Қызылорда облысының физикалық-географиялық орнына сипаттама беру

Кызылорда облысы республиканың оңтүстігінде Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы жазық рельефті Тұран ойпатының едәуір бөлігін алып жатыр. Батысынан оған Арал теңізінің солтүстік және шығыс бөлігі кіреді, оңтүстігінде – Қызылқұм шөлінің солтүстік бөлігі, солтүстігінде – Арал маңы Қарақұмы, Арысқұмы және Орталық Қазақстан шетінің шөлдері жатыр. Облыс ұланғайыр Тұран ойпатында орналасқан. Оның басым бөлігі Сырдария, Сарысу және Шу өзендерінің ежелгі атырау жазықтығы болып табылады.
Обылыс аумағының жер бедері ұзақ уақыт бойы жердің ішкі және сыртқы күштерінің әсер етуі нәтижесінде қалыптасқан. Жүздеген миллион жылдар бойына бірнеше рет теңіз суы басып, су астында қалып отырды. Сонымен бірге, жер бетінің көтеріліп, керісінше төмен түсу сияқты күрделі процесстер жүріп отырды. Кайнозой эрасының басында облыс аумағы біржола құрлыққа айналды. Биік жерлердегі бұзылған тау жыныстарының ойыстарға жиналуынан аккумулятивтік жазықтар пайда болды. Осы кезде теңіздің шығыстағы шекарасы шамамен Сырдария өзенінің төменгі ағысына дейін жеткен.
Неогеннің басында жер қыртысында бірнеше дүркін қозғалыстар болды, бірақ жер бедері ешқандай өзгерістерге ұшыраған жоқ. Батыстағы Үстірт Хазар теңізінен көтеріліп, Арал теңізі дараланды. Сонан бері де бұл теңіз суы солтүстікке, оңтүстік-шығысқа жайылған, кей жылдары кейін шегінген, кейде суы молайып, бір-біріне қайта қосылып отырған. Жазық жерлерде денудациялық процесстердің әсерінен саздақты, құмдақ, әр түсті саз балшық қабатары жиналды. Неогеннің аяғында аридттік климат үстем болып, соған байланысты бұрынғы сирек орманның орнына шөл және қуаң далалы өңір қалыптасты.
Төрттік дәуірдің орта кезінде Әмудария өзенінің Қарақұм құмды алқабының солтүстік бөлігімен өтуіне байланысты Арал теңізінің суы молая түсті. Арал маңы ойпатының оңтүстік шығыс жағынан Сырдария немесе Қызылорда ойпаты басталады және ол шығыста Түркістан қаласы тұсына дейін созылады. Арал теңізіне қарай көптеген өзен аңғарлары тармақталып жетеді, оларға Іңкәрдария, Жаңадария, Қуаңдария сияқты өзен арналары дәлел бола алады. Сырдарияның оң жағалаулық аңғарын Дариялықтақыр жазығы алып жатыр. Қызылқұм жазығының солтүстік шығысы ғана Қызылорда аумағына енеді, яғни Сырдария өзенінің аңғары мен Жаңадария өзенінің аралығы. Мұнда тұтас алқаптың біразы өсімдіктермен бекіген.
        
        Қызылорда облысының физикалық-географиялық орнына сипаттама беру
Кызылорда облысы республиканың ... ... ... ... ... ... Тұран ойпатының едәуір бөлігін алып ... оған Арал ... ... және шығыс бөлігі кіреді,
оңтүстігінде – Қызылқұм шөлінің солтүстік ... ... – Арал ... ... және ... Қазақстан шетінің шөлдері жатыр. ... ... ... орналасқан. Оның басым бөлігі Сырдария, Сарысу
және Шу өзендерінің ежелгі атырау жазықтығы болып табылады.
Обылыс аумағының жер бедері ұзақ ... бойы ... ішкі және ... әсер етуі ... ... Жүздеген миллион жылдар
бойына бірнеше рет теңіз суы басып, су астында қалып отырды. Сонымен бірге,
жер ... ... ... төмен түсу сияқты күрделі процесстер жүріп
отырды. Кайнозой эрасының басында облыс аумағы біржола ... ... ... ... тау ... ... жиналуынан
аккумулятивтік жазықтар пайда болды. Осы кезде теңіздің шығыстағы шекарасы
шамамен Сырдария ... ... ... ... ... ... жер ... бірнеше дүркін қозғалыстар болды,
бірақ жер бедері ешқандай өзгерістерге ұшыраған жоқ. Батыстағы ... ... ... Арал ... ... ... бері де бұл ... суы
солтүстікке, оңтүстік-шығысқа жайылған, кей жылдары кейін шегінген, кейде
суы молайып, бір-біріне қайта қосылып отырған. Жазық ... ... ... ... ... әр ... саз ... қабатары
жиналды. Неогеннің аяғында аридттік климат ... ... ... ... ... ... ... шөл және қуаң далалы өңір қалыптасты.
Төрттік дәуірдің орта кезінде Әмудария ... ... ... ... ... ... байланысты Арал теңізінің суы молая
түсті. Арал маңы ... ... ... ... ... немесе
Қызылорда ойпаты басталады және ол шығыста Түркістан қаласы тұсына дейін
созылады. Арал ... ... ... өзен ... тармақталып жетеді,
оларға Іңкәрдария, Жаңадария, Қуаңдария ... өзен ... ... ... ... оң жағалаулық аңғарын Дариялықтақыр жазығы алып жатыр.
Қызылқұм жазығының солтүстік шығысы ғана ... ... ... ... ... ... мен Жаңадария өзенінің аралығы. Мұнда тұтас
алқаптың біразы өсімдіктермен бекіген.
Облыс жер ... ... ... ... кей ... белесті, адырлы
болып келеді. Әр жерлерде көзге алыстан ... ... ... ... Жазықтың абсолют биіктіктері ... ... ... ... Ол ... ... 200 ... Сырдарияның төменгі
атырауында Арал теңізі жағалауында 50-53 метрге дейін төмендейді. Облыстың
қиыр оңтүстік шығысында ... ... (1419) ... батыс шеті
кіреді. Оның беткейлері тар шатқалды, тек көктемде ғана су ... ... ... ... ... жер ... жалпы үш
геоморфологиялық ауданға бөліп қарастыруға болады. ... ... ... Сырдария аңғары; эолды-құмды жазықтар; Арал теңізі жағасы және ... ... ... ... Сырдария өзенінің төменгі
ағысындағы аудан орталықтары мен Қызылорда қаласының жерлері жатады. ... ... ... ... сол ... Қызылқұм құмдары
кіреді. Оның жер бедерінің құрылымы негізінен, құм ... ... ... болып келеді. Құм төбешіктер аралығында тақыр ... Арал ... ... белдемі өз алдына жеке аудан. Сондықтан
теңіз суынан жалаңаштанған шығыс жағалары ... ... ... ... және ойпатты келген, кей жерлерде құмды аралдар кездеседі.
Ал, теңіздің ... ... ... ... ... ... ... жер бетіне шығып жатыр.
Облыс Тұран ойпатының жазықтау келген кең байтақ алқабын алып ... ... ... ... ... ... ежелгі Қызылқұмды кесіп
өткен Іңкәрдария, Жаңадария, Қуаңдария өзендерінің ертедегі атырау жазығы
болып ... ... ... ағып ... Сырдария өзені бойында
геологиялық ... ... екі ... ... ... Оның бірі ... қазан шұңкыры. Ол Сырдария, Сарысу өзендерінің таудан ағызып
келген шөгінділерімен толған. Қызылорда қазаншұңкыры сумен ... ... ... қазіргі жер бедері пішіні қалыптасқан. Бұл аймақ
оңтүстік-шығысында Қаратау, ... ... ... ала ... ... ... бағытымен кең жайылып жатыр.
Облыс аумағында салыстырмалы ... ... ірі ... ... жазығында шаруашылық мәні біршама, жеткілікті өсімдік
жамьлғысы бар ежелгі төбешік құмдар кең таралған. Бикесарыға ... ... Егер су ... ... ... пайдалануға болады.
Жаңадария жазығы 1848,25 мың га жерді алып жатыр. Негізгі
топырақ ... ... ... ... ... ... пен құм
аралас шөгінділермен ... ... ... ... Арал ... ... Қазаншұңқырдың батысы және солтүстік
жағалауы тік, ал шығысы мен оңтүстік жағалауы қайраңды, құмды және ... ... ... ... өзен ... әрекеттерінен болған.
Сонымен қатар, желдін әрекетінен өзгеріп тұратын құмдар ... ... ... олар ... жауын-шашын, еспе суларға толып, уақытша
көлшіктер түзейді.
Жер бедерінің кейінгі өзгерістеріне ауыл шаруашылығы үлкен әсер
етті. Он ... ... ... ... ... айналдырылды. Топырағы
сортанды, сор болып келеді. Оның бетін құм жапқан. Жел үрлеген ... ... ... ... көп жері өте ... болғандықтан
жайылымы да құнарсыз. Ал оңтүстік -шығыс бөлігінде соры ... ... ... ... 621,25 мың га ... алып ... Біршама тегіс
жазық. Топырақ жамылғысы сорланған тақыр тәріздес. Мал шаруашылығы ... ... өте ... ... ... пайдаланады. Жер асты және
артезиан суын пайдалануға болады.
Облыс ... ... ... Айкөлдің жазығы, Қоскөңнің
жазығы, Кесікқырдың ... ... ... де ... ... ... әр жерде жатаған жусан өскен шағыл құм
төбелер мен жал-жал бұйраттар ұшырасады. Мұндай бұйрат құмдар Қуаңдария мен
Жаңадария ... ... ... ... алып ... Кей ... ... жалғыз төбелер кездеседі, олар: Аққыр, Жосалы, Жетітөбе, Қостөбе,
Көксеңгір, т.б. Бұл ... ... 60 ... 80 м-ге жетеді.
Кейбіреулері желдің үру әсерінен тік ... ... ... Сондай-ак,
облыс жерінде ертеден қалған тарихи қорғандардың орындары көп. Олар:
Ордакент, ... ... ... ... Шірік Рабат., т.б.
Облыс аумағы Тұран тақтасы шегінде орналасқан ерекше жазық аймақ.
Солтүстік Қызылқұм ... ... ... ... ... ... Ойыстың ортаңғы бөлігі төменгі ... ... ... ... Арал ... ... ... шөгінділерінен тұрады. Сырдарияның сол жағалауындағы Қазалы массивінің
тұсы палеогендік жыныстардан түзілген. Ал ... ... ... ... ... тұрады. Төменгі протерозойда Сырдарияның оң
жағалауын саяз теңіз басып жатты, ал сол жағалауы құрғак жазық ... ... ... ... ... ... дамыған.
Жыныстардың құрамы әртүрлі. Қаратауда конгломерат-құм-саз құм-қабаттары,
орта және ... ... ... ... карбонатты-кремнийлі
жыныстар қалыптасқан. Палеозой тобыньң жыныстары бүкіл ел аумағында өте кең
тараған. Тұран ... ... ... ... ... ... ... кембрий жыныстарындағы фосфоритті және ... ... ... кездеседі. Девон кезеңінің басы теңіз
аумағының кішіреюімен сипатталады. Неогенде облыс аумағы ... ... ... тым ... қысы ... қары аз, жазы
аңызақты, ыстык, ең жоғары температурасы 40-42°С көрсетеді. Әсіресе климаты
Орталық Азия үшін ... ... ... ... ерекше және ауыспалы әуе
массасы атмосфералық процесстермен анықталады. ... ... ... суық әуе ... ауа ... ... және облыс
территориясының шөгуіне алып ... ... ... ... ашық құрғақ күндер  болады. Көбінесе ... ... ... ... ... ұзақ  шөгулі салқын ауа райын ... ... ... мұндай жағдайлары облыс жерін ... ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Ауаның орташа температурасы қаңтарда -7 -13°С, ... 26 -28°С. ... ... температура -40°С-қа дейін ... ... ... 42-440 С дейін жетеді. Құм 60-700 С дейін ... ... ... жылдық мөлшері 100-115мм аспайды және бұл көрсеткіштің 60%-
ға жуығы қыс-көктем айларына келеді. Жылдың 235-275 ... ... ... ... ... ... соңғы 30 жылда жиі байқалып келеді, бұл
облыс климатына тән. ... ... ... ... ең ... ... Арал ... тартылуынан, Байқоңыр ғарыш алаңы тарататын
улы заттар және экологиялық ортаньң ... ... ... ... қышқыл жаңбыр жауатын болды. Қар жамылғысы ... ... ... ... ... Ал, ... ... басында, ақпан айының
екінші, үшінші онкүндігінен басталады. Облыс аумағында ауаның ... ... ... аз ... ... алғанда 70-85%. Ауаның
салыстырмалы ылғалдылығының төмендеуі күннің жылынуымен басталады (акпан
айынан) да, жаз айларында 11-16%-ға ... ... ... маңында
солтүстік шығыс пен солтүстік батыс желдері басым болады. Желдің орташа
жылдамдығы ... ... ... ... 3-5 ... ... ... жылы мезгілдің басталуымен бірге шаңды дауылдар байқалады.
Аудаңдардың ... ... бір ... 2-ден 20 ... дейін, Қызылорда
қаласында 30 күнге дейін желді күндер болып тұрады.
Ішкі суы. ... ... ... ... 1 мың ... жуық ... ағысы
өтеді. 1956 жылы маусымда Сырдария өзенінде Қызылорда бөгеті іске ... жылы ... ескі ... Жаңадарияға өзен суы жіберілді. 1950-60
жылдары Қызылорда су тораптарының сол жақ және оң жақ каналдары ... жылы ... су ... егіс даласы мен жайылымдық жерлерді суаруға
берілді. Өзендер суының теңізге құю мөлшерінің ... Арал ... ... Кіші Арал ... ... ... ... алабының өзендері сирек, шөлді аймақта орналасқан.
Теңізге Қазақстан аумағы арқылы ағып өтетін Сырдария өзені ... ... ... ... ... ... мен ... өзендері қосылған
жерінен бастауын алады. Оның жоғарғы ағысына бірнеше сала ... ... ... ... ... ... ... Өзеннің жалпы ұзындығы
2212 шақырым. Оның 1400 шақырымы құмды аңғармен ағып өтеді. Арналары иір-
иір, ... ... ... ... ... ... Сырдария
өзенінің қатты ағыны жылына 100 миллион тонна шамасында шөгіндіні ... ... ... суы ең ... өзен. Соңғы жылдары Сырдария суын
шаруашылық пен егістіктің әртүрлі ... ... ... ... ... жетпей тартылып қалды. Қазақстан жеріндегі Сырдария өзені
бойында Шардара су қоймасы, Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... алынған Майкөл, Бәйбіше, Серкеш, ... ... ... ... ... ... Қаракөл, Қарасу, Сарыкөл,
Мақпалкөл, Шағала, ... ... ... Соркөл, Қамыстыбас,
Арыскөл, Жақсықылыш және т.б. сияқты көлдер бар. Осыдан қырық-елу ... ... ... ... көпшілігінің аты ғана қалған. Мысалы, Бәймен
көлі, Домалақ көл, Бидайкөл, Табанкөл.
Топырақты-өсімдік ... ... ... ... ... жерінің
жалпы көлемі 10℅ алып жатыр,  шөлейт аймағы-25%, шөл аймағы-65%.
Топырақты жамылғы айтарлықтай  әр түрлі ... ... ... ... ... бөлінеді: егіншілік алқаптағы топырақтың дымқылдануы    және
шөл аймақтағы қуаң топырақ. Жер ... ... ... шарттары,
шөгіндінің бір текті еместігі, жеке табиғи аудандарға   ауылшаруашылық
пайдалануды ... ... ... мен ... жиі ... өте көптеген алуан түрлі топырақты (тақыр елсіз топырақ, тақыр
сортаң топырақ, тоғайлық топырақ, аллювиальды-шабындық ескі ... ... ... ... ... ақ сортаң типті,
құмды топырақ) ... ... ... ... ... ... ... дәнді-бұталы (жүзген, сібір еркекшөбі, гигант
қияғы, құмды қияқ және т.б.) өсімдік топтарымен жабылған.  Құм ... ... ... және т.б. ... ... Едәуір бөлігін
сексеуіл ормандары алып жатыр. Сырдария өзен алқабында жайылма өсімдіктері,
сонымен қоса ... ... ... қамысты ну өсімдік,
сортаңда  жыңғыл ну өсімдіктері өседі.
Облыста шипалы өсімдіктердің 54 түрі ... Бұл ... ... ... ... ... ... топырақ типтерінде өсуге бейімделген. Осындай түрлердегі шипалы
өсімдіктер түрлері 34 тұқымдасқа: бұршақтар, ... ... ... ... ... сүттігендер, т.б.
тұқымдастарға жатады.
1997 жылы "Экология лекарственных растений" деген ... ... ... ... 21 тұқымдасқа жататын дәрілік өсімдіктердің 33
түрі сипатталған. Бастылары: бұршақтар, түйетабандар, тарандар, ... ... т.б. ... ... ... ... флорасында
дәрілік мәдени өсімдіктер түрі — 28. Олардың ішінде: ... ... ... ... ... ... жүгері, сарымсақ, жуа, картоп,
капуста, т.б. бар.
Жануарлар ... ... дала және суда ... ... ... балшықшы), шөл құстарымен (шұбар), тұяқты (ақ бөкен) , жыртқыш
 (түлкі-қарсақ, қасқыр және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... шұбарторғайы, даланың бозторғайы, кекілік және
шөл қарғалары, қамысты жерлерді оқпақ, көкқұтан, ал ыза тепкен ... ... ... ... ... ... бар ... карабай,
бірқазан, ал шалшық айдындарда ұзын сирақ тырна, жыртқыш құстардан бүркіт,
дала қыраны қарақұс, дала ителгісі, дала және жай ... қара ... ... ... шөл далада кесіртке, жылан, қарақұрт,
бүйі, бұзаубас сиякты бауырымен жорғалайтын жәндіктер кездеседі. ... ... ... ... ... ... ақбалық, шип, шәмейке, жайын,
алабұға, шортан және баска да балықтардың кәсіпшілік маңызы зор болатын.
Геологиясы. Облыс аумағы Тұран тақтасы шегінде ... ... ... ... ... ... Қаратау-Есіл ойпаңының девон-карбон
әктастары бетінде орналаскан. Ойыстың ... ... ... ... ... ... ... Арал Қарақұмының оңтүстік бөлігі
бор шөгінділерінен тұрады. Сырдарияның сол жағалауындағы Қазалы массивінің
тұсы палеогендік жыныстардан ... Ал ... ... ... ... ... тұрады. Төменгі протерозойда Сырдарияның оң
жағалауын саяз ... ... ... ал сол ... ... ... болды. Венд
шөгінділері каледон ... ... ... ... ... ... ... конгломерат-кұм-саз кұм-қабаттары,
орта және қышкыл құрамды вулканиттер, ... ... ... ... тобының жыныстары бүкіл ел аумағында өте кең
тараған. Тұран тақтасында ... ... ... ... жатыр. Төменгі кембрий жыныстарындағы ... және ... ... ... ... ... ... басы теңіз
аумағының кішіреюімен ... ... ... ... ... ... ... Аймақтың кен байлықтары толық зерттелмеген. Кен
байлықтарынан ас ... ... ... ... ... ... зор. Құрылысқа қажетті ұсак қиыршық тастар, ... және ... ... ... ... қыш, ... ... цемент балшығы,
құрылыс тастары, әктас, тақтатас (Майлыбас), қоңыр ... ... ... кен ... мол қоры бар. ... ... ... кені бойынша
Казақстанда 3-орын алады. Отандық сапалы ас ... 60%-ы, ... мен ... ... мырыштың 15,1%-ы, уран қорының 14%-ы; ... ... ... жерінде 350 млн. т мұнай, 100 млрд. м3 газ қоры
анықталды. Арал теңізі маңында 75 млн. т ... 2 ... 30 ... м3 ... бар ... ... бөлігі геологиялық жағынан күрделі өзгерістерге
ұшыраған. Қазір оның басым ... ... ... ... ... ... батысқа қарай Арал теңізіне ... ... ... алып жатыр. Бұдан 80-100 млн. жылдар бұрынғы бор ... ... және ... ... ... ... сілемдері төменгі палеозой құрылымына жатады. ... ... Ал ... аумақ түгелімен дерлік антропоген
шөгінділернен тұрады. Төменгі ... ... оң ... саяз
теңіз басып жатыр, ал сол жағалауы құрғак ... ... Венд ... ... ... ... дамыған. Жынстардың құрамы
әртүрлі. Каратауда конгломерат-кұм-саз ... орта және ... ... ... ... ... ... тобының жыныстары бүкіл ел аумағында өте кең ... ... ... іргетасын мезо-кайнозойлық шөгінділер жауып жатыр.
Төменгі кембрий жыныстарындағы фосфоритті және ванадийлі ... ... ... ... ... басы теңіз аумағының
кішіреюімен сипатталады. Неогенде облыс аумағы қазіргі келбетіне келген.
Кен байлықтары. ... кен ... ... ... ... ас ... сульфат, мирабилит, тенардит тұздарының өнеркәсіптік
маңызы зор. Құрылысқа қажетті ұсак ... ... ... және ... ... ... ... қыш, гипс, алебастр, цемент балшығы,
құрылыс тастары, ... ... ... ... ... (Қүланды) және
басқа кен байлықтарының мол қоры бар. ... ... ... кені бойынша
Казақстанда 3-орын алады. Отандық сапалы ас тұзының 60%-ы, мұнай мен ... ... ... ... уран ... 14%-ы; ... иінінің облыс жерінде 350 млн. т мұнай, 100 млрд. м3 газ ... Арал ... ... 75 млн. т ... 2 ... 30 ... м3 газ
қоры бар (2004).
Облыстың негізгі бөлігі ... ... ... өзгерістерге
ұшыраған. Қазір оның басым бөлігін ... ... ... ... солтүстік батысқа қарай Арал теңізіне дейін созылған ... алып ... ... 80-100 млн. ... ... бор ... палеоген және төрттік кезеңдеріндегі түзілімдер сақталған.
Қаратау сілемдері төменгі палеозой құрылымына жатады.

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беруді ақпараттандыруда педагогикалық технология11 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Қызылорда экологиялық ахуал20 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама16 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет
Алматы облысының 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасы жайлы48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь