Қазақстан Республикасында жеке меншіктің қалыптасу мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Меншік экономикалық категория ретінде
1.1. Меншіктің мазмұны жіне формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Меншік құқығының экономикалық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.3. Меншік қатынастарының даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

II. Меншікті мемлекет илігіне алу және оның ұғымы ... ... ... ... ... ... ...13
2.1 Мемлекеттік мүлікті жекешелендіру және ұлттық экономиканың тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

II. Қазақстан Республикасында меншікті мемлекет
иелігінен алу және жекешелендіру
3.1. Қазақстан Республикасы жекешелендіру процесінің
ерекшеліктері және нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
3.2. Қазақстан Республикасында меншік қатынастарын
өзгертудің проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
Еліміз тәуелсіздік алып, нарық реформалары жүзеге асырылып жатқан шақтағы аса маңызды және өзекті мәселелердің бірі - өркениетті нарықтық қатынастарға негіз болатын меншік жүйесінің түбірлі өзгерістері. Қоғам дамуының өтпелі кезеңдерінде меншік мәселесі ең алдымен көтеріліп, жалпы қозғалыстың, дамудың өзіндік өзегін құрайды. Қоғамның, мемлекеттің, жеке адамдардың болмысының даму заңдылықтары, өндірістің материалдық және рухани негіздері барлығы да меншік жүйесіндегі маңызды өзгерістерге тәуелді. Нарықтық экономиканы қалыптастыру жолында мемлекеттік меншікті жекешелендіру және оны мемлекет иелігінен алу аса маңызды тәжірибелік іс. Іс тәжірибеде және теорияда терең зерттеп, саралауды талап ететін құбылыстардың қатарына меншік ұғымы мен жүйесінің ішкі даму заңдылықтарын және түр өзгерістерінің себеп-салдарлы байланысын анықтау болып табылады.
Еліміз бастан кешіп отырған өтпелі кезеңдегі ең негізгі мақсат – мемлекеттік меншікті түбірінен өзгерту арқылы, өндірістік қатынастар жүйесін түбегейлі жаңарту процесі болып табылады. Мемлекеттік меншікті жекешелендіру және мемлекет иелігінен алу құбылысы, оның түрлері мен кезеңдерінің ара қатынасы әр түрлі.
Әлемдік тәжірибеде мемлекеттік меншік пен оның қызметтерін жеке секторға толық және жарым-жартылай өткізудің 22 тәсілі бар екен. Алайда ешқандай елде мемлекеттік меншікті жаппай жекешелендіру классикалық түрде жүзеге асқан жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық теорияда мемлекеттік меншіктің іс-әрекет ету механизмін ғылыми зерделеу арқылы оның жүзеге асырылу механизмдерін талдаудан туындайтын кешенді, жан-жақты негізделген жекешелендіру жолдарын, әдіс-тәсілдерін, түрлерін қарастыру, елімізде жүзеге асырылып жатқан кешенді шаралардың бағыт-бағдарын айқындау осы курстық жұмыстың негізгі мақсаты.
Еліміз егемендік алған 13 жылдың ішінде жеке меншіктің қалыптасуы бірқатар өзгерістерді басынан кешірді. Қазақстанда жеке меншіктің қалыптасуы туралы әр түрлі ғылыми еңбектер жазылды, пікірталастар болды. Осы бағыттағы алғашқы ғылыми ізденістердің бағыт-бағдарын айқандап берген еңбек ел Президентінің «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасы болды.
1. Ә.Әубәкіров, Б.Байжұмаев, Ф.Н.Жақыпова, Т.П.Табеев – «Экономикалық теория» оқу құралы – Алматы, 1999
2. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров – «Экономикалық теория» оқу құралы – Астана, 2002
3. Б.Б.Байжұмаев – «Өтпелі дәуір: меншік трансформациясы» – Алматы, 1998
4. Под редакцией А.И.Добрынина, Л.С.Тарасевича – «Экономическая теория» учебник для ВУЗов –
Санкт-Петербург, 1997
5. С.С.Мауленова, С.Қ.Бекмолдин, Е.Қ.Құдайбергенов – «Экономикалық теория» оқу құралы – Алматы, 2004
6. А.Рамазанов – «Диалектика отношений собственности» –
Алматы, 2004
7. Қ.Ашанұлы – «Жеке меншік иесі мемлекетке де, қоғамға да
қолайлы» – «Ана тілі», №35 26 тамыз, 2004 жыл
8. Б.Б.Жақсыбаев – «Жекешелендіру процесін басқарудың ұйымдық негіздері» – ҚазҰУ хабаршысы, №5, 1997 жыл
9. «ҚР Президентінің Жолдауы, 18 ақпан 2005 жыл» – «Егемен Қазақстан» 19 ақпан 2005 жыл.
10. «Статистикалық бюллетень» №12 (декабрь), 2004 жыл
11. http: www.minfin.kz
12. http: www.stat.kz
        
        ӘЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БИЗНЕС ФАКУЛЬТЕТІ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ КАФЕДРАСЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы «Қазақстан Республикасында жеке ... ... ... ... ... ... категория ретінде
1.1. ... ... ... Меншік ... ... ... қатынастарының ... ... ... ... алу және оның
ұғымы...........................13
2.1 Мемлекеттік мүлікті жекешелендіру және ұлттық экономиканың
тиімділігін
арттыру................................................................
................17
II. Қазақстан Республикасында меншікті мемлекет
иелігінен алу және ... ... ... ... ... ... ... Республикасында меншік қатынастарын
өзгертудің
проблемалары...........................................................
...31
Қорытынды...................................................................
................................35
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... жатқан
шақтағы аса маңызды және өзекті мәселелердің бірі - өркениетті нарықтық
қатынастарға ... ... ... ... ... өзгерістері. Қоғам
дамуының өтпелі кезеңдерінде меншік мәселесі ең алдымен көтеріліп, жалпы
қозғалыстың, дамудың өзіндік ... ... ... ... жеке
адамдардың болмысының даму заңдылықтары, өндірістің материалдық және рухани
негіздері барлығы да меншік ... ... ... ... ... ... жолында мемлекеттік меншікті
жекешелендіру және оны ... ... алу аса ... тәжірибелік іс.
Іс тәжірибеде және теорияда терең ... ... ... ... ... ... ... мен жүйесінің ішкі даму заңдылықтарын
және түр өзгерістерінің себеп-салдарлы байланысын анықтау болып табылады.
Еліміз бастан кешіп ... ... ... ең ... ...
мемлекеттік меншікті түбірінен өзгерту арқылы, өндірістік қатынастар
жүйесін түбегейлі ... ... ... ... Мемлекеттік меншікті
жекешелендіру және мемлекет иелігінен алу ... оның ... ... ара ... әр ... ... мемлекеттік меншік пен оның қызметтерін жеке
секторға толық және жарым-жартылай өткізудің 22 ... бар ... ... елде мемлекеттік меншікті жаппай жекешелендіру классикалық түрде
жүзеге ... жоқ. Осы ... ... ... теорияда мемлекеттік
меншіктің іс-әрекет ету механизмін ғылыми зерделеу ... оның ... ... талдаудан туындайтын кешенді, жан-жақты негізделген
жекешелендіру жолдарын, әдіс-тәсілдерін, түрлерін ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарын айқындау осы
курстық жұмыстың негізгі мақсаты.
Еліміз егемендік ... 13 ... ... жеке ... ... ... ... кешірді. Қазақстанда жеке ... ... әр ... ... ... жазылды, пікірталастар болды.
Осы бағыттағы алғашқы ғылыми ізденістердің бағыт-бағдарын айқандап берген
еңбек ел Президентінің «Қазақстан – 2030» ... ... ... ... сан ... ... мен ... ғылыми
методологияның әр түрлі деңгейінде зерттеген ғылыми еңбектер авторлары
ретінде Я.Корнай, Д.Валовой, В.Шкредов, ... ... ... ... Ф.А.Хайек, Р.Коуз, Я.Алчян, Дж.Армстронг,
Дж.Гэлбрейт, Ф.Прайор т.б. ... ... ... ... атап ... ... ... Афанасьев В.Н. «Диалектика собственности» М.,
Наука,1991; Хубиев К.А. ... в ... ... 1988; ... ... к ... М., ... 1990, научный
редактор Л.И.Абалкин; Материалы Всесоюзной научно-технической конференции
«Рынок новые формы хозяйствования и НТП» организовано ИЭ НАН РК в ... ... ... ... ... ... А.Д.Смирнова, ВАН.К.Сабо., М., «Экономика» 1990 г. т.б.
мемлекеттік ... ... ... салдарларын әр қилы дәрежеде
көрсеткен еңбектер ... ... ... ... ... ... көрген монографиялар мен ғылыми мақалаларда
меншік мәселесінің Қазақстандағы елеулі мәселелері ... ... ... ... ... ... Өтпелі дәуірдегі
меншік конструкциясы мен шаруашылық жүйесінің тәуелді қатынастарын және
жаппай жекешелендіру және оның әлеуметтік ... ... ...
басқару шараларына тікелей қатысы бар ғалымдар Ашимбаев Т.А., Арынов Е.,
Абдыразаков Т., Әубәкіров Ж.А., ... К., ... Р., ... Т.,
Жатқанбаев Е.Б., Кенжегузин М., Қошанов А.К., Қабдиев Д.К., Куватов Р.,
Қамшыбаев Р.А., Қалиев Г.А., ... Г.Ж., ... С.Н., ... ... С.С., ... О., Сағадиев К.Ә., Шеденов Ө.К., т.б.
жұмыстарын атауға болады.
Қазақстанда жеке ... ... ... соңғы кезде бірқатар
монографиялар, мақалалар жазылғанымен, жеке меншіктің қалыптасуы ... ... ... ... әр түрлілігі, осы тақырыпты
таңдап алуға түрткі болды.
I. Меншік экономикалық категория ... ... ... жіне ... ... ... бүкіл тарихында шешуші орын алатын,
осыған сәйкес іс-қызмет атқаратын әлеуметтік құралдың ... ... бойы ... келе ... ... ұрпақтары меншікті сезіне
білуімен қатар меншікке байланысты туынды қатынастар арқылы өз ... ... ... ... құрал-жабдықтарының дамуына сәйкес еңбек
қабілетінің дамуы, сана мен ойлаудың әлеуметтік сипат алуы меншік ... ... ... ... ... әр ... ... белгілі. Мысалы, «меншік – дәл
жеке дара басына тиесілінің ... ...... ... иелігіндегі
байлығы» т.б. Ертеректегі француз социалисі ... ...... ... ... Жоғарыда келтірілген анықтамалардан мынадай қорытынды
жасауға болады: меншік – адамның затқа жай ... ғана ... ... ... ... адамдар арасындағы қатынас.
Дәстүрлі кеңестік, қайта құру ... ... ... ... ... ... оның ... арасындағы қатынасты
сипаттайтынын тек К.Маркс ашқан. Ал қазіргі батыстық экономикалық пікілерге
көңіл аударсақ, мысалы П.Хейненің «Экономикалық ойлау бейнесі» деген ... ... ... ... ... XIII тарауында,
меншікті адамдар арасындағы қатынас деп жазған.
Сонымен, меншік туралы алғашқы тұжырым: меншік – ... ... ... және ... өндіру шарттарын пайдлану туралы ... ... ... ... ... белгілі тарихи қоғамдық
әдісі болып табылады. Меншік дегеніміз адамдар арасындағы материалдық және
игіліктерді және оларды өндірудің шарттарын ... ... ... қатынастар кемелденген жүйесінде, меншік ең өзекті өзара
байланыстырады, ... ... ... және ... ... ... - өте ... және көп жақты құрылым. Бұл типтес құбылыста ... ... ... ... ... ... екі ... мәлім – жалпы
және жеке ... ... ... ... ... қоғамдастырудың
дәрежесі мен иеленудің сипаты, формалары және ... ... ... өте ... ... әсер етеді.
Жалпы және жеке меншіктің түпкі мәні ... ... ... ... ... Сондықтан жалпы меншік жеке
меншікке, ал жеке ... ... ... айнала алады. Бұл біріншіден.
Екіншіден, меншік қоғамның экономикалық өмірінің түпкі, негізгі процестерін
көрсете отырып, өзінің ... ... ... ... Тыныштық хал-жәй
бұзылады және осы ауытқулар, енді осы ... ... ... ... ... ... және жеке меншіктің бірнеше түрі пайда болады. Жеке
меншік жеке адамдық ... ... ... ... ... ассоциациялық дәрежеге жеткізілген, мемлекеттік,
трансұлттық, монополиялық түрлер ... ... ... ... ... ... көлемімен және өкілеттігімен анықталады.
Жалпы меншік отбасылық (үй шаруашылықтары), ... ... ... ... ... ... ... мағынасы көп болады: кейбіреуі өзара алмасуға ауысуға
жол береді, басқасы бұны болдырмайды. Меншік түрлерінің ... ... ... ... ... бір түрінің оның басқа түріне
ауысусқаны арқылы шешуге болады. Егер ... ... ... ... ... ... болса, өзара алмасу жойылады.
өйткені бұл меншіктің формасының өзінің күйреуі ... ... ... (халықтық) меншік жалпы меншіктің ... ... ... ал ол, жеке меншікпен ара ... ... ... өзінің қарама-қарсылығы ретінде қатынасады. Жекешелендіру деген
меншіктің алмасуы, ауысуы, айналуы емес, ол жалпыхалықтық меншікті ... етіп ... құру ... ал ...... ... жеке ... – қоғамдыққа айналуы, форманың ауысуы болып табылады.
Жалпы және жеке меншік жалғыз мәннің әр түрлі көрінісі болып ... бойы ... өмір ... ... ... ... ролі мен мағынасы,
қоғам мен өркениеттіліктің әр ... ... ... ... ... бір ... ... бір түрінің ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің әр түрлі
формалары қалыптасуы мүмкін. Демек, жеке меншіктің әр ... ... ... және ... ... ... ... алады. Бірлескен
өндірістің ұйымдастыру жұмысында икемділігі мол, және ... ... зор ... ... ... әр ... шаруашылық жүргізудің бірнеше формалары болуы мүмкін: мұрагерлік
иемденуге ... ... ... ... ... ... секторындағы концернге дейін.
Меншіктің әр түрлі формалары мен түрлерінің ... ... ... ... ... меншіктің көп тараған формасы – индивидуалдық жеке
меншік: әр субъект іс-әрекеттерін өзінің мүддесіне сәйкес ... ... ... өзінің табыстарын көбейту қызметтерін өз ... ... ... ... мен ... ... көп болады. Бұл еркін
бәсекелестікті жандандырады. Осы жағдай нарыққа реттеуші рөл ... ... ... ... де ... ... болып табылады. Мемлекеттің ролі
шектелген болады.
Әкімшілік – ... ... ... ... ... ... бір орталықтан жүргізіледі; ... ... ... ... ... ... жеке адам ... жүгіндіріледі. Негізгі экономикалық субъект мемлекет болады.
Бұл жағдайда экономиканы басқаратын органдар иеленушілірдің және өндірістік
кәсіпорындардың қызметтерін өз қолына алады.
Аралас ... ... ... бірдей болмауы және
шаруашылық жүргізудің формаларының көп болуы.
Дәстүрлі экономика даму дәрежесі ... ... тән ... ... бірнеше түрлері мен формалары пайдаланылады.
1.2. Меншік құқығының экономикалық теориясы
Меншік конструкциясын жете қабылдау үшін оның экономикалық, құқықтық
сипаттарының ... даму ... ... ...... формасы – құқықтық негіздеріне қысқаша шолу жасауды талап етеді.
Қазіргі шетелдік құқықтану ... ... 11 ... ... ... ... ... құқығы, яғни игіліктерді жеке бақылаудың ерекше құқығы;
- пайдалану құқығы;
- басқару құқығы, яғни ... ... кім, ... ... шешу ... табыс құқығы, яғни игіліктерді пайдаланудың нәтижелерін иелену
құқығы;
- суверен құқығы, яғни игілікті бөтенге беру, тұтыну, ... не ... ... ... яғни ... орта ... ... айырудан
қорғау құқығы;
- игіліктерді мұрагерлікпен беру құқығы;
- ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға зиян келтіруге тиым салу құқығы;
- жауапкершілікті өтеу құқығы, яғни несие-қарызды өтеу үшін игілікті
алу;
- ... ... ... яғни ... ... ... ... келтіретін
іс-әрекет актілері мен институттарының болуы.
Ал, біздің Отандық әдебиеттерде үш жақты құқық мойындалып ... ... ... яғни ... ... ... арқылы өз билігін жүргізу;
- пайдалану құқығы, өз мүддесі үшін заттарды пайдалану;
- билік құқығы, яғни ... ... ... өз ... ... ... заң категориясы ретінде құқық нормаларында белгіленгендей меншік
объектілерін иемдену, ... ... ... экономикалық мазмұнын сол қоғамның бүкіл жиынтық өндірістік
қатынастарын талдау арқылы ашып түсіндіру мүмкін. Бұл қатынастар өндіріс,
айырбас бөлу және ... ... ... ... ... ... ең ... өз мәнінде жеке меншік болып табылады.
Экономиканың өзі айырбас, рынок орын алған жерде қалыптасып даму ... ... жеке ... ... ... ... ... қауымдық меншік өндірістік
шаруашылық іс-қимыл ... ... алып ... иемдену мүмкіндігін
берді.
Айтылғандардан мынадай қорытынды шығаруға болады: меншік категориясына
теориялық талдау, оның қоғамның әрі құқылық, әрі ... ... ... ... ... және ... мазмұны өзара
байланысты, олардың арасында бір ... ... ... ... ... ... Осы ... алғанда меншік бір мезгілде әрі экономика,
әрі заң ... ... Осы ... анықтаушы рөлді меншіктің
экономикалық жағы атқарады. Егер меншік ... ... ... яғни ... ... ... ... келтірмесе, ол «заңдылық,
функциялық» түрде ... ... ... ... даму ... ... ... нақтылап айтқанда алуан түрлі шаруашылық
кәсіпкерлік қызмет арқылы жүзеге асады.
Бір жағынан меншіктің ... ... ... пассивті нәтижесі ғана
емес, ол оның дамуын қарқындатып, ... ... ... етеді. Меншік
құқығының заңды нормалары (иемдену, пайдалану, бөлу ... ... ... ... ... табылады.
1.3. Меншік қатынастарының даму тарихы
Меншіктің экономикалық тұрғыдан өсіп-өрбуін әр қилы тарихи ... ... ... ... шеңберінде талдау жасағанда
көреміз:
- бір адамның екінші ... күш ... ... ... және ... ... ... меншік типі;
- жұмыс күшін сатып алу, сату арқылы ... ... ... ... ... дамуы тарихын зерделесек, қауымдық меншік түрлерінен
жеке меншіктің өркендеуі, ал жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... ... бөлінісі дамуы
деңгейлеріне сәйкес өндіргіш күштердің даму дәрежесіне байланысты. өндіргіш
күштердің аса жоғары даму ... ... ... ... ... елеулі әсер етеді.
Меншік типтері мен түрлерінің даму тенденциясында байқалған заңдылық –
кез келген экономикалық ... ... түр ... ... ... ... деңгейінде қайталау заңдылығы. Мәселен,
алғашқы қауымдық құрылыста ... ... ... ... одан – жеке ... өту ... ... Тауар айырбасы, ақша
феномені дамуы да осы кезеңге тән құбылыс.
Құлдық дәуірдегі меншік дамуының ... ... – жеке ... ... түрі және ... ... ... дамуы. Евразия
ерекшеліктеріне сәйкес бұл өлкелерде құлдықтың қарапайым түрі – ... ... ... ... түрі ... Ал, ... түр
мүлде дамымаған деп айтуға болады. Ал, ... ... Рим ... ... ... барлық түрі кең таралғанын айтуға болады.
Феодалдық құрылыс кезеңіне тән ерекшілік – ұлт, ұлыс ... ... ... ... ... ... ... жеке
меншікті белгілі-бір кіріптарлық негізде («феод» - қызмет ақысы) дамытты.
Яғни, мемлекеттік (ұлыстық) ... жеке ... ... ... жүйе ... Класиикалық үлгіде жерге жеке меншіктің
мемелекеттік ... ... ... – мен» қанатты сөзінен көрінеді.
Ескеретін негізгі мәселе – экономикалық базис ретінде жерге жеке меншіктен
өсіп ... ... ... ... жеке ... жүйесінің
дамуы буржуазияылқ өркениеттің тарихи құндылығы. Ал, Евразия ... ... ... ... ... ... қатынас – жерге
қауымдық, ру-тайпалық, мемлекеттік меншік түрлері екенін байқау қиын емес.
Сол ... ... пен ... оны ... өндіріс тәсілі деп атайды.
Қазіргі өркениет дамуының құрып отырған буржуазиялық ... ... бес ... ... ... ... адам ... әлеуметтік экономикалық тәуелсіздігінің негізі - әр адамның меншікке
жеке құқығын бекітті. өзіне дейінгі жеке ... ... ... жеке ... ... ... жетілген прогрессивті қатынас
ретінде сипатталады. Есте ұстайтын мәселе – бұл ... ... жер ... мен терге бөктіру арқылы ғана, тариха өркениет ... ... ... жою ... орнықты. Капиталдың алғашқы қорлану процесін бүгінгі күні
батыс идеологтары кездейсоқ құбылыс ретінде қарайды.
Алғашқы қауымдық меншік орнына ... жеке ... ... құбылыс ретінде бағалады. Бұл қосымша өнімнің пайда болуымен
байланысты объективті ...... ... еді. Жеке ... тауар
өндірушілердің экономикалық жағынан оқшауланып кеңінен дамуына жол ашты.
Жеке меншік институты капиталдың алғашқы қорлану ... ... ...... ... жіне постиндустриалды қоғам
дәуірлерін дамып келеді. Осы даму ... ... ... жеке ... әр ... ... ... ұшырады. Топтық
(үлестік) меншік немесе акционерлік ... және ... ... ... ... транснационалды меншік түрлері
дами бастады.
Ал, кешегі «социалитсік жүйе» өзінің экономикалық негізі деп қоғамдық
меншіктің ... түрі ... ... ... ... ғана
мойындады. Ал, басқа меншік түрлерін «қоғамдастыру» сипатына сәйкес келмеуі
себепті жоғарғы түр ... ... ... ... ... ... меншік, отбасы меншігі, қауымдық меншік т.б. ... жеке ... тиым ... ... айта ... ... жеке ... бүкіл әлеуметтік зілдің,
әділетсіздіктің зардабы деп қарағаны белгілі. Солай деп отырып, коммунизм
мен социализм бір ... жеке ... ... ... ... ... тұрғыдан бір-біріне қарама-қарсы, сиыспайды деп қорытындылады.
Рынокты және жеке меншікті ... жою ... ... ... ... ретінде күн тәртібіне қойылды, одан ... ... бойы да дәл ... ... ... ... отыр (жаңа экономикалық
саясаттың кезңін есептегенде). Жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... растайды, оған кепілдік береді. Жалданып
еңбек етудің еркінділік принципі әлеуметтік жіне шаруашылық өмірде анайы,
экономикалық, ... ... ... ... ... ... шығарды.
Жеке меншік өзіне тән жекешелену, оқшаулану, пайда табуға ұмтылумен оны
ыдыратады деген түсініктің ... орын алып ... де ... тауарлы шаруашылық жағдайында жеке ... иесі ... ... ... ... ... отырып өткізеді, жеке меншік
өндірушілерді ... ... ... үлкен тиімділікпен
қанағаттандыру мүмкіншілігін туғызады. Жалпы жеке меншік ... ... ... ірі жеңістерінің бірі деуге болады. Экономикалық жүйелердің
прогрессивті сипатын тек қана меншіктің сыртқы ... ... ... ... ... байланыстарын терістеуге
алып келді. Меншік диалектикасы оның сыртқы түрлері ... ... ... ... ... сәйкес, ұғымның ішкі
қайшылықтардың мән-мазмұнымен анықталатынын көрсетеді.
Меншік формаларының арасындағы ... ... ... ... ... анықталады, ал олардың өміршеңдігі критерийі (өлшем
бірлігі немесе салыстырмалы тиімділігі) бәсеке күресі нәтижесінде көрінеді.
II. МЕНШІКТІ МЕМЛЕКЕТ ИЛІГІНЕ АЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... болсақ, ол ... ... ... құралдары, тұрғын үйлер және басқа мүлік ақы төлеп
немесе басқадай жолмен азаматтардын, ... ... ... жеке ... алынатын процесті білдіреді.
Мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының
субъектісі міндетті түрде ... оның ... ... және
нақтыланады, ал мемлекет иелігінен алу кезінде олай болмауы мүмкін. Бұл
сапалы айырмашылықтың зор ... бар, ... ... ... ... ... біршама ауыртпалықсыз етеді және кері қалпына келтірілуі
мүмкін, ал жекешелендіру процесі, мемлекет ... ... ... жеке
меншікке берілген кезде сирек жағдайларда болмаса, тиянақты сипат ... ... ... ... ... болмайды.
Мемлекет иелігінен алудың мақсаты — ... ... ... мүлікке иелік және қожалық етудің монополиялық түрінде ... ... ... ... ... ... келтіру мақсатымен түрлі шаруашылық
субъектілеріне коммерциялық негізде бере ... ... ... Мемлекет
иелігінен алу мынадай негізгі міндеттерді шешеді:
... ... ... ... ... ... ... реттеуден нарықтық тетіктер
негізінде реттеуге көшу;
— мемлекет меншігінде ... ... ... коммерциялау.
Бұл кәсіпорындар үшін шаруашылықты дербес жүргізу ... ... өзі ... техникалық-экономикалық, өндірістік, өнім өткізу және баға
саясатын дербес белгілейтін рыноктың толық құнды ... ... ... ... ... және ... ... бұл
жағдайда мемлекет монополияландырылмаған жеке меншік және ... үшін ... ... жарысқа түсетін жағдай жасайды;
— сыртқы экономикалық қызметте мемлекеттік монополияны ... бұл ... ... елге шетелдік инвестициялар мен импорттың
қажетті мөлшерлерде әкелінуін ғана қамтамасыз ... ... ... ... ... ішінде Батыстағы
дамыған елдердің аралас нарықтың экономикасына тән. Қазіргі кезде ол дүние
жүзіндегі 50-ден астам мемлекетте белгілі бір ... ... бір ... асырылуда.
Осыған байланысты түрлі ... ... ... жатқан
жекешелендірудің мақсаттары мен міндеттері туралы сұрақ туып отыр. ... ... мен ... елдердегі жекешелендірудің барысына жасалған
талдау негізгі мақсат екі міндетті шешу екенін көрсетеді:
— түсімсіз және түсімі аз мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығын қысқарту, яғни
мемлекеттік бюджет ауыртпалығын қысқарту;
... ... ... өсуі ... ... тиімділігін арттыру.
Дамыған капиталистік елдер мен дамушы елдерде ... ... ... бірі — ... қаржы
ауыртпалығын азайту. Мемлекеттік кәсіпорындардың жұмыс тәжірибесі олардың
көбінесе нарық жағдайларындағыдай тұтынушыға ... ал ... ... ... ... Бұл жерде істің мәні мынада: оларды негізінен
қаржыландырып отырған тұтынушылар емес, мемлекет. Яғни ... ... ... Олардың қаржы жағдайы негізінен ... өз ... ... ... ... ... емес.
Осының бәрі мемлекеттік кәсіпорындар өзі үшін жұмыс істейтін жағдайға
әкеп соғуда. Жеке меншік ... тән ... ... ... қатысы жоқ. Мемлекеттер мұндай жағдайларда қосымша қаражат
беру және басқадай жәрдем беру жолымен өз ... ... ... ... Бірақ көптеген мемлекеттерде ... ... ... ... ... ауыртпалығын көтеру мүмкіндігі
әрдайым бола бермейді. Осы жағдайларда мемлекеттік меншікті жекешелендіру
ондай елдер үкіметтерінің ... ... ... алып ... ... мүлікті сатып алғандар оның одан әрі тиімді жұмыс
істеуін өздері ойластыратын болады.
АҚШ-та үкіметтің жекешелендіру бағдарламасының ... ... ... алынған болатын. Бірінші принциптің мәні — мемлекет стандартты
тауарлар өндіру мен сатуда және ... ... жеке ... ... ... ... ... мемлекет функцияларын «қоғамдың тауарлар» дейтінді
өндірумен ... ... атап ... ... ... орындалуын
бақылау, мұқтаждарға қаржы көмегін көрсету.
Жекешелендіру мемлекетке ақша қаражатының екі ... ... ... ... ... сатудың өзі тез табыс әкеледі.
Екіншіден, жекешелендірілген кәсіпорындардан салық алынады. Бұған
қоса, ... ... жеке ... компанияларға жәрдемдесу жөнінде
ешқандай міндеттеме ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Бюджетте үнемі қаржы бөлу
мен мемлекеттік кәсіпорындардың шығындарын қаржыландыру, олар ... ... ... қызмет бағасын төмендету мемлекеттік ... ... және ... қарызының көбеюіне көп жағынан себеп
болды. Мемлекеттік кәсіпорындардың ... 80-ші ... ... ішкі ... ... 7 ... ал ... —14 процентіне
жетті. Өткен жылдың аяқ ... ... ... ... ... 80 ... ... мемлекеттік сектордағы шығынды
кәсіпорындарды қаржыландыруға байланысты болған, Латын Америкасы ... ... ... ... де ... ... ... отыр. Мәселен,
Аргентинада 90-шы жылдардың бас кезінде ... 13 ... ... ... елдің бүкіл сыртқы қарызының төрттен ... ... ... ... азайту міндеті бұрынғы социалистік
елдердің бәрінің алдында тұр. Бұл міндет мемлекеттік ... ... ... ... сонымен бірге, бұл міндет бұрынғы социалистік
елдердегі жекешелендірудің негізгі мақсаты бола ... ... ... ... мемлекет бюджетін толықтыру міндетін
көздеген жекелеген елдер өз ойларынан бірте-бірте бас ... ... ... ... ... ... ... орынбасары Д.
Васильев Ресей Федерациясының жекешелендіру бағдарламасын сипаттай келіп,
бағдарламаның (1991 жылғы желтоқсан нұсқасынан ... ... ... ... мынаны атап айтты: «жекешелендіруден ... алу ... бас ... ... ... түсім сомасы 92 млрд. рубльден 72
млрд. рублые дейін төмендетілген)»
Сөйтіп, мемлекеттік меншікті ... ... ... ... ... жеңілдету болуы ешбір мүмкін ... ... ... ... бір ... мақсаты —
жекешелендірілген кәсіпорындарда ... өсуі ... ... ... ... ... капиталистік елдерде де, сондай-
ақ дамушы елдерде де жекешелендіру алдына ... ... ... ... ... ... ... артуына оның оң ықпал
етіп отырғанын дәлелдейді. ... жеке ... ... көптеген британ
компаниялары өз рентабельділігін күрт арттырды. Атап айтқанда, елде телефон
қызметі жекешелендірілгеннен кейін қызмет құны ... ... ... ... арта түсті.
Бізде, кейбіреулердің қорқытып ... ... ... ... ... ... ... соққан жоқ. «Ягуар» автомобиль
фирмасында жұмыс істейтіндердің саны, ... ... ... ... ... бас ... (80-ші ... ол жылына 14 мың машина шығарған
болса, оның аяқ кезінде 80 мың ... ... 1980 жылы ... ... млн. фунт ... ... Жекешелендіруден кейінгі алғашқы жылы (1985
ж.) ол 41.5 млн. ал 1990 жылы — 300 млн. фунт ... ... ... ... бір мысал келтірейік. «Бритиш лейланд» компаниясы өзін
жекешелендіру басталған жылы 50 млн. фунт ... жуық ... ... Бес ... соң жылдың жұмыс қорытындысы 90 млн. фунт стерлинттен
астам болды. «Нэйшнел Фрейт» компаниясын жекешелендірудің ... ... ... оны ... ... ... ... 9 есе өсіп,
қызмет көрсету сапасы күрт артты. ... ... ... ... ... арттырады. Жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... болады,
сонымен қатар экономиканы тұтынушының қажеттеріне бағдарлайды. Ал бұл, ... ... мен ... сапасын жақсартады.
2.1 Мемлекеттік мүлікті жекешелендіру және ұлттық экономиканың
тиімділігін арттыру
Мемлекеттік кәсіпорындармен салыстырғанда жеке меншік кәсіпорындардың
анағұрлым ... ... ... ... ... ... қуаттап отыр. Мәселен, неміс экономисі Э. Хамерон мемлекеттік
(муниципалдық) және жеке меншік қызметтер құнына 300 ... ... ... ... жеке ... ... мемлекеттік өндіріске
қарағанда 30—50 процент үнемділеу екенін көрсетті. Ұлыбританияда ... ... құны ... қызметтердің құнынан 30-40 процент,
АҚШ-та 30 процент төмен.
М. Клинованың есептеулері бойынша, ... ... ... ... ... көрсеткіші 1982 жылы ... ... ... жеке меншік сектордағы қор қайтарымының 0,66
проценті, Францияда — 0,42 ... ... — 0,53 ... болған.
Серпінді дамып келе жатқан Оңтүстік-Шығыс Азия елдері жекешелендіруді
мемлекет қолындағы салалардың тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... жекешелендіру нәтижесінде ұлттық экономиканың
тиімділігін арттыру міндеті бұрынғы ... ... ... ... Бұл ... шешудің маңызын дамыған капиталистік елдердегімен және
дамушы елдердегімен еш салыстыруға болмайды. ... ... ... ... ... ... елдерде экономика ысырапты
және тіптен тиімсіз. Ол арта түсіп келе жатқан ... ... ... ... ... тоталитарлық режимдердің қажеттерін
қанағаттандыруға негізделген, өзін-өзі қамтамасыз ететін жүйе ретінде жұмыс
істеді. Осыған байланысты бұрынғы ... ... ... және
нарықтық қатынастарға көшу барысында ... ... оның ... яғни тұтынушылардың қажеттерін қанағаттандыруға бағдарлау
міндеті ... ... мен ... ... осы ... рөлін
әсірелеп көрсетіп, оның мақсаты немесе жалаң мақсаты деп санайды. Аталған
міндеттің ... ... зор ... ... оны ... немесе жалаң мақсаты деп санауға ешбір болмайды.
Дамыған капиталистік және дамушы елдердегідей емес, Шығыс Еуропа,
Балтия және ТМД ... яғни ... ... ... басты мақсат (бәлкім, жалаң мақсат та болар), меніңше, нарықтың
экономиканың экономикалық негізі болып табылатын жеке меншік иелерінің ... және ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде бір экономикалық жүйе басқа экономикалық
жүйеге ауыстырылуда. Талай ондаған ... бойы ... ... жүйе ... әкімшіл-әміршіл әдістеріне негізделді.
Экономиканың бұл ... ... ... ... ... ... Бұл жүйе тек басқару жүйесін қамтитын. Бұл
модельдің бір ... ғана ... ... Оның ... ... ... ... қоғамдың меншікке негізделген монополияландырылған
экономика құрайды. Біртұтас халық ... ... ... ... ... экономиканың қалыптасуы ең алдымен социализмді өндіріс
құралдарына біртұтас қоғамдық меншікке негізделген құрылыс деп түсінумен
байланысты ... өзі өз ... ... қатынастар пайда болатын еркін
өндірісшілер ... ... ... ... Демек, тауар-ақша
қатынастарын пайдалануға жол ... ... ... ... сияқты
жағдайларда қоғамдық өндіріс жалпы халықтық мүдделердің басқа мүдделерден
сөзсіз ... ... ... ... ... елемеуге және оларға
қиянат жасауға тиіс секілді болды.
Сонымен, өндіріс құралдарына қоғамдық меншік, тікелей қоғамдастырылған
өндіріс негізінде ... ... ... кеңсе» дейтіндер, яғни
бірыңғай ажыратылмас экономика, басқаша айтқанда, ... ... ... ... Осы жүйенің тұпқазығы, оның ... ... ... ... болды. Ол мемлекеттік (экономикалық қана емөс)
билікті түгелдей өз қолына алып, ... ... ... ... Нақ мемлекет директивалы орталықтандырылған жоспарлау
арқылы біртұтас халықшаруашылық кешенінің ... ... ... ... нені ... мөлшерде өндіру керек екенін ... ... ... ... ... мен ... ... мөлшерлері мен көздерін ... ... ... ... ... ... ... «ортақ қоржын» есебінен
бюджеттен қаржыландыру қамтамасыз етті.
Экономиканың мұндай ... ... ... ... ... және ... монополияландыру, бәсекелестіктің жоқтығы,
нарықтық экономикаға тән тұтынушы өктемдігінің емес, ал ... орын ... ... ... ... ... ... рыногының болмауы;
— экономикалық заңдардың еленбеуі, өктемдік және ... ... ... халықтық», «мемлекеттік» мүдделер
дейтіндерді күштеп таңу;
... ... ... ... ... ... бастапқы және негізгі буындарының дербестігін, ... ... мен ... ... ... ... ... да жоғары ұйымдарға «феодалдық» тәуелді «крепостнойлық шаруа»
жағайында болуы;
... ... ... қол үзуі, олардың қоғамдық меншік
қожайыны жағдайынан, оны тиімді ... ... ... ... ... ... қалыптасуы. Экономиканың мұндай
моделін ... ... ... ... ал ... жүйе» ұғымы неғұрлым айқын бейнелейді. Мұндай экономика
іс жүзінде рынок механизмінсіз жұмыс істеді, ... ... бар ... механизм, практиканың
көрсеткеніндей, оған балама бола алмады.
Бұл ... тек ... ... жұмыс істеуі мен дамуын
ынталандыратын және реттейтін тетіктері бар оның ... ғана ... бола ... ... ... ... түбегейлі экономикалық
реформалардың мәні нақ ... ... ... ... ... сондай қатынастарға көшу процесі болып жатыр.
Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің
1993 —1995 ... (II ... ... ұлттық бағдарламасында
жекешелендірудің негізгі мақсаты былайша белгіленген болатын: «мемлекетке
қарасты өндірістік объектілерді, басқа да ... және ... ... ... ... және ... беру арқылы республика халқына
ұлттық мүлікті қайтару ... ... ... дербестендіру негізінде
орталықтандырылған-жоспарлы экономикадан ... ... көшу ... жағдайлар жасау». Жекешелендірудің негізгі мақсатына мұндай
анықтама беру, меніңше, ... ... ... ... оның ... өндіріс тиімділігін арттыруға, бәсекелестік үшін және ол
шешетін басқа да жеке ... үшін ... ... әкеп ... ... елде ... жатқан жекешелендірудің рөлін кемітетін экономистер
мен мамандардың позициясына нақты жауап болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... және оның ... ... 1996—1998 жылдарға арналған
жаңа бағдарламасы қабылданды. Оның негізгі мақсаты — жекешелендіру процесін
негізінен ақтау жолымен республика ... жеке ... ... ... қол ... және оны орнықтыру.
Сонымен, бұрынғы социалистік елдердегі жекешелендіру ең алдымен
экономикалық ... ... ... ... ... ... нарықтық қатынастардың қалыптасуы үшін негізгі алғышарт болып
отыр. Бұрынғы социалистік елдердегі жекешелендірудің капиталистік елдер мен
дамушы елдердегі осындай процестен ... ... міне осы, ол ... кезінде дамыған рыноктық сектор болған еді.
Жекешелендіру негізгі мақсатына қоса міндеттер жүйесін шешуге тиіс.
Оларды, менің ойымша, ... ... және ... ... бөлу
керек.
Бұрынғы социалистік елдердегі жекешелендіру барысында шешіліп жатқан
саяси міндеттерге мыналар жатады:
... ... ... ... ... құралдарына қоғамдық меншікке ... ... ... ... орнына өндіріс құралдарына меншіктің сан ... ең ... жеке ... ... ... деп ... ... меншік берілген, пайда болып келе жатқан, нарықтық қатынастарға
негізделген жаңа экономикалық жүйенің негізі мен тіреуі бола ... ... ... жеткілікті қалық тобының қалыптасуы;
— кәсіподақтар қуатының кемуі;
— экономикалық және саяси еркіндіктердің қалыптасуы.
Мемлекеттік ... ... ... ... жатқан
экономикалық міндеттерге мыналар жатады:
— бюджет тапшылығының ... ... ... жоқ және ... төмен
мемлекеттік кәсіпорындарға субсидиялар мен ... ... ... яғни ... ... ... ... жекешелендірілген кәсіпорындарда экономиканың өсуі арқасында ұлттың
экономика тиімділігінің артуы;
— шаруашылықты тиімді жүргізуші ... ... жеке ... ... қалыптасуы;
— нарықтық экономикадағы негізгі субъектілер ретінде экономикалық
тәуелсіз тауар өндірушілер қалыптастыру;
— еңбек ... ... ... ... және ... жаңа ... жасау;
— жеке меншікке ие ... ... ... ... ... ... бөлу;
— нақты ортаны жасау мен ... және ... ... ... капиталдың салалар арасындағы ауыс-түйісін арттыру ... ... ... ... ... ... ... істейтін кәсіпорындарды жекешелендіруге жеке меншік
салымшылар мен заңды тұлғалардан капитал тартылуын ұлғайту мен жеделдету;
... ... ... ... және орташа бизнесті дамыту;
— кәсіпорындардың шешімдер қабылдауына ... ... ... ... ... әлеуметтік міндеттерге мыналарды
жатқызу қажет:
— азаматтардың экономикалық және ... ... үшін ... азаматтардың жеке потенциалының неғұрлым толық ашылуы үшін
мүмкіндіктер жасау;
... жеке ... ... ... тобы ... ... ... құрылымның қалыптасуы.
Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіру
процестері 1991 ... бері ... ... Осы ... (1991—1995 жж.)
ішінде республикада мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... асырылды.
1992 жылғы 22 маусымда қабылданған бірінші бағдарлама 1991 ... ... онда ... ... мен ... ... сатуға,
сондай-ақ мемлекеттік ... ... ... ұжымдарына беруге баса көңіл бөлінді.
Екінші бағдарлама — Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу
мен жекешелендірудің 1993 — 1995 ... (II ... ... 1993 ... ... ... ұлттық бағдарламасы шағын жекешелендіруге қоса жаппай
жекешелендіруді, жеке жобалар ... ... және ... ... қамтыды.
1991—1995 жылдардың ішінде 11 мыңға жуық сауда, қоғамдық тамақтандыру
және қызмет салаларының объектілері сатылды. ... ... ... ... 1995 ... аяғына дейін 1997
кәсіпорындар (агроөнеркәсіп кешенінің барлық объектілерінің 93%) сатылды.
Жаппай ... ... ... аяқталды, инвестициялық
жекешелендіру купондарына 1700-ден астам кәсіпорындардың акциялары сатылды.
Жеке жобалар бойынша ... ... 5 ... ... ... ... ... берілді, оның 12-сі — шетелдік тұлғаларға
берілді. 1996 жылдың бас ... ... ... жеке ... ... жарғылық қорының 60 процентке ... бас ... яғни 1996 ... 27 ... ... Меншікті жекешелендіру мен оның құрамын өзгертудің ... ... ... жаңа ... ... Жаңа ... ... негізгі шаралары мыналар:
— ішінара ... ... ... шағын
жекешелендірудің II кезеңінде ... ... ... ... жекешелендіруді ақшаға сату жолымен аяқтау;
— мемлекеттік меншік ... ... жеке ... асыру;
— жекешелендіру процесіне бұрын жекешелендіруге жатпаған, сондай-ақ
бұрынғы ... ... ... мен ұйымдардың бір
бөлігін қосу;
— экономиканың ... ... ... жоспарларын жасау;
— жекешелендірілген кәсіпорындарда стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... ұлғайту.
Қазақстан Республикасында жекешелендірудің 1996—1998 жылдарға арналған
жаңа бағдарламасының аса ... ... бірі — жеке ... ... ... ... алу мен ... жеке жобаларын
әзірлеу ерекше ірі және бірігей объектілер мен ... ... ... Жеке ... мына ... ... жүзеге асырылуда:
— ескертілген шарттармен белгілі бір инвесторға сату;
— аукциондар немесе конкурстар ... ... ... ... шарт ... ... ашық ... жобалар бойынша мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіруді
ұйымдастыру жұмысы 1993 ... ... ... ... ... ... 1993—1994 жылдары жеке жобалар бойынша Алматы темекі фабрикасы,
Шымкент кондитер фабрикасы, Алматы және ... ... ... Осы ... ... ... ... ескертілген
шарттармен белгілі бір инвесторға сату арқылы жүзеге ... 1994 ... осы ... ... ... аса ірі және ... ... мен
кәсіпорындарды келісім-шарт жасасу жолымен шетелдік фирмалардың басқаруына
бере бастады. Осы ... ... ... ... 44 ... берілді, оның
ішінде 31 келісім-шарт күшін әлі сақтап отық, ... ... ... ... ... жылы үкімет аса ірі және бірегей
объектілерді ... ... ал ... иелігінен алуға бағыт алды.
Мұндай бағыт ... ... ... ... ... ... иелігінен алу және
жекешелендіру
3.1. Қазақстан Республикасы жекешелендіру процесінің ерекшеліктері және
нәтижелері
Әр дәуірдің өзіне тән мемлекеттік ... ... ... ... меншік пайда болуы, дамуы және өшіп бітуі тек қана
мемлекеттік заң ... яғни ... тыс ... күштерге, құқықтық
жүйеге байланысты ғана дамиды. Бүкіл мемлекеттік аппарат өз ... үшін ... ... жеке ... қойылатын шектерді бақылайды.
Мемлекет өкілетті органнан тікелей меншік иесіне ... Бұл ... ... екі ... ... ... ... иесі ретінде негізгі өндіріс құрал-жабдықтарының
өндіріс процесіне тартылуы конститутциялық ... ... ... ... ... ... иесі болып жарияланады.
2. мемлекеттің шаруашылық тұлғасына айналуы, яғни ... ... ... ... ... ... ... – бұл меншік нысандарын
мемлекеттік билік өкілдерінің басқаруы мен іске жаратуды ... ... ... ... ... ... бүкіл халық шаруашылық
деңгейінде, аймақ, аудан, қала, ауыл ... ... ... ... ... ... Бұл меншік
формаларының бірінен-біріне өте алуын білдіреді. ... ... ... қатынастары түрлі өзгерістерге ұшырайды. Бұл өзгерістер
мемлекет қарамағынан алу және жекешелендіру процестерімен байланысты.
Өндірістің қоғамдық сипаты мен ... ... ... ... даму ... және де оны шешудің әр түрлі әдістері
меншіктің қоғамдастырылуы және жекешелендірілуі ... ... ... ... ... ... ... өндірістік
монополиялардың пайда болуы, ... ... түр ... ... ... ... әр қилы ... ұласады. Негізгі
даму бағыт - өндіріс тиімділігін арттыру.
Мемлекет иелігінен алу, оның билігін шектеу сияқты ірі ... ... ... табылады. Мемлекет иелігінен алу, оның билігін шектеу – бұл
өндірісті тікелей ... ... ... ... ... ... ... иелігінен алудың нәтижелерінің бірі бұл меншік құрылымы ... ... ... ... және ... құрылым қысқарады. Ал
екіншіден, мемлекеттің ... ролі мен ... ... ... ... тұлға болмайды және экономикалық процестерді
директивалар арқылы емес, ... ... ... ... арқылы
реттейді, міндетті мемлекеттік тапсырыстардың орнына мемлекеттік сатып
алулар келеді.
Мемлекет иелігінен алу ... ... ... ... дамытуға бағытталған. Ол мына бағыттар бойынша жүреді:
- иемдену процестің мемлекет ... ... ... ... сан ... ... ... жаңа ұйымдық құрылымдарға қалыптастыру.
Мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіру өзара тығыө байланысты.
Жекешелендіру – меншікті мемлекет ... ... ... ... мәні – меншікті жеке және ... ... жеке ... ... және ... ... жекешелендіру:
- азаматтар мен акционерлік қоғамдардың мемлекеттен және жергілікті
билік органдарынан;
- ... және ... ... ... бөліп шығаратын
бөлімшелерін;
- кәсіпорындардың материалдық және материалдық емес активтерін;
- акционерлік қоғамдардың (серіктестіктердің) капиталындағы ... ... ... органдарының үлестерін (пай, акциялар);
- жекешелендірілетін кәсіпорындардың басқа кәсіпорындар капиталындағы
үлестерін (пай, акциялар) меншікке алуын білдіреді.
Жекешелендіру процесі меншіктің функциясының мән-мазмұнына ... ... ... және кеңістік жағынан, іске асырылу механизмімен ... ... ... ... ... ... ... өзгерістермен қатар ғаламдық даму тенденцияларын да ескеруі тиіс.
Бір орталықтан әкімшілік әдістермен ... ... ... ... ... ... жүйесіне өту, яғни нарық
экономикасын қалыптастыру идеологиялық пікір-таластың нысанына айналды.
Мәселенің астары ... ... ... ... ... ... ... өту.
Мемлекеттік меншікті реформалаудың негізгі бағыты – еңбек адамын өз
еңбегінің нәтижесіне ынталандыруын күшейту, ... ... ... ... арқылы басқаруға тарту, экономикалық әл-ауқатын көтеру
арқылы әлеуметтік сана-сезімін ... ... ... ... абстрактылы кеңістікте, бейуақытта жүзеге асырылмайды.
Сондықтан қоғамның даму деңгейіне, сипатына байланысты ... ... ... ұзақ мерзімдік болашағын бейнелейді.
Әлемдік тәжірибеде мемлекеттік меншік пен оның ... ... ... және ... ... ... 22 ... тәсілі бар.
Жалпы жекешелендіру процесі – ұзаққа созылатын процесс. Мысалы, Жапонияда
ол 10 жыл, ал ... ... 10-15 жыл бойы ... Республикасындағы 10 жылдағы (1991-2001) мемлекет иелігінен
алу және жекешелендіру процесін төрт кезеңге бөліп қарауға болады, олардың
әрқайсысының өз ... бар. Бұл ... басы ... ... ... ... ... тұспа-тұс келеді.
I кезең 1991-1992 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезеңдегі жекешелендіру
процесінің ... ...... ... ... ... өту үшін ... жасау мақсатында кең
ауқымда реформалау болды. Ол ... ... ... ... ... ... меншігіне жеңілдетілген талаптармен беру және
сауда мен ... ... ... ... ... ... тұрғын үй
купондарына сату жолымен жүргізілді.
II кезең 1993-1995 жылдарды қамтиды. Бұл кезең ҚР Президентінің ... 5 ... ... ... ... ... жылдардағы
мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасына» сәйкес
жүзеге асырылды.
Жекешелендірудің екінші кезеңінің негізгі ...... ... ... мүлікті өндіріс объектілері мен басқа да
мемлекетке тиесілі материалдық және ... емес ... ... ... ... беру жолымен қайтаруды процесіндегі ... ... ... ... ... ... өтуге қажетті жағдай жасау болып еді.
Жекешелендірудің екінші кезеңінің ... ... ... бағыттарын анықтап берді:
-«шағын жекешелендіру», ол шағын сауда кәсіпорындардың, коммуналдық
шаруашылықтардың, тұрмыстық қызмет көрсетудің ... мен ... ... ... саны ... ... ... жететін орташа кәсіпорындарды,
оның ішінде инвестициялық жекешелендіру купондарына «жаппай жекешелендіру»;
-ірі және бірегей мүлік кешендерін ... саны ... ... жеке ... ... жекешелендіру;
-«мемлекеттік ауылшаруашылық кәсіпорындарын (совхоздар) жекешелендіру».
Жекешелендірудің III кезеңі 1996-1998 жылдар аралығын ... және ... 1996 ... 2 ақпандағы №246 Қаулысымен бекітілген «ҚР 1996-1998
жылдарға арналған жекешелендіру мен қайта құрылымдау Бағдарламасына» сәкес
жүзеге ... ... ... ... мақсаты жекешелендіру процесін
аяқтау жолымен ҚР-дың экономикасында жеке меншік секторлардың басымдылығына
қол жеткізу және оны ... ... ... ... ... ... тек ... қаражатқа
жекешелендірілуін қарастырды және мыналарды өткізуді көздеді:
- мүліктік кешен ретінде мемлекеттік ... ... ... технологиялық циклды бұзбайтын мүліктік кешен
ретіндегі кәсіпорынның өндірістік емес бөлімшелері мен ... ... ... мемлекеттік кәсіпорынды жойған жағдайда, ... ... ... ... ... қорларындағы мемлекеттің
акциялары мен үлестерін.
Сондай-ақ мемлекеттің акциялар пакеті мен үлестерін сенімдік ... ... ... ... және ... ... ... және тау-кен кешеніндегі;
- көлік-коммуникация кешеніндегі;
- агроөнеркәсіп кешеніндегі;
- әлеуметтік саладағы секторлық бағдарламаларды.
IV кезең 1999-2000 жылдар аралығын қамтыды және ҚР ... ... 1 ... №683 қаулысымен бекітлген «1999-2000 жылдарға арналған
жекешелендіру және ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылды.
IV кезең Бағдарламасының басты мақсаты – жекешелендіру мен мемлекеттік
мүлікті басқарудың құқықтық негіздерін жетілдіру; ... ... ... ... ... және ... ... конкурстық және
транспаренттік негізде жекешелендіруді қамтамасыз ету еді.
Бағдарламаға ... ... ... және ... құқықтары салалаық
министрліктер мен ведомстваларға өткізіп берілді;
-«көгілдір фишка» ретінде анықталып, мемлекет оларда үлес ... ... ... ... және ... деп бөлу ... жергілікті бюджеттер табыстарын ... және ... шыға ... ... ... ... ... көздейді.
1999-2000 жылдары мемлекеттік мүлік комитеті мен оның ... 34,5 ... ... ... ... ... ... ішінде
1991-1992 жылдары 6,2 мың объектіні ... және ... ... 28 ... объект 1993-2000 жылдары ... ... ... ... ... ... 4144 млн.рубль алынған. 1993-2000
жылдары республикада жекешелендіруден ... ... ... қоғамдар акцияларын сатудан – 90 %-дан астамы түсті.
Жекешелендіру ұғымы – меншіктеу құбылысын ғана ... ... ... ... ... тікелей шаруашылық жүргізу билігін
шектеумен де ұштасатыны тарихи ... де ... ... жанама
реттеу механизмдерін дамытумен шұғылданады. Мемлекеттік, акционерлік, жеке
меншікті кәсіпорындар жүйесі шаруашылық саласында өзара байланыста дамиды.
Жоғары дамыған ... ... ... ... рыноктары бүгінгі күні
бағалы қағаздар, инвестициялар рыногымен ұштаса ... ... ... ... ... ... ... қатынастарын өзгертудің проблемалары
Мемлекеттік меншіктің және мемлекеттік шаруашылық ... ... ... екі ... ... ... өтпелі кезеңде
ерекше реттеу, жаңарту нысандары деп қарау қажет.
Мәселен, бағаның ырықтандырылуы (1992) ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктің ыдырау жағдайында ҚР
жүргізетін экономикалық саясат ... және ... ... ... ... жүзеге асырды ма деген
сауалдар өмірден туындайды.
Монополияға қарсы күрес үкімет деңгейінде ... оның ... ... ... толық айқындылмаған, өзара тәуелділігі
келесілмеген. Оның үстіне өкімет құрылымдарында жалпы жұмыс жоспарлары
үйлестірілмеген, ... ... ... ... белгіленбейді.
Бағаның ырықтандырылуы, акционерлеу, жекешелендіру, инвестицияларды
іске қосу т.б. салалық рыноктық емес ... ... ... ... ... ... ... асырылды. Нәтижесінде,
жекешелендірілегн, мемлекеттен бөлінген жеке ... ... ... ... ... көлеңкелі экономика ... ... ... алып ... ... нұсқаклармен құрылған антимонополиялық шараларды
жүзеге асыруға бағытталған шаруашылық тұлғаларында ... ... ... ... мен ... басқару
элементтерінің сақаталып қалуы өтпелі кезең міндеттерін жүзеге ... ... ... ... ... ... - ... экономика үшін
салалық басқару жүйесі күні ... кері ... ... ... ... жүйесі жетілдірілді. Мысалы салық жүйесі, ... ... ... инвестициялық қорлар, еңбек министрлігі, т.б. басқару
жүйелері мемлекеттік реттеу саясатының негізі. Жеке ... ... ... ... ... ... кең жол ... нарық механизмінің
әлеуметтік бағдары айқын көзге түсе бастады.
Нарықтық экономикаға өту кезеңінде жалпы жекешелендірудің ... ... және де ... ... ... ... ... толық жүзеге асырылмады.
ТМД оның ішінде Қзақстанда жекешелендіруді жүргізудегі ең ... бірі – ... ... ... ... ... бұрын
жүргізілмегенінде мақсат бғыттары ішінде ең маңыздылары демонополизация –
мемлекеттің шаруашылық тұлғасы қызметін шектеу, салалық және ... ... ... ... арқылы Қазақстандық бірыңғай нарықтық
кеңістікті – ... ... ... ... ... Ал, бұл
кәсіпорындардың, бірлестіктердің қаржы – ... ... ... ... жетілдіруді талап етті. Бұл ... ... ... ... ... ... деп ... яғни саясат
экономикалық жүйедегі жағдайда жете меңгермегені көрінеді.
Бұл үлкен қателіктер теориялық сараптамалардың жете ... ... ... ҚР-сын жекешелендіру және мемлекет иелігінен
алу туралы Заңы және ... ... ... өмір ... соңғы
кезеңінде жасалынған меншік, шаруашылық серіктестіктері сияқты ... және ... ... ... көрінді.
Жекешелендіру кезеңдеріне сәйкес «берілген жоспар» негізінен
бағдарламаға ... ... ... ... ... ... олардың жұмысының берекесіздігін ... ... ... комитетінің жекешелендіру комитетін бөлудің өзі кешіккен
акт ... ... бір ... ... ... ... ... орындарының, кәіспорын кадрларының ... ... ... ... ... комитетітінң, Министрлер
Кабинетінің заң актілерімен шектелуі Қазақстан үшін елеулі жағдай болды.
Жекешелендіру құбылысы экономикалық реформаларды жүзеге асыруға қажетті
қаржы-қаражат көздерін қалыптастыру және ... ... ... ... тиіс ... Ал, бұл үшін жоғары дамыған банк-финанс жүйесі
және бағалы қағаздар рыногының қажеттігі туады. КСРО-ның ыдырауы, тәуелсіз
мемлекеттердегі банк ... ... ... ... ... және ... монополиясының әлсіздігі, сол сияқты экспорт-
импорттық ... ... ... ... ... ... болатын бағалы қағаздар рыногіне кері әсерін тигізді.
Қаржыландыру қорлары туралы шетелдік тәжірибеден қағидалары біздерде
жекешелендіру процесіне бейімделді. ... ... ал оның ... ... көре ... ... ... болмады. Негізгі қиыншылық,
қайшылықтар жаппай ... ... ... ... ... ... жекешелендірудің мақсаты, міндеттері және түрлері, оны жүзеге
асыратын ұйымдар жүйесінің ... ... ... ... ... үйлеспеді.
Келесі бөгет болып отырған құбылыстар тобы – бағаның ырықтандырылуы,
тауарлар дефициті (жетімсіздігі) жағдайында ... ... өсуі ... ... да ... оның ... жекешелендірілуге берілген
күшті соққы болды. Мұның әсері капиталдың сауда салаларына, экспорттық-
импорттық операцияларға ... ... ... ... ... қорлар жетімсіздігі,
ұлттық банктің аукциондар ... ... ... ... сату
арқылыматериалдық өндіріс салаларын тоқыратуы шын мәнінде ел ... ... ... ... саясатының жемісі.
Жекешелендіру құбылысының теріс әлеуметтік салдары – тұрғын үй ... ... ... ... ... өндіріс құлдырауы, өнеркәсіптік ... ... ... іске ... көп ... ойға ... жағдайында жекешелендіру процесі, негізінен, өндіріс пен
кәсіпорындарды шаруашылық ... беру ... ... ... ... да ... ... тәртібін нығайту, аз күшпен көп өнім өндіру, ақыр
соңында, өнім мен ... ... ... қорғау
мақсатында жүргізілуі тиіс болды. Түбегейлі реформалар мемлекеттік меншікті
жекешелендіру жалға беру, басқаруды шетел мамандарына жауаптау, ... ... Бұл ... кеңістіктің іс-әрекет ету механизмін
қалыптастыруға бағытталған. Жекешелендіру процесінің біздегі ерекшелігі –
жекешелендірілген кәсіпорындардың ... ... ... ... формальды түрде құқықтық жағынан шектелгенді.
Қазақстанда жүзеге асырыла бастаған ... ... ... ... ... ... ... мәнін толық жүйелеп
алмай-ақ реформаларды ... ... ... ... ... ... жекеге тарату экономиканың негіздеріне теріс әсерін тигізеді,
шаруашылық жүйесін күйретуге алып ... ... ... ... ... ... ... иелігінен алу Бағдарламасы аукцион, конкурстар, тендерлер арқылы
меншіктің әр түрінің ... өмір ... ... ... ... ... ... арттыруды басты мақсат етіп қояды. ... ... ... ... ... ... жолы – ... жаңа үлгіде қалыптастыру, өндіріс тұлғаларының арасындағы
бәсекелестік пен ... ... ... ... ... міндеттері туындайды.
Қазақстанда жаппай жекешелендіру түрі арқылы реформалардың қозғаушы
күштері ... ... ... ... қоғамдық белсенділігін
арттыру мүмкіндігін жүзеге асыруға тиіс еді. Ұлтаралық және ... ... ... ... сұрыптап, адамгершілік идеологиясын
қалыптастыру реформалардың әлеуметтік негізі. Бұл жағынан алғанда, ҚР ... ... ... ... ... ... ... отырып,
олардың әлеуметтік дамуына негіз қалауда.
Нарық қатынастарына өту кезеңінде аса өзекті мәселелердің бірі ... ... жаңа ... ... ... ... ... мәселесі.
Жекешелендіру құбылысы әлеуметтік жағдайларды түбірінен қайта құруға
есептелгенімен, Қазақстан өндіргіш күштерінің даму тарихын, заңдылықары ... ... ... Жекешелендірудің әдіс-тәсілдері мен
түрлері көп ... ... ... және ... ... ыдыратты.
Қорытынды.
Сонымен, қорыта келгенде бүгінгі Қазақстанның әлеуметтңк-экономикалық
жетістіктерін өзге ТМД ... ... ... ... ... ... ... осыдан 4-5 жыл бұрын, әрісі одан бұрынғы ... ... ... ... ... енді ғана ... алып
жатыр. Микро- және макроэкономикалық ... ... ... іске ... ... өз ... бермей, экономикада дағдарыс
болатынын Қазақстан нақты іс ... ... ... ... ... ... тастап, экономиканы дамытудаілгерілеуге қол жеткізіп,
ұстанып ... ... ... ... ... әлемге мойындатты.
Бүкіл саланы реформалау, мемлекеттік меншікті ... ... ... ... ... ... асырыла бастады. Осы кезде
Қазақстанның тұңғыш президенті ... ... ... ... ... көтеруге Халықаралық валюта қорынан несие алуға мәжбүр болды.
Шетел ... ... ... төл ... ... кесірінен
олардың шартына көніп, жеңілдіктер беруге амалсыз келісті.
Шетелдік кеңесшілер тартылып, нарықтың талабы мен ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасалды. Шетелдік
инвесторлардың өзімен бірге валюта, жаңа ... алып ... ... күрт ... Осы кезден бастап нарыққа тиімді заңдар қабылданды.
Қазір елімізде ... ... ... ... ... ... саны ... инфляция ауыздықталып, инвестициялық ахуал
жақсарып, экономиканың өсуі ... ... ... ... ... ... үміті оянып, сенімі нығайып, экономиканың әрі
қарай дамуына араласып жатыр.
Меншік жүйесін ... және ... ... ... жүйелерінде қаржыландыру жекешелендіру ... ... ... ... ... ... ... Республикасы өте ұзақ
мерзімдік стратегиялық құқықтар ... ... бет алуы ... ... ... шешіп алмай тұрып, жеке ... ... ... ... алып келетіні өз тәжірибемізден ... ... ... Жер ... ... түрлері, кәсіпкерлік және
аренда туралы заңдар, т.б. жыл сайын өзгеріп отырады.
Жеке институттардың құқықтық негіздерін, шаруашылық ... ... ... анықтау міндеті – тәуелсіздік алған ... де ... заң – ... ... ... ... жетілдіру арқылы,
бейберекет ауыстыруға, тиым салуға алып ... ... ... ... мен ... ... халықтың әл-ауқатын көтерудің негізгі бағыттары көрсетілген жыл
сайынғы жолдаудың негізгі сүресі Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен құралдарын саралап, зерделеу.
Президенттің биылғы жолдауында (18 ақпан, 2005 жыл) ... және ... ... ... ... ... және орта ... дамытудың
түбірінен жаңа идеологиясын түзу» туралы айтады. «Мемлекеттік кәсіпорындар
мен ... ең ... ірі ... ... ... өздеріне үйлеспейтін міндеттерін шағын және орта ... ... ... ... алу ... ... ... экономиканы реформалау процесі Қазақстан дамуына жол
ашып беруде. Соның ішінде, ... ... ... ... арқылы меншік формаларын алмастырды. ... ... ... ... үшін әр түрлі шаралар көптеп
жүргізілуде. Оған мысал ретінде ҚР Даму банкі мен ... ... ... ... болады. Бұларға кәсіпкерлердің қолы ... ... ... ... қоры» құрылған. Осы қорға
биылғы жылдың өзінде бюджеттен қосымша 10 ... ... ... Осындай
шаралардың жүргізілуі мемлекеттің кәсіпкерлікті, шағын және орта ... ... ... ... жол ... көз ... ... макроэкономикалық саясатының тұрақтылығын қамтамасыз ете
отырып, әлеуметтік ... ... үшін ... ... ... микроэкономикалық саясаттың негізгі құрылымдық
элементтерін айқындау, қалыптастыру ұзақ ... ... ... ... ... ... Б.Байжұмаев, Ф.Н.Жақыпова, ... ... ... оқу ...... 1999
2. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров – «Экономикалық
теория» оқу құралы – Астана, 2002
3. Б.Б.Байжұмаев – ... ... ... ...... Под редакцией А.И.Добрынина, Л.С.Тарасевича – «Экономическая
теория» учебник для ВУЗов –
Санкт-Петербург, 1997
5. С.С.Мауленова, С.Қ.Бекмолдин, ...... оқу ...... 2004
6. А.Рамазанов – «Диалектика отношений собственности» –
Алматы, 2004
7. Қ.Ашанұлы – «Жеке меншік иесі ... де, ... ... – «Ана тілі», №35 26 тамыз, 2004 жыл
8. Б.Б.Жақсыбаев – ... ... ... ... – ҚазҰУ хабаршысы, №5, 1997 жыл
9. «ҚР Президентінің Жолдауы, 18 ... 2005 жыл» – ... 19 ... 2005 жыл.
10. «Статистикалық бюллетень» №12 (декабрь), 2004 ... http: ... http: ... ... жекешелендіру туралы 2004 жылғы есеп
мерзімділігі: тоқсандық
|Көрсеткіштерді|Жылдың |Өлшем |Есеп |соның ішінде: ... ... ... ... | |
| | | ... | |
| | | ... |
| | | | ... ... ... да |
| | | | ... |кешендер |мемлекетті|
| | | | ... ...... |
| | | | ... ... | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... ... |
| | | | ... |ар мен | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | |мен | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |1 ... |2.094 |58 |21 |2.015 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |2 ... |78 |2 |2 |74 ... саны | | | | | | ... |3 |мың ... |559.697 ... ... ... | ... |60 | | | ... |4 |мың ... |303.587 ... ... ... |47 | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |4.1 |мың ... |182.437 |679.221 ... | ... |36 | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |4.2 |мың ... |121.150 |1.243.879 |
|бюджетке | ... |11 | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... есеп |5 |мың ... |26.267 |327.513 ... | ... | | | | ... | | | | | | ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | |

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорын капиталы30 бет
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Сын есім10 бет
Сөйлеу әрекеті онтогенезі: лексикалық мағынаның шығуы мен дамуы162 бет
Феодалдық қоғамның құқықтық дамуы18 бет
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Қазақстан Республикасының урбандалған аумақтарындағы әлеуметтік - демографиялық мәселелер142 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстандағы кеңестік мәдениет ошақтарының қалыптасуы78 бет
Үкіметтің қалыптасуының әлемдік тәжірбиесін салыстырмалы талдау27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь