Қарахан мемлекеті

Кіріспе
Негізгі бөлім
І Қарахан мемлекетінің құрылуы
ІІ Қарахан мемлекеті соғыс жылдарында
ІІІ Қарахан мемлекетінің әлеуметтік . экономикалық және саяси дамуының ерекшеліктері
Қорытынды
IХ ғасырдың орта шенінде Жетісу аумағында және Шығыс Түркістанның (Қашғардың) бір бөлігінде әлеуметтік құрылымы біршама дамыған, өзінен бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың көптеген әлеуметтік институттарын табиғи түрде өзіне жинақтаған Қарахан мемлекеті пайда болды. Қарахан мемлекеті тарихының бастапқы кезеңі жөнінде сенімді мағлұматтар деректемелерде сақталмаған деуге болды, осы мемлекеттің басында болған түрік әулетінің этникалық атрибуциясы әлі де толық айқындалмай қалып отыр, ал алғашқы Қарахандар туралы әнгімелер жартылай аңыз сипатында болып келеді.
Қарахан мемлекетінің құрылуында және алдынғы тарихында қарлұқ конфедерациясының тайпалары зор рөл атқарды, бұл конфедерацияға қарлұқтармен бірге жікілдер мен яғма кірді. X ғасырда яғманың бір бөлігі қарлұқтармен бірге Жетісуда, Нарыннан оңтүстікке таман мекендеді. Кейінірек, XI ғасырда яғма анағұрлым солтүстікке таман – Іле өзенінің алқабында өмір сүрді. Ал осы алқапта Ыстықкөл өңірінің солтүстік аудандарынан көшіп келген жікілдер қоныстанды. Жікілдер Тараз маңында, Құяста, Барсхан сыртында. Жікіл мекенінде және т. б. өңірлерде шоғырлана қоныстанған бірнеше топ болды.
Қарахан мемлекетінің құрылуы батыста Жетісудан Испиджабка дейінгі және шығыста Қашғарға дейінгі ұлан-байтақ аумақта болған саяси оқиғалармен, сондай-ақ Қарлұқ қағанатының ыдырауымен байланысты еді.
Жетісуды және көршілес өңірлерді мекендеген қарлұқтардың жікілдердің яғмалардың Саманилерге қарсы сондай-ақ шығыстан дүркін-дүркін шабуыл жасаған тоғыз-ғұздарға қарсы ұзаққа созылған әрі табанды күресі Қазақстан аумағының оңтүстігі мен онтүстік-шығысындағы түрік тайпалары тобының этникалық-саяси тұрғыдан топтасуымен қоса жүрді, олардың ішінде қарлұқтар басты рөл атқарды. 840 жылы қарлұқтардың жетекшісі, Испиджабты билеуші Білге Күл Қадыр-хан қаған атағын қабылдап, сол арқылы жоғарғы өкіметті алуға хақысы барын мәлімдеді. Нақ сол жылы Саманилер Испиджабты бағындырды. Білге Күл Қадыр-хан өлгеннен кейін қағанаттағы билік үшін күресте оның екі баласы суырылып шықты: Базыр Арслан-хан Баласағұнды, ал Оғұлшақ Қадыр-хан Таразды билей бастады. Таразды саманилік Исмаил ибн Ахмад басып алғаннан кейін (893 ж.) Оғұлшақ тегінде аз уақытқа Қашғарға баруға мәжбүр болса керек, одан 904 жылы ол Саманилер иелігіне шабуыл жасады.
1. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
2.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
3.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
4.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
6.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
7.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-бет, 1904.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
І Қарахан мемлекетінің құрылуы
ІІ Қарахан мемлекеті соғыс жылдарында
ІІІ Қарахан мемлекетінің ...... және ... ... ... орта шенінде Жетісу аумағында және ... ... бір ... ... құрылымы біршама дамыған, өзінен
бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың көптеген әлеуметтік ... ... ... жинақтаған Қарахан мемлекеті пайда болды. Қарахан ... ... ... ... сенімді мағлұматтар деректемелерде
сақталмаған деуге болды, осы ... ... ... ... әулетінің
этникалық атрибуциясы әлі де толық айқындалмай қалып ... ал ... ... ... ... аңыз ... ... келеді.
Қарахан мемлекетінің құрылуында және алдынғы тарихында ... ... зор рөл ... бұл конфедерацияға
қарлұқтармен бірге жікілдер мен яғма ... X ... ... бір ... ... ... ... оңтүстікке таман мекендеді.
Кейінірек, XI ғасырда яғма анағұрлым ... ... – Іле ... өмір сүрді. Ал осы алқапта Ыстықкөл өңірінің ... ... ... ... қоныстанды. Жікілдер Тараз маңында,
Құяста, Барсхан сыртында. Жікіл мекенінде және т. б. өңірлерде ... ... топ ... мемлекетінің құрылуы
Қарахан мемлекетінің құрылуы батыста Жетісудан Испиджабка ... ... ... ... ... ... болған саяси оқиғалармен,
сондай-ақ Қарлұқ ... ... ... ... және ... ... ... қарлұқтардың жікілдердің
яғмалардың Саманилерге қарсы сондай-ақ шығыстан дүркін-дүркін шабуыл
жасаған тоғыз-ғұздарға ... ... ... әрі ... ... ... ... мен онтүстік-шығысындағы түрік тайпалары тобының
этникалық-саяси ... ... қоса ... ... ішінде қарлұқтар
басты рөл атқарды. 840 жылы қарлұқтардың жетекшісі, Испиджабты билеуші
Білге Күл ... ... ... ... сол арқылы жоғарғы өкіметті
алуға хақысы барын мәлімдеді. Нақ сол жылы Саманилер Испиджабты ... Күл ... ... ... ... билік үшін күресте оның екі
баласы суырылып шықты: Базыр Арслан-хан Баласағұнды, ал ... ... ... бастады. Таразды саманилік Исмаил ибн Ахмад ... ... (893 ж.) ... тегінде аз уақытқа Қашғарға баруға мәжбүр болса
керек, одан 904 жылы ол ... ... ... ... ... ... ... Боғра-ханды (915-955) Қарахан әулетінің
негізін салушы деп ... ... ... ... ... ... Сатұқ Боғра-хан Оғұлшаққа карсы шығып, оны ... ... бен ... бағындырды; 942 жылы ол Баласағұнда билеушісін
құлатып, өзін жоғарғы қаған деп ... ... ... Қарахан
мемлекетінің тарихы осы уақыттан басталды.
Сатұқ өлгеннен соң билік оның баласы Мұсаға ... ол 960 ... ... діні ... деп жариялады. Оның астана қаласы Қашғар
болды. Сатұқтың екінші баласы Сүлеймен-ілек, тегінде, Баласағұнды иеленсе
керек. Бұл ... оның ... ... ... мұра етіп ... Мұса ... жоғарғы қаған атағы оның баласы Әли Арсланханға көшті. Оның ... ... ... ... ... қатар ол Тараз бен Баласағұнның да
билеушісі ... ... ... саяси тарихы ол өмір сүрген алғашқы ондаған жылдың
өзінде-ақ негізінен ықпалды әрі күшті екі ... - Әли ... ... (Харун) Боғра-ханның ұрпақтары арасындағы өзара қырқысқан күреске
толы болды. Алғашқы кезде Әли (әлилер) ұрпағының ... ... ... ал
кейін бұл ықпал Хасан ұрпақтарына (хасанилерге) көшті.
Мауараннахрды жаулап алу. Бір ... ... ... ... ... ... жартысында өз ішіндегі әлеуметтік қайшылықтармен, феодалдық
топтардың өзара қырқысқан жанжалдарымен титықтап, құлдырау ... ... ... мен мұсылман дінбасылары орталық өкіметке қарсы шықты да,
оларды ... ... ... ... да ... бастады.
Саманилер державасының бір кездегі күш-қуаты Нух ибн ... (977- ... ... ... ... ерекше қатты әлсіреді. 990 жылы
Саманилер әмірлерінің бүліктерін және олардың ... ... ... (Харун) Боғра-хан Испиджабты басып алды. Қарахан әскері мұнда
ешқандай дерлік ... ... ал ... қалаға келуін
жергілікті шонжарлар құптаған ниетпен ... ... Екі жыл ... ... ... астанасы – Бұхараны алды. Алайда көп кешікпей
Хасан Боғра-хан Бұхараны, сондай-ақ өзі алған ... ... ... ... ... ... ... Мауараннахрдан шегінуіне бәрінен де
гөрі Жент ауданында тұрған және Нух ибн Мансұрға ... ... ... жасалу қатері себеп болған еді. Мауараннахрға ... ... ... басқыншылық желікпесін баса қоймады. Нақ
сол 992 жылы Хасанның ... ... ... Хотанды басып алды. Бірақ
Қарахандардың негізгі әскери-саяси ұмтылыстары Мауараннахрды ... ... Әли ... ... ... ... жаңа жорық жасады. Қарахандарға
қарсы тұратын күші болмаған Нұх ибн Мансұр өзінің газневилік вассалы Себұк-
тегіннен көмек сұрады. Алайда ... ... ... ... ... ... ... Сырдария аңғары Қарахандар билігінде қалды, ал
Әмудариядан оңтүстікке ... ... ... ... ... ... мен
Қарахан мемлекеттері аралығындағы шекара Самарқандтан солтүстікке таман
жатқан ... ... деп ... ... ... Самани мемлекетінің ұзаққа созылған драмасыньң соңғы
көрінісі болды. 999 жылы Қарахан билеушісі ... ибн Әли ... ... ... ... ... билеушісінің тағдырына селқос қарады, сондықтан
ол Саманилердің астанасы Бұхараны оп-оңай басып алды. Нұх ибн ... Әбді ... және ... ... басқа да мүшелері Үзкентте
тұтқынға қамалды. Қарахандарға қарсы күресті Саманилердің соңғы ... ... ... Әбу Ибраһим Исмаил (лакап аты әл-Мұнтасыр) одан ... ... ... ... ... ... ... ол
Газневи әміршілерінен көмек сұрады.
Мауараннахр үшін болған күреске ... ... ... ... да (салжұқтар) араласты. Салжұқ тайпаларының отаны ... ... ... болатын. Осында Сығанақ ауданы мен Қаратаудың ... ... ... ... негізгі тобы қалыптасты. Салжұқ
топтарының көсемдері мен оғыз ... ... ... үшін болған
қақтығыс X ғасырдың орта ... ... ... орта ... ... ... ... тайпаларының бір бөлігі 80-жылдардың ... алды да, ... ... ... ... енді бір ... пен ... маңындағы далада қоныс тепті.
Әбу Ибраһим Исмаил мен Салжұқ ... ... ... жеңген 1004 жылғы Самарканд түбіндегі шайқаста жеңіске
жеткеніне ... ... ... өз билігін сақтап қала
алмады. Салжұқ қолбасшылары мен соңғы Саманилер арасындағы одақ ... ... ... ... көсемдерінің біреулері Қарахандарға қарсы
күресе бергілері келсе басқалары олармен жақындасудың жолын іздестірді.
1005 жылы Әбу Ибраһим қаза ... ... ... ... ... ... Саманилер державасы Қарахандар мен Газневилер
арасында бөліске түсті. Шекара Әмудария бойымен өтті.
Қарахан мемлекетінің соғыстары мен ... ... ... негізі
қаланған Қарахан мемлекеті шығыс және батыс иеліктерінен тұрды. Жетісу мен
Шығыс Түркістан шығыс иелігіне, Мауараннахр ... ... ... ... ... ... Баласағұнға жақын маңдағы Орда (Қара Орда, Күз
Орда), содан сон ... ... ... ... Үзкент, кейінірек
Самарканд болды. Екі иелік бертін келе жеке-жеке мемлекетке – ... ... ... ... мен Шығыс Түркістанды XI ғасырдың басында Туған-хан билеп тұрды.
Онымен Боғра-хан Харунның баласы Қадыр-хан Жүсіп ... ... ... кейбір деректемелерде Қадыр-хан Хотанды иеленді деп көрсетілген).
1005 жылы Қадыр-хан Жүсіп Қашғардан Туған-ханды тықсырып, ... ... ... ... ... ... ... ұстаған көшпелі
тайпалардың шабуылына ұшырады. «Туған-ханға карсы және ислам елдерін, ... және ... ... ... алу үшін ... жорыққа аттанды»,
- деп жазады әл-Утби. Хан әскерлері басқыншыларға қарсы ... да, ... үш ай ... ... ... ... кейін көп ұзамай Туған-хан
дүние салды. Осы кезде ... ... ... ... ... ... ... қолына кешті. 1026 жылы шығыс Қараханның басшысы ... мен ... ... Доахмұт Қараханның батыстағы үлесін иеленуші Әли-
тегінге ... ... ... ... ... ... Әли-тегіннен олар
Мауараннахрды тартып алып, оны Қадыр-хан ... ... ... келді. Алайда, уақытша жеткен табыстарына қарамастан, одақтастар
Әли-тегіннін үлесін басып ала алмады.
Қадыр-хан Жүсіптің иелігі 1032 жылы ... ... ... пен ... және ... ... ... Шығыс Түркістанды қамтыды. Ол
өлгеннен кейін Шығыс Түркістан арсланхан жоғары ... ... ... ... ... қалды. Тараз бен Испиджабты Қадырханнын
екінші баласы ... ... ... ... Мұхаммед билей бастады.
Олардың екеуі де Газневи сұлтаны Махмұдтың баласы Масудпен байланыс жасады.
Олар Әли-тегіннен Мауараннахрды тартып алу және оны ... ... ... ... ... бұлар да сәтсіздікке ұшырады.
Мауараннахрды билеушілер бөлектенуге және ... ... да, ... ... ... бөлігінің қағанын өзінің әміршісі деп мойындамады.
XI ғасырдың 40-жылдарында саяси аренада Ибраһим ибн ... ... ... Әулеттің ішкі ұрыс-таластарында ол Әли-тегін балаларына қарсы күресте
көп ұзамай табысқа жетіп, тамғаш богра-хан атағын ... ... ... ... толық билікті қожасына айналды.
Оның тұсында Қарахан мемлекеті екі дербес қағанатқа - Шығыс және Батыс
қағанаттарына түпкілікті ... ... ... ... ... ... астанасын Үзкенттен Самарқандқа көшіріп, ... ... ... алды.
Жоғары билеуші саналған Арслан-хан Сүлеймен (Шараф-ад-Даула) 1042 жылы
өзіне Қашғар мен ... ... ... ... әулетінің мүшелері
арасында жер бөлінісін жүргізді.
Қарахан мемлекетінің бұрын аға немесе жоғарғы ханның ... ... ... ... және жартылай тәуелді үлестеріне іс ... заң ... ... ... орын алды.
Алайда Шығыс қағанаттағы кескілескен күрес тоқтамады. 1056 жылы ... ... ... ... ... ... мен оның иелігін
талқандады, кейін мұра туралы мәселені шешумен байланысты ... ... ... ... ... ... Ибраһим отырды, бірақ ол көп
ұзамай Барсханнын билеушісі ... ... ... қаза ... ... ... ... он бес жыл бойы (1059-1074) Қадыр-хан Жүсіптін
балалары: Тоғұрыл-хан мен Боғра-хан ... ... ... ... ... ... қағанатқа біріктірілді, ал екі қағанаттың шекарасы Сырдария
өзенінің бойымен өтті.
Тоғұрыл-ханға оның баласы ... ... ... ... екі ... ... ... немере ағасы Боғра-хан Харун ... ... ... Баласағұнды, Қашғар мен Хотанды билеп тұрды.
Боғра-хан билеп тұрған кезде Қарахан мемлекетіне сол ... ... ... ... ... ... Салжұқ мемлекеті тарапынан қатерлі қауіп
төнді. 1089 жылы Салжұқ сұлтаны Мәлік-шах (1072-1092) көп ... ... ... ... ... оның ... Самарқандты басып алды.
Салжұқ әскері Үзкентке жеткеннен кейін Боғра-хан өзін Мәлік-шахтың вассалы
деп мойындауға мәжбүр болды. Сөйтіп Қарахан ... ... ... ... ... олар ... ... мүшелерінен өздеріне қолайлы
хандарды тағайындаумен шектелді. Нақ осы кезде Тоғұрыл (бәлкім, ол Тегіннің
баласы болса керек) Қашғарды ... ... ... ... алынды,
бірақ Атбашыны билеуші ... ... ... ол ... Мәлік-шах Якубпен келісім жасап, Үзкенттен кетті. 1102 жылы
Боғра-хан өлгеннен ... ... бен ... ... ... Жабыраил
Салжұқтардың Орта Азиядағы саяси үстемдігіне қарсы шықты. Мауараннахрды
басып алған ол Салжұқтардың ... ... ... Термез түбінде жеңілді
де, тұтқынға алынып, жазаланды. Осы оқиғалардан кейін Салжұқ ... ... ... ... ... ... ... етіп тағайындады. ... ... ... ... Оның ... ... ... ұмтылуына дін басылары
да, ақсүйектер де, соның ішінде әскери шонжарлар да қарсы шықты. Арслан-хан
өзінің баласы Насырды ... ... етіп ... ... мұсылман дін
басылары қастандық жасап. Насырды өлтірді. Содан Арслан-хан көмекке Санжар-
сұлтанды ... ... ... Мауараннахрға бет алып, Самарқандты
қоршады да, оны 1130 жылы ... Ауыр ... ... ... ... Балқыда өлді. XII ғасырдың бірінші жартысында Қарахан мемлекеті іс
жүзінде тарихи сахнадан шығып қалды.
Саяси ... ... ... ... ... ... ... жаулап алған жерлерде Қарахан шонжарлары билігінің ... ... ... ... ... ... халықтардың
көптеген мемлекеттік дәстүрлерін мұра етіп алды, оған ежелгі ... ... ... ... ... ... ықпалы болды.
Қарахан мемлекетінде басқару құрылымына ... ... ... ... ... және ... көшпелі тайпалардың қоғамдық
институттары, ертедегі феодалдық қатынастардың орнығуы барысында езгеріске
ұшыраған әдеттегі ... ... ... ... ықпал жасауы ықтимал.
Газневилер сияқты. Қарахандар да Саманилердің ... ... ... ... алайда бұл ауыс-түйіс атүсті ... ... ... ... ... - ... ... үш негізгі
бастаудың диалектикалық жиынтығы.
Қарахан державасындағы жоғарғы билік тек ... ғана ... ... ... ал шын мәнінде ол феодалдық иерархия
приниипіне негізделді. Зерттеушілердің екі тайпалық федерация: ... ... ... ... ... билік қатаң белінді деген пікірінің шындыққа
қаншалықты сәйкес келетіндігін дәлме-дәл айту әлі де ... ... егер ... құрған басқа мемлекеттерге ұқсастық бойынша
пайымдайтын болсақ, онда Қарахан ... ... ... да оның
тарихының ерте кезеңінде жеңіп алған өңірлерге билік жүргізу нақ сол ең ірі
және күшті этникалық-саяси бірлестіктер ... ... ... ... яғма көсемдерінің қолына шоғырланған деп жорамалдауға болады. ... ... және ... ... ... ... ... Қарахан билеушілерінін атақтарымен дәлелденеді. ... ... ... хан (арслан қара-хақан) атағын жікілдердің билеушісі, ал
боғра (боғра қара-хақан) атағын яғма көсемі алды. Арслан қара-хақан ... деп ... ... ... ... болуға дәмеленді, ал боғра қара-
хақан, тегінде оны-мен бірге билік еткен болуы мүмкін.
Атактар иерархиясында, әр ... ... ... ... ... ... жекелеген атақтарлың манызы өзгеріп тұрды.
Барлық жер билеуші әулеттің меншігі болып есептелді және оның ыдырауына
дейін бүкіл мемлекетті көбіне тамғаш-хан атанған ... ... ... мемлекеті құрылымының негізі өзінің мәні жағынан феодалдық
үлестік жүйе болды. Мемлекет өз билеушілері басқарған ... ...... ... ... ... көпшілігі, әдетте ірі үлестік
жерлерді иеленушілер ... ... ... Округтердің орталықтары
болған Тараз, Испиджаб және Баласағұн ірі ... еді. XI ... ... ... ... ... ал ... бен Испиджаб олардың жақын
тумаларының қолында болды.
Үлестік жүйе езара қырқыстар ... ... қоса ... ... ... ... ең ... ірі және экономикалық жағынан дамыған
провинцияларды иеленушілер, ... өз ... ... сөз ... ... Бұдан бұрын атап көрсетілгеніндей, мемлекеттің бүкіл аумағы
формальды түрде билеуші әулеттің меншігі болып есептелді және мемлекеттік
жерлерге ... ету ... тек ... ... ... Іс жүзінде
жергілікті билеушілер өздерінің үлестік ... ... үшін кез ... ... ... ал ... өкімет үлестік жерлерді қайта бөлу
арқылы бағынбаған вассалдарды әлсіретуге ұмтылды, мұның өзі ... ... ... ... ... отырды.
Өкімет ұйымы. Мемлекет басшысы – ...... ... ... ... ... ... бірақ оның билігі іс жүзінде көбінесе
«ілек» атағын алған үлестік ... ... еді. ... ... ... ... деп аталған хақанның сарай маңындағы адамдары мен
чиновниктерінің (тапұқшылар) штаты болды. ... ең ... ... бірі
уәзір саналды; оны деректемелер кейде атқосшымен, ал халық – ... ... ... ... ... Уәзір жоғарғы билеушінің ең
жақын көмекшісі және кеңесшісі болып саналды және, ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығы да бар; ал
Қарахан ... сол ... ... ... ... ... мәнісін Махмұд Қашғари көл-көсір акыл-ой иесі деп түсіндіреді,
бұған жоғарғы билеушінің кеңесші-қосшы билеушілері ... ... ... оның ... ... ... мемлекеттік және әкімшілік
басқару орталығы болып есептелді. Хан ... ... ... ... арасында сарай күзетінің бастығы (қапығ- башы) есік қорушылар
(қорықшылар), қазынашылар (ағнашылар), аспазшылар ... және т. ... ... ... дені ... ... ... Олардың арасында хат жүргізушілер (бітікшілер) аз емес еді.
Деректемелерде хақанның тапсырмаларын орындайтын елшілер (яла-вашылар)
де ... ... ... мардымсыз деректер мемлекеттің
әкімшілік ... ... ... ... ғана ... ... Ол, тегінде, бірегей құрылым ... ... және ... өз ... ... ... Егіншілік округтері толық болмаса
да, негізінен Саманилер тұсында қолданылған құрылымды сақтады. Жетісу мен
Мауараннахрдың ... ... ... ... және қала ... әкімдер, раистар) болды. Сонымен бірге ілік-хандар тұсында
сахиб-барида (мәліметшілік қызметтерді қоса ... ... ... ... ... ... мен бастығы) және басқа
да лауазымдар сақталды.
Далалық аймақтағы мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... Ол да иерархиялық принциптерге негізделе тұрса да,
көшпелі қауымдардың әкімшілік ... ... ... ... ... елші басына, бектер мен хандарға бағынатын ру басылары арқылы ... ... яғни «ел» ... ... ... ... ... және атақты бектер болды. Далалық аймақта төменгі әкімшіліктің
шоғырланған ... ... ... үйлердің алқа-қотан қонуы» болып табылатын
көшпелілердін мекені болса керек.
Қарахан бектерінде едәуір кең өкілеттік ... Олар ... ... ... сот ... және әдеттегі құқық (төру) нормаларының
орындалуын бақылау міндеттелді, ... ... да ... жүктелді.
Қарахан елші-басшылары, бектер мен хандар ілектерге (ілек-хандарға)
бағынды, олар үлес билеушілері еді. Хақандар ... ... ... қызметін атқарған өз сарайлары (қаршылары) және тұрақты
ставкалары (ордалары) болды. Ілектер ... ... ... мен ... ... ... ... ілектін алдында жерді сүю дәстүрі
болды, бұл вассалдың билеушіге тәуелділігінің белгісін білдіретін. Алайда
бұл бектер мен ... ... ... атақтыларының кейде ілек-хандар
мен чиновниктерге бағынбауына әсте де ... ... ... алғанда
Қарахан қағанатының мемлекеттік-әкімшілік жүйесі феодалдық негізде орнықты.
Ол отырықшы және ... ... ... ... ... ұстау
мақсаттарына қызмет етті.
Қарахан мемлекетінде феодалдық қатынастардың ...... ... ... ... тарихындағы маңызды кезең. ХІ-ХІІ
ғасырларда өлкенің оңтүстігі мен ... ... ... ... халқының құрылуында елеулі рөл атқарды.
Шаруашылығы. Қарахандар ... ... ... ... ... ... негізгі кәсібі экстенсивті көшпелі ... ... мал ... ... ... ... мұқтаждық мал
өсірушілерді тым шалғай жерлерге көшіп-қонып жүруге мәжбүр етті. Ибн әл-
Асир былай деп атап ... ... ... ... ... ... Еділ ... жайлап, қыста Баласағұн өлкесін қыстайды». Мұндай ұзақ
жерге көшу, тегінде, екіталай болса да, көшіп-кону ... өте ұзақ ... ... ... ... ... орын ... Түріктердегі жылқы
шаруашылығының рөлі туралы айта келіп, Жүсіп Баласағұни былай деп жазды:
«Олар үйірлеп ... ... ... ... ... салт жүруге
пайдаланылады; айғырлар мен биелер, сондай-ақ көлік ... да ... ... ... сүт, май, құрт-ірімшік болып, жүннен киім-кешек пен
үйдегі жасау-жабдығын жасайды».
Қарахан мемлекетінің құрамына ... ... ... қой ... ... ешкі мен ірі қара өсірді. Сиыр малын негізінен жартылай
отырықшы және отырықшы мал өсірушілер ұстаған.
Аң ... ... ... және ... ... ... топтары үшін
тіршілік ету көздерінің бірі болды. ... ... ... арқар мен қабан.
қасқыр, түлкі, тиін, аю ... ... ... кедей топтарының
шаруашылық тұрмысында, әсіресе Іле, Шу, Талас бойында, Сырдарияның ... ... ... ... рөл ... ғасырларда түрік тайпаларының біразы егіншілікпен айналысуға
көшіп, қала мәдениетімен араласа бастады. Көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығының ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің малынан айрылуы, көшпелі шонжарлардың мал
табандарын өз қолдарына ... ... ... тары ... ... ... ... Бұрынғы көшпелі отырықшы бола отырып, ... қол ... олар ... ірі қара мен ұсақ мал өсірді.
Отырықшыланғандардың көпшілігі қала халқын толықтырды.
Осы ... ... пен ... ... өңірлерде Махмұд
Қашғаридың хабарлағанындай, әдетте ... ... ... ... күрт ... ... араласа отырып, соғдылықтар
түркі тіліне көшіп, түріктерше киінетін болды.
Деректемелер қалаларда түріктер санының барған сайын көбеюі ... ... ... ғана ... ... ... ... егіншілікті
өркендетуге, өздерінің мемлекетінде егінші мен қол өнершінің жағдайын
нығайтуға бағыт ұстағанын көрсетеді.
Алайда халықтың ... ... ... және жартылай көшпелі мал
шаруашылығымен одан әрі шұғылданғандықтан, тіпті отырықшы-егіншілік аймақта
да егіншіліктің ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы кезде бұрынғы мемлекеттік
құрылымдардың дәстүрлерін ... ... ... ... ... да, ... ... да олардың қарапайым
қайталануы болған жок. Қарахан мемлекетіндегі аса манызды әлеуметтік саяси
институт ... жүйе ... ... ... туысқандары мен
жақындарына ауданның, аймақтың немесе қаланың халқынан ... ... ... ... ... ... алуға құқық берді. ... ... деп ... ал оны ... араб ... ... немесе
иқтадар (парсы термині) деп аталды.
Деректемелерде X-XII ғасырларда Қазақстан аумағында иқтаның таралуы
жөнінде ... ... ғана ... Иқта ... ... мен ... ... және саяси өмірінде елеулі рөл
атқарды. XII ... ... бас ... ... ... кейін жаулап алушылардың (қидандар) мұнда қалыптасқан институтты
қабылдамай тастауы айта ... жай. ... ... ... ... жол ... ... оны өздері тарту етіп, былай деді:
«Иқтаны алғанда зорлық-зомбылық көрсетеді».
Деректемелерге сәйкес, иқталардың мазмұны мен иқтадарлардың ... ... ... Низам әл-Мүлік былай деп ... ... ... мұны ... қойсын, халыққа қатысты оларға заңды түрдеп, өздеріне
тапсырылған салықты ізгі ниетпен ... ... ... де ... олар мұны ... ... ... жан басына, мал-мүлкіне,
әйелдері мен балаларына қауіп ... ... ... мен ... ... ... оларда ешқандай жұмысы болмасын». Демек, ... ... ... заңды түрде ресімдеп бекітуді көздемеген,
дегенмен көптеген иқталарлар өздеріне (иқтаны) ... ... ... ... ... ... бірнеше сипатта болды. Атап айтқанда, иқта үлгісіндегі феодалдық
жер сыйлықтары ірі, орташа және ұсақ жер ... ... Ірі ... ... әулеттің мүшелері, орташа және ұсақ ... ... ... яғни ... ... көп сатылы феодалдық иерархия
қатынастары болды. «Әскери иқта» («иқта ат-и-хашам») ... ең ... ... бірі еді. Иқта ... Қарахан әскербасылары.
тегінде, оны өздеріне бағынышты жауынгерлермен ... ... ... ... ... қызметіне, әскери дәрежесіне және сіңірген
еңбегіне байланысты болды.
Иқтаны екінші ... беру ... ... ... онда ... және үлестін ақшаға шағылған құны көрсетілді. Жанама деректерге
қарағанда. ... ... ... ... адамдар үшін заттай және
ақшалай ақы беру институты да болса ... ... ... ... ... ... қару-жарағы бар адамдарын алып әскери қызметке ... ... жаңа ... ... ... ... ... тұрмысқа көше алмалы. Көшпелі тайпалардың ... малы ... ... ... далада болу дағдылы да қолайлы еді, олар
қалаға хандар кенесі болып, оған ... ... тиіс ... ғана ... ... ... үнемі табыс алуын қамтамасыз өте отырып, иқта
өзін ұстанушының белгілі бір жерде тұрақты ... ... ... ... ... ... ... өзгертпей, ауыл не қаладан ауыл шаруашылығы
өнімдері түрінде үнемі ... алып тұра ... ... ... тек салықтар алуға ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... да өз құқықтарын сақтауға ... ... ... ... ... ... әсіресе отырықшы-егіншілік
аудандарда өмір бойына иеленуге, тіпті мұрагерлік иелікке айналдыруға күш
салды. ... ... иқта ... ... ... ... мұрагерлік жер меншіктенушілерге айналуына себепші болды. Иқталарды
үлестіріп беру практикасы Қараханның феодал-шонжарларының мүдделеріне ... ... Мол жер ... ... ... ... билеушілерінің қолдарына
көшпелі, сондай-ақ егіншілік шаруашылықтан және қол ... ... ... ... та ... ... Мұның бәрі Қарахан басшы топтарының
баюына, олардың экономикалық және ... ... ... сонымен бірге
олардың оқшауланушылық әрекеттерінің ... ... ... Иқтаның
эволюциясында, феодалдардың жерге ... ... ... ... меншіктің нығаюы және табыс алу ... жер ... ... ... ... ... ... жер иеленудін басқа түрлері де болды. Қарахан билеушілері
қазынаға түсетін салықтардың көзі және ... ... ... беру ... ... жер учаскелерін иеленді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мемлекет алған
учаскелерден тұрды.
Ірі жер иеленумен қатар мұсылман дін ... ... ... діни ... пайдасына атақты және бай жер иеленушілер мен
көшпелі-әскербасылары өсиет етіп ... ... ... ... де болды. Әдетте, вакфтық жерлерден мемлекет пайдасына салықтар
алынбады. Мұсылман дін ... ... ... ... және
саяси ықпалы олардың жерлерінің көбеюіне ... ... ... Ірі ... ... жер ... қатар ұсақ шаруалар меншігі мен қауымдық
иелену сақталды.
Орта Азиядағы ... ... және ... ... ... ... да шаруаларды қанаудың кең тараған
түрлерінің бірі үлескерлік арқылы жүзеге асырылды. Араб және ... ... ... ... ... деп аталды.
Үлескерліктің мәні ... ... ... ... ... жолмен жер
иеленушілердің меншігіндегі жер шаруаларға жалға берілді. Үлескер түсімнің
денін ... ... ... және ... ... не вакф ... де жалға берілді) иесіне беруге міндеттенді. Үлескерлерге ... ... ... жер ... жоқ ... ... мен ... олар көпшілігінде Мауараннахрдан қоныс аударған егіншілер
немесе отырықшылыққа ... ... ... X-XII ғасырларда Қарахан
мемлекетінің құрамына енген Қазақстан аумағында коммендация институты одан
әрі жетілдірілді. Сол заман адамдарының ... ... ... ... ... ... (адам) өзінің жер учаскесін күштінің қамқорлығына
береді, ол (күшті адам) ... ... ... ... Ұсақ ... иесі ... және ... жер иелерінің не чиновниктердің қамқорлығына берді, бұл
орайда басқа феодалдардың немесе чиновниктердің ... ... ... қоса күштеуден қорғағаны үшін де салық төледі. Кейде тұтас
қауымдар (қоныстар) ... және ... ... ... ... сияқты, көшпелілер де феодал шонжарларды паналауға тырысты,
олар өздерінің ... ... ... үшін ... қамқорлығына
тапсырды, бұл үшін сан алуан міндеткерлік атқарды, көбінде өз феодалдарының
малын ... және ... ... ... ... ... ... шонжарға тәуелділікке түсті.
Коммендация біртіндеп үлғая түсті. Көшпелілер, малы жоқ ... ... ... ... ... Коммендацияны
қабылдағандардың феодалға бағыну дәрежесі ... ... ... ... ... ... тек салық жарнасымен шектелді, екінші
біреулері жауынгерлер беріп тұрды, үшіншілері феодалдың шаруасын қарады.
Қорытынды
Жалпы ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастырған
Қарахан мемлекеті, алайда, оларды экономикалық тұрғыдан да қайталаушыларға
айналған жоқ. Мұнда ішкі азиялық бағдардан айырмашылығы бар, ... ... ... жүйе ... болып, қалыптасты.
XII ғасырдың 30-жылдарында Шығыс ... ... ... ... ... ... келген қарақытай әскерлері жаулап алды.
Қолданылған әдебиеттер
1. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», ... ... ... ... 1981.М. ... ... тегі туралы»
2.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», ... ... - ... ... ... ... ... деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы ... алып ... М. X. ... ... ... У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы ... ... ... ... ... ... І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, ... 1983. ... ... ... тілі», 122-бет, ... 197І. ... 1983 ... ... ... сөз ... шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, ... ... ... ... № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-
бет, 1904.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Х–XII ғасырлардағы Қарахандар мемлекетінің мәдени мұрасы53 бет
Қарахан мемлекеті туралы6 бет
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның территориясы5 бет
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның этникалық құрамы8 бет
Қарахандықтар мемлекетінің қалыптасуы23 бет
Қараханн мемлекетінің негізін салушы хан7 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь