үшін еңбек қылсаң, Аллаһтың
сүйген құлының бірі ... - ... ... ... ... мазмұны бір-бірімен ұштасып, ақылдың, имандылықтың, ар-
намыстың ... ... ... жеңу арқылы қалыптасады десек ... ... ... ... ... бірі имандылық қазіргі кезде екі
мағынада қолданылып жүргенін айтқан жөн. Бір зерттеулерде (Қ. Жарықбаев,
Ж.Наурызбаев) имандылық деп ... ... ... бар, иман шартты бұлжытпаЙ
орындау» десе, ал ... ... (М.Х. ... ... -
эстетикалық тәрбие деп берген. Біздің ойымызша, имандылық ... ... ... таза ... ... ... ... ХІ ғасырда Қайқауыстың «Қабуснамасында» «Ей, перзентім, егер падиша
болсаң, өзіңді жаман істерден аулақ ұстай білгің ... Жан ... ... Әр істі ... ақылдың бұйрығына сүйеніп баста, ақылға сыймайтын
іске қол ұрма. Падишаға сөзі мінез-құлқы басқалардың сөзі, ... ... ... ... ... білімпаздары сенімді білімнің қанаты деп санаған. Қазіргі
тәуелсіз еліміздегі ... ... ... ... ... ... көкірегіне ұялап, қанына сіңген Ислам дінінің имандылық
қағидаларын адамадар арасындағы ... ... ... әділдік
қарым-қатынас негізіне алып жас ұрпақты ... ... ... ел болу ... ... таңдауымыздың себебі де сол екені ... ... ... ғулама Халифа Алтай қажы айтқандай «Иманды ... пен ... ... ... ... пен бұзақылық тиылып,
оларға жол қалмайды».
Қорыта айтқанда дін адаманың ... ... ... біз ... жыл бойы ... ... жағына мән бермей, халық санасын
улайтын апиын деп қарап, оның ... ... ... ... ... жамандауға, шабуылға шықтық. Дін адамгершілік және
психологиялық жағынан ... ... ... құбылыс екені рас. Оның
адамдардың ... ... ... ... тікелей қатысы бар.
Діннің бұл мүмкіндігін елемеу рухани ауытқуға адамгершілік, әдеп ... ... пен қара ... ... ... ... орны толмас рухани
қасіреттің бір ұштыгы сондама деп ойлаймын.
Әдептілік-әдемілік
«Әдептілік-әдемілік» атты тәрбие сағатының негізгі ... ... ... бір ... ... ... сыпайы
сөздерді орнымен қолдануға үйрету;
2. Оқушылардың сөздік қорын молайтуға, әдептілікпен әдепсіздік туралы
өз ойларын қорытып, ... ... ... ... ... ... имандылыққа тәрбиелеу.
Көрнекілігі: ребус, кадоскоп, «Венн диаграммасы», ... ... ... ... ... оқушыларды шығармашылыққа баулу, іздендіру, сұрақ-
жауап, көрнекілік.
Барысы:
Кіріспе кезені.
Ребус шешіп, тақырыбын хабарлау.
-Құрметті балалар, ... ... ... ... тақырыбы
«Әдептілік-әдемілік» деп аталады. Сендер мектепке ... ... ... ... ережесімен танысасыңдар және оны орындайсыңдар, бағынуларың
керек. Кейде сол ережені біліп тұрса да әдепсіздік, ... ... ... ... ... ... ... болдырмау
үшін біз қандай болуымыз керек?
- Әдепті
-Дұрыс, балалар! Ендеше, қазақта «Әдепті елдің баласы, алыстан ... ... ... атасы» деген сөз бар. Бұл тегіннен тегін
айтылмаған. Сәлем- қазақ тіліне араптың «Ассалам» ... ... ... енген сөз. Тыныштық болсын, бейбітшілік болсын деген мағынаны
білдіреді.
Сәлемдесу –алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... жақындық ниет, жылы шырай танытуы.
Енді мына сұрақтарға жауап беріп көріңдерші:
1. Сен бір жұмыспен көршіңе кіріп, есік ашқан ... ең ... ... ... Сенің үйіңе қонақтар келді, кіріп келген адамға не деп айту керек?
- ... ... ... Амандасудың қандай түрлері бар?
- Ассалаумағалайкум.
- Сәлеметсіз бе?
- Есенсіз бе?
- Саумысыз! Сәлем бердік?
- Рахмет, өте жақсы.
- ... ... ... басы – сәлемдесуден басталады екен.
ІІ.а. Адамның қандай болмағы, кім болмағы тәрбиеге, ортаға байланысты,
яғни жеке адам өз-өзінен ... ... шыға ... ... өзімен бірге өсіп, жетіледі. Оған айналасындағы
адамдар, отбасы, мектеп әсер етеді. Сондықтан ... ... де ... арасындағы жүріс-тұрысынан, басқалармен қарым-қатынасынан көрінеді.
Адамның әдепті екенін қай жағынан білеміз?
ә. Көрініс көрсету.
-Жәнібек ... ... ... ... Ең ... ... ... біз қандай сиқырлы сөздерді ... ... ... ... ... ... таң, ... бе, сау
болыңыз! (Оқушылар өздері сыпайы сөздерді айтады).
Бұл сөздерді қай кезде қолданамыз?
1. ... ... ... ... ... сыйлық тапсырған адамға
және жолдасыңа – рахмет айт.
2. Тамақ ішіп болған соң, «рахмет» айт
3. Біреу өзіне «рахмет» айтса, «жақсы» деп ... ... ... ... ... ... ... дегенді ұмытпа.
5. Байқаусызда біреді қағып кетсең, «кешіріңіз» деу керек.
6. Сыныпқа кешігіп келсең, мұғалімнен рұқсат сұра.
Барлығы «сәлеметсіз бе?» деу керек.
в. ‡лкен кісі ... ... ... ... келе ... оған не ... ... бала мен әдепсіз балалардың айтысы. «Не деу керек?» әні хормен
айтылады.
г. Телидидардан кассетаға басылған жағдаяттарды көрсетіп, үш қатарға ... ... ... сұрақтарға жауап алу.
Бірінші қатар: Жұмыстан шаршап келген анасы қызы Айымға «Шай қоя салшы»
деп еді, Айым тыңдамай ойнап ... ... жата ... ... Көшенің қақ ортасында жолда екі қыз бала сөйлесіп тұрды.
Адамдар оларды айналып өтіп жатыр. Бір- екеуі ескерту жасады, ... ... ... ... ... ... ... тұра берді.
Сұрақ
-Бұл әдептікке жата ма?
‡шінші қатар: Сабақ басталып кетті. Болат сабақтан ... ... ... сабаққа кірді де орнына беттеді. Мұғалім ескерту жасады.
Сұрақ: ... ... не ... ... Қанда сөз айту керек?
д. «Әдептілік-әдемілік» оқушылар шығармашылығы, үйге берілген тапсырма
бойынша әңгімелерін оқыту. (Екі-үш оқушы).
ІІІ. ... ... ... оқушылардың бойындағы жақсы, ... ... де ... кескіндерді тапқызып, кескіндету.
4 сыныпқа өткізген мына бір тәрбие сағатымды ұсынамын:
Әдептілік- ... ... ... ... ... ... ... еңбексүйгіштікке, өз халықының салт-дәстүрлерін үйрене
отырып, ... ... ... ... керектігі туралы білімдерін
қалыптастыру;
2. Адам бойындағы ... ... ... ... ... әдеп
әліппесін бойына дарыту, тіл байлығын, таным-белсенділігін арттыру;
3. Оқушыларды әдептілікке, ... ... ... ... ... адамгершілік туралы сұрақ-жауап:
- Әдептілік дегеніміз не? Оны ... ... ... бала қандай болуы керек деп ойлайсың?
- Әдепті болғың келеме? Әдептілікті бізге кім үйретеді?
- Әдепсіз адам қандай болады?
Демек, адам бойында ... ... ... ... ... ... адалдықты, қарапайымдылықты, кішіпейілділікті, инабаттылықты,
шыншылдықты ата-аналарымыз, ата-бабаларымыз, тәрбиеші ... Ал біз ... ... ... ... ақ ... бал ... сіңіреміз. Жақсы бала осы қасиеттерді үйреніп, ... ... ... ... ... болуға тырысады. Ал енді ақылды,
әдепті балалар қандай болуы керек екенін біз мына өлең жолдарынан ... Ата- ... ... адам ... өскені
Адамдықтың тірегі, адал болып өскені.
2-оқушы: Әдептілік дегенің, ... ... ... әуре ... әлегің.
3-оқушы: Спортпен айналыс, сұлулық сыйлаған
Сол саған пайдалы іс, ... пен ... бала ... бір көкке жетеді!
Тәртіпсіз бала күйініш,
Төмендеп басың ... бала ... ... ... бала маңынан,
ұнамды іс байқайсың.
6-оқушы:
Шындықты сақтаймыз,
Шыншылды жақтаймыз.
Шаршы топ алдында,
Шығарып мақтаймыз.
7-оқушы:
Кім үлкенді ... ... ... болмақ өзі де
‡лкен болған кезінде.
8-оқушы:
Сыйла үлкен кісіні,
Қамқорлыққа ал кішіні.
Сақтап көше тәртібін,
Бағдаршамның ал тілін,
Әдет қыл бұл ісіңді,
Тазалап жүр тісіңді.
ІІІ. ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастарға бағытталған суреттер).
2. «Жалғастыр» ойыны.
а) Не істеуге болмайды? Осы сөз үлкен етіліп көрсетіледі. Мұғалім басқы
сөзін ... ... ... ... керек.
-‡лкендердің алдынан кесіп өтуге болмайды.
- Кішкене баланы жылатуға болмайды;
- Құстарды атуға болмайды;
- Қыз баланы ренжітуге болмайды;
- Сабақтан кешігуге болмайды;
- ... ... ... ... ... ... Не істеу керек? деп жазылып көрсетіледі. Бұл сол сияқты жүргізіледі.
- ‡лкендерді сыйлау керек;
- ‡лкендердің тілін алу ... ... ... болу ... ... ... керек;
- Оқу құралдарын күтіп, таза ұстау керек;
- ... ... оқу ... ... ... «Жорға» биін орындайтын ұлдар тобы.
2. «Аққулар биі» орындайтын ... ... ... Ана мейірімі.
V.Құпия хаттарға жауап беру. (хаттарды ... ... бір ... ... ... ... ... жауабын айтады).
1-хат. Құрметті достар!
Менің көршімнің бір баласы бар. ¤зі өтірікші, кезбе-көз өтірік ... ... ... ... ... ... Менің онымен бірге ойнағаным
дұрыс па?
2-хат. Құрметті достар!
Менің досым бар. ¤зі мақтаншақ, ойнап жүргенде ... ... ... ... ... ... ... айтып ылғи мақтанады.
Мен онысын ұнатпаймын. Бірақ ойынды жақсы ойнайды. Мен осы ... ... ба, ... Қорытынды
Сабақты қорытындылай келе, оқушыларды ... ... ... ... ... отырып, адам бойындағы
жақсы, жаман ... ... ... ... ... осындай жақсы мінез-
құлықтарды оқушылар әрдайым естерінде сақтап жүрсе нұр үстіне нұр болар
еді.
Қорытынды
ХХI ғасырға аяқ ... ... ... ... бет ... ... жаңартулар тұсында дамып келеді. Бұл кезеңді ... ... жаңа ... ... ... ... Сондықтанда бүгінгі таңда
барлық әлемде, сонымен қатар ... ... де жеке ... ... жаңаша көз қараспен қарау айқындалуда. Осыған байланысты
дүниежүзілік өркениеттілік қауымдастықта ... ... ... кіші мектеп жасындағы оқушылардың және ересектердің тұлғалық
дамуына ... ... ... мен ... ... Атап айтатын болсақ
оларға: байқау, әңгімелесу, ... ... тест ... ... ... жатады.
Республика білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде Елбасы Н.Ә.
Назарбаев білім және ғылым саласындағы түйінді мәселелерді ... ... ... ... үш ... ... ... Бүгінгі жастар осы заманның сыншысы да, тарихшысы да болатындықтан
жастармен жүйелі жұмыс ... баса ... ... ... ... ... осы ауқымды өзгерістерге байланысты
педагогикалық кадрлар дайындау жүйесін құру қажеттігін ... ... ... ... ... ... шеберлігімен қатар,
жастарға өзінің бойындағы адамлдық, адамдық, тазалық, гуманистік ... ... сүйе ... ең ... адамгершілік қасиет сапаларымен ықпал
жасай отырып тәрбиелеуі керектігіне мән беру қажеттігін айтты;
- Жастарды адамгершілікке тәрбиелеу сапасын ... ... ... – ол ... және тәрбие беру саласындағы ғылымның ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы
мұғалім, тәрбиеші, оқушылардың адамгершілік ... ... ... ... болу ... және ... дамытудың субъектісіне
айналу қажеттігіне назар аударды.
Жоғарыда айтылғандарға ... ... ... ... ... мыңжылдықтағы жаңа әлеуметтік мәдени жағдайына орай,
адамгершілік тәрбиесінің мақсатына, мазмұнына, түрлеріне, әдіс-тәсілдерінің
ауқымды өзгерістеріне байыптап қарап, ... үшін ... ... ...... педагогикалық проблемаларына аса зор мән
берген жөн.
Қазақ халқы өзінің сан ғасырлық ... даму ... ... адамгершілікті тұлға тәрбиелеуге ерте кезден-ақ зор мән ... бала ... ... ... ... ... ... жыры, тұсау
кесер, атқа мінер, санамақ, ... ... ... педагогика арқылы ... ... ... ... ... ... ... жинақтауы
қажет. Ол үшін бастауыш сынып мұғалімдері тәрбиенің басты ұстанымдарын –
жалпы адамзаттық ... және ... ... өз ... әдебиетін, тілін, салт-дәстүрін, тарихын, өнерін сүю арқылы
басқа халықтардың да тілі мен ... ... ... нағыз мәдениетті адам қалыптастыру тиіс.
Тәуелсіз еліміздің келешек ұрпағының интеллектуалдық ой өрісін дамытуда
рухани ... беру ... ... ... мәселесі. Қандай озық мәдениет
болмасын, адамға оның төл мәдениетін алмастыра алмайды. ... ... ... ... ... Оның ... қанбаған, оның нәрін бойына
сіңіре алмаған қазақтың баласы-рухани жарым жан. Олай болса, жеке ... ... мен ... ... ... зор рөл ... мұраларды сақтап қалудың бірден бір ... ... ... ... жүйелі түрде меңгерту.
Мектепте -сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында салт-дәстүрлерді, төл ... ... ... ... тәрбие берілуі керек. «Ел
боламын десең бесігіңді түзе», -дейді ұлы жазушы ... ... ... өнегесі –бүгіннің баға жетпес байлығы»- деп Елбасымыз Н.Назарбаев
атап айтқандай, халық дәстүрін, ... ... ... ... ... ... ұл-қыздардың бойына «Ұлттық рухани қасиет» өзінің дініне,
тіліне, тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне деген көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып, тәрбиені рухани ұлттық
салт пен имандылыққа негіздеп, рухани ... толы ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде
клубтық жұмыстар ерекше мәнге ие, Клубтық жұмыстардың адамгершілікке
тәрбиелеудегі негізгі ... ... ... ... ... білуге тәрбиелеу, халқымыздың мәдени
мұраларын игеру;
- Жалпы адам қоғамы жинақтаған рухани- ... ... ... ... игеруге тәрбиелеу.
- Адал өмір сүруге, жақсы тәлім-тәрбие алуға тәрбиелеу.
Халқымыздың тәлім-тәрбиелік ... ... ол ... қайырымдылық пен мейірімділікті, ... ... ... ... баланы бесігінде жақсы әдетке
баулыған. «Үлкенді сыйла, сәлем бер, жолын кеспе», ... ... ... мәні ... ... ... ұстаз оқушы тәрбиесінде мына қасиеттерді басты назарда ұстай
отырып рухани-адамгершілікке тәрбиелеу.
-Кешірімшіл болу : Бұл қасиет адамның жылы шырайлы әрекетін, ... ... ... ... ... ... ... зұлымдық
жасаса ешқашан өш алмайды. Демек ... ... ... ... ... ... Дана ... атамыз: «Тас пен ұрғанды ас пен
ұр»- деп бекер ... ... ... ... білу адам ... ... ... : Жомарт болу адам бойындағы ең жақсы қасиеттердің бірі.
Жарлыға, жәрдемге мұқтаж кісілерге ешқандай пайда ... ... ... беруді нағыз жомарттық деп айта аламыз. Жомарт ... кісі ... ... ... , ... оны құрметтейтін болады. Мұндай кісінің екі
дүние бақытына жетуі ... : ... болу ... да ұлы ... ... ... ... – адам өзіне керек болып тұрған немесе
өзі мұқтаж бола тұра өзін емес ... ... ... , жарлы немесе қандайда
бір көмекке мұқтаж кісі келгенде ішіп отырған асын жерге қойып , қашан оның
қажеттілігін ... ... ... ... ... ... болады.
-Бауырмашылдық : Жер бетіне жіберілген ең соңғы дін – ИСЛАМ, әлемдік
деңгейдегі бауырластыққа шақырады. Біз айтқалы жатқан ... ... ... , ұлт , әулет туыстығы емес , иман ... ... ... ... ... ... ... Ансарлар мен Меккелік Мұхажирлер арасында
Пайғамбарымыз ( с.а.у.) жүзеге асырған-тын. Сонымен қатар қазіргі таңда ... ... ие ... ... ... ... орны ... тәрбиесін толымды жүзеге асыру үшін баланы адамгершілік ... ... ... оның ... ... ... қабырғасында жалғасын
табады. Мектепке дейінгі жаста балаларда бастапқы адамгершілік сезімдермен
ұғымдар, адамшылық ... ең ... ... ... ... бұл ... ұстаздар он бір жыл бойына ... ... ... ...... ... нормаларын
қалыптастыру мен тікелей байланысты. Оның талаптарын ... ... ... ... Олар күнделікті өмірде өтіп жатады. Себебі
олардың адамгершілік қызметі қоғамның ... мен ... және ... ... өмір сүруі, тіршілігімен байланысты ... ... ... ... ... ... маңыздылығын да естен шығармау керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) « Ислам әдебі» С.Сейтбеков, С.Нысанбаев. Шымкент 2003 ... ... «Sır ... ... ... бейне шежіресінен үзінді.
[1] Bayraku. İslamda Eğitim. 106
[2] Maverdi. Edeb ve Din ... Ayhan. Din Egitimi ... ... ... – Öğrenci Münasebeti s.14.
[5] Бақара 200/202
[6] Aytaç. Avrupa Eğitim Tarihi. Ankara 1972. ... Muallim Haci. Talim-i Kıraat. ... 1303 ... ... İkbal. The ... of ... Thouht in İslam. ... Хадид, 57/25.
[10] Ғалақ 96/1-5
[11] Әли-Ғимран 3/187.
[12] Ebu Yusud. Kitab-ul Haraç
[13] Darimi
[14] Rahmet. Siret ... II. ... ... ... ... ... s. ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, 128.
7) Geniş bilgi için bkz. ... İslamda Eğitim, s. ... ... ... ... ... Öğretmen- Öğrenci Münasebeti s. 67.
10) Bayraklı, İslamda Eğitim, s. 218.
11) ... Áèð, 59; ... ... ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, 163.
13) ... ... 6; ... ... ... Bayraklı, İslamda Eğitim, s. 199.
15) a.mlf, a.g.e, (Muhammed Kutubtan, naklen, ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... ... 12/3. ¿½ä, 11/120; ... 20/99.
18) °áó Äàóûò, °äåï, 6.
19) Á½õàðè, Iëiì, 49. °áó ... ... ... ... ... Öğrenci Münasebeti s. 76.
21) °áó Äàóûò, °äåï, 6.
22) Àõìåò á. Õàíáåë, ¶, 256-257.
23) Bayraktar. ... ... ... s. ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... ... Фитен, 76/226.
26) Çelik, Üsve-i Hasene, II, 180.
27) ... ... ... ... İslamda Eğitim, s. 184.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Балалар мен әйелдердің теміртапшылық анемиясы4 бет
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың оқу мотивациясының психологиялық сипаттамасы26 бет
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың қарым – қатынас сферасы27 бет
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысында таным процесін дамыту44 бет
Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы6 бет
Кіші мектеп жасындағы балалардың дамуында ішкі және сыртқы факторлардың өзара әсері5 бет
Кіші мектеп жасындағы балалардың көру бұзылысын зерттеу37 бет
Оқушыларда біртұтас тұлға ретінде қалыптастыру мәселелері42 бет
500 т жүзімді иістендірілген мускат шараптарына өңдейтін кішігірім шарап зауытының жобасы88 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь