А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері

ЖОСПАР

1. КІРІСПЕ

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

I ТАРАУ

1.1 А.Тоқмағамбетов лирикасының тақырыптары

1.2 А.Тоқмағамбетов лирикасының тақырыптық.идеялық ерекшеліктері.

II ТАРАУ

2.1 А.Тоқмағамбетов . сатирик ақын.

2.2 “Әке мен бала” романының тақырыптық ерекшелігі

3. ҚОРЫТЫНДЫ

4. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кiрiспе
Дипломдыќ ж±мыстыњ таќырыбы:
“А.Тоќмаѓамбетов шыѓармаларыныњ ерекшелігі”
Мєселенiњ µзектiлiгi: Асќар Тоќмаѓамбетов ќазаќ даласындаѓы социализм идеясын, б‰гінгі заман таќырыбын жырлады. Тењдік алѓан кедейлердіњ азат µмірі, байларѓа ќарсы таптыќ к‰ресі, єйелдердіњ тењдік алуы, халыќ ішіндегі оќу-аѓарту мєселесі, кедейлердіњ ±жымдыќ шаруашылыќќа бірігуі – аќынныњ алѓашќы µлењдерініњ µзекті таќырыптары бола отырып, жања идеяны насихаттаушы аќын ретінде танытты. Аќын µлењдерiнiњ µзектi мєселесiне ‰њiлiп, оныњ даралыѓы мен талантын танудыњ µзi талмай зерттеудi талап етедi.
Зерттеу обьектiсiне А.Тоќмаѓамбетовтіњ алѓашќы µлењдер жинаѓын, сатиралыќ шыѓармаларын, “Єке мен бала” романын арќау еттік.
Зерттеу ж±мысыныњ маќсаты: Ќазаќ єдебиетiнде µзiндiк орны бар А.Тоќмаѓамбетов поэзиясыныњ жалпы ќазаќ поэзиясындаѓы орнын, лирикасыныњ таќырыптыќ ерекшелігін, сатирлыќ шыѓармаларыныњ тілін, “Єке мен бала” романыныњ таќырыбын ашу.
Зерттеу ж±мысында ќолданылѓан єдiстер: талдау, жинаќтау, ж‰йелеу, салыстыру т.б.
А.Тоќмаѓамбетовтіњ µмірі мен жазушылыќ ќызметі.
А.Тоќмаѓамбетов 1905 жылы ќазіргі Ќызылорда облысыныњ Терењµзек ауданында кедей отбасында туѓан. Ауыл молдасынан оќып, ескіше хат таниды. Алѓаш ауылдыќ мектеп оќыѓан ол 1924 жылы Ташкентке барып, сол кездегі белгілі ќоѓам ќайраткері Ѓани М±ратпаевтыњ кµмегімен паштехникалыќ техникумныњ арригация бµліміне оќуѓа т‰седі. 1931-1933 жылдары Мєскеудегі редакция-баспа ќызметкерлерін дайындайтын институтта оќыды.
Жазушылыќ ж±мысына араласа бастаѓаннан бері Асќар кµптеген республикалыќ газет-журнал редакцияларында (“Лениншіл жас”, “Социалистік Ќазаќстан”, “Ленин жолы”, “Ќазаќ єдебиеті”, “Ара” т.б.), Ќазаќстан жазушылар Одаѓында басшылыќ жєне журналистік ќызметтер атќарады.
¤лењ-жырѓа жастайынан єуес ол ел аќындарыныњ ‰лгісімен айтысќа т‰сіп, ойын-тойларда єзіл-ќалжыњ шумаќтар шыѓарѓан. Оѓан Сыр бойы аќындарыныњ дєст‰рі зор єсер еткен. Асќар 1923 жылдардан жаза бастайды. Біраќ µлењдерініњ басыла бастауы – 1926 жылдан, содан бергі уаќыт ішінде аќынныњ 40-тан астам кітабы жарыќ кµрді. Олардыњ ішінде “Ењбек жыры”(1928), “Ењбек жинаѓы” (1929), “К‰лкі-сыќаќ µлењдер” (1929), “Ќ±рылыс” (1930), “Хат” (1930), “¦лы майданда” (1932), “Баќыт кілті” (1933), “Ќаскелењ” (1934), “К‰зетте” (1934), “Уборница” (1935), “¤мір” (1935), “Советтік маршрут” (1937), “Маршалдар шыќты майданѓа” (1941),“М±най бер” (1943), “Ажалды жењген алыптар” (1944), “Шыњѓа” (1949), “Ќарындаш” (1950), “Аграном кµктемі” (1955), “Фельетон жинаѓы” (1958), “Дария сыры” (1960), “Сайрайды б±лб±л” (1961), “Тырналар, с±лу тырналар” (1965), “¤мір µлмейді” (1968) сияќты µлењ-поэмалар, фельетон-мысалдарыныњ жинаќтары бар.
Поэзиялыќ шыѓармаларымен ќатар Асќар проза, драматургия, балалар єдебиеті саласында да елеулі ќызмет еткен. Оныњ єр кезде газет, журнал беттерінде басылѓан очертері, єњгімелері мен пьесалары кездеседі. 1940 жылы жазушы “Тµрт жыл я тµрт саѓат” атты повесть жазды. Соѓыс алдында баспасµз бетінде Асќардыњ “Шєуілдір” атты романыныњ ‰зінділері жарияланып ж‰рді. Кезінде аяќтамай ‰зіліп ќалѓан б±л шыѓармасын автор “Єке мен бала” деген атпен бітіріп, 1961 жылы бастырып шыѓарды. ¦лы Отан соѓысынан кейінгі жылдары Асќардыњ “Сыр диханы” (1957), “Асыл азамат” (1959) атты документтік повестері жарыќ кµрді. *(5.15.)
Драматургия саласындаѓы Асќар ењбегі 1928 жылы басылѓан єйел тењдігі мєселесіне арналѓан “Екі зањ” атты пьесадан басталады. 1933жылы кємпескеге ±шыраѓан байлардыњ колхоз ќ±рылысына ќастандыѓын суреттейтін “Семафор ашыќ” деген пьесасы басылды. Одан кейін бір актілі шаѓын пьесалармен ќатар “Єзірет С±лтан” (1937) атты кµлемді драмасын жариялады. 1961жылы ол “Маржан” атты киносценарий жазды.
Асќар балалар ‰шін де кµп шыѓармалар жазѓан. Оныњ б±л саладаѓы ењбектері “Тазалыќ - тєрбие” (1929), “Балалар досы” (1930), “Алыптар туралы ањыз” (1948), “Балаларѓа базарлыќ”(1958) атты кітаптарында жинаќталѓан.
Асќар шыѓармалары бірнеше рет жиналып, тањдамалылар к‰йінде (1939, 1945, 1953, 1957, 1962) басылды.
Асќар 1931 жылдан КПСС м‰шесі, ‰ш рет Ењбек Ќызыл Ту орденімен марапатталѓан. 1965 жылы республика ж±ртшылыѓы аќынныњ 60 жылдыќ мерейтойын µткізді. Асќардыњ творчестволыќ жолын т±тас алып, ќараѓанда, оныњ суреткерлік талантын еркін танытќан жанры поэзия екенін кµреміз. Єсіресе аќын саяси лирика мен сатиралыќ µлењдер, мысал саласында елеулі ењбек етті. Дєуір шындыѓына ‰н ќоса отырып кµптеген поэмалар жариялады.
Асќар Тоќмаѓамбетовтіњ басты µлењдер жинаќтары мен поэма, сатиралары ондаѓан рет басылып шыѓады. “Ењбек жыры” (1928ж.), “Ењбек жинаѓы” (1929ж.), “Ќ±рылыс” (1931ж.), “Хат” (1932ж.), “¦лы майданда” (1932ж.), “К‰зетте” (1934ж.), “Шыњѓа” (1950ж.), “Ќарындаш” (1950ж.)
Асќар 1947 жылдан бастап мысал жанрымен айналыса бастады. Содан бері ол “Шырмауыќ пен алма аѓаш”, “Мысыќ пен шыбын”, “Єупілден пен к‰мпілдек”, “Тоќылдаќ пен тиын”, “Ќой мен ешкі”, “Тµбет пен мысыќ”, “Ќарѓа мен б±лбыл”, “Тырна мен кµгершін” тєрізді кµптеген мысалдар жазды. Асќар б±дан тыс кµптеген µлењдерін балаларѓа арнады. Бірнеше шыѓармалары дер кезінде жеке кітап болып та басылып шыќты. Аќын “Екі Зањ” атты комедия, “Єзірет С±лтан” деген екі актілі пьесалар жазды.
Аќын мерекесі екі рет µткізілді. Бірі 1935 жылы, екіншісі 1955 жылы тойланды. Аќын ењбектері жоѓары баѓаланып, Ењбек Ќызыл Ту орденімен екі рет жєне 1-дєрежелі Отан соѓысы орденімен наградталды.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР

1. Егемен Ќазаќстан// 8.10. 2005 жыл., 3-бет
2. Исмаилова Е. Асќар Тоќмаѓамбетов. -Алматы, 1995 ж.
3. Кєкішев Т. Ќазаќ єдебиетініњ тарихы. – Алматы, 3-том, 1967 ж., 325 б
4. Ќаратаев М. Ќазаќ єдебиеті. – Алматы, 1971 ж., 300 б.
5. Ќирабаев С. Октябрь жєне ќазаќ єдебиеті. – Алматы, 1968 ж., 420 б
6. Ќирабаев С. Халыќтыќ дарын. – Алматы, 1970 ж., 250 б.
7. Ќирабаев С. Ќазаќ совет єдебиеті. – Алматы, 1973 ж., 325 б.
8. Тоќмаѓамбетов А. Жазѓы жапыраќтар. – Алматы, 1958 ж., 260 б.
9. Тоќмаѓамбетов А. Шыѓармалар. – Алматы, 1-2 том, 1962 ж.
10. Ленин жолы// 18.03. 1962 жыл., 3-б
11. Шєкіров Є. Ќазіргі дєуір жєне ќазаќ єдебиетініњ даму проблемалары. – Алматы, 1973 ж., 300б
        
        ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЊ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫЌ Ж¦МЫС
Таќырыбы: “А.Тоќмаѓамбетов шыѓармаларыныњ ерекшеліктері”
ЖОСПАР
1. КІРІСПЕ
2. НЕГІЗГІ Б¤ЛІМ
I ТАРАУ
А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ ... ... ... ... ... – сатирик аќын.
“Єке мен бала” романыныњ таќырыптыќ ерекшелігі
3. ЌОРЫТЫНДЫ
4. ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ... ... ... ... ерекшелігі”
Мєселенiњ µзектiлiгi: Асќар Тоќмаѓамбетов ќазаќ даласындаѓы
социализм идеясын, б‰гінгі заман таќырыбын жырлады. Тењдік
алѓан кедейлердіњ азат µмірі, байларѓа ќарсы таптыќ ... ... ... ... ішіндегі оќу-аѓарту мєселесі,
кедейлердіњ ±жымдыќ шаруашылыќќа бірігуі – аќынныњ алѓашќы
µлењдерініњ µзекті таќырыптары бола отырып, жања идеяны
насихаттаушы аќын ретінде танытты. Аќын µлењдерiнiњ ... ... оныњ ... мен ... ... µзi
талмай зерттеудi талап етедi.
Зерттеу обьектiсiне А.Тоќмаѓамбетовтіњ алѓашќы µлењдер жинаѓын,
сатиралыќ шыѓармаларын, “Єке мен бала” ... ... ... ... ... Ќазаќ єдебиетiнде µзiндiк орны бар
А.Тоќмаѓамбетов поэзиясыныњ жалпы ќазаќ поэзиясындаѓы ... ... ... ... ... ... мен бала” романыныњ таќырыбын ашу.
Зерттеу ж±мысында ќолданылѓан єдiстер: талдау, жинаќтау,
ж‰йелеу, салыстыру т.б.
А.Тоќмаѓамбетовтіњ µмірі мен жазушылыќ ќызметі.
А.Тоќмаѓамбетов 1905 жылы ... ... ... ... ... отбасында туѓан. Ауыл молдасынан оќып, ескіше
хат таниды. Алѓаш ауылдыќ мектеп оќыѓан ол 1924 жылы
Ташкентке барып, сол кездегі белгілі ќоѓам ... ... ... ... ... ... ... т‰седі. 1931-1933 жылдары
Мєскеудегі редакция-баспа ќызметкерлерін дайындайтын
институтта оќыды.
Жазушылыќ ж±мысына араласа бастаѓаннан бері Асќар кµптеген
республикалыќ газет-журнал редакцияларында ... ... ... “Ленин жолы”, “Ќазаќ
єдебиеті”, “Ара” т.б.), Ќазаќстан жазушылар Одаѓында
басшылыќ жєне ... ... ... ... єуес ол ел ... ... айтысќа
т‰сіп, ойын-тойларда єзіл-ќалжыњ шумаќтар шыѓарѓан. Оѓан Сыр
бойы аќындарыныњ дєст‰рі зор єсер ... ... 1923 ... ... ... ... ... бастауы – 1926 жылдан,
содан бергі уаќыт ішінде аќынныњ 40-тан астам кітабы жарыќ
кµрді. Олардыњ ішінде ... ... ... ... “К‰лкі-сыќаќ µлењдер” (1929), “Ќ±рылыс” (1930), “Хат”
(1930), “¦лы майданда” (1932), “Баќыт кілті” (1933), ... ... (1934), ... (1935), ... ... ... (1937), “Маршалдар шыќты майданѓа”
(1941),“М±най бер” (1943), “Ажалды ... ... ... (1949), ... (1950), ... кµктемі”
(1955), “Фельетон жинаѓы” (1958), “Дария сыры” (1960),
“Сайрайды б±лб±л” (1961), “Тырналар, с±лу тырналар”
(1965), “¤мір µлмейді” (1968) ... ... ... ... ... ... ... проза, драматургия,
балалар єдебиеті саласында да елеулі ќызмет еткен. Оныњ
єр кезде газет, журнал беттерінде басылѓан очертері,
єњгімелері мен пьесалары кездеседі. 1940 жылы ... жыл я тµрт ... атты ... ... ... алдында
баспасµз бетінде Асќардыњ “Шєуілдір” атты романыныњ
‰зінділері жарияланып ж‰рді. Кезінде аяќтамай ‰зіліп
ќалѓан б±л шыѓармасын автор “Єке мен бала” деген ... 1961 жылы ... ... ¦лы Отан ... ... Асќардыњ “Сыр диханы” (1957), “Асыл азамат”
(1959) атты документтік повестері жарыќ кµрді. *(5.15.)
Драматургия саласындаѓы Асќар ењбегі 1928 жылы ... ... ... ... ... ... атты ... 1933жылы кємпескеге ±шыраѓан байлардыњ
колхоз ќ±рылысына ќастандыѓын суреттейтін “Семафор ашыќ”
деген пьесасы басылды. Одан кейін бір актілі шаѓын
пьесалармен ќатар “Єзірет ... (1937) ... ... жариялады. 1961жылы ол “Маржан” атты
киносценарий жазды.
Асќар балалар ‰шін де кµп ... ... Оныњ б±л ... “Тазалыќ - тєрбие” (1929), “Балалар досы” (1930),
“Алыптар туралы ањыз” (1948), ... ... ... ... шыѓармалары бірнеше рет жиналып, тањдамалылар к‰йінде
(1939, 1945, 1953, 1957, 1962) басылды.
Асќар 1931 ... КПСС ... ‰ш рет ... ... Ту ... 1965 жылы ... ... аќынныњ 60
жылдыќ мерейтойын µткізді. Асќардыњ творчестволыќ жолын
т±тас алып, ќараѓанда, оныњ суреткерлік талантын еркін
танытќан жанры ... ... ... ... аќын ... мен сатиралыќ µлењдер, мысал саласында елеулі ењбек
етті. Дєуір ... ‰н ќоса ... ... ... Тоќмаѓамбетовтіњ басты µлењдер жинаќтары мен поэма,
сатиралары ондаѓан рет басылып шыѓады. “Ењбек жыры”
(1928ж.), “Ењбек жинаѓы” (1929ж.), “Ќ±рылыс” (1931ж.), “Хат”
(1932ж.), ... ... ... ... ... “Шыњѓа”
(1950ж.), “Ќарындаш” (1950ж.)
Асќар 1947 жылдан бастап мысал жанрымен айналыса бастады. Содан
бері ол “Шырмауыќ пен алма ... ... пен ... ... ... “Тоќылдаќ пен тиын”, “Ќой мен ешкі”, “Тµбет
пен мысыќ”, ... мен ... ... мен кµгершін” тєрізді
кµптеген мысалдар жазды. Асќар б±дан тыс кµптеген µлењдерін
балаларѓа арнады. Бірнеше шыѓармалары дер кезінде жеке
кітап ... та ... ... Аќын “Екі Зањ” атты комедия,
“Єзірет С±лтан” деген екі актілі ... ... ... екі рет ... Бірі 1935 ... ... 1955
жылы тойланды. Аќын ењбектері жоѓары баѓаланып, Ењбек Ќызыл Ту
орденімен екі рет жєне 1-дєрежелі Отан соѓысы орденімен
наградталды.
А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ таќырыптары.
Асќардыњ ... ... ... ... кµркемдік
стилі жаѓынан єр алуан. Оныњ бер жаѓында Асќар творчествосы,
оныњ µзіндік ерекшеліктері, кµркемдігі мен ... ... ... сын маќалалары аз емес. Аќын туралы
сын маќалаларѓа кµз жіберер болсаќ, оныњ єр ... ... ... ... сєтсіз жайлар кезінде
кµрсетілді, жазылды. С.М±ќановтыњ, Є.Тєжібаевтыњ єдебиеттіњ
дамуына байланысты Асќар творчествосы жµнінде айтќан пікірлері
мен сындарынан ... оныњ ... ... тоќталып, талдау
жасап, т‰йінді пікірлер айтќан талантты жазушы С.Ерубаев болды.
Аќын шыѓармалары туралы І.Жанс‰гіров, Ќ.Бекќожин, Т.Н±ртазин,
Е.Исмайылов, ... ... ... С.Ќирабаев,
Ѓ.М‰сірепов, С.М±ќанов, Р.Бердібаев жєне М.Бєйділдаев таѓы
басќа да аќын-жазушылар аќын Асќар ... ... шет ... жоќ.
Асќар творчествосы туралы ењ алѓаш жазылѓан сындардыњ ішіндегі
кµлемді де мазм±ндысы С.Ерубаевтыњ сыны болѓандыќтан, ... сµз ... ... аќын поэзиясыныњ
к‰делікті µмір тынысымен тыѓыз байланысып жататынын
жоѓары баѓалады.
“Асќар пролетариат єдебиетіне ќандай жолмен ... ... ... ... ... ... ... ќалай ќатынасты? Асќар
пролетариат аќыны ма?”-деген с±раулар ќойылып,
соларѓа µзінше жауап береді.
“Ќазан революциясы болѓанда завод, фабрика ќожайындары ... ... ... ... ... апат болды. Орыс
пролетариаты басќа ±лттыќ бауырластарымен бірігіп бостандыќ
алды. Осы тµмен ќ±лдыраѓан шаруашылыќты кемеліне келтіру
дєуірінде ... ... ... ... болып Асќар туды. Асќар басынан екі дєуірді µткізді.
Ол єдебиет майданында комсомол ортасынан тєрбиеленіп, шыныѓып
келіп кірісті. Ол єдбиеттіњ єр ... ... ... ... ... жазды. Тап майданында µзініњ µткір ќаламын
тап д±шпандарына, жат ... тап ... ... ... ±лы ... сыќаќтап, бет пердесін аша білді. Жања
µсіп келе жатќан пролетариат кадрын, завод т±рмысын,
ќ±рылыстыњ шегесін, ... ... ... ... ... т‰йінді мєселелерін, дєуірдіњ кезењді
жылдарындаѓы саяси істерімізді кµре, ... ... ... ... социализм идеясын, б‰гінгі заман
таќырыбын жырлады. Тењдік алѓан кедейлердіњ азат µмірі,
байларѓа ќарсы таптыќ к‰ресі, ... ... ... ... ... мєселесі, кедейлердіњ коллективтік
шаруашылыќќа бірігуі – аќынныњ алѓашќы µлењдерініњ µзекті
таќырыптары бола отырып, жања идеяны насихаттаушы аќын ретінде
танытты.
Жања ... ... ... ... ... ... тµњкерісініњ
мањызын, ол єкелген бостандыќты, революция кµсемі Ленинді
жырлаудан ... ... ... ... ... ... жолы ... “Он ‰ш жыл”).
“Егінші”, “Мойын ќос”, “Бізде алайыќ трактор”, “Наурыз”
µлењдерінен жања µмірге ќадам басќан шаруалардыњ зор
талабын, ... ... ... ... ... ойын ... µлењдерінен ізденіп, µсіп
келе жатќан жања адамдардыњ бейнесін танимыз.
Б±л жылдардаѓы Асќар ... ... ... ... ... мєселесі. “Азаттыќ к‰н”, “Фатиманыњ хаты”,
“Аѓасыныњ жауабы”, “Сєуле”, ... атты ... ... µмір ... ... ... поэзиясыныњ
µмірмен байланысты сырларын С.Ерубаев міне осылайша
сипаттады. Сыншы Асќар µлењдерініњ алуан ... ... ... ... толы ... ... ... білді. Осындай жетістікті жаќтарын кµрсетумен
ќатар сыншы Асќар творчествосындаѓы кемшіліктерге де
тоќталып µтті. ... µмір ... ... ... ... д±рыс т‰сініп, сезіне алмады. “Былтырѓы
кµктем”, “Биылѓы кµктем”, “Маяк” µлењдерінде Асќар
мазм±нына ќарамай, ±йќасты ќуып кеткен-деді сыншы.*
Саттар ќазаќ поэзиясына жєне ... ... ... ... ... ... деп алѓан таќырыбын жете т‰сінуі керек.
К‰ндегі ±ранды жаттап алып, оны ќ±рѓаќ таќпаќтап ќоймай,
диалектика жолымен мєселеніњ шын мањызын т‰сіну, ж±ртќа
т‰сіндіру керек.
1934 жылы жєне 1937 жылы ... ... ... сын маќалаларында Асќардыњ
поэмаларындаѓы кемшіліктері баса айтылады.
З.Шашкинніњ, Ќ.¤теповтіњ, Б.Кенжебаевтіњ, Е.Исмайыловтыњ сол
т±ста жазѓан сын маќалаларында да Асќардыњ к‰нделікті µмір
таќырыбын игерудегі ... мен ... сµз ... ... ... мен шыѓарма” деген ењбегінде
Асќардыњ шыѓармаларын ‰ш салаѓа бµледі: лирика, поэма,
сатира.
Егер XX ѓасырдыњ басындаѓы жєне ќазаќ єдебиетініњ алѓашќы
дєуіріндегі поэзиямызда фельетон, ... ... ... ... орны ... десек, Асќар
ќазаќ єдебиетінде б±л дєст‰рді єлдеќайда дамытып терењдете
т‰сті. Асќардыњ сатиралыќ поэзияны дамытуына сµз жоќ орыстыњ
классикалыќ ... ... ... ... ... ... ... орыстыњ кµрнекті аќындарыныњ сатиралыќ
поэзиясы ‰немі єсер етіп отырѓандыѓы даусыз.
Ќазаќ єдебиетінде єлі ... ... ... ... єр
алуан ‰лгілерін (фельетон, эпиграмма, мысал т.б.) дамыту
жолында Асќар жемісті ... ... ... ... ... ... мысал жанрын дамытушы, єрі осы жанр арќылы
кейінгі жастарѓа ‰лгі кµсетуші ... ... ... ... ... ... ... алар орны, аќындыќ ерекшелігі, µмірі
мен творчествосы туралы алѓашќы мєлімет 1942 жылы Е.Исмайылов
редакциясымен басылып шыќќан оќулыќта берілген екен. Одан ... ... ... ... ... ... Б±л ... С.М±ќановтыњ, А.Н±рќатовтыњ, Є.Тєжібаевтіњ,
С.Тµлешевтіњ маќалаларын атауѓа болады. Б±л маќалалардыњ
бєрінде де ... ... ... ... ... мен ... мањызын
айрыќша атап кµрсетеді.
Асќардыњ аќындыќ шеберлігі жµніндегі жєн ‰гіт ... ... ... ... ... ... ... сыншыларымыз кµрсетіп отырды. С.М±ќанов:
“¤лењдерініњ сыртќы кµрінісін, яѓни т‰рін, кµбінесе
ќызыќты суреттейтін Асќардыњ бояулары кейде ќалыњ
жаѓылмай, ж±ќа с‰ртіліп, ілгері басќан заманыныњ ... ... µтіп ... ... творчествосы газетпен астасып
жатќандыќтан, ол кµбіне µлењді газет ќарызын µтеу
‰шін жазады. Сол себепті Асќарда кењ талѓам жоќ”, -дейді.
Єрине б±л Асќар ... ... єділ ... ... ... ... ... творчествосы туралы осындай єр т‰рлі маќалалар бола т±рса
да, аќынныњ поэзиялыќ шыѓармалары жµнінде єлі жан-жаќты
зерттеулер ... ... ... ... ... бєрінде де аќынныњ
лирикалары єрбір тарихи дєуірге байланысты алына
бермейді. Мысалы, аќынныњ 1928 жылы жазылѓан µлењдері
мен одан бергі ењбектері бір ... ... ... ... ... ... жетістіктері бар. Аќын туралы маќала
жазѓандар оныњ поэмасын бастан-аяќ сынап шыѓады. ... ... ... ... ... ... ... бір Асќарѓа ѓана тєн емес.
Аќын творчествосы туралы жалпы айтуды ... аќын ... Аќын ... аса ... сан ... ... . Сонда Асќар лирикасы ќандай?
Жиырмасыншы жылдардыњ ортасынан бастап ќалам ±стаѓан аќын содан
бергі уаќыттыњ ішінде халыќќа кењ тарап, µмірден т±раќты орын
алѓан, ... ... зор аса кµп ... ... болды. Сонымен ќатар ол ж±ртшылыќќа кµрнекті прозаик,
драматург ретінде де танылып келді.
Асќардыњ творчествосындаѓы басты таќырып – жасампаз ењбек
адамын жыр ету. ... ењ ... ... ... ... ќызу ‰н ... отырѓан. Оныњ шыѓармаларыныњ
ењ алдымен баспасµз беттерінде жарќ етіп шыѓа келетіндігі де
кездейсоќ емес еді. Б±л аќынныњ творчестволыќ адымы ... ... сай ... ... дєлелдейді.
Асќардыњ творчествосы таќырыбы жаѓынан болсын, жанрлыќ
жаѓын,ан болсын кµп салалы, алуан т‰рлі аса ... ... Ол ... ... ... лирика жаѓынан бастады.
Оныњ лирикасын сµз еткенде, заманымыздыњ актуальді
мєселелерін ќамтитын саяси ... ... ... ... керек. Аќындыќ таланты, єсіресе осы салада
яѓни саяси лирикада ерекше кµзге т‰седі.
Автор кешегі ќой соњында ж‰рген Шойынќараныњ ... оныњ ... ... ... ... кµп, ол ... бай, би, Сырымбай сияќты молда немесе Ќордабай сияќты ±ры
болсам ба екен деп б±лардыњ ... де ... ... кµрмейді.
Соњында Шойынќара бєрін ќорытып, оќу оќып маман иесі болуды,
білім алуды ... ... ... азыќ та сол, ... те ... ... сєлет те сол.
¦мтылып ілім-білім жемісінен,
Созатын дер кезім-ау нєубетке ќол.
Аттанды ќуанышпен Шойынќара,
Ауылѓа ќайырып сап ќойын ѓана.
Жасынан бай ‰йінде ... ... ... ойын ... ... ... ќорлыќта ж‰рген
Шойынќараныњ сана сезімі µсіп, ќайырлы ќадам басып, мектеп
іздеп келешекке ±мтылѓан, ‰міт болашаќ оќыѓан жастарѓа
екендігін т‰сінген ... аќын ... да ... ... ... ... ... адамыныњ ойы мен
арманын, заманымыздыњ сезімі мен ж‰рек сырларын шебер
суреттейді. Оныњ шыѓармаларыныњ кµпшілігі ауыл
кедейлерініњ ... ... мен ... µмірініњ кµрінісі сияќты. Яѓни аќынныњ лирикалыќ
кейіпкері – ењ алдымен ењбек адамы, жања µмірдіњ, жања
т±рмыстыњ белсенді к‰рескері.
Ќоѓамдыќ жања ... елді ... ... ... жања ... мазм±ны болды. Егер ол б±рын кµбінесе
ауыл µмірін жырлап келген болса, бертін келе жања техника
туралы жазѓан, поэзиялыќ тамаша образ жасау ... ... ... ... ... ... жырлайды. Оны
“Т‰рксиб т‰йіскенде” деген µлењінен ањѓаруѓа болады:
Ќырдан асып, белді басып,
Жолды салѓан ќандай ер?
ол ќайратты, ол ќажырлы,
Ќайтпас ќайсар – ... ... ... ... ... ер ... ... шыќ!
Аќын µз творчествосымен адамзаттыњ Отанѓа деген с‰йсіпеншілігі,
ел патриоттарыныњ ерлік образдарын жасайды, олар табиѓатты
µзгертіп, ... ... ... ... ... ... шынында да сол дєуірдегі ерекше мањызы бар саяси єлеуметтік
мєселе – єйел тењдігін де µз ... ... ... ... осы ... жања µмір ‰шін к‰ресуші,
±намды кейіпкердіњ образын жасауды керек ететін ‰лкен таќырып
болатын. Б±л ... ... ... те ... ... єйел ... ... белсене к‰ресу, ќызды ќалыњ
малѓа сатудыњ озбырлыќ мєнін ашып кµрсетті. Ол ... ... ... ... ... саяси-ќоѓамдыќ µмірге белсене
араласуѓа, сауат ашып, білім алуѓа, µз таѓдырыныњ ќожасы
болуѓа шаќырады. Оны осы ... ... ... ... ... ... ... байќауѓа болады.
Ќабаѓым ќатулы,
Жанѓа дерт батулы.
Ата-анам аямай,
Тек білді сатуды.
. . .
Оќиын, білейін,
Ойнайын к‰лейін.
Ќор ... ... ... ... – деп ... ... єйелініњ басында болѓан ауыр
халды шынайы да ±тымды суреттейді. Б±л шыѓарма сол кездегі
саяси єлеуметтік µмірдіњ шын пердесін ... ... к‰й ... ... ... ... адамдар
арасындаѓы асыл ќасиетті нєзік те ќарапайым тілмен єдемі
жеткізген, б±л сол жылдары ... ... ... ауыр ... ... Сондай-аќ “Біздіњ Сєуле”
деген µлењінде аќын к‰ндіктен ќ±тылып, тењдік алѓан, сауатын
ашып, жања µмір орнатудыњ ќатардаѓы ќайраткері дєрежесіне
жеткен ќазаќ ќызын маќтанышпен жыр ... ... ... сияќты µлењдерінде аќын ќазаќтыњ халыќтыќ
µлењдерініњ ‰лгісіне, кейін орыс ... ... ... єнге арнап µлењ жазѓан алѓашќы ќазаќ аќындарыныњ бірі
жєне ол ... ... ... ќ±рылысын жањарту жµнінде
де кµп ж±мыс жасаѓан. Єсіресе соѓыс жылдарында єнге арнап
µлењ жазумен кµбірек ... ... ... мен ... да аз емес.
“Ќаскелењ” (1934), “Баќыт кілті” (1934), “¤мір ... ... ... ќоса “Ќуаныш жыры”, “Ќады жазу”,
“М±най бер” т.б. бірнеше толѓаулары бар. Б±л
шыѓармаларында автор колхоз µмірін шебер
бейнелеп, егін даласындаѓы ... ... ... Б±л ... біз ... ... ... кейіпте бейнеленген єр алуан образдарды
кезедестіреміз. Мєселен колхоз шаруашылыѓын жања
ѓылыми негізде µркендетуге бар к‰шін ж±мсап ж‰рген ... ... ... ... ... поэмасынан
байќаймыз.
Асќар поэзиясыныњ мєнділігі оныњ к‰делікті µмір талабына
сайма-сай келіп отырѓандыѓында. Ењбек майданындаѓы
халыќтыќ ќозѓалыстар оныњ ... кењ ... Ол ... µмір ... ... ... ... жауап беріп отыратын аќын.
Отызыншы жылдар біздіњ халќымыз ‰шін д‰ниеж‰зілік рекордтар мен
тамаша жетістіктіњ жылдары болды. Ол жылдары атаќты
челюскиншілердіњ б‰кіл єлемді тањќалдырѓан ... ... ... ерж‰рек ±шќыштар Солт‰стік полюстен
±шып µтіп, елімізде кµптеген ќаћармандыќ оќиѓалар болып
жатты. Кењес адамдарыныњ д‰лей табиѓатты игеру жолындаѓы
ерлік істерін бейнелеу кењес ... ... ... ... сол кездегі ќазаќтыњ аќын-жазушылары белсене
ат салысты. С.Сейфуллин, І.Жанс‰гіров, Б.Майлин, С.М±ќанов
сияќты ... ... осы ... ... ... “Аќ аю”, Т.Жароков “К‰н тіл ќатты”, І.Жанс‰гіров
“Жорыќ”, Ж.Саин “Пилот сыры”, А.Тоќмаѓамбетов
“Советтік маршрут” ... ... ... ... деген шексіз с‰йіспеншілікке
тєрбиеледі.
Соѓыс жылдарында фашистік агрессорларды єшкерелемеген, кењес
адамдарыныњ жауѓа ќарсы ерлік к‰ресін жырламаѓан аќын болѓан
жоќ: Жамбылдыњ “Ленинградтыќ µренім”, Байѓаринніњ ... ... ... ... ... ... ... сияќты шыѓармаларда ерлік дєуірдіњ
екпініне сай ‰ндер басым болды. Міне, осы кезде аќын
Асќар соѓыс кезінде ... ... ... Оныњ ... ... мен ... бірлігі, халыќтар достыѓы, соѓыс µртін
т±тандырушыларѓа ќарсы к‰ресі. Аќын халыќаралыќ таќырыпќа
арнап “Берлин кµшесінде”, “Испания”, “Ќарањѓы т‰нде”, “Рейн
жаѓасында” сияќты бірнеше ... ... ... - аќын ... ... арќылы екі
д‰ниеніњ суреттерін береді. Поэмадаѓы ананыњ балаѓа
деген мейірімі, оны аман саќтап ќалуѓа тырысќан єрекеттер
шебер кµрсетіледі. Б±л ... ... мен ... ... ... ... пікірлер айтылды. Жазушы Сєбит М±ќанов:
“Б±л поэма сол кездегі халыќаралыќ аќырыпќа жазылѓан елеулі
шыѓарма еді. Онда аќынныњ Маяковскийден, Демьян Бедныйдан
шебер ‰йренгендігі байќалады. ... ... ... ... ... ... ... халыќтыњ ауыр халін шынайы да
д±рыс кµрсете білді.”
А.Тоќмаѓамбетов – ... ... ... ... негізгі орын алатын жанр
б±л – сатира. Сатира Асќар аќындыѓыныњ биік шыњы десе ... ... ... сатирик фельетонист ретінде
жоѓары баѓалайды. Салтыков-Шедринніњ, Чеховтыњ,
Маяковскийдіњ, Д.Бедныйдыњ, сондай-аќ, Абайдыњ,
С.Дµнентаевтыњ, С.Торайѓыровтыњ, І.Жанс‰гіровтыњ,
Б.Майлинніњ сатиралыќ таќырыпќа жазылѓан
шыѓармаларынан ‰йрене отырып, Асќар ... ... ... ... ... ... Автордыњ сонау 1928 жылы “К‰лкі сыќаќ”
жинаѓынан бастап, к‰ні б‰гінгі к‰нге ... ... µз ... ... ... атаќты жазушысы Н.В.Гоголь: “халќымды ќатты
ќадірлегендіктен де, оныњ дањќына даќ ... ... ... ... ... ... Асќар сыќаќшылдыѓы еліміздіњ µсуіне тосќауыл болар
жарамсыз жайларды µткір сатирамен оѓан ќарсы соќќы берді. Оны
аќынныњ “Тєйірі б±да ќылмыс болып ... ... ... ... ... ... ... ќарсы батыл ‰н кµтерді.*
“Ќошќары ќоздап, айѓыры ќ±лындаѓандар”, “Тыѓынбаев Тыѓындайды
да, Ќалдашбаев мыѓымдайды”, “Ќ±лќындастар”, “Ќара бесті
ќайда?” т.б. фельетондарында ауылшаруашылыќ артелініњ
уставын ... адал ... ... ... ... єшкерелейді. Асќардыњ сатиралыќ творчествосында
бюрократтар мен арамтамаќтардыњ б‰тін бір галлереясы
жасалѓан.
¦лы Отан соѓысы жылдарында жазылѓан фельетондарында ... ... ... ... ... ... ... “Ќыл кµпірдіњ ‰стінде”,
“Шалбарѓа шабуыл”, “Арыстанѓа еліктеген мысыќ”, “Ќорќаулар
комедиясы”-саяси памфлеттер жариялап, ... ... ... отырды.
Асќардыњ сол кездегі фельетондары досымызды с‰йсіндіріп,
д±шпандарымызды к‰йіндіріп отырарлыќтай болды.
Отанымызѓа жаќындап келе жатќан неміс ... ... ... адамгершілік ардан ж±рдай болѓан
ќанішерлігін аќын былай сыќаќтайды:
Біртелеп зырѓып шыѓысќа келеміз.
Мылтыќтыњ аузы ќылышта ... ... ... та ... ... суыќтан да µлеміз.
Арыѓан етті, бит жеп те келеміз.
Амал не, шыдап кµніп-аќ келеміз.
М±нда аќын азып, тозѓан неміс ... ... сиќы ... ішкі ... де соѓан ±ќсастыѓын кµз алдымызѓа
елестетеді.
Ќазаќ єдебиетіндегі мысал памфле жанрын дамытуда Асќар
Тоќмаѓамбетов ерекше роль атќарѓан. Оныњ “Алма аѓаш
пен шырмауыќ”, “Мияу мен ... ... пен ... ... ... сатирлыќ єдістерін ±туѓа ќосылѓан зор
‰лес деп айтуѓа т±рарлыќ. Асќардыњ мысалдарыныњ ерекшелігі –
ойдыњ жалањ дидактика т‰рінде берілмей, айтылмаќ ... ... ... ... ... туып
отырады. Автордыњ не айтпаќшы болѓанын оќушы шыѓарманыњ
мазм±нынан-аќ оп-оњай ±ѓа ќояды.
Ќазаќ єдебиетініњ дамуына Асќар прозада да µзініњ ќабілеті бар
жазушы екендігін ... Оныњ ... ... ... жыл, тµрт
саѓат”, “Єке мен бала”, сияќты шыѓармалары оќушы ж±ртшылыќтыњ
жылы лебізіне ие болды. Біз Асќар Тоќмаѓамбетовты прозаик аќын
ретінде де ... ... ... ... ... ... ... орны зор. Ќалыњ ж±ртшылыќтыњ ж‰регіне жол
тауып, шебер аќын, ... ... ... кењінен
танылѓан аќын.
Асќар Тоќмаѓамбетов б‰кіл µмір жолын, кіммен кездесті, кімнен
тєрбие алды, бєрін-бєрін хатќа тізіп жазыпты: “Бірінші ... ... ... ... ... алѓаш баспасµз
бетіне шыѓарѓан Сєбит М±ќанов болатын. Ќазаќтыњ “Келінніњ
бетін кім ашса, сол ыстыќ” дегеніндей ... ... ... болу ... сол ... ... басылѓан газетті алып єкеме барѓанымда
жылап жібередей болып:
Сєбит кµп жасап, бала-шаѓасыныњ рахатын кµрсін, меніњ кµзімніњ
тірісінде µлењді басып, б‰кіл ќазаќ халќына ... ... ... ... жоќ, ... еді. ... алдына бара ќалсам:
Айналайын, Асќаржан, ќашан келдіњ, єкелген µлењіњ бар ма?-деп
ањќылдап ... ... ... ... ... ... ж.ж.), “Ќарбаласта”
сияќты романдары, бірнеше очерк, естеліктері жазѓаны белгілі.
Біраќ біз Асќар ... ... ... ... ... деп ... Оныњ бар ... жазѓан ќаншама лирикалыќ µлењдері, уытты,
отты, ±шќыр да ±тќыр ... ... мен ... ... келсек, Асќар шыѓармашылыѓы сан ќырлы. Б±л – кесек,
ірі, кемел ... ѓана ... ... ... - ... баяндаудан суреткерлікке дейін, термелеп айтудан
толѓап жырлауѓа дейін биік кµтерілген аќын.
Тебіренген ойдыњ т‰бі
терењ жатсын,
Єр шумаќ µзіне сай
тењеу тапсын.
¦йќастары ±йќы-т±йќы
бола салмай,
Єр ... µз ... ... ... біз де ... бірге от боп т±танып, шалќып-тасып
шыѓа келетіндейміз. Аќынныњ µлењні ішкі-сыртќы ќыр-сырын сонау
кезден-аќ жетік мењгерген, оныњ асыл ... ... ... Сол ... де ... ... µлењдері ойлы
да отты, терењ де тегеурінді келеді. Біз аќынныњ осындай
тамаша жарларыныњ ќатарына “К‰ніњ т‰ссе біреуге”, “Бір
аќынѓа”, “Кµњіл ... ... ... ... “Кµктем”
сияќты лирикалыќ µлењдерін жатќызар едік.
Аќынныњ адам мінезін суреттейтін, єсіресе µркµкірек, тєкаппар
жандар жайлы жазѓан отты да µткір:
“Мен!”, “Мен!” деп ќаќпа тµсіњді,
Менмендік ... ... ... ... ... де ... ... жолдары кез-келген жанды да тєубасына келтіретіндей.
К‰пі киген ќазаќтыњ
ќара µлењін,
Шекпен жауып µзіне
Ќайтарамын,-
деп аќын М±ќаѓали жырлаѓандай, Асќар да µз ... ... ... ... ќайтарады. Мєселе ќалай
толѓауында, ќалай айта білуінде жатыр ѓой. ... ... де биік ... ... ала, ... ќ±ла ... ... ќоѓадай жапырылуѓа тиісті емеспіз.
Сондыќтан ж±рт алдында кісі болайыќ, кіші болайыќ,
тєкаппарлыќтан, менмендіктен ... Аќын осы ... ... ±рпаќќа ‰лгі-µнеге болатын, баѓасы
келмейтін, ќ±ны к‰н µткен сайын артып отыратын тамаша
д‰ниелер ќадырып кетті.
Асќар Тоќмаѓамбетов халќымыздыњ игі жаќсыларымен,
дос-туыстарымен кездескен, ... ... дер ... ... ... Ол ... жайлы: “М±хањ сµзге шешен кісі еді, єсіресе,
шабыты келгенде, сµзін тыњдайтын адамын тапќанда аќиыќ
б‰ркіттей ќомданатын, ... ... ... ... ... ... ‰шін жаратылѓандай жайдары кісі еді”, десе, дєл
осы сµзін µлењмен ... ... ... асыл ... ... халыќќа арналѓан т±рѓан бойы,
Ашылѓан алтын сандыќ М±хањ маѓан.
Аќын ... ... ... те ... ... ... ... дєуірдіњ ішінде болѓан ќоѓамдыќ ±лы µзгерістердіњ
бєріне де ‰н ... ... ... ... осы ... ... бар. Ќара д‰рсінділікке кµбірек ±шырап
жататын аќын-жазушылардыњ аз еместігін еске алсаќ, б±л
ескертудіњ ешкімге зияны жоќ. Асќар ... Абай ... сай, ... ... ... те ... ... келеді.
Мысалы:
Ќалыпты ќаз да келіп, ќу да келіп,
‡йрек ж‰р кµлењкесін суда керіп.
Ш±бырып ‰йір-‰йір ќырдыњ єні,
Тењізге келіп жатыр мыњдап µріп.* (11. 55.)
Шындап зер ... ... ... ... ‰йренетін кµп
нєрселер бар екенін тµрт жол µлењдерінен-аќ ањдауѓа
болады”,-деп Ѓ.М‰сірепов Асќардыњ µлењіне єдемі талдау
жасайды.
Жаны жомарт, кµкірегі шуаќ А.Тоќмаѓамбетов аќќудай таза,
ќырандай алѓыр ... ... ... ... ... ... жазып, ‰лкен талантќа жаќсы ескерткіш соѓыпты.
Поэма бастан-аяќ єдемі, µрнекті сµзбен, терењ толѓаммен,
айшыќты суретпен µрнектелген:
Дабылын жања тапќан ... ... тына ... бєрі бір ... шарт ... ... ойда жоќта т‰сті зіл тас,-
деп Аќын толѓаѓандай, іштей тебіреніп µлењін жазып ж‰рген
аќынды “халыќ жауы” деп табанынан жерге тигізбей алды ... ... ... ... ... ... парасат, ќаншама
асы ќасиет кетті десењізші? Аќын осы айтылѓандардыњ бєрін де
келістіріп суреттеп, тµгілдіріп толѓайды.
Асќар Тоќмаѓамбетовтыњ тµрт томдыќ ... ... алѓы ... ... ... т‰п-т‰гел, басынан аяѓына дейін
т±танып жарылатын сезімнен, ызалы ой, серпінді
арман-ќиялдан жаралѓан. Б±л – ... ... ... “Абдолласымен” µрелес шыѓарма. М±нда да оќушыны
еріксіз ±шырып отыратын монологтар бар. ... ... ... тілі мен кµзі ... ... естіртіп, бєрін
кµрсетеді”,-деп аѓынан жарылады.
Бір кездері ±лы жазушы ... ... ... ... ... ... ... деп жоѓары баѓаласа,
А.Тоќмаѓамбетовтыњ µміршењ поэзиясы сол ќарќынынан єлі
де тµмендеген жоќ, ... ... бір ... белі боп ... бермекші.
“Сол “Ењбекшіні” еміп µскен Асќар Тоќмаѓамбет баласы бертін
келе М±хтар Єуезовтіњ кµзіне т‰сіп, “ќазаќтыњ ќырѓи тілді
аќыны атанды. Елініњ сый-ќ±рметіне ... ... ... деп басталатын ќысќа тізімніњ жуан ортасынан орын
алды.” Асќар есімі “аќын” сµзініњ баламасына айналды.
Ауылдаѓы бір ... ... де бар, ... ... ... ... сµзі ... еске т‰седі.
Асќар аѓа єњгіменіњмайын тамызушы еді. Ондайда ауызымызды
ањтарыла ашып, ќ±лаѓымызды т‰ре т‰сетінбіз.Толарсаќтан саз
кешкен, ‰міт орнынабаз ... ... ... ел ... ... есігін ќара к‰зде ќалай ашќаныныњ µзі тыњдаушысын
тамсандырып бітетін. Айта берсе екен дейтінбіз. Айта
беретін. Айта берген сайын сол ... ... ... ±лы аѓаларымыздыњ кескін-келбеттері кµз алдымызда
кµлбењдеп т±ра ќалатын. Кенет ќара сµзді ќањтарып ќойып:
“Аќ ќ±ба, ... ... жас ... ќазаќта кµрдім т±њѓыш
Сєкенді мен. С±лу м±рт, с±њѓаќбойлы, м‰сін т±лѓа, аќыннан
алдым алѓаш єсерлі дем”, деп µлењдетежµнелгенде демімізді
ішке тартатынбыз. “Бізнеге ... ... ... деп
артынша айнаѓа ќарайтынбыз. Ќараѓан т±ста-аќ µзімізден µзіміз
ќашып ќ±тылуѓа асыѓатынбыз. ... ... ... Асекењ де т‰рі келісті кісі болѓандыќтан да:
“Кењ мањдай, ж‰зі жайсањ, момын м±рын, аќынныњ аќ ... деп ... ... ... ... осыншалыќ інілік ілтипатымызды ањѓаратын аѓамыз
бізді ќорашсынбай, бірде беделі биік Бейімбеттіњ
“Мырќымбайын” жатќа соќса, енді ... ... µзін ... ... “Міне сол ел с‰йетін
Бейімбетті, ±стазым боларына кµзім жетті. ¤йткені: “Ќаламныњ
желі бар” деп, “Д‰лейлі µлењ сµздің дарыны еді. ... ... еді. Сол аќын ... Ілиястыњ,
кµшеде ж‰рген ізі ќалып еді”, деген сµздері де єлі ... ... ... ... ... кµші ... бір ... жазып отыр екен. Байќасам, осы к‰нгі Ќалмаќанныњ, ол
кезде редактордыњ кµшірі екен”, деп бізді біраз к‰лдіріп
алып: ... ... едік ... єн ... ќ±лаќ
ќ±рышын ќандырѓанбыз. Сондаѓы арыќ бала, газет сатќыш,
боп шыќты ќазіргі аќын Єбілдамыз”, ... де ... ... аѓа ... ... сол ... ... тап солай. Ќалќаман Єбдіќадіров аѓаларыњ кµшір болса,
мен: “Б‰гінгі газет ... ... ... ... ... ... ... ќалады, жетпейді”, депкµше-кµшені
басыма кµтеретінмін”, деп рахаттана к‰лгені бар.
Ауылымыз іргелес болѓандыќтан ба екен, кім ... ... ... ... жаттап µстік. Єлі “Єліппені” айналсоќтап
ж‰ргенімізге ќарамай: “Атыссаќ ќ±ртамыз, шабыссаќ
ќырќамыз. Біздіњ ... сол, ... ќояр ... сол. Оќ
десе оќќа т±рамыз, зењбірек допќа т±рамыз. Ќашаннан салтымыз
сол, халыќпыз дањќымыз зор!” деп кеудемізді соќќылап, азѓантай
ауылдыњ аялдай клубына жиналѓандардыњ жігерлерін ... ... ... екі,‰ш… жастар алып к‰ш. Отан
ќорѓау жолында, сендер алѓа ... деп екі ... ... ... ... шањын шыѓарѓанда кµнетоз кµн етігіміздіњ “аузы”
ашылып, ш±лѓауымыздыњ сыртќа шыѓып ќалѓанын да сезбейтінбіз.
Бірінші дєрежелі Отан ... ... ... ... ... ¦лы Отан соѓысына ќатысќан
тєрізді. Біраќ, ќашан барѓан, ќашан ќайтќан, одан ... жоќ. Неге ... ... ол ... ... да ... µте ... Ал жазѓандарына ќарап
білетініміз-Асќар Тоќмаѓамбетов туа сала ту ±стап, Отан ‰шін ... ... ... µзі ... ... ... µзі ... ќорѓауѓа ‰йретеді. ‡лгісі бар ‰гітші, намысы бар
насихатшы. 1932 жылы Мєскеу полиграфия институтында
оќып ж‰ргенде: “Ќорѓаѓаным µз табым, ... ... ... µзім ... ... ... ... кіргеніме, мыњ
ш‰кіршілік етемін сµзім беріп”, деп жазуы соныњ дєлелі.
Ал ќай µлењінде де ќайтпас ќайсар жауынгер боп кµрінетін
Асекењ: “Чемберленді шекесінен, Чан ... ... ... туѓандай ќып шешесінен. Жанзалинді
жалтањдатып, айрылѓандай кµкесінен. Бастыратын шамасы бар,
шауып µтіп тµтесінен. Б±лар ... ... ... ... єскер
–біздіњ”, деп жазѓанда бар-жоѓы жиырма екі жаста екен. ... ... ... есігін енді-енді ашып ж‰рген кезі.
Алѓан терењ білімі де жоќ. Біраќ: “¤лењ, ... ... да ... рет осы ... ... оларды осы
газет арќылы жариялап отырдым”, деп µзі жазѓандай ол ... сол ... ... ала ... “Ењбекші ќазаќ” ол
жылдарда Чан Кай-шиді де, Муссолиниді де ... ... ... ... не ... ... есімді жас аќын
да µлењдете соны айтты. Жањылысќан жоќ ,аќырын ж‰ріп, аныќ
басќан сырдариялыќ аќын ... ... ... ... ... с±рапыл соѓыс жылдарында ел басына тµнген ќатер
Асќар ... да ... ... еді. ... да ... жігер жаныѓан, айтќаны елге дарыѓан Жамбыл
жыраудыњ жанынан табылуѓа тырысты. Ќаћарѓа мінген ќарт
Жамбыл ленинградтыќµрендерін ќоршауда ќалѓан ќастерлі ќаланы
ќалыњ жаудан ќасыќ ќандары ... ... ... ... ... ... жер ... ќолѓа алып, ер атына мінген жер”- Ќ±лсары мен Маќат
аралыѓын мањдай терлерімен суѓарѓан м±найшылар µршіл µлењмен
‰ндеу хат жолдады. “Самѓай ±шќан ... ... ... ќос ... кµк тіреп, кµкірегін керсін
десењдер”… “Табаны тасты тасќа ±рып, танктер µрсін
десењдер, ... ... ... ... µлсін
десењдер”….. “Кµбігін кµкшіл кµмкеріп, толќынныњ тоќсан
тµњкеріп, терісін тіле тењіздіњ, пароход ж‰зсін десењдер”…
“Аязды т‰нде аялап, ... белі ... т‰н ... ... ... деп ... мейірімді ж‰рек ананыњ,
т‰легі келсін десењдер”… “Жазѓы т‰нде ж‰ріскен, ж‰ректіњ л‰піл
соќанын, ж±лдыздар ѓана біліскен, бетіне бетін тигізіп, шын
ж‰рекпен ... ... ... ... ... ... туын жењістіњ, абырой, дањќ, атаќпен,
балаларыњ єндетіп, елге ... ... ... ... ел боп ... ... елмен бірге ќосыла,бар
к‰ш айтсын десењдер”... “М±найшылар м±най бер! Соны сізден
с±райды ел!” деп ... ... ... толы ... ... де ... оќу м‰мкін емес. Ер Махамбет ќалай
толѓанса, Асќар аќын да солай толѓанады. Махамбет айдыны
мол ... ... ... ... ... ... атан ... Жабаѓалы тоќтысы ќой болып, ќора толѓан жер”, деп
емірене жырласа, Асќар: ... ... ... ... т±рѓызѓан, ж±лдызды кµктен ж±лѓызѓан, Ер Исатай туѓан
жер. Кµк с‰њгісін кµкке атса, кµбелей ... ... ... ... Ер ... ... ... деп кезінде киелі
жердіњ иесіне айналѓан аруаќты бабаларды Ембі
м±найшыларыныњ алдында кµлденењ тарты. Аќын ... ... ... олардыњ намысты ќолдан бермейтін
бірбеткейліктеріне сенді. 1913-1916 жылдары патша ‰кіметі
алдына саяси-экономикалыќ талап ќоя кµтеріліске шыќќан да
солар болатын. Аќыры ж‰йелі сµзиесін тапты. ... ... ... ... ... Сол ... КСРО Мемлекеттік Ќорѓаныс
комитетініњ ауыспалы Ќызыл туыныњ Ембі м±найшыларына
єлденеше рет ... ... аќын ... ... сµздіњ кµкірегі ояу, ойы озық м±найшыларѓа ќаншалыќты
єсер еткенін сезіну ќиын емес.Бір сµзбен ... ... ... Жамбылдыњ “Ленинградтыќ µрендерімі” Отан ќорѓау ісіне
ќандай ‰лес ќосќан болса, Асќардыњ “М±найшылар, м±най бері”
ќосќан ‰лесте тап ... ... бірі ... енді бірі ... ќосќан ќосаѓын
зарыѓа к‰ткен заман еді ол. Кейде ми ќайнатќан шілденіњ
µзі бет ќарыѓан ќањтардан да єрі кµрінетін. Кµњілдерін кір
баспаѓан, мањдайларын м±њ ... ... ... ... ... ... барлыѓы да пошташыныњ қабаѓын
баѓатын. Ол байѓ±стыњ да ж‰гі жењіл болмайтын. Жењіл
болмайтыны: сарѓайта, саѓындыра жететін ... ... ... ќан ... ... ... Б±лай дегенде мен ел ењсесін т‰сірген
сол с±рѓылт ... де ... ... ... ... ... білетіндігін айтќалы отырмын. Егер Асќар
Тоќмаѓамбетов ‰зілуге айналѓан ‰міттерді
жалѓап,суына бастаѓан ж‰ректерді жылытуѓа ... ... ... меніњ батылым бармаѓан болар еді. “Ќиылып
ќасыњ, тµгіліпшашыњ отырсањ ойнап,жан. ... ... ... ... кім бар ... деп ауыл-ауылды
єнге бµлемегенкім бар, айтыњыздаршы? Ия, б±л µлењ жолдары
орыстыњ “Застольная” єнініњ єуенімен айтылатын. Жыл б±рын
“М±най бер!” деп м±найшыларѓа хат жолдаѓан ... ... ... деп ... соѓыс µтінде µртеніп
ж‰ргендер атынан хат жазып отыр. Жай жазу емес,
жаќсылыќтыњ жалауын ... ... ... ... ... тµгілсе ќаным, ризамын оѓан. Ќорѓайтын елді, кењ
байтаќ жерді, ... кім бар ... ... ... емес ... ... “Жасаймыз сайран, болады мейрам, к‰н жаќын оѓан,жан.
Туады ... ... ... к‰те бер жењіспен бізді” . Таѓы
да салыстырмалы т‰рде айтар болсаќ, Асекењніњ осы єн-µлењі
орыстыњ сол ... ... т‰н. Тек ќана ... ... депкелетін єн-µлењнен бірде кем т‰спейтін.”* (1.3)
Соѓыстан єлдеќайда б±рын жазѓан “Батиманыњ хатында” да Асекењ
нєзік жандардыњ жанынан табылды. Б±л - жас ... ... тањы ... ќорѓансыз ќыздыњ зары еді. Хаттыњ халыќ
ойын оятќан соншалыќ, кейін Єбділда Тєжібаев: “Асќар ќаламынан
шыќќан “Бєтиманыњ хаты” µз т±сында “Татьянаныњ хатындай”
ќабылданса, ... де ... ... ... ... жазды. “Сен аѓай, к‰ткенім, тіземді б‰кпедім. Зарымды,
м±њымды хатќа сап ... ... ... ... мен ... ... ±яттан, ќорлыќќа кµндім б±л
ќ±рлы,байќалар халім б±л хаттан”,деп егілген Татьянадан
бµлектеу шынында да ќиын еді. Б±л-орыстыњ Пушкині ќазаќтыњ
Абай ... ... аќын ... ... жаны мен ... т‰гел
жайлап ‰лгеріп еді деген сµз.
Елі не кµрсе Асќар аќын да соны кµрді, соны жазды, соны
жырлады. Бірде: “Б±лшыќ еттер б±л майданда, ... ... ... ... ... ... Асќаќтаѓан Алатаудыњ, б±йрат бойын бойлады. Нелер
шоќы, терењ ќ±здыњ, бірі тоќтау болмады”, ... ... ... ... ерен
ењбектерін ереуілдете жырѓа ќосса, енді бірде: “Жан ... ... жан ... ... адам ... ањ ... табиѓаттыњ” табындырып,арасын екі д‰ние
жалѓастырѓан” Чкалов, Байдуков, Беляков сынды
ќаћарман ±шќыштардыњ еркіктерін ... елге ... ... ¦лы ... ¦лы ... ¦лы ... деген сияќты с‰рлеуі
жеткен таќырыптарды да ±мытќан емес. М±нысы ‰шін оѓан
б‰гінгілердіњ орден таќпайтыны аныќ, єрине. ... ... шаша ... К‰л шаша ... кешегі
к‰німіз-кешегі су ішкенќ±дыѓымыз. Т‰кіре
алмайсыњ. Т‰кірсењ µзіње т‰кіргеніњ. Сенімді серігі
еткен ел жауды да жењген, дауды да жењген. Сенім “жылаѓан”
к‰ні Кењес ‰кіметі де ... М±ны ... ... ... ... жоќ.
Асќар к‰нгейімізге ќоса кµлењкелі жаќтарымызды да к‰н
тєртібінен т‰сірмеген аќын. Аќынды атаќты еткен де ... оныњ ... ... мен мысалдары дер едім.
Оныњ сыќаќшылдыѓы-оныњ отаншылдыѓы еді. Сол отаншыл ... ... ... ... ... ... ... желіккен жењгейлерден “дейді екендер дейді
екендерге” дейінгі аралыќтаѓы тірлігі терістердіњ бірін ... ... ... ... ... таныс-білістері
де, кейде тіпті министр де одан ыѓатын. “Денсаулыќ министрі
Ќамырбаев, ќаѓазын к‰ндегіден ... ... ... бір ... ... ѓана µзі ... деп ауызды алысќа салатын сатира
сардарынан ыќпай кµріњіз.
Асекењ ірі ... ќоса ... ... ... ... ... ... саласындаѓы ењбегі де елеулі еді. Сол ќара
сµздегі ењ ... биік ... ... ... дер ... аты ... т±рѓандай, Сыр елініњ с‰лейі, жасымас
жырдыњ д‰лейі Базар жыраудыњ µлмес µміріне арналды.
“Д‰ниеден µмір бітіп, µтсем де µзім, аралап ... ... ... ... ... кейінгіні кеттім-ау” деп,
арманда болмай-аќ ќой екі кµзім”, деген Базардыњ б‰кіл
болмысына бойлап бару тек ... ... ... ... келетін еді. Асќардан басќа ешкімде: “Зар ењіреп
ќызыњ менен ±лыњ келді, бізбен бірге зар жылап жырыњ келді.
Бір ... ... ... ... Базар аќын, µлгеніњ
шыныњ ба еді?” деп ел-ж±ртын жылата алмас еді.
Асќар кімді жазса да, нені жазса да барынша беріле, барынша
тµгіле жазды. ... єл ... жан ... ... ... ... ... “Ќ±йыла аќын
тµгілдіріп, ‰стін-‰стінсияњ кеппей. Жаќсы µлењдер
жамырасын, ќалатын боп естен кетпей”, дейтіні ... ... ... суда ... ... Су ... талѓай
ж±тып ішеді. Жасылќияќ жамыратып шашаѓын, к‰нді сүйіп, к‰нге
ашады ќ±шаѓын. Сылап-сипап, талдап бойын тараса, ќас ќаќтырмай
ќабаѓына ќараса, ќ±пырады, т‰рленеді, ... ... ... ќол ... Дєн ... к‰н н±рынан жияды.
Єлсін-єлсін нєріне су ќ±яды. Талбойына су ... ... ќияқ су ... ... деп Сыр маржаны - аќ к‰рішті
ањсап к‰ткен аяулысындай єлпештеп, єдемілеп єнге ќосуѓа
асыѓатыны да сондыќтан-ды. “Неге с±лу? Неге м±нша ќымбатты?
Б±л с±раќта ... бір сыр ... деп єрі ... ... еді: ... оныњ с±лу ... ... оныњ ќабаѓына,ќияѓына асыл дєнді жиѓызѓан, аќ
себеттен астыќ тауын т±рѓызѓан, ењбек ері, іске шебер ±л,
ќыз бар, тµсінде алтын ... ... ... ќолы к‰стен жарылѓан, µні к‰рен т‰стенген Сыр
ќазаѓына деген, туѓан ел, туѓан жерге деген кµкірегін
к‰њіренткен, жаны ж‰регін тебіренткен оттан ... ... ... к‰рішті кєрістен артыќ ешкім екпейді, біраќ Сыр
ќазаѓыныњ ... ... ... Олай болатыны: кезінде алты
Алаштыњ анасы, Т±ранныњ жасыл жаѓасы болѓан Сыр жерініњ
ќ±нарлы басќа. “Т±ранѓа жер ж‰зінде жер ... ... ... ел ... ... деп Маѓжан аќын бекер
айтпаѓан ѓой. “Ертеде Оќыс, ... ... ... екеуін дария дейтіњ. Киелі сол екі су жаѓасында табасын
ќасиетті бабањ ... ... де ... Сол кезінде киелі
жердіњ иесі болѓан батыр да дана бабаларымыздыњ басы жатќан
жерде: “Алашым!” деп аћ ±рѓан Асќар аќын да ... ... арты ... Ел ... ењсе кµтердік. Ќуанышымыз
кµкке жетерлік. Асекењ мен Асекењніњ ардаќты аѓаларыныњ
басын ќосып, ... ... ... ... ... та ... жыл ... Ќазаќстан” боп “салтанат”
ќ±рып барып ќайта ќалпына келген. Ол ќазір еркіндігіміздіњ
тµл ќ±жатындай “Егемен ... деп ... ... де ... ... ... емес, “Сыр бойы”. Ењ
бастасы-ќаймаѓы б±зыла жаздаѓан ќазаќы ќалпымыз бен
ата салтымыз ќайта оралды. Ќ±т дарыѓан µњірдіњ µнегелі
басшысы Икрам ... ... ... ... ... ... дегендей, нарыќты кєдімгі ќазаќы ќалыпќа
жењдіріп, аќын аѓасына 100 жылдыѓына ... ... елге ... ... ат шаптырѓалы жатса, б±л соныњ айѓаѓы” деп
жазады жазушы Т.Тобаѓабыл. * (1.3)
¤міріміздіњ , т±рмысымыздыњ ... ... ... келіп
ќалатын тоѓышар атаулыны бастан сипап, арќадан ќаѓып
отырып та сілтейтін немесе жаќтан ... ... ... ... мінезі бар. Бірер мысал келтірсек:
Сіз колохоздыњ кімі боласы?
Бастыѓыныњ бірі боламыз!
Егіске ќалайсыз?
Несін с±райсыз?
Дайындыѓыњыз ќалай?
Дайындыѓымыз ... ... тап ... ... шап ... ... жиыстырып жатырмыз,
Баѓуѓа ±йыстырып жатырмыз…
Арыќты ќазѓалы жатырмыз,
Рапортты жазѓалы жатырмыз,
Ремонтты бастаѓалы отырмыз,
Жарамсызын тастаѓалы отырмыз…*(8.36.)
-деп лепірген ... ... ... 1932) ... ешбір
ж±мыстыњ жігін таба алмаѓан жетесіз бейшара боп шыѓады. Ал,
жігіттіњ бар-жоќ сєні мен мєні ... деп ... ... ќолы ... ... мынадай енші алады:
Сµйтіп біздіњ Ќозыбаќ
Оны кµрсе – оѓан саќ,
М±ны кµрсе – б±ѓан саќ,
Бір к‰ндері бакенбарды жасатты,
Екі ... ... ... ... шаш ... т‰сіп кетті,
Танау астындаѓы м±рт ±шып кетті…
Б±л екі ‰зінді Асќар – сатириктіњ аяќ алысын ... ... ... тап ... ... соќаѓа шап бергелі т±рмыз”
сияќты бірде астарлы, бірде ашыќ келеке к‰лкі ... єуел ... тєн ... ... яѓни жазу ... мен ... ... алѓашыќ сыќаќа µлењдерініњ бірі – “Тоќалдыњ
назында”:
Ей, немене, ќабаѓыњды т‰йіп,
Кеткендей д‰ниењ к‰йіп?
Кµп сандалмай бер жылдам,
Кµжењ болса ќ±йып!
деп салатын ашыќ єжуалы ... ... ... ќыры жоќтыѓы,
біраќ, солай бола т±ра, “елдіњ єйелдерінше” єсем киінгісі
келетіні шебер сыналады. Тоќалдыњ сиќы оныњ µз аузынан
шыќќан:
Тамаќтан басќа нем ... ... сен ... ... ... нењ ... сµздермен ашып айтылады. ¤лењді оќыѓанда сатира уытына,
шындыќты келекелеген шымырлыќќа кездесеміз. А.Тоќмаѓамбетовте
тоќпаќпен ±рып тастайтын ќаћарлы к‰лкі де ... ... ... ... ... “достарына”
баѓышталѓан. Халыќаралыќ таќырыпќа ќаламды жиі сілтеп
келе жатќан сатирик аќын капиталистік т‰нектіњ ќара пиѓыл
єрекеттерін, доллар емген арсыздыќ ќаракетін, ќанаушылыќ
з±лымдыќтары, ... ... ... ... ... жатќан мерезедрін сатира семсерімен осќылап,
айдай єлемге єшкерелеп береді. А.Тќмаѓамбетовтыњ б±л
саладаѓы сан алуан саналы туындыларыныњ ... ... деп ... µлењ-памфлет еді. Б±л µлењде тыныс
тарылтќан с±рѓылт сурет, с±мдыќ кµріністерін ѓана ... ... ... те бар, сатирик А.Тоќмаѓамбетовке
тєн оптимистік µршіл ‰н бар: ашынѓан ана ‰ні, ... ... ... ... ... келешекке берік сенімді
‰н.
Аќынныњ сыќаќ µлењдері кµркемдік жаѓынан аќсап жатады, тым тік
айтатыны болады. ... ... ... ... ... уытын сµз соњында єлсіретіп
жіберетін кездері де кездеседі. Б±л ертеректегі туындыларынан
±шырасады. ... ... ... ... ... жазу
стилі сонау 20-30 жылдары ќалыптасќан А.Тоќмаѓамбетовтен талап
етуіміз ќиын ... Ол ... ... ... µз тµтесінен
дамытып µскен, кµп уаќытын, кµп к‰ш-ќуатын ќарбалас
кезењдердіњ ќиындыѓына беріп µскен халыќтыќ аќын,
халыќтыќ талант.
А.Тоќмаѓамбетовтіњ єзіл-сыќаќ ... ... ... ... ... ... ... к‰лкі,
яѓни ќ±діретті к‰лкі ересен. Сатириктіњ су тµгілмес жорѓадай
тайпалатын сєттерін байќасањызшы. В.Г.Белинский: “… Кµркем
єдебиеттіњ бояуы да, ‰ні де.. бєрі – тіл. ... ењ ...... ... деп ... єсіресе, єзіл-сыќаќ єњгімелері
мен фельетондары бастан-аяќ осы дењгейде. * (7. 25.)
Ия, “к‰лкі сµздіњ шатысынан тумайды”. Ќазір біздіњ кейбір жас
сатириктеріміз єзіл-сыќаќ µлењ, ... ... ... ... шыѓып айдалаѓа кетіп ќалатын,
т‰сінікті-т‰сініксіз сµздерді ќ±растыра беретін,
“жањалыќќа” ‰йір болып т±р. ¤лењдері тіпті ±йќас, ырѓаќ
іздемейді, белгілі бір дені ... буын ... кµре ... тыњдаушыныњ кµкейінде ќона ќалуы, ќ±лаѓына
ќ±йылып жаттала ќалуы ќиын. Тегі, ќашанда кµркемдік
ќасиеті толымсыз д‰ниеніњ нарќы ќымбат, µмірі ±заќ
болѓан ... ¤з ... ... ... ... сол ... ... ќабырѓасына отырѓызып ќойып, оларѓа
Асќар Тоќмаѓамбетовтіњ сыќаќ µлењдерін, тіпті сыќаќ
єњгімелерін де жаттатар едім!” дейді Ѓаббас Ќабышев
“¤зіміздіњ ... атты µз ... мен ... ... ... ...... єдебиетімен бірге жасасып келе жатќан
жазушылармыздыњ бірі. Ол поэзия саласында µндіре жазып µз ‰нін
танытќан, ... ... да ... ... мен ... ... аќынымыз. Поэзия саласымен ќатар проза жанрына да
ќалам сілтеді. Соныњ куєсі ретінде ќазаќ єдебиетіне “Єке
мен бала” атты ... ... Енді ... мен ... ... ... б±л ... кµтерген таќырыбы: 1920 жылдардаѓы
ќазаќ аулындаѓы барактардыњ µмірін суреттейді. Романнан
1919-1921 жылдар арасындаѓы ќазаќ-µзбек даласындаѓы
жалшы-батыраќтардыњ µсу жолындаѓы µмір ... ... ... ... ... ... ... кµреміз.
Шыѓармадаѓы басты жаѓымды т±лѓа Аманжол мен Хадишаныњ µсу
жолдарында талай-талай µсу белестерден µтіп, ќиыншылыќ,
озбырлыќ, тењсіздік кµргендігін, сол ... ... ... жетілгенін кµреміз. Романныњ идеясы – негізінен
Отанѓа жєне єке мен баланыњ бір-біріне деген
с‰йіспеншілігі. Романдаѓы ењ ... ... ... ... ... ... ... кењес
єдебиеті єуелден халыќтыњ бостандыѓы, баќыты ‰шін
алысќаны саналы к‰рескер, ерж‰рек жауынгер адамныњ
образын жасауѓа, сомадауѓа ... ... ... саны ... ... ‰лкен бір галерея
боларлыќ бар. Олар: С.Сейфуллинніњ “Ќызыл с±њќарлар”
пьесасындаѓы Еркеб±лан жєне оныњ жолдастары, “Тар
жол, ... ... ... ... µзі жєне ... ... “жалбыр”, “Біздіњ жігіттер”
пьесасындаѓы Жантас, І.Жанс‰гіровтіњ “Жолдастар” романындаѓы
Сатан, Мардан, Мємбет, С.М±ќановтыњ “Ботакµз” романындаѓы
Асќар, Ботакµз, Амантай, А.Тоќмаѓамбетовтіњ “Єке мен ... ... ... “Аќ ... романындаѓы
Єбдірахман т.б.
Романныњ бірінші бµлімінде сарањ Жайымбай байдыњ кесірлігінен
ќазаѓа ±шыраѓан Аманжолдыњ єкесі ... ... ... ќ±тыла алмай азап шеккен Аманжолдыњ Аманжолдыњ
µшпенділік сезімініњ оянуы µте нанымды сурттелген. Ќарањѓылыќ
пен надандыќтыњ шеткі т‰кпірінде µсіп шілдеде жарыќ кµрмей ... ... ... 1916 ... ... ... ќарсы
±йымдасуы, романныњ тартымды оќиѓаларыныњ бірі. Жазушы
ќаламына тєн бір ... – оныњ µзі ... ... ... ... Осыныњ нєтижесінде єрбір
эпизод, штрихтарды оќушыларына µркем де оралымды тілмен
нанымды да наќты, б‰кпесіз жеткізеді.
Асќардыњ кейіпкерлері кеше ѓана байдыњ есігінде ж‰рген ... Олар ... ... арайлы алтын сєулесінен н±р
алып, µз баќыты, µз таѓдыры ‰шін к‰ресуші жандар. Жазушы
кейіпкерлерін дайын схемамен ќ±ра ламай, оларды ... ... ... ... ... ... µскендігін
тапќырлыќпен суреттейді. Хадиша мен Аманжолдыњ жолындаѓы
тосќауылда есеп жоќ. Ескі салт-сана, єдет-ѓ±рып,
байлыѓынан, билігінен ... ... ... ... ... ... ... айналасын
орап ж‰рген µмір сабаѓы Ќадишаѓа да, Аманжолѓа да ќатты
єсерін тигізді, келешек µмірге жол сілтейді. Жазушыныњ
б±л т±стаѓы сµз ... ... ... ішкі
толќуына, ќаракетіне орай т‰рленіп, нєрленіп отырады.
Мысалы, Хадишаныњ алданып ќалтасындаѓы азын-аулаќ
тиынынан айырылуы, Арыстанбапта ... ... ... ... ... ... т±рмайды. Керісінше шайќы мен
шежіреніњ т‰р-сипатын жасаѓанда, аузына сµз салѓанда
оќырмандарына еріктен тыс езу тартќызады. Романдаѓы
сатиралыќ образдар µте айќын ... 15 жыл бойы ... ... ... жалшылыќпен
µткізген. Єйелі – Хадиша, баласы – Мењдіќара. Бір к‰ні
Жайымбайдыњ ќорлыѓына шыдамай ... ... мен ... ... жол ... адал, сенгіш, ањќаулыѓы надандыѓымен ±штасып жатќан
адам. Станция басындаѓы алаяќ ќулар, Ташкенттегі шайхана
иесі, Жорабай ... ... ... ... баю ... да, ... да ... етуге єзір адамдар екенін ол µз
кµзімен кµріп жаќсы сезінеді. Аманжолдыњ таѓы бір кµзі ... ... ... ... станциясында поезѓа міне алмай,
ќамалып вокзалда жатќанда оѓан ќызыл командир Андрей
нан, аќша беріп поезбен ... алып ... ... ... ... жер, ... тау таба ... коммунист Шараф деген µзбек жігіті ќамќорлыќ
жасайды.
Біраќ табиѓат та бар ќаћарын ... ... жол ... ... ... ... кµз ... ќалады. Аманжолдыњ ендігі
маќсаты – баласы Мењдіќараны ќалайда аман жеткізу еді.
Оныњ байдан ќашып шыќќандаѓы себебі де осы ... ... ... ... ... еді. ... біз ... балаѓа
деген махаббатын кµреміз. Аманжол бейнесініњ таѓы жаѓымды
образ ретінде кµрінуі – оныњ революция ісіне ... ... ... ... соњ, ... ... ... арќасында баласын балалар үйіне тапсыруы, ал µзі
Ќызыл Армия ќатарына алынады. Аманжол елге келгенде єйелініњ
зияратыныњ ... ... ... ... ... Б±л соѓып
жатќан кеудесіне ленин орденін таѓынѓан, Калинин, атындаѓы
ќорѓасын ... ... Міне осы ... ... ... кіріп, асфальтті жаѓалап, г‰л ќоршаѓани
фонтанды жанай біздіњ кµптен кµрмеген бейнеміз – Аманжол
еді. ¤з баќытым ‰шін деп ‰лкен ... ... ... ... ... ... ... ер, азамат дєрежесіне
кµтеріледі. Сµйтіп ол ‰лкен µмір жолын кешеді.
Аманжолдыњ ... ... ... мен ... мен ... жан ... ... сырларын
жазушы нанымды суреттейді.
Алдаѓы жылдар алыс ќалып, шашына аќ т‰сіп, бетке єжім ... ... ... ... ... ... сµздер єлі к‰нге дейін
ќартаймапты. Соњында Аманжол баласымен табысады.
Арадаѓы кµп жылдар баласын ±мыт ... жоќ еді. ... ... да ... орны ... еді.
Ал енді Хадиша бейнесіне келер болсаќ, автор м±ны жалшылыќтан
ауылнайлыќќа дейін кµтеріп, сол екі арадаѓы к‰рес пен ... µмір ... ... ... Сол бір ... ... ќиындыќты Хадиша да басынан кешеді. С‰йген жардан,
бауыр еті – баладан тірідей айрылѓан ол кµзсіз ... ... ... ... ... келеді. Кімніњ
кім екенін µмір сабаѓы ‰йретеді. Бір кездегі ер адамныњ,
‰лкенніњ бетіне ... тура ... ... Хадиша енді тап
жауларына ќарсы к‰ресте шыныѓып, µсе бастайды. Осы жолда µзі
ќайѓылы ќазаѓа ±шырайды.
Жазушы Аманжол бейнесі арќылы ќала ... ... ... ... арќылы ауыл т±рмысын, ел жайын бейнелейді. Аманжол мен
Ќадиша бейнелері оќушы ... ... ... ... арќылы халыќ баќыты ‰шін к‰рескен, асыл ќасиеттерді
бойына толыќ жиѓан адамгершіліктіњ биік парасатын ашќан.
Аманжолмен ќатар Ќадиша бейнесі ... да ... ... ... ... ... єйел-ананы да д±рыс кµрсете
білген. Аманжол кездескен ќиындыќќа Ќадиша да ±шырайды.
Жазушы осы екі бейне арќылы ќала µмірін, ... ... ... ... ... ... ... Ос ыекі бейне арќылы сол кездегі заманныњ зымиян
µкілдерініњ єркеттерін жазушы нанымды суреттеп, биік
шешімін таба білген. Б‰кпесі кµп, шытырман кезењніњ ... ... ... осы екі ... ... етіп жєне барынша шынайы ќалпында ±тымды
суреттейді. Анадан баланыњ, єйелінен ерініњ айырылуыныњ
кµркемдік шешімін жазушы µте ... таба ... ... да,
Ќадиша да романда суреттелген бар болмыстарымен реалистік
образ дєрежесіне дараланып кµтеріледі. Сонымен бірге осы
екі кейіпкердіњ µткен µмір ... ... ескі ... ... мен ... хазіреттері, ќазаќтыњ Жайлыбай,
µзбектіњ Жорабай сияќты жауыз байлардыњ ... де ... ... ... ... Жазушы б±л кейіпкерлерініњ
бейнесін сатиралыќ негізде, єжуа, єшкере ете аша кµрсетеді. *
(10.3.)
Жазушы роман желісінен де бабымен ширата білген. Олай
дейтініміз бірде Хадиша ... ауыл ... ... елде µзгеріс жасап ж‰рген Аманжол µмірі кезек
баяндалады да, ортаќ таќырыпта – жања ... ... ... Б±л єдіс ... маќсатын, ойын еркін беруіне кењ
жол ашып, толыќ м‰мкіндік береді. Асќар осылай ауыл ... ... ... ... арќылы кейіпкерлерініњ µсу
дєрежесін сатылап кµрсетеді.
Жайымбай байдан бастап, Степан Сафронович, Жорабай жєне шайхана
иесіне дейін Аманжол µзініњ µсу жолында д‰ниеніњ ащысын ... жеп ... сол ... Андрейден бастап, коммунист
Шараф, ќолбасшы Фрунзе мен Сєйт, С±лухандарѓа дейін
д‰ниеніњ т±щысын татып жадырай ... ... ... ... ... ол ... адал жєне жауына ќатал,
жалынды патриот дєрежесінде µсіп шыѓады. Оњ мен ... ... ... ... ... дєрежесіне дейін, µсіп жетіледі. С±лу сурет,
жанды диалог, драмалыќ т‰йін, ‰йірімді тіл арќылы адам
таѓдырлары оќушы кµњілінде ±ялап ќала береді. Романныњ
эпилогі де ... ... ... ... ... ќалѓан
баяѓы кішкентай Мењдіќара сол бойы жоќ болып кеткен-ді. Кейін
єке мен бала бір жерде ж±мыс ... ... де , ... ... ... ... білмей ж‰реді. Балалр ‰йінде
Мењдіќара “Миша” атанып, “Аманжол” дегенніњ орнына
Аманболов деп жазылып ... Єке мен бала отыз ... ... ѓана ... Эпилог адам таѓыдырыныњ осындай
бір ‰лкен т‰йінін шешеді. Аманжолдыњ бар ќасіретіне
ортаќтасып ќоса ќайѓырѓан оќушы енді мына ќуанышына
ќоса ќуанады.
Жастайынан ењбекті жанындай с‰йетін ... µз елін ... ... ... бір ќиын ... ... есігінде ж‰ріп кµрген бір к‰нгі бейнетіне
т±рмайды. Еркімен жасамаѓан ерлік Аманжолѓа ... ... ... ... ... ... ... тірсегі майысќан
Аманжол емес, халќы с‰йген, ќ±рметтеген ардагер – батыр
Аманжол болып кµтеріледі. Романныњ єрбір кейіпкері
µздерініњ жаѓымсыз немесе жаѓымды ... ... ... ... ... баурап
єкетеді. Жаѓымсыз кейіпкер ортасынан шайќы мен молдалардыњ
образдары десек, ... ... ... ... ... ... ... т±лѓалар. Б±л т±ста
жазушы сатиралыќ тілді асќан саќилыќпен пайдалана
біледі.Олардыњ ... ... адам ... ... ... ... атќаратын ќызметі мен ќылыѓына сыртќы
м‰сіндері астасып жатќандай єсер ќалдырады… “Тањќита
ќырѓан м±ртыныњ астында ... аузы ... ... ... ... т‰гімен ж±тудан ќашатын т‰рі жоќ. Кµзі µлген
балыќтыњ ... ... ... ... Ол кµздіњ ішінде
мал, б±йым, µлік, ‰сір-пітір, алдау-арбау жасырынып т±рѓандай.
Аударылып кетсе лаќ ете ... мес ... ... ... к‰н ... б±йыѓын торайдыњ
кµзіндей жылтыратып ќарайды.” Б±л Єлеухан ишанныњ бір
кµрінісіне ѓана жасаѓан шаѓын портрет. Осыныњ
µзінен-аќ ишанныњ барлыќ кескін-кейпі кµз ... ... ... ... ... жазушыныњ ірі сатиралыќ
ќабілетініњ орнын тауып, тыњ бейне жасауѓа сєтті роль
атќарѓаны кµрініп т±р. Романныњ эпилогі де µте ... ... ... ... µмір ... кењінен
аша т‰скен.
Балалар ‰йінде ќалѓан Мењдіќараныњ фамилиясы да, аты да µзгеріп
кеткендіктен, єке мен ... ±заќ ... ... ... ... ... де ... алмауы µмір зањына ‰йлесіп жатыр.
Роман шындыќќа жанаспайтын жамау, эпизод, штрихтардан таза.
Сонымен бірге романныњ тілі кењ т‰рде ... сµз ... ... ... ... шешен, сµзге жетік жазушы. Оныњ
поэзиясы, сатирасындаѓы тіл байлыѓы “Єке мен бала” романына
келгенде ... ... ... ... ... ... халыќтыќ
єзілмен беріп отырса, жаѓымсыз кейіпкерлерініњ
іс-єрекеттерін µткір сатира арќылы береді. Мысалы
Шайќыныњ портреті былай суреттеледі: “… мыжырайѓан мойны
ќисыќтау, танауы тањќиѓан, басќа денесіне ... ... ... ... екенін, я ‰ш б±рыш екенін біліп
болар емес. ... ... ... ... сєулесі сияќты.
Ќай жаѓынан ќарасањ да сопияды да т±рады…”*(9.10.) Осылайша єр
кейіпкерлерініњ сырт м‰сіндері де дараланып кµрінеді. Шошынѓан
шежіре ... “ит ... ешкі ... ... ќалыпты” деп
бір ауыз сµзбен бар болмысын береді. Портрет жасауды жазушы
дара маќсат етіп ќоймайды, оны ... ... ... ... ... ... жан ... болмысы кейде сол сырт м‰сіні арќылы да ашылып жатады.
Романныњ таѓы бір ... ... ... ... ... ... жатќан кезењдегі тап к‰ресін жеке адамдардыњ
таѓдырынан бµле алмайды. Бірте ... ... Кењс ... ... ... ... тап
к‰ресін жеке адамдардыњ таѓдырынан бµле ќарамайды. Романда
ескі атаулы бірден к‰йреп, жањаѓа бірден орын бере ќоймайды.
Б±л белгілі ќ±былыс. ... осы ... ... ... ... психологиясы арќылы ашыла т‰седі. Шыѓарманыњ
шындыѓы мен ±тымдылыѓы, халыќтыѓы да осында жатыр.
Романда халыќтар достыѓы кењінен кµрестілген. ¦лы орыс
халќыныњ басќа халыќтарѓа ... ... ... ... болыс пен Ќ±рбан ±станыњ араќатысы
шиеленіседі. Ќ±рбанныњ болысќа деген µшпенділігі ... ... ... аќыры Ќ±рбан Сейдахан болысты µлтіріп
тынады. Ќ±рбан бейнесі арќылы жазушы тыњ шешім жасаѓан.
Болысты µлтірген Ќ±рбан бейнесі арќылы тыњ ... ... ... Ќ±рбан ќаймыќпайды, ќашпайды. Ќайта
µшпенділігі артып, ќолмен істегенді мойынмен кµтеруге
бекінеді. Б±л µткінші кµріністе б‰кіо с±рќия дєуірдіњ ... ... ... ... ерекше танылып келген А.Тоќмаѓамбетов
жања роман арќылы шебер прозаик екенін де ... ... ... ... ... бола ... да,
аќынныњ поэзиялыќ шыѓармалары жµнінде єлі жан-жаќты
зерттеу болмаѓан. Асќар туралы б±рын жазылѓан ... де ... ... ... ... дєуірге байланысты
алына бермейді. Мысалы, Асќардыњ 1928 жылы ... ... ... ењбектері бір дєрежеде емес, аќындыќ шеберлігі
жаѓынан толып ... ... ... ... ... жазѓандар аќын поэмасын бастан-аяќ сынап
µте шыѓады. Асќар поэма ... ... ... ... сєтсіздіктер бір ѓана Асќарѓа тєн кемшілік пе еді? Поэма
жазуда ењ майталманымыз І.Жанс‰гіровтіњ µзі тарихи таќырыпќа
“К‰йші”, “Ќ±лагер” сияќы ... ... жаза ... µмір таќырыбына арнѓан “Жорыќ”, “Жања туѓан”,
“Колхоз тойы” сияќты поэмаларын єлсміз жазѓан емес пе?
Демек, 30-жылдардаѓы поэманыњ ... ... ... ... лирикасыныњ ерекшелігі сатиралыќ тілмен
беруінде. Аќын лирикасыныњ таќырыптары єр алуан. Асќар
поэзиясыныњ мєнділігі оныњ к‰делікті µмір талабына
сайма-сай келіп отырѓандыѓында. Ењбек майданындаѓы
халыќтыќ ... оныњ ... кењ орын ... к‰нделікті µмір талабына µткір саяси лирикамен шапшањ жауап
беріп отыратын аќын.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР
Егемен Ќазаќстан// 8.10. 2005 жыл., 3-бет
Исмаилова Е. Асќар Тоќмаѓамбетов. -Алматы, 1995 ... Т. ... ... ... – Алматы, 3-том, 1967 ж.,
325 б
Ќаратаев М. Ќазаќ єдебиеті. – Алматы, 1971 ж., 300 б.
Ќирабаев С. Октябрь жєне ... ...... 1968 ж., ... С. ... ... – Алматы, 1970 ж., 250 б.
Ќирабаев С. Ќазаќ ... ...... 1973 ж., 325 ... А. ... ... – Алматы, 1958 ж., 260 б.
Тоќмаѓамбетов А. Шыѓармалар. – Алматы, 1-2 том, 1962 ж.
Ленин жолы// 18.03. 1962 жыл., 3-б
Шєкіров Є. ... ... жєне ... ... ...... 1973 ж., 300б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Қазыбек би Келдібекұлы14 бет
Қастек Баянбаев4 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
Абай оқыған шығыс шайырлары27 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь