А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері


ЖОСПАР

1. КІРІСПЕ

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

I ТАРАУ

1.1 А.Тоқмағамбетов лирикасының тақырыптары

1.2 А.Тоқмағамбетов лирикасының тақырыптық.идеялық ерекшеліктері.

II ТАРАУ

2.1 А.Тоқмағамбетов . сатирик ақын.

2.2 “Әке мен бала” романының тақырыптық ерекшелігі

3. ҚОРЫТЫНДЫ

4. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кiрiспе
Дипломдыќ ж±мыстыњ таќырыбы:
“А.Тоќмаѓамбетов шыѓармаларыныњ ерекшелігі”
Мєселенiњ µзектiлiгi: Асќар Тоќмаѓамбетов ќазаќ даласындаѓы социализм идеясын, б‰гінгі заман таќырыбын жырлады. Тењдік алѓан кедейлердіњ азат µмірі, байларѓа ќарсы таптыќ к‰ресі, єйелдердіњ тењдік алуы, халыќ ішіндегі оќу-аѓарту мєселесі, кедейлердіњ ±жымдыќ шаруашылыќќа бірігуі – аќынныњ алѓашќы µлењдерініњ µзекті таќырыптары бола отырып, жања идеяны насихаттаушы аќын ретінде танытты. Аќын µлењдерiнiњ µзектi мєселесiне ‰њiлiп, оныњ даралыѓы мен талантын танудыњ µзi талмай зерттеудi талап етедi.
Зерттеу обьектiсiне А.Тоќмаѓамбетовтіњ алѓашќы µлењдер жинаѓын, сатиралыќ шыѓармаларын, “Єке мен бала” романын арќау еттік.
Зерттеу ж±мысыныњ маќсаты: Ќазаќ єдебиетiнде µзiндiк орны бар А.Тоќмаѓамбетов поэзиясыныњ жалпы ќазаќ поэзиясындаѓы орнын, лирикасыныњ таќырыптыќ ерекшелігін, сатирлыќ шыѓармаларыныњ тілін, “Єке мен бала” романыныњ таќырыбын ашу.
Зерттеу ж±мысында ќолданылѓан єдiстер: талдау, жинаќтау, ж‰йелеу, салыстыру т.б.
А.Тоќмаѓамбетовтіњ µмірі мен жазушылыќ ќызметі.
А.Тоќмаѓамбетов 1905 жылы ќазіргі Ќызылорда облысыныњ Терењµзек ауданында кедей отбасында туѓан. Ауыл молдасынан оќып, ескіше хат таниды. Алѓаш ауылдыќ мектеп оќыѓан ол 1924 жылы Ташкентке барып, сол кездегі белгілі ќоѓам ќайраткері Ѓани М±ратпаевтыњ кµмегімен паштехникалыќ техникумныњ арригация бµліміне оќуѓа т‰седі. 1931-1933 жылдары Мєскеудегі редакция-баспа ќызметкерлерін дайындайтын институтта оќыды.
Жазушылыќ ж±мысына араласа бастаѓаннан бері Асќар кµптеген республикалыќ газет-журнал редакцияларында (“Лениншіл жас”, “Социалистік Ќазаќстан”, “Ленин жолы”, “Ќазаќ єдебиеті”, “Ара” т.б.), Ќазаќстан жазушылар Одаѓында басшылыќ жєне журналистік ќызметтер атќарады.
¤лењ-жырѓа жастайынан єуес ол ел аќындарыныњ ‰лгісімен айтысќа т‰сіп, ойын-тойларда єзіл-ќалжыњ шумаќтар шыѓарѓан. Оѓан Сыр бойы аќындарыныњ дєст‰рі зор єсер еткен. Асќар 1923 жылдардан жаза бастайды. Біраќ µлењдерініњ басыла бастауы – 1926 жылдан, содан бергі уаќыт ішінде аќынныњ 40-тан астам кітабы жарыќ кµрді. Олардыњ ішінде “Ењбек жыры”(1928), “Ењбек жинаѓы” (1929), “К‰лкі-сыќаќ µлењдер” (1929), “Ќ±рылыс” (1930), “Хат” (1930), “¦лы майданда” (1932), “Баќыт кілті” (1933), “Ќаскелењ” (1934), “К‰зетте” (1934), “Уборница” (1935), “¤мір” (1935), “Советтік маршрут” (1937), “Маршалдар шыќты майданѓа” (1941),“М±най бер” (1943), “Ажалды жењген алыптар” (1944), “Шыњѓа” (1949), “Ќарындаш” (1950), “Аграном кµктемі” (1955), “Фельетон жинаѓы” (1958), “Дария сыры” (1960), “Сайрайды б±лб±л” (1961), “Тырналар, с±лу тырналар” (1965), “¤мір µлмейді” (1968) сияќты µлењ-поэмалар, фельетон-мысалдарыныњ жинаќтары бар.
Поэзиялыќ шыѓармаларымен ќатар Асќар проза, драматургия, балалар єдебиеті саласында да елеулі ќызмет еткен. Оныњ єр кезде газет, журнал беттерінде басылѓан очертері, єњгімелері мен пьесалары кездеседі. 1940 жылы жазушы “Тµрт жыл я тµрт саѓат” атты повесть жазды. Соѓыс алдында баспасµз бетінде Асќардыњ “Шєуілдір” атты романыныњ ‰зінділері жарияланып ж‰рді. Кезінде аяќтамай ‰зіліп ќалѓан б±л шыѓармасын автор “Єке мен бала” деген атпен бітіріп, 1961 жылы бастырып шыѓарды. ¦лы Отан соѓысынан кейінгі жылдары Асќардыњ “Сыр диханы” (1957), “Асыл азамат” (1959) атты документтік повестері жарыќ кµрді. *(5.15.)
Драматургия саласындаѓы Асќар ењбегі 1928 жылы басылѓан єйел тењдігі мєселесіне арналѓан “Екі зањ” атты пьесадан басталады. 1933жылы кємпескеге ±шыраѓан байлардыњ колхоз ќ±рылысына ќастандыѓын суреттейтін “Семафор ашыќ” деген пьесасы басылды. Одан кейін бір актілі шаѓын пьесалармен ќатар “Єзірет С±лтан” (1937) атты кµлемді драмасын жариялады. 1961жылы ол “Маржан” атты киносценарий жазды.
Асќар балалар ‰шін де кµп шыѓармалар жазѓан. Оныњ б±л саладаѓы ењбектері “Тазалыќ - тєрбие” (1929), “Балалар досы” (1930), “Алыптар туралы ањыз” (1948), “Балаларѓа базарлыќ”(1958) атты кітаптарында жинаќталѓан.
Асќар шыѓармалары бірнеше рет жиналып, тањдамалылар к‰йінде (1939, 1945, 1953, 1957, 1962) басылды.
Асќар 1931 жылдан КПСС м‰шесі, ‰ш рет Ењбек Ќызыл Ту орденімен марапатталѓан. 1965 жылы республика ж±ртшылыѓы аќынныњ 60 жылдыќ мерейтойын µткізді. Асќардыњ творчестволыќ жолын т±тас алып, ќараѓанда, оныњ суреткерлік талантын еркін танытќан жанры поэзия екенін кµреміз. Єсіресе аќын саяси лирика мен сатиралыќ µлењдер, мысал саласында елеулі ењбек етті. Дєуір шындыѓына ‰н ќоса отырып кµптеген поэмалар жариялады.
Асќар Тоќмаѓамбетовтіњ басты µлењдер жинаќтары мен поэма, сатиралары ондаѓан рет басылып шыѓады. “Ењбек жыры” (1928ж.), “Ењбек жинаѓы” (1929ж.), “Ќ±рылыс” (1931ж.), “Хат” (1932ж.), “¦лы майданда” (1932ж.), “К‰зетте” (1934ж.), “Шыњѓа” (1950ж.), “Ќарындаш” (1950ж.)
Асќар 1947 жылдан бастап мысал жанрымен айналыса бастады. Содан бері ол “Шырмауыќ пен алма аѓаш”, “Мысыќ пен шыбын”, “Єупілден пен к‰мпілдек”, “Тоќылдаќ пен тиын”, “Ќой мен ешкі”, “Тµбет пен мысыќ”, “Ќарѓа мен б±лбыл”, “Тырна мен кµгершін” тєрізді кµптеген мысалдар жазды. Асќар б±дан тыс кµптеген µлењдерін балаларѓа арнады. Бірнеше шыѓармалары дер кезінде жеке кітап болып та басылып шыќты. Аќын “Екі Зањ” атты комедия, “Єзірет С±лтан” деген екі актілі пьесалар жазды.
Аќын мерекесі екі рет µткізілді. Бірі 1935 жылы, екіншісі 1955 жылы тойланды. Аќын ењбектері жоѓары баѓаланып, Ењбек Ќызыл Ту орденімен екі рет жєне 1-дєрежелі Отан соѓысы орденімен наградталды.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР

1. Егемен Ќазаќстан// 8.10. 2005 жыл., 3-бет
2. Исмаилова Е. Асќар Тоќмаѓамбетов. -Алматы, 1995 ж.
3. Кєкішев Т. Ќазаќ єдебиетініњ тарихы. – Алматы, 3-том, 1967 ж., 325 б
4. Ќаратаев М. Ќазаќ єдебиеті. – Алматы, 1971 ж., 300 б.
5. Ќирабаев С. Октябрь жєне ќазаќ єдебиеті. – Алматы, 1968 ж., 420 б
6. Ќирабаев С. Халыќтыќ дарын. – Алматы, 1970 ж., 250 б.
7. Ќирабаев С. Ќазаќ совет єдебиеті. – Алматы, 1973 ж., 325 б.
8. Тоќмаѓамбетов А. Жазѓы жапыраќтар. – Алматы, 1958 ж., 260 б.
9. Тоќмаѓамбетов А. Шыѓармалар. – Алматы, 1-2 том, 1962 ж.
10. Ленин жолы// 18.03. 1962 жыл., 3-б
11. Шєкіров Є. Ќазіргі дєуір жєне ќазаќ єдебиетініњ даму проблемалары. – Алматы, 1973 ж., 300б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЊ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ДИПЛОМДЫЌ Ж¦МЫС

Таќырыбы: “А.Тоќмаѓамбетов шыѓармаларыныњ ерекшеліктері”

ЖОСПАР

1. КІРІСПЕ

2. НЕГІЗГІ Б¤ЛІМ

I ТАРАУ

А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ таќырыптары

1.2 А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ таќырыптыќ-идеялыќ ерекшеліктері.

II ТАРАУ

А.Тоќмаѓамбетов –сатирик аќын.

“Єке мен бала” романыныњ таќырыптыќ ерекшелігі

3. ЌОРЫТЫНДЫ

4. ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР

Кiрiспе
Дипломдыќ ж±мыстыњ таќырыбы:
“А.Тоќмаѓамбетов шыѓармаларыныњ ерекшелігі”
Мєселенiњ µзектiлiгi: Асќар Тоќмаѓамбетов ќазаќ даласындаѓы социализм идеясын, б‰гінгі заман таќырыбын жырлады. Тењдік алѓан кедейлердіњ азат µмірі, байларѓа ќарсы таптыќ к‰ресі, єйелдердіњ тењдік алуы, халыќ ішіндегі оќу-аѓарту мєселесі, кедейлердіњ ±жымдыќ шаруашылыќќа бірігуі –аќынныњ алѓашќы µлењдерініњ µзекті таќырыптары бола отырып, жања идеяны насихаттаушы аќын ретінде танытты. Аќын µлењдерiнiњ µзектi мєселесiне ‰њiлiп, оныњ даралыѓы мен талантын танудыњ µзi талмай зерттеудi талап етедi.
Зерттеу обьектiсiне А.Тоќмаѓамбетовтіњ алѓашќы µлењдер жинаѓын, сатиралыќ шыѓармаларын, “Єке мен бала” романын арќау еттік.
Зерттеу ж±мысыныњ маќсаты: Ќазаќ єдебиетiнде µзiндiк орны бар А.Тоќмаѓамбетов поэзиясыныњ жалпы ќазаќ поэзиясындаѓы орнын, лирикасыныњ таќырыптыќ ерекшелігін, сатирлыќ шыѓармаларыныњ тілін, “Єке мен бала” романыныњ таќырыбын ашу.
Зерттеу ж±мысында ќолданылѓан єдiстер: талдау, жинаќтау, ж‰йелеу, салыстыру т.б.
А.Тоќмаѓамбетовтіњ µмірі мен жазушылыќ ќызметі.
А.Тоќмаѓамбетов 1905 жылы ќазіргі Ќызылорда облысыныњ Терењµзек ауданында кедей отбасында туѓан. Ауыл молдасынан оќып, ескіше хат таниды. Алѓаш ауылдыќ мектеп оќыѓан ол 1924 жылы Ташкентке барып, сол кездегі белгілі ќоѓам ќайраткері Ѓани М±ратпаевтыњ кµмегімен паштехникалыќ техникумныњ арригация бµліміне оќуѓа т‰седі. 1931-1933 жылдары Мєскеудегі редакция-баспа ќызметкерлерін дайындайтын институтта оќыды.
Жазушылыќ ж±мысына араласа бастаѓаннан бері Асќар кµптеген республикалыќ газет-журнал редакцияларында (“Лениншіл жас”, “Социалистік Ќазаќстан”, “Ленин жолы”, “Ќазаќ єдебиеті”, “Ара” т.б.), Ќазаќстан жазушылар Одаѓында басшылыќ жєне журналистік ќызметтер атќарады.
¤лењ-жырѓа жастайынан єуес ол ел аќындарыныњ ‰лгісімен айтысќа т‰сіп, ойын-тойларда єзіл-ќалжыњ шумаќтар шыѓарѓан. Оѓан Сыр бойы аќындарыныњ дєст‰рі зор єсер еткен. Асќар 1923 жылдардан жаза бастайды. Біраќ µлењдерініњ басыла бастауы –жылдан, содан бергі уаќыт ішінде аќынныњ 40-тан астам кітабы жарыќ кµрді. Олардыњ ішінде “Ењбек жыры”(1928), “Ењбек жинаѓы” (1929), “К‰лкі-сыќаќ µлењдер” (1929), “Ќ±рылыс” (1930), “Хат” (1930), “¦лы майданда” (1932), “Баќыт кілті” (1933), “Ќаскелењ” (1934), “К‰зетте” (1934), “Уборница” (1935), “¤мір” (1935), “Советтік маршрут” (1937), “Маршалдар шыќты майданѓа” (1941),“М±най бер” (1943), “Ажалды жењген алыптар” (1944), “Шыњѓа” (1949), “Ќарындаш” (1950), “Аграном кµктемі” (1955), “Фельетон жинаѓы” (1958), “Дария сыры” (1960), “Сайрайды б±лб±л” (1961), “Тырналар, с±лу тырналар” (1965), “¤мір µлмейді” (1968) сияќты µлењ-поэмалар, фельетон-мысалдарыныњ жинаќтары бар.
Поэзиялыќ шыѓармаларымен ќатар Асќар проза, драматургия, балалар єдебиеті саласында да елеулі ќызмет еткен. Оныњ єр кезде газет, журнал беттерінде басылѓан очертері, єњгімелері мен пьесалары кездеседі. 1940 жылы жазушы “Тµрт жыл я тµрт саѓат” атты повесть жазды. Соѓыс алдында баспасµз бетінде Асќардыњ “Шєуілдір” атты романыныњ ‰зінділері жарияланып ж‰рді. Кезінде аяќтамай ‰зіліп ќалѓан б±л шыѓармасын автор “Єке мен бала” деген атпен бітіріп, 1961 жылы бастырып шыѓарды. ¦лы Отан соѓысынан кейінгі жылдары Асќардыњ “Сыр диханы” (1957), “Асыл азамат” (1959) атты документтік повестері жарыќ кµрді. *(5.15.)
Драматургия саласындаѓы Асќар ењбегі 1928 жылы басылѓан єйел тењдігі мєселесіне арналѓан “Екі зањ” атты пьесадан басталады. 1933жылы кємпескеге ±шыраѓан байлардыњ колхоз ќ±рылысына ќастандыѓын суреттейтін “Семафор ашыќ” деген пьесасы басылды. Одан кейін бір актілі шаѓын пьесалармен ќатар “Єзірет С±лтан” (1937) атты кµлемді драмасын жариялады. 1961жылы ол “Маржан” атты киносценарий жазды.
Асќар балалар ‰шін де кµп шыѓармалар жазѓан. Оныњ б±л саладаѓы ењбектері “Тазалыќ - тєрбие” (1929), “Балалар досы” (1930), “Алыптар туралы ањыз” (1948), “Балаларѓа базарлыќ”(1958) атты кітаптарында жинаќталѓан.
Асќар шыѓармалары бірнеше рет жиналып, тањдамалылар к‰йінде (1939, 1945, 1953, 1957, 1962) басылды.
Асќар 1931 жылдан КПСС м‰шесі, ‰ш рет Ењбек Ќызыл Ту орденімен марапатталѓан. 1965 жылы республика ж±ртшылыѓы аќынныњ 60 жылдыќ мерейтойын µткізді. Асќардыњ творчестволыќ жолын т±тас алып, ќараѓанда, оныњ суреткерлік талантын еркін танытќан жанры поэзия екенін кµреміз. Єсіресе аќын саяси лирика мен сатиралыќ µлењдер, мысал саласында елеулі ењбек етті. Дєуір шындыѓына ‰н ќоса отырып кµптеген поэмалар жариялады.
Асќар Тоќмаѓамбетовтіњ басты µлењдер жинаќтары мен поэма, сатиралары ондаѓан рет басылып шыѓады. “Ењбек жыры” (1928ж.), “Ењбек жинаѓы” (1929ж.), “Ќ±рылыс” (1931ж.), “Хат” (1932ж.), “¦лы майданда” (1932ж.), “К‰зетте” (1934ж.), “Шыњѓа” (1950ж.), “Ќарындаш” (1950ж.)
Асќар 1947 жылдан бастап мысал жанрымен айналыса бастады. Содан бері ол “Шырмауыќ пен алма аѓаш”, “Мысыќ пен шыбын”, “Єупілден пен к‰мпілдек”, “Тоќылдаќ пен тиын”, “Ќой мен ешкі”, “Тµбет пен мысыќ”, “Ќарѓа мен б±лбыл”, “Тырна мен кµгершін” тєрізді кµптеген мысалдар жазды. Асќар б±дан тыс кµптеген µлењдерін балаларѓа арнады. Бірнеше шыѓармалары дер кезінде жеке кітап болып та басылып шыќты. Аќын “Екі Зањ” атты комедия, “Єзірет С±лтан” деген екі актілі пьесалар жазды.
Аќын мерекесі екі рет µткізілді. Бірі 1935 жылы, екіншісі 1955 жылы тойланды. Аќын ењбектері жоѓары баѓаланып, Ењбек Ќызыл Ту орденімен екі рет жєне 1-дєрежелі Отан соѓысы орденімен наградталды.
А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ таќырыптары.
Асќардыњ жырлаѓан таќырыбы, жанрлыќ ерекшеліктері, кµркемдік стилі жаѓынан єр алуан. Оныњ бер жаѓында Асќар творчествосы, оныњ µзіндік ерекшеліктері, кµркемдігі мен идеясы жайлы жазылѓан зерттеу сын маќалалары аз емес. Аќын туралы сын маќалаларѓа кµз жіберер болсаќ, оныњ єр кезде жазѓан жеке-жеке шыѓармаларындаѓы сєтті, сєтсіз жайлар кезінде кµрсетілді, жазылды. С.М±ќановтыњ, Є.Тєжібаевтыњ єдебиеттіњ дамуына байланысты Асќар творчествосы жµнінде айтќан пікірлері мен сындарынан басќа, оныњ поэзиясына айрыќша тоќталып, талдау жасап, т‰йінді пікірлер айтќан талантты жазушы С.Ерубаев болды. Аќын шыѓармалары туралы І.Жанс‰гіров, Ќ.Бекќожин, Т.Н±ртазин, Е.Исмайылов, С.Тµлешев, Є.Тєжібаев, Т.Єлімќ±лов, С.Ќирабаев, Ѓ.М‰сірепов, С.М±ќанов, Р.Бердібаев жєне М.Бєйділдаев таѓы басќа да аќын-жазушылар аќын Асќар творчествосына пікір айтудан шет ќалѓан жоќ.
Асќар творчествосы туралы ењ алѓаш жазылѓан сындардыњ ішіндегі кµлемді де мазм±ндысы С.Ерубаевтыњ сыны болѓандыќтан, соныњ тµњірегінде сµз ќозѓасаќ, С.Ерубаев аќын поэзиясыныњ к‰делікті µмір тынысымен тыѓыз байланысып жататынын жоѓары баѓалады.
“Асќар пролетариат єдебиетіне ќандай жолмен келді? Асќар коммунистер партиясы бастап отырѓан пролетариаттыњ социалистік ќ±рылысына ќалай ќатынасты? Асќар пролетариат аќыны ма?”-деген с±раулар ќойылып, соларѓа µзінше жауап береді.
“Ќазан революциясы болѓанда завод, фабрика ќожайындары мен ж±мысшылар тартыста болып, аштыќ, µлім, апат болды. Орыс пролетариаты басќа ±лттыќ бауырластарымен бірігіп бостандыќ алды. Осы тµмен ќ±лдыраѓан шаруашылыќты кемеліне келтіру дєуірінде Ќазаќстан пролетариат жазушыларыныњ екінші буыны болып Асќар туды. Асќар басынан екі дєуірді µткізді. Ол єдебиет майданында комсомол ортасынан тєрбиеленіп, шыныѓып келіп кірісті. Ол єдбиеттіњ єр т‰рінде (µлењ, єњгіме, очерк, сыќаќ, фельетон) жазды. Тап майданында µзініњ µткір ќаламын тап д±шпандарына, жат адамдарѓа, тап жауына т‰йрей білді. Оларды ±лы тілімен сыќаќтап, бет пердесін аша білді. Жања µсіп келе жатќан пролетариат кадрын, завод т±рмысын, ќ±рылыстыњ шегесін, тетігін шамасы келгенше суреттеуге кірісті. ¤мірдіњ т‰йінді мєселелерін, дєуірдіњ кезењді жылдарындаѓы саяси істерімізді кµре, кµрсете білді”.
Асќар ќазаќ даласындаѓы социализм идеясын, б‰гінгі заман таќырыбын жырлады. Тењдік алѓан кедейлердіњ азат µмірі, байларѓа ќарсы таптыќ к‰ресі, єйелдердіњ тењдік алуы, халыќ ішіндегі оќу-аѓарту мєселесі, кедейлердіњ коллективтік шаруашылыќќа бірігуі –аќынныњ алѓашќы µлењдерініњ µзекті таќырыптары бола отырып, жања идеяны насихаттаушы аќын ретінде танытты.
Жања заман таќырыбын игеру Асќар лирикасында Ќазан тµњкерісініњ мањызын, ол єкелген бостандыќты, революция кµсемі Ленинді жырлаудан басталды (“Мєњгі тањ”, “Ленин ескерткішіне”, “¤зі µлді, жолы тірі”, “Он ‰ш жыл”).
“Егінші”, “Мойын ќос”, “Бізде алайыќ трактор”, “Наурыз” µлењдерінен жања µмірге ќадам басќан шаруалардыњ зор талабын, “М±ѓалім”, “Жас дєрігер”, “Біздіњ єскер”, “Шойынќараныњ ойын ќара” µлењдерінен ізденіп, µсіп келе жатќан жања адамдардыњ бейнесін танимыз.
Б±л жылдардаѓы Асќар лирикасыныњ басты таќырыптарыныњ бірі –єйел тењдігі мєселесі. “Азаттыќ к‰н”, “Фатиманыњ хаты”, “Аѓасыныњ жауабы”, “Сєуле”, “Ажарк‰л” атты µлењдері азат єйелдердіњ µмір жолын бейнелейді. Асќар поэзиясыныњ µмірмен байланысты сырларын С.Ерубаев міне осылайша сипаттады. Сыншы Асќар µлењдерініњ алуан таќырыпты, кењ тынысты патриоттыќ пафосќа толы сыр-сипатын д±рыс ашып, кµрсете білді. Осындай жетістікті жаќтарын кµрсетумен ќатар сыншы Асќар творчествосындаѓы кемшіліктерге де тоќталып µтті. Асќар µмір туѓызып отырѓан µзгерістердіњ мєнін т‰гелдей д±рыс т‰сініп, сезіне алмады. “Былтырѓы кµктем”, “Биылѓы кµктем”, “Маяк” µлењдерінде Асќар мазм±нына ќарамай, ±йќасты ќуып кеткен-деді сыншы.*
Саттар ќазаќ поэзиясына жєне Асќар поэзиясына мынадай талаптар ќойды: Жазушы жазам деп алѓан таќырыбын жете т‰сінуі керек. К‰ндегі ±ранды жаттап алып, оны ќ±рѓаќ таќпаќтап ќоймай, диалектика жолымен мєселеніњ шын мањызын т‰сіну, ж±ртќа т‰сіндіру керек.
1934 жылы жєне 1937 жылы жарыќ кµрген Ѓ.Тоѓжановтыњ, Ќ.Бекќожинніњ сын маќалаларында Асќардыњ поэмаларындаѓы кемшіліктері баса айтылады.
З.Шашкинніњ, Ќ.¤теповтіњ, Б.Кенжебаевтіњ, Е.Исмайыловтыњ сол т±ста жазѓан сын маќалаларында да Асќардыњ к‰нделікті µмір таќырыбын игерудегі табыстары мен кемшіліктері сµз болды. Профессор Е.Исмайылов “Сен мен шыѓарма” деген ењбегінде Асќардыњ шыѓармаларын ‰ш салаѓа бµледі: лирика, поэма, сатира.
Егер XX ѓасырдыњ басындаѓы жєне ќазаќ єдебиетініњ алѓашќы дєуіріндегі поэзиямызда фельетон, сатиралыќ µлењдер жазуда С.Дµнентаевтыњ алатын орны ерекше десек, Асќар ќазаќ єдебиетінде б±л дєст‰рді єлдеќайда дамытып терењдете т‰сті. Асќардыњ сатиралыќ поэзияны дамытуына сµз жоќ орыстыњ классикалыќ єдебиеті, єсіресе В,Маяковский, Д.Бедный таѓы басќа солар сияќты орыстыњ кµрнекті аќындарыныњ сатиралыќ поэзиясы ‰немі єсер етіп отырѓандыѓы даусыз.
Ќазаќ єдебиетінде єлі дамып жетілмеген сатиралыќ поэзияныњ єр алуан ‰лгілерін (фельетон, эпиграмма, мысал т.б.) дамыту жолында Асќар жемісті ењбек етті. Асќар ќазаќ єдебиетінде фельетон, сыќаќ, мысал жанрын дамытушы, єрі осы жанр арќылы кейінгі жастарѓа ‰лгі кµсетуші десек ќателеспейміз.

А.Тоќмаѓамбетов лирикасыныњ таќырыптыќ-идеялыќ ерекшеліктері.
Асќардыњ ќазаќ єдебиетінде алар орны, аќындыќ ерекшелігі, µмірі мен творчествосы туралы алѓашќы мєлімет 1942 жылы Е.Исмайылов редакциясымен басылып шыќќан оќулыќта берілген екен. Одан соњ бірнеше маќалалар соѓыстан кейінгі дєуірде жазылды. Б±л ретте Ѓ.М‰сіреповтіњ С.М±ќановтыњ, А.Н±рќатовтыњ, Є.Тєжібаевтіњ, С.Тµлешевтіњ маќалаларын атауѓа болады. Б±л маќалалардыњ бєрінде де Асќар товрчествосыныњ µмірмен тыѓыз байланыстылыѓы, лирикасы мен сатирасын мањызын айрыќша атап кµрсетеді.
Асќардыњ аќындыќ шеберлігі жµніндегі жєн ‰гіт сарындаѓы µлењ-жырларды жазудаѓы табысымен ќатар кемшіліктерін де кµрнекті жазушы, сыншыларымыз кµрсетіп отырды. С.М±ќанов: “¤лењдерініњ сыртќы кµрінісін, яѓни т‰рін, кµбінесе ќызыќты суреттейтін Асќардыњ бояулары кейде ќалыњ жаѓылмай, ж±ќа с‰ртіліп, ілгері басќан заманыныњ ауа райын кµтермей µтіп кетеді”,-дейді.
Ѓ.М‰сірепов: “Асќар... творчествосы газетпен астасып жатќандыќтан, ол кµбіне µлењді газет ќарызын µтеу ‰шін жазады. Сол себепті Асќарда кењ талѓам жоќ”, -дейді. Єрине б±л Асќар поэзиясы туралы єділ сындар. Асќардыњ µлењдерінде ќайталаулар кезедесіп жатады.
Асќар творчествосы туралы осындай єр т‰рлі маќалалар бола т±рса да, аќынныњ поэзиялыќ шыѓармалары жµнінде єлі жан-жаќты зерттеулер болмаѓан.
Асќар туралы б±рын жазылѓан маќаланыњ бєрінде де аќынныњ лирикалары єрбір тарихи дєуірге байланысты алына бермейді. Мысалы, аќынныњ 1928 жылы жазылѓан µлењдері мен одан бергі ењбектері бір дєрежеде емес, аќындыќ шеберлігі жаѓынан толып жатќан жетістіктері бар. Аќын туралы маќала жазѓандар оныњ поэмасын бастан-аяќ сынап шыѓады. Ия, Асќар поэма жазуда сєтсіздікке ±шырады. Біраќ, ол сєтсіздіктер бір Асќарѓа ѓана тєн емес.
Аќын творчествосы туралы жалпы айтуды ќойып, аќын поэзиясына кµшейік. Аќын µміріміздіњ аса мањызды сан алуан таќырыптарын жырлаѓан . Сонда Асќар лирикасы ќандай?
Жиырмасыншы жылдардыњ ортасынан бастап ќалам ±стаѓан аќын содан бергі уаќыттыњ ішінде халыќќа кењ тарап, µмірден т±раќты орын алѓан, µзіндік µзгешелігі зор аса кµп поэзиялыќ шыѓармалардыњ авторы болды. Сонымен ќатар ол ж±ртшылыќќа кµрнекті прозаик, драматург ретінде де танылып келді.
Асќардыњ творчествосындаѓы басты таќырып –жасампаз ењбек адамын жыр ету. Заманымыздыњ ењ мањызды мєселелеріне аќын µз творчествосымен ќызу ‰н ќосып отырѓан. Оныњ шыѓармаларыныњ ењ алдымен баспасµз беттерінде жарќ етіп шыѓа келетіндігі де кездейсоќ емес еді. Б±л аќынныњ творчестволыќ адымы халыќтыњ к‰нделікті µмірімен сай т‰сіп отыратындыѓын дєлелдейді. Асќардыњ творчествосы таќырыбы жаѓынан болсын, жанрлыќ жаѓын,ан болсын кµп салалы, алуан т‰рлі аса к‰рделі болып келеді. Ол µзініњ аќындыќ талантын лирика жаѓынан бастады. Оныњ лирикасын сµз еткенде, заманымыздыњ актуальді мєселелерін ќамтитын саяси лириканыњ басым екенін атап айтуымыз керек. Аќындыќ таланты, єсіресе осы салада яѓни саяси лирикада ерекше кµзге т‰седі.
Автор кешегі ќой соњында ж‰рген Шойынќараныњ кµњіл-к‰й, арманын, оныњ кµксеген, арман еткен арманы кµп, ол малы кµп бай, би, Сырымбай сияќты молда немесе Ќордабай сияќты ±ры болсам ба екен деп б±лардыњ бєрін де µзіне лайыќты кµрмейді. Соњында Шойынќара бєрін ќорытып, оќу оќып маман иесі болуды, білім алуды арман етеді. Ол:
Байќасам азыќ та сол, дєулет те сол,
Лайыќ адамдыќќа сєлет те сол.
¦мтылып ілім-білім жемісінен,
Созатын дер кезім-ау нєубетке ќол.

Аттанды ќуанышпен Шойынќара,
Ауылѓа ќайырып сап ќойын ѓана.
Жасынан бай ‰йінде ќойшы болѓан,
Жетімніњ Шойынќара ойын ќара,-деп автор кешегі ќорлыќта ж‰рген Шойынќараныњ сана сезімі µсіп, ќайырлы ќадам басып, мектеп іздеп келешекке ±мтылѓан, ‰міт болашаќ оќыѓан жастарѓа екендігін т‰сінген Шойынќараны аќын нанымды да сенімді кµрсетеді.
Аќын творчествосынан біздіњ кµретініміз ењбек адамыныњ ойы мен арманын, заманымыздыњ сезімі мен ж‰рек сырларын шебер суреттейді. Оныњ шыѓармаларыныњ кµпшілігі ауыл кедейлерініњ ой-арманыныњ, тыныс мен тіршілігініњ, б‰кіл µмірініњ кµрінісі сияќты. Яѓни аќынныњ лирикалыќ кейіпкері –ењ алдымен ењбек адамы, жања µмірдіњ, жања т±рмыстыњ белсенді к‰рескері.
Ќоѓамдыќ жања ќ±былыстар, елді индустрияландыру таќырыбы Асќар поэзиясыныњ жања идеялыќ мазм±ны болды. Егер ол б±рын кµбінесе ауыл µмірін жырлап келген болса, бертін келе жања техника туралы жазѓан, поэзиялыќ тамаша образ жасау арќылы, сол жања техниканыњ халыќ µміріндегі мањызын жырлайды. Оны “Т‰рксиб т‰йіскенде” деген µлењінен ањѓаруѓа болады:
Ќырдан асып, белді басып,
Жолды салѓан ќандай ер?
ол ќайратты, ол ќажырлы,
Ќайтпас ќайсар –ж±мыскер.
Ал, ендеше Ќазаќстан,
Т‰йіскенде Т‰рксиб.
Ќалыњ ќайрат ер ењбекпен,
Ќаћарлана ќайта шыќ!
Аќын µз творчествосымен адамзаттыњ Отанѓа деген с‰йсіпеншілігі, ел патриоттарыныњ ерлік образдарын жасайды, олар табиѓатты µзгертіп, µлкемізді г‰лдендіріп жатќан ќаћармандыќ ењбегініњ дањќын кµтереді.
Ол шынында да сол дєуірдегі ерекше мањызы бар саяси єлеуметтік мєселе –єйел тењдігін де µз жырларына ќосты. Єдебиет т±рѓысынан асаќ, осы кездегі жања µмір ‰шін к‰ресуші, ±намды кейіпкердіњ образын жасауды керек ететін ‰лкен таќырып болатын. Б±л таќырыпќа Асќар Тоќмаѓамбетов те µзініњ єсерлі шыѓармаларын єйел тењдігі ‰шін белсене к‰ресу, ќызды ќалыњ малѓа сатудыњ озбырлыќ мєнін ашып кµрсетті. Ол кењес ‰кіметі азат еткен ќазаќ єйелдерін саяси-ќоѓамдыќ µмірге белсене араласуѓа, сауат ашып, білім алуѓа, µз таѓдырыныњ ќожасы болуѓа шаќырады. Оны осы кезде жазѓан “Бєтиманыњ хаты”, “Аѓасыныњ жауабы” деген µлењдерінен байќауѓа болады.
Ќабаѓым ќатулы,
Жанѓа дерт батулы.
Ата-анам аямай,
Тек білді сатуды.
. . .
Оќиын, білейін,
Ойнайын к‰лейін.
Ќор болмай тоќал боп,
Тењімен ж‰рейін –деп кешегі ќазаќ єйелініњ басында болѓан ауыр халды шынайы да ±тымды суреттейді. Б±л шыѓарма сол кездегі саяси єлеуметтік µмірдіњ шын пердесін тауып айтќан кµкейкесті к‰й болды. “Бєтиманыњ хаты” µлењінде адамдар арасындаѓы асыл ќасиетті нєзік те ќарапайым тілмен єдемі жеткізген, б±л сол жылдары б‰кіл ќазаќ ќыздарыныњ басындаѓы ауыр ќасірет болатын. Сондай-аќ “Біздіњ Сєуле” деген µлењінде аќын к‰ндіктен ќ±тылып, тењдік алѓан, сауатын ашып, жања µмір орнатудыњ ќатардаѓы ќайраткері дєрежесіне жеткен ќазаќ ќызын маќтанышпен жыр етеді. “Сєуле”, “Жас жауынгер” сияќты µлењдерінде аќын ќазаќтыњ халыќтыќ µлењдерініњ ‰лгісіне, кейін орыс єндерініњ µлењдік дєст‰ріне с‰йенеді.
Асќар єнге арнап µлењ жазѓан алѓашќы ќазаќ аќындарыныњ бірі жєне ол ќазаќ µлењініњ ырѓаќтыќ ќ±рылысын жањарту жµнінде де кµп ж±мыс жасаѓан. Єсіресе соѓыс жылдарында єнге арнап µлењ жазумен кµбірек ш±ѓылданады.
А.Тоќмаѓамбетов жазѓан толѓаулар мен поэмалар да аз емес. “Ќаскелењ” (1934), “Баќыт кілті” (1934), “¤мір жолы” (1940) сияќты поэмаларымен ќоса “Ќуаныш жыры”, “Ќады жазу”, “М±най бер” т.б. бірнеше толѓаулары бар. Б±л шыѓармаларында автор колхоз µмірін шебер бейнелеп, егін даласындаѓы ењбек ерлерініњ образдарын суреттейді. Б±л шыѓармалардан біз колхозшылардыњ ±намды жєне ±намсыз кейіпте бейнеленген єр алуан образдарды кезедестіреміз. Мєселен колхоз шаруашылыѓын жања ѓылыми негізде µркендетуге бар к‰шін ж±мсап ж‰рген агроном Єлібектіњ образын аќынныњ “Агроном кµктемі” поэмасынан байќаймыз.
Асќар поэзиясыныњ мєнділігі оныњ к‰делікті µмір талабына сайма-сай келіп отырѓандыѓында. Ењбек майданындаѓы халыќтыќ ќозѓалыстар оныњ творчествосынан кењ орын алѓан. Ол к‰нделікті µмір талабына µткір саяси лирикамен шапшањ жауап беріп отыратын аќын.
Отызыншы жылдар біздіњ халќымыз ‰шін д‰ниеж‰зілік рекордтар мен тамаша жетістіктіњ жылдары болды. Ол жылдары атаќты челюскиншілердіњ б‰кіл єлемді тањќалдырѓан жорыѓы жасалды. Чкалов сияќты ерж‰рек ±шќыштар Солт‰стік полюстен ±шып µтіп, елімізде кµптеген ќаћармандыќ оќиѓалар болып жатты. Кењес адамдарыныњ д‰лей табиѓатты игеру жолындаѓы ерлік істерін бейнелеу кењес єдебиетініњ негізгі таќырыбына айналды. Б±ѓан сол кездегі ќазаќтыњ аќын-жазушылары белсене ат салысты. С.Сейфуллин, І.Жанс‰гіров, Б.Майлин, С.М±ќанов сияќты кµрнекті жазушыларымыз осы таќырыпќа арнап: С.М±ќанов µзініњ “Аќ аю”, Т.Жароков “К‰н тіл ќатты”, І.Жанс‰гіров “Жорыќ”, Ж.Саин “Пилот сыры”, А.Тоќмаѓамбетов “Советтік маршрут” сияќты шыѓармалар халыќты патриотизмге, Отанѓа деген шексіз с‰йіспеншілікке тєрбиеледі.
Соѓыс жылдарында фашистік агрессорларды єшкерелемеген, кењес адамдарыныњ жауѓа ќарсы ерлік к‰ресін жырламаѓан аќын болѓан жоќ: Жамбылдыњ “Ленинградтыќ µренім”, Байѓаринніњ “Батыр туралы жыр”, Ќ.Аманжоловтыњ “Абдолла”, А.Тоќмаѓамбетовтыњ “Ажалды жењген алыптар” сияќты шыѓармаларда ерлік дєуірдіњ екпініне сай ‰ндер басым болды. Міне, осы кезде аќын Асќар соѓыс кезінде кµптеген шыѓармалар жазды. Оныњ таќырыбы –майдан мен тылдыњ бірлігі, халыќтар достыѓы, соѓыс µртін т±тандырушыларѓа ќарсы к‰ресі. Аќын халыќаралыќ таќырыпќа арнап “Берлин кµшесінде”, “Испания”, “Ќарањѓы т‰нде”, “Рейн жаѓасында” сияќты бірнеше шыѓармалар єкелді. “Берлин кµшесінде” - аќын кµркемдік тењеулер арќылы екі д‰ниеніњ суреттерін береді. Поэмадаѓы ананыњ балаѓа деген мейірімі, оны аман саќтап ќалуѓа тырысќан єрекеттер шебер кµрсетіледі. Б±л поэманыњ формасы мен стилі жµнінде толып жатќан д±рыс пікірлер айтылды. Жазушы Сєбит М±ќанов: “Б±л поэма сол кездегі халыќаралыќ аќырыпќа жазылѓан елеулі шыѓарма еді. Онда аќынныњ Маяковскийден, Демьян Бедныйдан шебер ‰йренгендігі байќалады. Автор жоѓарыдаѓы шыѓармаларында халыќаралыќ ж±мысшы ќозѓалысыныњ кµріністерін, езілген б±хара халыќтыњ ауыр халін шынайы да д±рыс кµрсете білді.”

А.Тоќмаѓамбетов –сатирик аќын
Асќар Тоќмаѓамбетов творчествосындаѓы негізгі орын алатын жанр б±л –сатира. Сатира Асќар аќындыѓыныњ биік шыњы десе де болады. Ж±ртшылыќ Асќарды сатирик фельетонист ретінде жоѓары баѓалайды. Салтыков-Шедринніњ, Чеховтыњ, Маяковскийдіњ, Д.Бедныйдыњ, сондай-аќ, Абайдыњ, С.Дµнентаевтыњ, С.Торайѓыровтыњ, І.Жанс‰гіровтыњ, Б.Майлинніњ сатиралыќ таќырыпќа жазылѓан шыѓармаларынан ‰йрене отырып, Асќар Тоќмаѓамбетов єдебиетімізді толып жатќан тамаша сатиралыќ шыѓармалармен толыќтырды. Автордыњ сонау 1928 жылы “К‰лкі сыќаќ” жинаѓынан бастап, к‰ні б‰гінгі к‰нге дейін б±л таќырыпты µз творчествосында дамытып келді.
Орыстыњ атаќты жазушысы Н.В.Гоголь: “халќымды ќатты ќадірлегендіктен де, оныњ дањќына даќ т‰сіер ќ±былыстарды аяусыз єшкерелегім келеді” депті. Міне м±нан Асќар сыќаќшылдыѓы еліміздіњ µсуіне тосќауыл болар жарамсыз жайларды µткір сатирамен оѓан ќарсы соќќы берді. Оны аќынныњ “Тєйірі б±да ќылмыс болып па?”, “Ќылтыњ, сылтыњ” фельетондарында колхоз меншігін талан-таражѓа салушыларѓа, арамтамаќтарѓа ќарсы батыл ‰н кµтерді.*
“Ќошќары ќоздап, айѓыры ќ±лындаѓандар”, “Тыѓынбаев Тыѓындайды да, Ќалдашбаев мыѓымдайды”, “Ќ±лќындастар”, “Ќара бесті ќайда?” т.б. фельетондарында ауылшаруашылыќ артелініњ уставын б±рмалаушыларды, адал ењбек етушілердіњ есебінен к‰н кµрушілерді єшкерелейді. Асќардыњ сатиралыќ творчествосында бюрократтар мен арамтамаќтардыњ б‰тін бір галлереясы жасалѓан.
¦лы Отан соѓысы жылдарында жазылѓан фельетондарында аќын халќына деген с‰йіспеншілігін бейнелейді. Соѓыс жылдарында “Дондаѓы доњыздар”, “Ќыл кµпірдіњ ‰стінде”, “Шалбарѓа шабуыл”, “Арыстанѓа еліктеген мысыќ”, “Ќорќаулар комедиясы”-саяси памфлеттер жариялап, неміс басќыншыларыныњ ќатыгездігін єшкерелеп отырды.
Асќардыњ сол кездегі фельетондары досымызды с‰йсіндіріп, д±шпандарымызды к‰йіндіріп отырарлыќтай болды. Отанымызѓа жаќындап келе жатќан неміс офицерлерініњ жекс±рын кейпін, азѓындыѓын, адамгершілік ардан ж±рдай болѓан ќанішерлігін аќын былай сыќаќтайды:
Біртелеп зырѓып шыѓысќа келеміз.
Мылтыќтыњ аузы ќылышта келеміз.
Солдатымызды ќойша ќырып та келеміз.
‡сініп, тоњып суыќтан да µлеміз.
Арыѓан етті, бит жеп те келеміз.
Амал не, шыдап кµніп-аќ келеміз.
М±нда аќын азып, тозѓан неміс фашистерініњ сырќы сиќы ќандай болса, ішкі д‰ниелерініњ де соѓан ±ќсастыѓын кµз алдымызѓа елестетеді.
Ќазаќ єдебиетіндегі мысал памфле жанрын дамытуда Асќар Тоќмаѓамбетов ерекше роль атќарѓан. Оныњ “Алма аѓаш пен шырмауыќ”, “Мияу мен леп”, “Мысыќ пен тышќан” сияќты шыѓармаларын жанрдыњ сатирлыќ єдістерін ±туѓа ќосылѓан зор ‰лес деп айтуѓа т±рарлыќ. Асќардыњ мысалдарыныњ ерекшелігі –ойдыњ жалањ дидактика т‰рінде берілмей, айтылмаќ болѓан аќыл-µнегеніњ оќиѓа желісінен, сюжеттіњ дамуынан туып отырады. Автордыњ не айтпаќшы болѓанын оќушы шыѓарманыњ мазм±нынан-аќ оп-оњай ±ѓа ќояды.
Ќазаќ єдебиетініњ дамуына Асќар прозада да µзініњ ќабілеті бар жазушы екендігін танытты. Оныњ “Диќан сыры”, “Тµрт жыл, тµрт саѓат”, “Єке мен бала”, сияќты шыѓармалары оќушы ж±ртшылыќтыњ жылы лебізіне ие болды. Біз Асќар Тоќмаѓамбетовты прозаик аќын ретінде де таныдыќ. Ќазаќ жазушыларыныњ ‰лкен отряды ќатарында Асќардыњ алатын орны зор. Ќалыњ ж±ртшылыќтыњ ж‰регіне жол тауып, шебер аќын, сатирик фелетонист ретінде кењінен танылѓан аќын.
Асќар Тоќмаѓамбетов б‰кіл µмір жолын, кіммен кездесті, кімнен тєрбие алды, бєрін-бєрін хатќа тізіп жазыпты: “Бірінші жазѓан µлењімді “Ењбекші ќазаќ” газетіне жариялап, алѓаш баспасµз бетіне шыѓарѓан Сєбит М±ќанов болатын. Ќазаќтыњ “Келінніњ бетін кім ашса, сол ыстыќ” дегеніндей Сєбитті жаќсы кµретінім сол болу керек.
Міне сол бірінші µлењім басылѓан газетті алып єкеме барѓанымда жылап жібередей болып:
Сєбит кµп жасап, бала-шаѓасыныњ рахатын кµрсін, меніњ кµзімніњ тірісінде µлењді басып, б‰кіл ќазаќ халќына таныстырды сені. Енді µлсем арманым жоќ, деген еді. Сєбењ, алдына бара ќалсам:
Айналайын, Асќаржан, ќашан келдіњ, єкелген µлењіњ бар ма?-деп ањќылдап ќарсы алатын.”* (2.45.)
А.Тоќмаѓамбетовтыњ “Жыр к‰мбезі” (1969-1973 ж.ж.), “Ќарбаласта” сияќты романдары, бірнеше очерк, естеліктері жазѓаны белгілі. Біраќ біз Асќар Тоќмаѓамбетовтыірі суреткер аќын, ќазаќ сатирасыныњ сардары деп танимыз. Оныњ бар жанымен аѓылып-тµгіліп жазѓан ќаншама лирикалыќ µлењдері, уытты, отты, ±шќыр да ±тќыр сын-сыќаќтары, поэмалары мен мысадары бар. Шындыѓына келсек, Асќар шыѓармашылыѓы сан ќырлы. Б±л – кесек, ірі, кемел ќаламагерлерде ѓана болатын ќасиет. Асќар - µз µмірінде баяндаудан суреткерлікке дейін, термелеп айтудан толѓап жырлауѓа дейін биік кµтерілген аќын.
Тебіренген ойдыњ т‰бі
терењ жатсын,
Єр шумаќ µзіне сай
тењеу тапсын.
¦йќастары ±йќы-т±йќы
бола салмай,
Єр ырѓаќ µз орнында
бебеу ќаќсын,-
деп жырласа, біз де аќынмен бірге от боп т±танып, шалќып-тасып шыѓа келетіндейміз. Аќынныњ µлењні ішкі-сыртќы ќыр-сырын сонау кезден-аќ жетік мењгерген, оныњ асыл ќасиетін соншама нєзік т‰сінген. Сол себептен де аќынныњ лирикалыќ µлењдері ойлы да отты, терењ де тегеурінді келеді. Біз аќынныњ осындай тамаша жарларыныњ ќатарына “К‰ніњ т‰ссе біреуге”, “Бір аќынѓа”, “Кµњіл к‰йі”, “Нартай аќын”, “С±лутµр”, “Кµктем” сияќты лирикалыќ µлењдерін жатќызар едік.
Аќынныњ адам мінезін суреттейтін, єсіресе µркµкірек, тєкаппар жандар жайлы жазѓан отты да µткір:
“Мен!”, “Мен!” деп ќаќпа тµсіњді,
Менмендік жатыр ќасыњда.
“Мен!” бастап кетсе кµшіњді,
Ешкім де ќалмас ќасыњда,-*(9.15.)
деген жолдары кез-келген жанды да тєубасына келтіретіндей.
К‰пі киген ќазаќтыњ
ќара µлењін,
Шекпен жауып µзіне
Ќайтарамын,-
деп аќын М±ќаѓали жырлаѓандай, Асќар да µз халќыныњ тµл ќазынасын жан-ж‰регінен µткізе ќайтарады. Мєселе ќалай толѓауында, ќалай айта білуінде жатыр ѓой. Кµптен, халыќтан ешкім де биік емес. Біреуді ала, біреуді ќ±ла кµтеруге, мансабына ќарай ќоѓадай жапырылуѓа тиісті емеспіз. Сондыќтан ж±рт алдында кісі болайыќ, кіші болайыќ, тєкаппарлыќтан, менмендіктен саќтасын! Аќын осы орайда бізге, келешек ±рпаќќа ‰лгі-µнеге болатын, баѓасы келмейтін, ќ±ны к‰н µткен сайын артып отыратын тамаша д‰ниелер ќадырып кетті.
Асќар Тоќмаѓамбетов халќымыздыњ игі жаќсыларымен, дос-туыстарымен кездескен, кµрген-білгендерін ќаѓаз бетіне дер кезінде т‰сіріп отырыпты. Ол М±хтар Єуезов жайлы: “М±хањ сµзге шешен кісі еді, єсіресе, шабыты келгенде, сµзін тыњдайтын адамын тапќанда аќиыќ б‰ркіттей ќомданатын, шалыќтап тартатын. Тыњдаѓанды шаршатпайтын, жалыќтырмайты. Сымбатты, бет-єлпеті жаќсылыќ ‰шін жаратылѓандай жайдары кісі еді”, десе, дєл осы сµзін µлењмен толѓайды:
М±збалаќ тегеурінді м±ќалмаѓан,
Ќаймаѓы асыл сµздіњ ж±ќармаѓан.
Ќазына халыќќа арналѓан т±рѓан бойы,
Ашылѓан алтын сандыќ М±хањ маѓан.
Аќын жайлы Ѓабит М‰сірепов те ќалам тартыпты: “Отыз жылдыќ ‰лкен дєуірдіњ ішінде болѓан ќоѓамдыќ ±лы µзгерістердіњ бєріне де ‰н ќосып отырѓан Асќар аќынымыздыњ осы жаѓынан едєуір ойланатыны бар. Ќара д‰рсінділікке кµбірек ±шырап жататын аќын-жазушылардыњ аз еместігін еске алсаќ, б±л ескертудіњ ешкімге зияны жоќ. Асќар µлењдері Абай ќойѓан талапќа сай, ж‰рекке жылы, тегіс те ж±мыр, жатыќ келеді. Мысалы:
Ќалыпты ќаз да келіп, ќу да келіп,
‡йрек ж‰р кµлењкесін суда керіп.
Ш±бырып ‰йір-‰йір ќырдыњ єні,
Тењізге келіп жатыр мыњдап µріп.* (11. 55.)
Шындап зер салсаќ, аќындарымыз ‰шін Асќардан ‰йренетін кµп нєрселер бар екенін тµрт жол µлењдерінен-аќ ањдауѓа болады”,-деп Ѓ.М‰сірепов Асќардыњ µлењіне єдемі талдау жасайды.
Жаны жомарт, кµкірегі шуаќ А.Тоќмаѓамбетов аќќудай таза, ќырандай алѓыр С.Сейфуллин жайында “Аќын таѓдыры” атты ѓажайып поэма жазып, ‰лкен талантќа жаќсы ескерткіш соѓыпты. Поэма бастан-аяќ єдемі, µрнекті сµзбен, терењ толѓаммен, айшыќты суретпен µрнектелген:
Дабылын жања тапќан дауыл ±йќас,
Басылып тына ќалды бєрі бір пєс.
Шумаќтар шарт ‰зілді аркауынан,
‡стіне ойда жоќта т‰сті зіл тас,-
деп Аќын толѓаѓандай, іштей тебіреніп µлењін жазып ж‰рген аќынды “халыќ жауы” деп табанынан жерге тигізбей алды да кетті. Сєкенмен бірге ќаншама арман, ќаншама парасат, ќаншама асы ќасиет кетті десењізші? Аќын осы айтылѓандардыњ бєрін де келістіріп суреттеп, тµгілдіріп толѓайды.
Асќар Тоќмаѓамбетовтыњ тµрт томдыќ шыѓармалар жинаѓына алѓы сµз жазѓан Є.Тєжібаев: “Поэма т‰п-т‰гел, басынан аяѓына дейін т±танып жарылатын сезімнен, ызалы ой, серпінді арман-ќиялдан жаралѓан. Б±л –поэзиялыќ тыныс жаѓынан Ќасымныњ “Абдолласымен” µрелес шыѓарма. М±нда да оќушыны еріксіз ±шырып отыратын монологтар бар. Сєкенін єздеген ана кµкірегініњ тілі мен кµзі бізге бєрін естіртіп, бєрін кµрсетеді”,-деп аѓынан жарылады.
Бір кездері ±лы жазушы М±хтар Єуезов Асќардыњ шыѓармашылыѓына с‰йсініп: “Ќырѓи тілді Асќар” деп жоѓары баѓаласа, А.Тоќмаѓамбетовтыњ µміршењ поэзиясы сол ќарќынынан єлі де тµмендеген жоќ, ќазаќ µлењ-жырыныњ бір асќар белі боп мєњгі жасай бермекші.
“Сол “Ењбекшіні” еміп µскен Асќар Тоќмаѓамбет баласы бертін келе М±хтар Єуезовтіњ кµзіне т‰сіп, “ќазаќтыњ ќырѓи тілді аќыны атанды. Елініњ сый-ќ±рметіне бµленді. М±хтар, Сєбит, Ѓабит деп басталатын ќысќа тізімніњ жуан ортасынан орын алды.” Асќар есімі “аќын” сµзініњ баламасына айналды. Ауылдаѓы бір аѓамыздыњ:Асќар бізде де бар, біраќ ол Тоќмаѓамбетов емес!” деген сµзі осындайда еске т‰седі. Асќар аѓа єњгіменіњмайын тамызушы еді. Ондайда ауызымызды ањтарыла ашып, ќ±лаѓымызды т‰ре т‰сетінбіз.Толарсаќтан саз кешкен, ‰міт орнынабаз кешкен балањ боздыњ ел газеті- Ењбекші ќазаќтыњ есігін ќара к‰зде ќалай ашќаныныњ µзі тыњдаушысын тамсандырып бітетін. Айта берсе екен дейтінбіз. Айта беретін. Айта берген сайын сол “Ењбекші ќазаќта” ењбек еткен ±лы аѓаларымыздыњ кескін-келбеттері кµз алдымызда кµлбењдеп т±ра ќалатын. Кенет ќара сµзді ќањтарып ќойып: “Аќ ќ±ба, ќызыл шырай, жас µњдіден, ќазаќта кµрдім т±њѓыш Сєкенді мен. С±лу м±рт, с±њѓаќбойлы, м‰сін т±лѓа, аќыннан алдым алѓаш єсерлі дем”, деп µлењдетежµнелгенде демімізді ішке тартатынбыз. “Бізнеге солСєкен аѓайдай емеспіз?!” деп артынша айнаѓа ќарайтынбыз. Ќараѓан т±ста-аќ µзімізден µзіміз ќашып ќ±тылуѓа асыѓатынбыз. Асыѓатынымыз: т‰ріміз т‰кке т±рмайды. Асекењ де т‰рі келісті кісі болѓандыќтан да: “Кењ мањдай, ж‰зі жайсањ, момын м±рын, аќынныњ аќ сарысы, сµзі-шырын”, деп µзімізше ±йќастыра салатынбыз.
¤зіне деген осыншалыќ інілік ілтипатымызды ањѓаратын аѓамыз бізді ќорашсынбай, бірде беделі биік Бейімбеттіњ “Мырќымбайын” жатќа соќса, енді бірде сол Бейімбеттіњ µзін сµзге ќосып: “Міне сол ел с‰йетін Бейімбетті, ±стазым боларына кµзім жетті. ¤йткені: “Ќаламныњ желі бар” деп, “Д‰лейлі µлењ сµздің дарыны еді. Дауысы Гималайѓа барып еді. Сол аќын Жанс‰гіров Ілиястыњ, кµшеде ж‰рген ізі ќалып еді”, деген сµздері де єлі к‰нге дейін ќ±лаѓымда. “Басќадан т‰сі бµтен, кµші бµтен, бір ќара µлењ жазып отыр екен. Байќасам, осы к‰нгі Ќалмаќанныњ, ол кезде редактордыњ кµшірі екен”, деп бізді біраз к‰лдіріп алып: “Жастан-аќ ќ±мар едік єн-жырѓа, єн тапсаќ, ќ±лаќ ќ±рышын ќандырѓанбыз. Сондаѓы арыќ бала, газет сатќыш, боп шыќты ќазіргі аќын Єбілдамыз”, дегені де есімде.
Кейін Єбілда аѓа Тєжібаевќа Асекењніњ сол єњгімесін айтќанымда: “Иє, тап солай. Ќалќаман Єбдіќадіров аѓаларыњ кµшір болса, мен: “Б‰гінгі газет тамаша, оќысањ ойдан кетпейді. Тезірек сатып алмасањ, таусылып ќалады, жетпейді”, депкµше-кµшені басыма кµтеретінмін”, деп рахаттана к‰лгені бар.
Ауылымыз іргелес болѓандыќтан ба екен, кім білсін, Асќар аѓаны бала кезден жаттап µстік. Єлі “Єліппені” айналсоќтап ж‰ргенімізге ќарамай: “Атыссаќ ќ±ртамыз, шабыссаќ ќырќамыз. Біздіњ салтымыз сол, жауѓа ќояр шартымыз сол. Оќ десе оќќа т±рамыз, зењбірек допќа т±рамыз. Ќашаннан салтымыз сол, халыќпыз дањќымыз зор!” деп кеудемізді соќќылап, азѓантай ауылдыњ аялдай клубына жиналѓандардыњ жігерлерін ќ±шырлана ќайрап жататынбыз. “Бір, екі,‰ш... жастар алып к‰ш. Отан ќорѓау жолында, сендер алѓа т‰с!” деп екі аяќты аямай кезек басып, сахнаныњ шањын шыѓарѓанда кµнетоз кµн етігіміздіњ “аузы” ашылып, ш±лѓауымыздыњ сыртќа шыѓып ќалѓанын да сезбейтінбіз.
Бірінші дєрежелі Отан соѓысы орденімен марапатталуына ќараѓанда, Асекењ кешегі ¦лы Отан соѓысына ќатысќан тєрізді. Біраќ, ќашан барѓан, ќашан ќайтќан, одан ешкімніњ хабары жоќ. Неге екені белгісіз, ол жаѓын энциклопедиялыќ аныќтамалыќтар да айналып µте шыѓады. Ал жазѓандарына ќарап білетініміз-Асќар Тоќмаѓамбетов туа сала ту ±стап, Отан ‰шін от кешкен жауынгер. ¤згені µзі болып сµйлетеді, µзгені µзі болып ел ќорѓауѓа ‰йретеді. ‡лгісі бар ‰гітші, намысы бар насихатшы. 1932 жылы Мєскеу полиграфия институтында оќып ж‰ргенде: “Ќорѓаѓаным µз табым, µзімде ерік. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
А.Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшелігі
“А.Тоқмағамбетов шығармаларыныњ ерекшеліктері”
Асқар Тоқмағамбетов
Көркемөнер шығармаларының қалыптасу ерекшеліктері
Ғ. Мүсірепов шығармаларының көркемдік ерекшеліктері.
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері
Төлен Әбдікұлы шығармаларының композициялық ерекшеліктері
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы
Молда мұса шығармаларының тілі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь