Құқық жүйесі және құрылымы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Құқық жүйесі мен заң жүйесінің қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

2. ҚҰҚЫҚ РЕТТЕУ ПӘНІ МЕН ӘДІСІ ҚҰҚЫҚ НОРМАЛАРЫН САЛАЛАРҒА БӨЛУ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2.2 Қазақстан Республикасының құқық жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.3 Құқық саласы және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
Республикамыз өз тәуелсіздігін алып, небір қиыншылықтарды артқа тастап, бүгінгі күнде экономикасы дамыған мемлекетке айналған тұста да елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да жасырын емес.
Ел болған соң, соңғы кездері жалпы халықтық құқық бұзушылық теріс әрекеттерінің қоғамда өршіп, оның алдын алудағы құқықтық тәрбие берудің кемшін тартып отырғаны қоғамдағы өзекті мәселеге айналуда. Қазақта «ел боламын десең-бесігіңді түзе» деген нақыл сөз бар. Осы сөз арқылы айтылған бабалар аманатындағы жауапкершілікті ата-анаға ғана тиісті деп емес, қоғамдағы әрбір адамзат баласының саналы ұрпақты тәрбиелеудегі, білім берудегі қағидалы мақсаты деп түсінгеніміз жөн шығар.
Сондықтан да қоғам болашағы құқықтық мемлекет тағдырымен байланыстыра қарап отырған шағымызда ұлттық дәстүрлі ерекшелігімізді негізге ала отырып, жас ұрпақтың құқықтық тәрбиесін жалпы білім беру мазмұнында қарастырудың маңыздылығы бүгінгі күні өз қажеттілігін танытып отыр.
Себебі күнделікті күйбең тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ұжданын, ұятын, намысын бір сәттік дүниенің жалған қызығына айырбастап, заңды сыйламау арқылы қоғамда құқық бұзушылықтың кең өршіп отырғаны ойланарлық жағдай. Осының өзі жас ұрпақтың, одан қала берсе жалпы халықтың құқықтық санасын жетілдіру идеясын қуаттайды.
Бұл идея тек халық арасында айтылып қалмай, билік тізгінін ұстаған лауазым иелерін ойлантқаны да көңілімізге сенім үмітін ұялатады. Олай дейтініміз, қоғамда орын алған құқық бұзушылық сипаттағы келеңсіз құбылыстарға үн қатып, оған білім беру мекемелері арқылы құқықтық насихат жүргізу іс-шарасы ұйымдастыру жұмыстары Қазақстан Республикасының Білім және ғылым Министрлігі тарпынан арнайы қолдау тапты.
“Құқық” терминінің көптеген мәні бар, ол заң ғылымында, күнделікті өмірде және қызмет бабында қолданылады. Кең мағыналы түсінік болғандықтан, әрбір адамның құқықтық мәні туралы қандай да бір пікірі қалыптасатыны сөзсіз.
Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Біріншіден, “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. “Құқық – ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет жасау мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету бостандығы, білім алу, меншік иесі болу, кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы. Заңды тұлғалардың да құқықтық мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген жағдайларда “құқық” түсінігі субъективтік (тұлғалар) мағынада қолданылады.
Субъективтік (тұлғалар) құқық – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру мақсатымен құқықтық нормалардың құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері.
1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и права: учебное пособие.- Алматы, «Жеті жарғы», 2003, - 65-71стр.
2. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.
3. А. Жакупова «Конституция – основа развития государства» // Заң және заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең жоғары құндылық» // Заң және заман.- 2005ж.-№25-3-5 б.
5. Б. Қонақбаев «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. Адрасулова «Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-14б.
7. Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы.- Алматы, «Жеті жарға», 1998ж.,-88-89б.
8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті жарғы», 1999ж.,-26-32б.
9. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. Мустафаев «Құқықтық тәлім - тәрбие мен жалпы оқытудың іс-шаралары» // Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,-124-127б.
12. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» Алматы, 1998ж.
15. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. Турлаев Мемлекет және құқық негіздері: Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-14б.
16. Н. Елікбаев, М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-34б.
17. Н.И. Матузов, А.В. Малько Теория государства и права: курс лекции.- Юристъ, Москва,1997ж.,-313-316б.
18. «Общая теория государства и права»: Академический курс 1-том.-Москва, Зерцало, 1998ж.,-70б.
19 «Общая теория государства и права»: Академический курс 2-том.-Москва, Зерцало,1998ж.,-74-78б.
20. С.Д. Баққұлов Құқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
21. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное государство» // Заңгер.-2002ж.-№15-4-6б.
22. С. Ынтымақов « Қоғамдық қор: құқықтық жағдайының өзекті мәселелері» // Заңгер.-2005ж.-№12.-42-44б.
23. Т. Мамедсупиев «Правовая природа нормативных постановлений Верховного суда Республики Казахстан» // Фемида.-2006ж.-№4.-12б.
24. Т. Мырзамбетов «Конституция еліміздің тұрақтылығы мен тыныштығының кепілі» // Заңгер.- 2005ж.-№19.-40-44б.
25. Т. Ағдарбеков Мемлекет және құқық теориясы: оқулық.- Алматы, 2003ж.,-212-216б.
26. Т. Айтмухамбетов «Қазақстанның сот өндіріснде сот шешімдерін қайта қарау» // Заң.-2004ж.,-№21.-8б.
27. Т. Айтмухамбетов «Қазақтардың дәстүрлі құқығы бойынша шешімдерді қайта қарау институты» // Заң.-2004ж.,-№21.-9б.
28. С.А. Комаров Общая теория государства и права: учебник.-Москва, 1997ж.,-191б.
        
        Жоспар:
Кіріспе....................................................................
................................................3
1.ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ
ҚҰРЫЛЫМЫ.....................................................6
1.1 Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың
мазмұны.........................................6
1.2. Құқық жүйесі мен заң ... ... ... пәні мен ... құқық нормаларын салаларға бөлу
негіздері...................................................................
.18
2.2 Қазақстан Республикасының құқық
жүйесі..........................................18
2.3 Құқық саласы және оның
түрлері.............................................................20
Қорытынды..................................................................
......................................37
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі..................................................................39
Кіріспе
Республикамыз өз ... ... ... ... ... ... күнде экономикасы дамыған мемлекетке айналған тұста да
елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар ... да ... ... ... соң, ... ... ... халықтық құқық бұзушылық теріс
әрекеттерінің қоғамда өршіп, оның алдын ... ... ... ... ... ... қоғамдағы өзекті мәселеге айналуда. Қазақта «ел
боламын десең-бесігіңді ... ... ... сөз бар. Осы сөз ... айтылған
бабалар аманатындағы жауапкершілікті ата-анаға ғана ... деп ... ... адамзат баласының саналы ұрпақты тәрбиелеудегі, білім
берудегі ... ... деп ... жөн ... да қоғам болашағы құқықтық мемлекет тағдырымен байланыстыра
қарап отырған шағымызда ... ... ... ... ... жас ... құқықтық тәрбиесін жалпы білім беру мазмұнында
қарастырудың ... ... күні өз ... ... ... ... ... тіршіліктің құрығына түсіп, өз ... ... бір ... ... ... қызығына айырбастап, заңды
сыйламау арқылы қоғамда құқық бұзушылықтың кең ... ... ... ... өзі жас ... одан қала ... жалпы халықтың құқықтық
санасын жетілдіру идеясын қуаттайды.
Бұл идея тек халық арасында айтылып ... ... ... ұстаған
лауазым иелерін ойлантқаны да көңілімізге сенім үмітін ұялатады. Олай
дейтініміз, ... орын ... ... ... ... ... үн ... оған білім беру мекемелері арқылы құқықтық насихат
жүргізу іс-шарасы ұйымдастыру жұмыстары Қазақстан Республикасының ... ... ... тарпынан арнайы қолдау тапты.
“Құқық” терминінің көптеген мәні бар, ол заң ... ... және ... ... қолданылады. Кең мағыналы түсінік болғандықтан,
әрбір адамның құқықтық мәні ... ... да бір ... қалыптасатыны
сөзсіз.
Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше ... ... ... ... ... ... ... “Құқық – ресми
түрде танылған жеке және ... ... ... ... отырып, әрекет
жасау мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету ... ... ... иесі ... ... ... құқығы. Заңды тұлғалардың да
құқықтық мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру
мақсатымен ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер құқықтық қатынастарға қатысатын тұлғалардың мінез-
құлқының шегін ... ... ... құқықтық қатынасқа қатысушы басқа
тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақта да құқықтық міндеттер
пайда болады. Мысалы, әр ... ... ... алуға құқығы бар. Сол
құқықты пайдаланып, оқуға түскеннен кейін азамат оқу ... ішкі ... оқу ... ... міндетті.
Заңды тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде мүлікке ие болуға
хақылы. Ол мүлікті өз иелігі үшін пайдаланады. ... ... өз ... қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян келтірмеуі ... ... ... ... ... деп ... міндет жүктейді, оны пайдалану сонымен қатар ... ... ... ... ... (6 ... ... құқықтық міндет – құқықтық мүмкіндік берілген
құқық тұлғасының заңи ... ... ... үшін ... ... ... ... Бұл міндет құқықтық қатынастарға қатысу
нәтижесінде жүзеге асырылып, ... ... ... ... жағдайда) қамтамасыз етіледі.
Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының жүйеге келтірілген
жиынтығы. Бұл объективтік мағынадағы құқық, себебі ... ... ... еркіне байланысты емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық жеке
нормаларға бөлінбейтін, тұтас ... ... ... Құқық туралы
Конституция былай дейді: “Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... өзге де ... ... халықаралық шарттың және өзге ... ... ... ... ... ... Соты ... қаулыларының нормалары болып табылады. (4 бап).
Үшіншіден, ... ... оқу ... ... ұғым ... ... ... түрлі салаларға бөлінеді: конституциялық құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы құқығы, ... ... ... ... ... тағы басқа. Құқық саласы - ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, азаматтық
құқық – мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейтін ... ... ... ...... ... ... қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Төртіншіден, “құқық” термині тұлғалық ... пен ... ... жиынтығы ретінде де қолданылады. Осыған байланысты “құқық жүйесі”
деген түсінік бар. Мысалы, қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... оқып, құқық жүйесінің мәнін терең түсінген адам ... ... ... әр ... болатынын да анықтай алады. Мұның өзі
құқық жүйесінің өте ... ... ... ... ... ... түрлі түсінігінің болуы - оның әлеуметтік мәнінің де
түрлі болуының негізі. Егер құқықты тұлғалармен байланыстырса, ... ... ... ... ... ... анықтау, түсіну
қажеттілігі туады. Азаматтарға сан-қилы құқықтар мен бостандықтар беріліп,
оларды жүзеге ... ... ... онда ... ... ... болып есептеледі. Ал, объективтік құқық туралы сөз болғанда,
мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады.
Әрине, құқық ... ... ... бір ... шығып, бір
текті болады деп айтуға болмайды. Негізінен, құқықты ... және ... ... ... ... кең орын алып келді. Маркстік ілім
құқықты, оған байланысты ... тек ... ... ғана ... ілім ... ... – үстем таптың саяси құралы, тек соның жоғын ... ... Ал ... ... ілім ... құқық қоғамдағы
барлық адамдардың еркін ... ... ... ... ... ... ілім ... да құқық жүйесінің әлеуметтік мәні бар екенін
айтады. Бірақ Маркстік ілім ... ... ... мәнін өте тар
тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Әрине құл иеленушілік дәуірде құқық ашықтан-
ашық тек құл ... ... ... ... ... ... белгілі. Бірақ, бұл көзқарасты барлық қоғамдарға, түрлі сатыдағы
мемлекеттерге теңеуге болмайды. Құқық тек ... ... ... ... ... ... үздіксіз тап тартысы орын алып, ақырында ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі замандағы ... ... ... ... еркін білдіретін саяси құралға айнала ... ... ... ... ... келе жатқан құқыққа да ... ... ... ... ... сай ... десек, қателеспейміз.
Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, ... да ... ... ... ... немесе белгілі бір топқа
артықшылық жасайтынын таба алмаймыз. Демек, ... ... ... топтардың еркін білдіріп, ... ... ... ... жұмыс мақсаты: құқық жүйенің түсінігі мен құрылымын анықтау.
1. ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМЫ
1.1 Құқық жүйесі мен құрылымы, олардың мазмұны
Адам қоғамының даму ... ... ... ... қалыптасып, жаңарып, ескіріп жатады. Бұл объективтік
дилектикалық процесс. Осы процесті ... ... ... ... ... ... ... бөлініп жатады. Қоғамдық қатынастардың
объективтік даму процесіне ... ... ... да, ... ... ... ... отырады.
1 Құқық жүйесінің түсінігі. Құқық жүйесі –– бұл құқықтың өзіннің құрылымы,
оның ... ... ... ... жүйелік құрылымы оның
белгілі бір ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Құқық жүйесінің негізгі сипаттары:
1) оның алғашқы элименті болып құқық нормалары ... ... ... ... ... ірі ... –– институттарды,салаларды
құрайды;
2) оның элименттері бір-біріне қайшы келмейді, іштей үйлескен, ... ие; бұл ... ... ... ... етеді;
3) ол әлеуметтік-экономикалық, саяси, ... ... ... ... ... байланысты;
4) ол объективтік сипатқа ие, себебі, объективтік сипаттағы ... және ... ... ... бойынша қалыптасуы мүмкін
емес.
Сондықтан құқық қоғамдағы нормативтік актілердің тек жиынтығы емес. Ол
қоғамның әр саласына сәйкес объективтік, диалектикалық даму ... ... ... көп ... көп жүйелі құбылыс. Бұл күрделі құқық
процесі ... ... ... ... ... ... ... дамуын, олардың өзара байланысын, қатынасын
реттеп, ... ... ... ... ... жаңартып,
кемшіліктерін толықтырып, құқықтық нормаларды ... ... ... дамытып, олардың орындалуын тездетіп, ... ... ... ... ... және ... ... жүйелері жол бермеуге тиіс.
Құқық жүйелерінің өзіне тән белгілері:
Бірінші – ... ... ... даму процесіне
сәйкес қалыптасқан нормативтік актілердің бірлігі және құқықтың, қоғамның
даму процесін ... ... ... ... субъективтік жолмен
қалыптаспайды, сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... Қоғамның дамуына жақсы әсер етеді. Егерде
қоғам мен құқықтың ... ... ... ... ... ... ... – құқық қоғамның көп жүйелі, көп салалы ... ... ... ... ... жалпыға бірдей міндетті нормалар.
Құқықтың жүйелері қоғамның әр саласына сәйкес қалыптасып сол саланы
реттеп, басқарып отырады. ... ... ... бәрі бірігіп, қоғамдық
құқықтың алдындағы тұрған бір саясатты, бір мүдде-мақсаггы орындайды.
Құқық құрылымы. Қоғамдағы ... ... ... ... ... және сол ... ... қалай іске асуын, қалай
орындалу тәсілдері мен әдістерін анықтап отырады. Құқық құрылымының жақсы,
дұрыс ... ... ... ... саяси, экономикалық,
әлеуметтік, рухани, демократиялық даму деңгейі зор әсер етеді.
Қоғамдағы демократия, ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық жағдай жақсы дәрежеде болады. Ал бұл жағдайлардың дәрежесі
төмен болса, құқық ... да ... ... ... ... туралы екінші
сұрақта толығырақ айтылады.
Құқықтық жүйе. Құқық теориясында құқық ... және ... жүйе ... ... ... ұғым бар. Жер жүзіндегі барлық мемлекеттердің құқық
құрылымы, жүйесінің ... ... ...... ... ... құқықтық жүйенің қалыптасуы, сол арқылы құқықтың тарихи өмірге келуі,
дамуы әр елде ... ... ... әр ... ... дамуы, ұлттың
қалыптасуы, мемлекеттік саяси-экономикалық құрылысы ... ... ... ... де ... дамуы әр түрлі болады. Мұны
жан-жақты ... білу өте ... Әр ... ... ... ... алып, пайдаланып, өз ұлттық құқықтық жүйені жақсы дамытуға
болады.
Құқықтық жүйе дегеніміз – әр ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйелер.
Құқық құрылымы дегеніміз – құқыктық нормалардың ішкі құрылымы ... ... ... ... мен ... ... дегеніміз – құқықтың өмірге келуімен оның ... ... ... ... ... ... ең күрделі
өзекті мазмұны. Құқық құрылымы мен құқықтық жүйе қоғамдағы құқықты дамыту,
нығайту ... оның ... ... үшін ... даму ... ... қарым-қатынастар өмірге келеді. Сол
қатынастарды реттеу, басқару үшін объективтік жолмен құқық ... ... ... ... ... ... ... бірнеше салаға, топқа бөледі.
Ең төменгі деңгейдегі бірінші бөлім – құқықтық норма. Бұл деңгейде
норма бір ... ішкі ... ... ... ... ... ... құқық, міндет, жауапкершіліктері көрсетіледі. Өмірде қатынас бір
нормамен шектелмейді. Ол қатынастың немесе бірнеше ... ... ... ... ... құқықтық нормаларды біріктіруге тура
келеді. Мысалы: азаматтық қатынастар, қылмыскердің құқықтары ... ... – бұл ... ... ... ... және
қоғамдық қатынастардың ұқсастығына қарай реттеп, басқару. Мысалы, азаматтық
құқықта меншік, шарттық байланыстары т.б. ... ... ... ... ... ... органдарының
қызметтерінің қағидалары мен функциялары т.б.
Құқықтық бөлім – бұл ... ... ... бір ... ... ... ... азаматтық құқықтағы авторлық
қатынастарды реттейтін нормалар; еңбек құқығындағы еңбекті қорғау, айлық
төлеу т.б. ... ... ... ... – қоғамдағы барлық нормативтік актілерді жүйе-жүйеге, сала-
салаға бөлу. Мысалы, мемлекеттік, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, ... ... т.б. ...... құқықтарды біріктіріп зерттеу, қолдану, пайдалану.
Сонымен, құқық жүйесі өзінің ... жеке ... ... бөлімді және құқықтық саланы біріктіреді. Қазіргі ... ... ... ... Мемлекеттік (конституциялық) құқық бұл сала әр елдің ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
аппаратты құруын, оның жұмыстарын реттеп, басқарып отырады.
2. Әкімшілік құқық – бұл сала ... ... ... қарым-
қатынастарын реттеп, дамытып отырады.
3. Қаржы (қаражат) құқығы – бұл сала әр ... ... ... ... ... Жер құқығы – бұл сала жер, су, өсімдік, ... ... ... ... шұғылданады.
5. Азаматтық құқық – қоғамның ең ... ... ... ... отырады.
6. Еңбек қүқығы – азаматтардың еңбек бағытындағы қатынастарын ... ... ... – осы ... ... ... ... қатынастарын реттейді.
8. Азаматтық-процессуалдық құқық азаматтардың азаматтық, еңбектік,
жанұялық шағым ... ... ... ... ... құқық – қылмыстық істерді жан-жақты тексеріп, дұрыс шешу
барысындағы мәселелермен шұғылданады.
10. Қылмыстық-процессуалдық құқық – ... ... сот ... ... ... ... істерді тергеу, жүргізу, дұрыс
шешім, үкім жасау барысындағы қатынастарды жан-жақты реттеп ... ... ... ... – қылмыскерлерді тәрбиелеп, дұрыс жолға
салып, қоғамға ... ... ... ... ету ... ... Халықаралық құқық – мемлекеттердің арасында туындайтын қатынастарды
реттейтін құқықтық нормалар.
Құқық жүйесі қоғаммен бірге ... ... ... ... ... өмірге келген жаңа ... ... ... актілерді дер кезінде қабылдап, құқық жүйелерін, салаларын
жаңартып, елдің жақсы дамуына мүмкіншілік жасап отырады.
Бұл процесте ... ... рөл ... ... жүйесінің азаматтық,
мемлекеттік, әкімшілік, қылмыстық, процессуалдық салалары. Себебі осы
салалар ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл салалар ... ... ... ... ... өзінің әсерін тигізіп, олардың жақсы дамуына
жағдай жасап отырады.
Дамыған ... ... ... ... өз ... кешенді
(комплексный) салалар қалыптаса бастайды. Бұл объективтік, диалектикалық
даму процесінің нәтижесі. Мысалы: теңіздік құқық ... ... ... ... ... Бұл процесс құқық жүйесінің екі-үш қабатқа
айналуы. Жаңа ... ... ... ... ... үзбейді.
Қоғамдағы нормативтік актілердің, жақсы жұмыс жасауын қамтамасыз ету
үшін оның жүйеге, салаға бөлінуін және олардың бірлестігін ... ... ... ... ... ... ... жүйеге, салаға бөлудің
екі себеп-мақсаты бар: біріншісі – жүйеге, салаға жататын ... ... ... ... ... анықтау; екінші – сол жүйелік,
салалық қатынастарды реттеудегі, басқарудағы құқықтық ... ... ... ... ... ... мемлекет және құқық теориясымен бірге
дамып, нығайып келеді. Құқық ... әр ... ... тән ... бар. ... ... ... субъектілеріне құқықтық
нормалар басым көпшілігіне толық бостандық береді. Өз еріктерімен Құқықтық
норма арқылы ... ... ... ... ... ... ... тобына құқықтық нормалар тиісті ... ... ... үшінші тобына құқықтық нормалар
шектеулі, ... ... ... Осы ... құқық жүйесінің тәсілдері мен
әдістері құқықтың барлық салаларында бар.
Құқық жүйесінің тәсілдері мен әдістерін ... ... ... ... ... ... және жеке тұлға құқықтары көп үлес
қосады. Бұлардың ... ... ... тез, ... ... өте ... құқық – қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеп, жақтап, қорғап
отыратын нормалар. Мысалы: қылмыстық құқықтық нормалар, азаматтық құқықтық
нормалар, ... ... ... т.б.
Процессуалдық құқық – материалдық құқықты калай, қашан, қандай ... ... ... ... және азаматтық
процессуалдық құқықтарда керсетілген нормалар.
Қоғамның тарихи даму ... ... ... азаматтардың,
бірлестіктердің, ұжымдардың, мемлекеттің мүдде-мақсаттарын қорғап, дамытып
отырады. Бұл мүдде-мақсаттар екіге бөлінеді: бұқаралық және жеке ... Осы екі ... ... ... бұқаралық және жеке тұлға
құқығы қалыптасады.
Бұқаралық құқық – мемлекет бұқаралық және жеке ... ... ... басқарады; жеке тұлғаның құқығы – жеке адамдардың
арасындағы ... ... ... Бұл екі ... бір-бірімен тығыз
байланыста дамиды.
Бұқаралық құқық мемлекеттік билікпен байланысты, оның ... ... өте ... ... ... Өйткені олар
қоғамдық мүдде-мақсаттарды іс жүзіне асыру бағытында қызмет атқарады. Бұл
топқа көбінесе ... ... ... ... ... нормалар жатады. Жеке тұлға құқығы адамдардың және
заңды тұлғалардың мүдде-мақсаттарын іске асырады, ... Бұл ... ... ... ... ... ... нормалар жатады.
Бұқаралық құқық – мемлекеттік істермен, ал жеке тұлғалар құқығы – ... ... Жеке ... ... жеке меншікпен тығыз байланыста
дамиды. Жеке меншік болмаса жеке тұлғалар құқығы да болмайды. Біздің ... ... жеке ... ... ... қасы ... Қазіргі нарықтық
жүйе қалыптасу кезінде меншіктің неше түрлері өмірге келіп, жеке тұлға
құқығын жан-жақты ... ... ... ... жүйесі мен заң жүйесінің қатынасы
Құқық жүйесі объективтік ... Ол ... ... даму
процесінің объективтік заңдылықтары арқылы өмірге ... Бір ... ... субъективтік жолмен қалыптасады. Екінші жағынан, құқықтық
нормалар қоғамның объективтік табиғи даму процесінің ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынастарды реттеп, басқарып ... ... ... ... ... өз ... қалай болса
солай қабылдай салмайды. Қоғамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... бекітіледі.
Қоғамдық қатынастарды реттеп, басқару процесінде нормативтік актілер сала-
салаға, жүйе-жүйеге бөлініп, дамып жатады. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... келу жолы басқа. Бұл жүйе басым түрде
субъективтік процесс арқылы қалыптасады. Қоғамдағы ... ... үшін ... ... дер ... қабылдап, елді, мемлекетті
дағдарысқа ұшыратпай басқару керек. Бұл мәселемен мемлекеттің заң шығару
бағытындағы аппараттары ... ... ... заң ... ... жүйесі дегеніміз – құқықты ... ... ... ... (негіздері). Нормативтік актілерсіз, заңсыз
құқық болмайды. Заң жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі салалары:
1. Бір салалық қатынастарды реттейтін заң жүйесі. Заң ... ... ... жүйелерімен ұқсас. Мысалы: азаматтық құқық, әкімшілік құқық т.б.
2. Саланың өз ... ... ... заңдар нормативтік
актілер. Мысалы: азаматтық құқықтың ішіндегі авторлық құқық; ... ... ... ... ... заңдар т.б.
3. Кешенді заңдар жүйесі (бірнеше салаларды қамтитын заңдар). ... ... т.б. ... Бұл заң ... қоғамның бірнеше
салаларының ұқсас қатынастарын реттеп отырады.
4. Қорғаныс-әскери заң ... Бұл жүйе ... ... басым
көпшілігін біріктіреді. Мысалы: мемлекеттік, әкімшілік, ... ... т.б. ... ... ... заң ... арнаулы, ерекше заң саласы болғанмен, қоғамдағы
құқықтың ... ... ... ... ... ... теңдігін,
бостандығын т.б.
Заң жүйесі объективтік жолмен қалыптасқан нормативтік актілерді
субъективтік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы қарым-қатынастардың өмірге келіп сала-салаға бөлінуі.
2. Қатынастарды реттеп, басқару үшін құқық жүйелерінің қалыптасуы.
3. Объективтік тұрғыдан қалыптасқан құқықтық нормаларды заң ... ... ... ... маңызын күшейту, олардың қолдануын
жеңілдету, нормативтік актілердің орындалуын жақсарту.
Әр елдің құқық жүйесі халықаралық құқықпен ... ... ... ... ол ... ... ... міндетті. Өз нормативтік
актілерін осы халықаралық құқыққа сәйкес қабылдауға тиіс. Егер ... ... ... ... ... ... және заң жүйелерінің даму бағыттары – құқық пен ... ... ... ... ... ... Бұл
процесте құқық пен заңның мазмұны да, сапасы да тереңдеп, жақсара ... және заң ... даму ... 1). ... ... ... пен заңды объективтік тұрғыдан ... 2). ... ... 3). Заң ... ... ... ... диалектикалық даму процесінде адамдар мен құқықтың өзара
байланысы жақсарып, шеңбері кеңейіп, адамдардың бостандығы мен ... ... ... ... ... жеке ... ... ең күрделі, ең маңызды ... ... ... ... ... ... ... пен құқықтың міндеттері мен бостандығы
бірте-бірте теңесуге ... Бұл ... ... ... шындыққа
айналады.[5,14]
Қоғам объективтік даму процесінде көп мәселені реттеп, басқаруды ... ... ... ... ... беріп, құқықтың қызметі
азая беруі өмірге келеді. Бұған күмән келтіруге болмайды. Мұндай ... ... ... да ... ... құқық жүйелері де дамып, сапалы өзгерістерге ұшырауы
объективтік ... ... ... ... ... ... актілердің
кешенді жүйелері қалыптасуы әбден мүмкін. Бұл процесс нормалардың мазмұнын,
сапасын, маңызын жоғары деңгейге көтеруі даусыз деуге болады.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... даму ... ... заң ... қызметті де көтеруге, ... ... ... деп ... ... ... болады. Қоғамның даму
процесінде заң шығармашылық қызметті бірте-бірте ... ... ... болатынына сенуге болады. Ол органдар өздерінің әкімшілік
территориясында мәселелердің басым ... ... ... ... көшуі мүмкін.
Республикамыз өз тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... ... дамыған мемлекетке айналған тұста да
елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да ... ... ... соң, ... кездері жалпы халықтық құқық бұзушылық теріс
әрекеттерінің қоғамда өршіп, оның алдын ... ... ... ... ... ... қоғамдағы өзекті мәселеге айналуда. Қазақта «ел
боламын десең-бесігіңді түзе» деген ... сөз бар. Осы сөз ... ... ... ... ата-анаға ғана тиісті деп емес,
қоғамдағы әрбір адамзат ... ... ... ... ... қағидалы мақсаты деп түсінгеніміз жөн шығар.
Сондықтан да қоғам болашағы құқықтық мемлекет тағдырымен байланыстыра
қарап отырған шағымызда ... ... ... ... ... жас ... ... тәрбиесін жалпы білім беру мазмұнында
қарастырудың маңыздылығы бүгінгі күні өз қажеттілігін танытып отыр. [6,26]
Себебі ... ... ... құрығына түсіп, өз ар-ұжданын,
ұятын, намысын бір сәттік дүниенің жалған ... ... ... ... ... ... ... кең өршіп отырғаны ойланарлық
жағдай. Осының өзі жас ұрпақтың, одан қала берсе жалпы ... ... ... ... қуаттайды.
Бұл идея тек халық арасында айтылып қалмай, ... ... ... ... ... да ... сенім үмітін ұялатады. ... ... орын ... ... ... ... келеңсіз
құбылыстарға үн қатып, оған білім беру мекемелері арқылы ... ... ... ұйымдастыру жұмыстары Қазақстан Республикасының Білім
және ғылым ... ... ... ... тапты.
“Құқық” терминінің көптеген мәні бар, ол заң ғылымында, күнделікті
өмірде және ... ... ... Кең ... түсінік болғандықтан,
әрбір адамның құқықтық мәні ... ... да бір ... ... ... “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады.
Біріншіден, “құқық” ... ... ... қолданылады. “Құқық – ресми
түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене ... ... ... ... адамзаттардың еңбек ету бостандығы, білім ... иесі ... ... ... ... ... тұлғалардың да
құқықтық мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген ... ... ... (тұлғалар) мағынада қолданылады.
Субъективтік (тұлғалар) құқық – тұлғалардың мүддесін ... ... ... құқық тұлғаларына берген ... ... ... ... қатысатын тұлғалардың мінез-
құлқының шегін анықтайды. Тұлғаның құқығы құқықтық ... ... ... ... ... ... екі жақта да құқықтық міндеттер
пайда болады. Мысалы, әр азаматтың оқып, білім ... ... бар. ... ... ... түскеннен кейін азамат оқу орнының ішкі тәртібіне
бағынуға, оқу бағдарламасын орындауға міндетті.
Заңды тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде ... ие ... Ол ... өз иелігі үшін пайдаланады. Сонымен ... өз ... ... басқа адамдардың мүдделеріне зиян келтірмеуі керек.
Сондықтан Қазақстан Республикасының Конституциясында былай деп ... ... ... оны ... сонымен қатар қоғам игілігіне де
қызмет етуге тиіс” (6 ... ... ... ... – құқықтық мүмкіндік берілген
құқық тұлғасының заңи мүддесін (талабын) ... үшін ... ... жүктелген міндет. Бұл міндет құқықтық қатынастарға қатысу
нәтижесінде жүзеге ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының жүйеге келтірілген
жиынтығы. Бұл объективтік мағынадағы құқық, себебі ... ... ... ... ... емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық жеке
нормаларға ... ... ... болып саналады. Құқық туралы
Конституция былай дейді: “Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... өзге де ... ... халықаралық шарттың және өзге ... ... ... ... Кеңесінің және
Жоғарғы Соты нормативтік ... ... ... ... (4 бап).
Үшіншіден, “құқық” термині оқу пәнін білдіретін ұғым ... ... ... ... ... ... ... құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы құқығы, азаматтық құқық, қылмыстық
құқық, қаржылық ... тағы ... ... ... - ... туыстас қоғамдық
қатынастарды реттейтін құқықтық ... ... ... ...... және ... емес ... реттейтін құқықтық
нормалардың жиынтығы. Қылмыстық құқық – ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
Төртіншіден, “құқық” термині тұлғалық құқық пен объективтік құқықтың
жиынтығы ретінде де қолданылады. Осыған ... ... ... ... бар. ... ... ... елімізде Қазақстанның құқық жүйесі
қалыптасуда.
Құқық ... ... ... ... ... ... адам оның ... мағынасы әр түрлі болатынын да анықтай алады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... түрлі түсінігінің болуы - оның әлеуметтік мәнінің де түрлі
болуының негізі. Егер ... ... ... ... қоғамда құқықтық мәртебесі ... ... ... ... туады. Азаматтарға сан-қилы құқықтар мен бостандықтар беріліп,
оларды ... ... ... ... онда қоғамда шынайы теңдік
орнатылған болып есептеледі. Ал, объективтік құқық туралы сөз ... ... ... жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады.
Әрине, құқық туралы зерттеушілердің көзқарасы бір жерден шығып, ... ... деп ... ... ... құқықты тараптық және жалпы
әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру ... кең орын алып ... ... ілім
құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек таптық тұрғыдан ғана зерттейді.
Бұл ілім ... ...... ... ... ... тек ... жоғын жоқтап,
мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік тұрғыдағы ілім бойынша құқық ... ... ... білдіріп, мүдделерін қорғайтын құрал болып
саналады. Қандай ілім болса да ... ... мәні бар ... ... ... ілім ... әлеуметтік мәнін өте тар тұрғыдан түсіндіруге
тырысады. Әрине құл ... ... ... ... тек ... ... қорғап, құлдарды сөйлейтін мүлікке теңдегені
белгілі. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... болмайды. Құқық тек үстем таптың еркін білдіретін
болса, ондай қоғамда ... тап ... орын ... ... ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті ... ... ... еркін білдіретін саяси құралға ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан құқыққа да осындай
жалпы әлеуметтік тұрғыдан қарау шындыққа сай ... ... ... ... ... ... талдайтын болсақ, олардың
қандай да болсын әлеуметтік топтарды ... ... ... бір ... ... таба ... Демек, Қазақстан заңдары барлық
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бағытталған. [6,74]
Құқықтың жалпы әлеуметтік мәнін ... ... оған ... ... ... ... ... қарағанда) – жалпыға бірдей міндетті,
мемлекет күшімен қамтамасыз ... ... ... ... және ... да ... ... анықталған құқықтық норма, ережелердің
жиынтығы.
Енді, құқықтың негізгі ... ... ...... ... тұратын жүйелі құрылыс. Оның
бір бөлігі – табиғи құқықтың ... адам мен ... ... ... ... анықталады. Мысалы, адамның өмірі,
денсаулығы табиғи құбылыстар. Оларды сақтауға, қорғауға, қамтамасыз ... ... ... ... құқыққа жатады. Қазақстан
Республикасының Конституциясында былай деп жазылған: «Әркімнің өмір сүруге
құқығы бар. ... өз ... адам ... қиюға хақысы жоқ.» (15 бап).
Құқықтық жүйенің екінші бөлігі – мемлекеттегі қолданылатын барлық
заңдардың жиынтығы. ... ... ... ...... ... Осы айтылған бөліктер бірімен-бірі табиғи түрде
байланысты, бірінсіз басқаларын ... ... ... ... ... әр ... өмір сүруге құқығы бар деп жарияланса, оның жүзеге асырылуы
қамтамасыз етілмесе, адамның өз өмірін ... ... ... ... ... қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. Адам
өзіне қажетті рухани және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі ... ... ... Адамның әлеуметтік-құқықтық талаптарының мағынасы –
оны мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... сипаты – құқықтың негізгі ... ... ... ережелерден, рәсімдерден тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-
құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, қоғамдық ... ... ... мінезін белгілі ережеде көрсетілген қалыпқа ... ... ... ...... ... мінез-
құлқының үлгісі. Мысалы, әркім өзінің қай ұлтқа, қай ... және ... ... өзі ... және оны ... ... ... Конституциясының 19-бабы). Тұлғалардың мінез-
құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады, тұрақтандырады,
бассыздықтан қорғайды. Формальдық анықтылық – құқықтың тағы да ... ... Ол ... ... ... екенін көрсетеді.
Құқықты, оны құратын заңдарды, басқа да ... ... ... алғанда, мемлекет.
Мемлекет органдардан тұрады, демек, мемлекет органдары заңдарды
жасайды. Заң - ережелер жиынтығы. Олар жай ... ... ... атынан
жасалатын болғандықтан ресми сипаты бар ережелер. Әрбір ереже, қағида заң
шығарушының ... ... ... ойын ... ... түрде
тұжырымдайды. Қағидада артық сөз ... ... оның ... ... мәні ... ... ол ... қатынасқа қатысатын тұлғалардың
мінез-құлқын анықтау арқылы олардың тағдырына әсер етеді.
Құқықтың енді бір белгісі – ... ... ... Егер мемлекет
құқық қағидаларының жүзеге асырылуына, дұрыс қолданылуын қамтамасыз етпесе,
олар тек ... ... ғана ... ... ... еді. Мемлекет, оның
органдары тұлғалардың құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, жағдай
жасайды. ... ... ... ... бойынша елімізде
азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... мұқтаж азаматтарға тұрғын үй заңмен белгіленген
нормаларға сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй ... ... ... ақыға беріледі. (25 бап) Егер ... ... ... қол ... мемлекет оларды қорғайды. Заңды бұзғандар
құқықтық жауапқа ... ... ... құқық орнына
келтіріледі.
Құқықтың тағы бір ...... ... білдіруі. Қазақстан
Республикасының Конституциясында жазылғандай, мемлекеттік биліктің бірден-
бір бастауы – халық. Халық билікті тікелей республикалық ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды
мемлекеттік органдарға ... ... ... ... заңдарды өзі тікелей
қабылдай алады. Мұндай жағдайды заң ... ... ... паш ... Оған
мысал, 1995 жылдың 30 тамызында Қазақстан ... ... ... – құқықтың өзегі, ұйтқысы. Олай болса, Қазақстанда қалыптасып
келе жатқан құқық бүкіл көп ұлтты халықтың ... ... ойын ... ... ... ... ... болмайды. Халықтың ойын, еркін мемлекет
органдары да тиісті нормативті ... ... ... ... ... ... сайлайды. Ол халық атынан әрекет жасап, өз өкілеттігінің
шеңберінде нормативті актілер – заң күші бар ... жай ... ... қабылдайды. Президенттің нормативті актілері Қазақстан
құқығын қалыптастыратын бастау болып есептеледі. ... ... ... бір ... ... ... топтың еркін білдіріп, мүддесін ғана
қорғамайды. Ол – халық үшін қызмет істейді.
Сонымен, ... келе ... ... ... ... ... құқық ұғымын ашу керек екен. Ал құқық ұғымы – бұл ресми ... жеке және ... ... ... сүйене отырып, әрекет жасау
мүмкіндігі.
Құқықтық реттеу пәні мен әдісі ... ... ... ... ... ... ... салаларға бөлу үшін екі негізді
басшылыққа алады: құқық реттеу пәні мен әдісін.
Құқықтық реттеу пәні –– бұл ... ... ... қатынастар. Ол
басты негіз болып ьтабылады, себебі, қоғамдық қатынастар объективтік түрде
қалыптасады және ... ... бір ... ... ... ... етеді. Мысалы, еңбек қатынастары еңбек ... ал ... ... – неке құқығының реттеу пәні болып табылады.
Қосымша негіз болып құқықтық реттеу ... ... Егер пән ... реттейтініне жауап берсе, әдіс оның қалай реттейтінін ... ... ... –– бұл ... көмегімен біртектес қоғамдық
қатынастарды құқықтық реттеу жүзеге асырылатын заңды ... ... ... ... ... әдістері болады:
1) императивтік –– бұл тыйымдарға, мінеттерге, жазаларға негізделген
биліктік ережелер, субординация әдісі;
2) ... –– ... ... ... тараптардың теңқұқылығы,
координация әдісі;
3) марапаттаушы –– белгілі бір жақсы жүріс-тұрас үшінмарапаттау әдісі;
4) ... –– ... пен ... үшін тиімді жүріс-тұрысты жүзеге
асыруға кеңес беру әдісі;
2. Құқық реттеу пәні мен әдісі құқық ... ... бөлу ... ... ... ... ... жүйесінің жалпы әлеуметтік мәнін мойындай отырып, оған мынадай
анықтама беруге болады.
Құқық (объективтік ... ...... ... міндетті,
мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, ... ... ... және ... да ... құжаттарда анықталған құқықтық норма, ережелердің
жиынтығы.
Енді, құқық жүйесінің негізгі белгілерін қарастырайық.
Жүйелілігі. Құқық – бірнеше бөлшектен ... ... ... ... бөлігі – табиғи құқық жүйесінің мазмұны адам мен ... ... ... ... ... Мысалы, адамның өмірі,
денсаулығы табиғи құбылыстар. Оларды сақтауға, ... ... ... ... ... ... құқыққа жатады. Қазақстан
Республикасының Конституциясында ... деп ... ... өмір ... бар. ... өз ... адам ... қиюға хақысы жоқ.» (15 бап).
Құқықтық жүйенің екінші бөлігі – мемлекеттегі қолданылатын барлық
заңдардың ... ... ... ... ... – субъективтік
(тұлғалар) құқықтар. Осы ... ... ... ... ... ... басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы,
тек әр адамның өмір сүруге ... бар деп ... оның ... ... ... адамның өз өмірін сақтауға, қорғауға мүмкіндігі
болмаса, аталған құқық қағаз бетінде ғана жазылып ... ... еді. ... қажетті рухани және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі белсенді
әрекет жасауы қажет. Адамның ... ... ... ... ... ... ... қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.[2,63]
Нормативтік сипаты – құқық жүйесінің негізгі белгілерінің бірі. ... ... ... тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-
құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, қоғамдық қатынасқа қатысушылар өз
іс-әрекеттерін, мінезін белгілі ... ... ... ... ... құқық жүйесінің нормалары – тұлғалардың іс-әрекетінің,
мінез-құлқының ... ... ... өзінің қай ұлтқа, қай партияға және
қай дінге ... өзі ... және оны ... ... ... Конституциясының 19-бабы). Тұлғалардың мінез-
құлқын ... ... ... ... ... қатынастарды қажетті арнаға
бағыттап, жолға салады, реттейді, жөндейді, ұйымдастырады, тұрақтандырады,
бассыздықтан қорғайды. ... ...... ... тағы ... маңызды белгісі. Ол құқық жүйесінің мемлекетпен ... ... оны ... ... ... да ... актілерді
жасайтын, жалпы алғанда, мемлекет.
Мемлекет органдардан тұрады, демек, мемлекет органдары ... Заң - ... ... Олар жай ... емес, мемлекет атынан
жасалатын болғандықтан ресми сипаты бар ережелер. Әрбір ереже, қағида заң
шығарушының тұлғалардың ... ... ойын ... ... түрде
тұжырымдайды. Қағидада артық сөз болмауы керек, оның ... ... мәні ... ... ол ... ... қатысатын тұлғалардың
мінез-құлқын анықтау арқылы олардың тағдырына әсер ... ... енді бір ...... күшіне сүйенуі. Егер
мемлекет құқық қағидаларының жүзеге асырылуына, ... ... ... олар тек ... ... ғана ... қалған болар еді.
Мемлекет, оның органдары тұлғалардың ... ... ... ... ... Мысалы, Қазақстан Республикасының
Конституциясы бойынша елімізде азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету ... ... ... ... санаттағы мұқтаж азаматтарға тұрғын
үй заңмен ... ... ... ... тұрғын үй қорларынан
олардың шама-шарқы көтеретін ақыға беріледі. (25 бап) Егер азаматтардың
құқықтары мен ... қол ... ... ... қорғайды. Заңды
бұзғандар құқықтық жауапқа тартылады, мүмкіндігінше бұзылған құқық орнына
келтіріледі.
Құқық жүйесінің тағы бір ...... ... ... ... ... ... мемлекеттік
биліктің бірден-бір бастауы – халық. Халық билікті ... ... және ... ... ... ... ... сондай-ақ өз билігін
жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді. (3бап) Сонымен ... ... ... ... ... Мұндай жағдайды заң тікелей халықтың еркін паш
етеді. Оған мысал, 1995 жылдың 30 ... ... ... ... ...... ... өзегі, ұйтқысы. Олай
болса, Қазақстанда қалыптасып келе жатқан құқық бүкіл көп ұлтты халықтың
еркін білдіреді, ойын ... ... ... ... ... ... ... ойын, еркін мемлекет органдары да ... ... ... ... жүзеге асырады. Халық Президентті сайлайды. Ол халық ... ... өз ... ... ... ... – заң күші бар
жарлықтар, жай нормативті жарлықтар, қаулылар қабылдайды. Президенттің
нормативті актілері ... ... ... бастау болып
есептеледі. Құқықты құратын нормалар тек бір ... ... ... ... ... ... ғана ... Ол – халық үшін ... ... келе ... ... норманың түсінігін ашпастан
бұрын құқық ұғымын ашу керек екен. Ал құқық ... – бұл ... ... жеке және ... тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет жасау
мүмкіндігі.
2.2 Құқық ... және оның ... ... ... –– бұл ... қоғамдық қатынастар түрін реттейтін заң
нормаларының жиынтығы.
Құқық саласының белгілері;
–әрбір саланың өз пәні ... ... өз ... ... ... кодекстері болады;
–құқық субъектілерінің құқықтық жағдайын ... ... ... ... асыру тәсілдерін және құқықтық нормаларды жүзеге асыруға
бағытталған мемлекеттік-құқықтық шараларды орнықтыратын ерекше заңды режимі
болады.
Құқықтық салаларының түрлері:
1) негізгі ... ... ... құқықтық режимдерді қамтиды, жалпы
алғанда, құқық салаларының жүйесінің ең басында конститутциялық құқық, ... ... ...... қылмыстық, әкімшілік құқықтар және
оларға сәйкес іс ... ...... іс ... іс жүргізушілік және әкімшілік іс жүргізушілік ... ... ... ... құқықтық режимдер қоғамның ерекше сфераларына
бағытталған: еңбек құқығы, жер ... ... ... әлеуметтік
қамтамасыз ету құқығы, түзеу-еңбекқұқығы;
3) кешенді салалар; бұларға негізгі және ... ... ... ... тән: ... ... аграрлық құқық,
экологиялыққұқық, саудақұқығы, прокурорлық қадағалау, теңіз құқығы.
4. Құқық ... – бұл ... ... белгілі бір түрін реттейтін
заң нормаларының жиынтығы. Құқық ... – заң ... ... ... аз ... ... құқық саласында бірқатар институттар
болады. Мысалы еңбек тәртібі институты, жалақы институты, азаматтық құқықта
– ескіру мінезімі ... ... ... және т.б.[6,25]
Белгілі бір нормалар жиынтығының нақты бір құқықтық инстиутты қалыптасуының
заңды ... ... үш ... ... 1) ... ... ... ; 2) қоғамдық қатынастарды ... ... ... құраушы нормаларды реттеудің заңдар мен басқа нормативтік-
құқықтық актілердің тарауларында, ... және ... да ... жинақталуы..
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабында былай делінген:
1. Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары ... ... және ... ... ... Адам ... мен бостандықтары әркімге тумысынан ... ... деп ... ... ешікім айыра алмайды, заңдар мен өзге де
нормативтік құқықтық ... ... мен ... ... ... ... азаматы өзінің азаматтығына орай ... ие ... ... ... заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше
көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада
азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады,
сондай-ақ міндеттер атқарады
5. Құқық ... ... ... ... ... құқық жүйесінің пайда
болуы мен оның әрекет етуіне негіз болатын қозғаушы күштердің ... ... ... ... ... күштер мемлекеттің құқық
шығармашылық ісі, ... ... ... ... ерік-жігері және ең
соңында қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары.
12.1. Бұл бап Республикада адам қүқықтары мен бостандықтарын тану ... ... ... мен ... тану мен ... ... ... қүқықтық жүйесінде адамның құқықтары мен бостандықтарын
тану институты, сондай-ақ заң шығарушылардың оларды - ... ... және ... ... ... ... ету ... бар екендігі танылған. Бұл кепілдіктер әртүрлі
нысанда ... ... ... ... де жазылған, алайда
тұтас алғанда олар сығымдалып түсіндірілген ... ... ... ... ... ... толық ашылса, әлеуметтік-экономикалык,
және мәдени кепілдіктер ықшамдалып берілген.
12.2. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің басты ілімі ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы
алынған. Сөйтіп, осы нормаға сәйкес заң шығарудың және заң қолданудың ... ... жеке ... құқықтары мен бостандықтарына сәйкестігі болып
табылады. ... осы ... ... саясатындағы жүйелік орталықтандырудан
жеке бастық орталықтандырудың басымдығын ... ... ... ... ... кеңестік режимі кезінде үстемдік еткен ұжымдық
демократия тұжырымдамасынан ... ... бас ... ... ... іс ... ... әр заңды және әр заң ... оның ... ... ... ... және ... қызметіне конституциялық бақылау жасау үшін іргелі ... ... ... ... құқықтық жүйесінде бірлестіріліп жүйеленген табиғи-құқықтық
теория құқық жүйесінің мемлекет ... ... ... ... ... ... Президентті қоса алғанда лауазымды адамдарға
қоғамдық қадағалауды жүзеге асыруға мүмкіндік туады.
12.3. Осы тармақта адам мен ... ... ... ерекшеленген.
Егер адам құқығы тумысынан жазылған болса, азаматтың құқығы кейін пайда
болады. ... ... ... ... ... адам ... сондай-ақ
жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... пен оның ... ... ерекше билік
қатынастарын қоғамдық шарттар түрінде белгілейтін ... ... ... кешені кіреді. Азаматтың мәртебесі, осы аталғандарға қоса, тек
құқықтар ұғымын ғана емес ... ... да ... ... ... ... билікке деген құқығы осы ... ... осы ... ... ... жағы ... арнау міндетінің болуы қажеттігімен
де ... ... осы ... сәйкес шетелдіктер мен отансыз
адамдардың (апатридтердің) Қазақстан Республикасы азаматтарымен ... және ... ... ... ... құқықтары мен
міндеттерінің толық теңдігі ... ... ... ... кең ... ... субъектілікті пайдаланады, алайда жекелеген
жағдайларда, айталық, дипломатиялық корпус ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер болуы мүмкін.
12.5. Осы норма бұзылған жағдайда кері зардаптарға әкеліп соқтыруы
мүмкін құқықтары мен бостандықтарын жеке ... іске ... ... Бұл, ... басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтары,
конституциялық ... және ... ... ... ... ... ... мәлім шектеулер болып ... ... ... осы шектеуді түсінуіне келіп тіреледі. ... ... ... ... түсіндірме бүкіл ел "көлемімде айтарлықтай
жеңіл таратылуы да, кеңейтілуі де мүмкін, ол - ... ... жеке ... мәртебесінің өзін биліктің толық жоққа шығаруына ... ... ... ереже тиісті нормативтік актілермен дәл
нақтылауды қажет етеді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабында былай ... ... ... ... ... ... құқығы бар және
өзінің құқықтары мен ... ... ... қоса ... ... ... ... тәсілдермен қорғауға хақылы.
2. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот ... ... ... ... ... заң ... алуға құқығы бар. Заңда көзделген
жағдайларда заң көмегі тегін көрсетіледі
13.1. ... ... ... ... ... ... Конституцияның 13-бабында айтылатын "құқық субъектісі"
санаты азаматтардың құқық қабілеттілігі мен ... ... ... ... ... ... азаматтық құқығы және міндеттілік жүктеу
қабілеті болудың (азаматтық құқық ... ... ... үшін ... ... ... ... құқық қабілеті ол туған
сәттен бастап болады және ол қайтыс болуымен тоқтатылады.
Азамат Қазақстан Республикасы шегінде де, ... шет ... ... оның ... шет ел ... ... ... мүлікті мұралыққа
алу және мұралыққа беруге; реслублика аумағында еркін жүру және тұратын
орнын еркін ... ... ... ... ... шығу және оның аумағына
еркін қайта оралуға; заң ... ... ... кез ... қызметпен
айналысуға; занды тұлғаны жеке немесе ... ... және ... ... құруға; заң актілерімен тыйым салынбаған кез келген
мәміле жасауға және міндеттемелерге қатысуға; жаңалық ашуға, ... ... өнер ... және өзге де ой ... жеке ... құқығы болуға;
материалдык, және моральдық зардаптардың орны толтырылуын талап ... да ... және жеке ... иеленуге құқылы (ҚРАК-інің14-бабы).
Азаматтың өз іс-әрекеттерімен азаматтық құқықты иелену және оны жүзеге
асыру, өзі үшін ... ... ... ... ... (азаматтык,
қабілеттілік) оның кәмелеттік жасқа келуімен, яғни ... он ... ... көлемінде туады.
Заң актілерімен он сегіз жасқа толмай некеге отыруға жол ... ... ... ... көлемінде ол некеге отырған күннен
басталады. Егер заң актілерімен өзгеше кезделмесе барлық ... ... ... ... (ҚР ... ... ... 18-бабында құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінен
айыру мен оны шектеуге жол берілмейтіні туралы ереже белгіленген. ... заң ... ... реттер мен тәртіптен өзге жағдайда
ешкімнің де құқық қабілеттілігі мен ... ... ... қоя
алмайтындығы белгіленген.
Құқық қабілеттілігі мен ... ... заң ... ... мен ... ... олардың кесіпкерлікпен не өзге
қызметпен ... ... ... ... ... ... ... өзге орган актісінің заңсыздығын көрсетеді.
Азаматтың құқықтық қабілеттілігінен немесе әрекет қабілеттілігінен
және құқықтық қабілеттілігін ... ... ... ... ... да мәмілелерден толық немесе ішінара бас ... ... ... ... өзге ... ... болып табылады.
Азаматтық құқықты қорғау тәсілдері ҚР АК-інің 9-бабында белгіленген.
Азаматтық құқықтарды қорғауды: құқықтарды тану; ... ... ... ... ... ... бұзатын немесе оның бұзылуына қауіп
төндіретін іс-әрекеттердің ... ... ... іс ... үкім ету; ... айыптарды өтеу; мәмілелерді заңсыз деп
тану; моральдық зардаптардың ... ... ... ... ... ... ... басқару немесе жергілікті өкілді не атқарушы
органдардың заңдарға сәйкес ... ... ... ... қолдануға
жатпайды деп тану; азаматтың немесе заңды тұлғаның құқық иеленуіне немесе
оны ... ... ... ... үшін ... ... немесе
лауазымды адамнан айып өндірту жолымен, сондай-ақ заң актілерімен көзделген
өзге де тәсілдермен сот ... ... сот ... ... ... ... үшін өкімет немесе басқару органына жүгіну,
егер заң актілерімен көзделмеген өзге реттерде, ... ... ... ... ... келтірмейді.
Заң актілерімен арнайы көзделген реттерде азаматтық құқықтарды қорғау
құқығы бұзылған жеке немесе заңды тұлғалардың тікелей өздері ... ... ... ... заң ... ... ... өзгеше көзделмесе құқығы
бұзылған адам оған ... ... ... ... талап ете алады.
Шығындар дегеніміз - ... ... ... ... немесе өндіріліп
алынуы тиіс болатын шығындары, оның, жоғалған немесе зақымданған мүліктері
(нақты залал), сондай-ақ осы ... егер оның ... ... ... ... ... ала алатын алынбаған кірістері (жоғалған
тиімділік).
Мемлекеттік өкімет ... өзге де ... ... заңға
сәйкес келмейтін актілерін шығаруы, сондай-ақ осы ... ... ... ... нәтижесінде азаматқа немесе заңды
тұлғаға келтірілген зиянды Қазақстан Республикасы немесе тиісінше әкімшілік-
аумақтық бірліктің өтеуі тиіс.
Егер жолсыздықтан құқықтық ... шегу ... ... ... заң ... кезделгеннен басқа реттерде оның ... ... ... ... 16 ... Парламент қабылдаған
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... Атап
айтқанда, қажетті қорғаныс жағдайында, яғни ... ... ... жеке ... ... ... ... жер учаскесін және басқа
құқықтарын, сондай-ақ қоғамның немесе ... ... ... ... заңмен қорғалатын мүдделерін қол көтерушіге зардап келтіру
арқылы қорғау, егер бұл ... ол ... ... ... ... ... қол көтерген адамға келтірген зардабы қылмыс болып табылмайды.
Қажетті қорғаныс ... ... ... ... ... және ... ... қарамастан, барлық адамдар тең дәрежеде
құқылы. Бұл құқық адамға ... қол ... ... кету не ... ... адамдарға немесе мемлекеттік органдарға жүгіну мүмкіндігіне
қарамастан беріледі.[11,44]
Қол көтерушіге зардап шектіру мұқтаждығы ... ... ... тыс ... ... ... ... қол көтерудің қоғамдық
қауіптілік сипаты мен деңгейіне сәйкес келмеуі қажетті қорғаныс ... кету деп ... ... ... шығу тек ... ... шектірген
реттерде ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқық жүйесінің
пайда ... мен оның ... ... ... ... ... ... әңгімеге арқау болады. Мұндай қозғаушы күштер ... ... ісі, ... ... ... ... ерік ... және ең соңында
қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары.
Бұл тұрғыдан құқық негіздерін кең ... ... ... ... да «құқық негіздері» дегеніміз – ... ... ... ... ... ... бірдей міндетті, мемлекет қамтамасыз ететін
қоғамның ерік-жігері.
Әдетте құқық ... төрт ... ... құқық жүйесінің
әдеттері,сот прецеденттері (үлгілері), ... ... ... ...... ... шыққан, адамдардың қарым-қатынасын
реттейтін, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін ресми ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың
негізгі реттеушісі болған.
Оған дәлел «Қасым ханның қасқа жолы» (XV ғ.), “Есім ханның ескі жолы”
(XVI ғ.), ... ... ... ... (XVIІІ ғ.). ... қатар қазақ
қоғамында билердің үлгі шешімдері де қазақтың ұлттық құқықтық ... ... ... тапқан билердің шешімдері ұқсас істерді
қарағанда күші бар ... ... ... ... ХІХ ... ... ... ережелерде құқықтық нормалар жазылып, ... ... ... ... ... ... ... ежелден
қалыптасқан құқықтық әдеттер де қоғамдық қатынастардың ... ... ...... ... (сот) ... ... нақты
шешім. Осы шешім төменгі мемлекет (сот) органдарына ұқсас істерді ... ... ... ... ... елі – ... ... заманда
құқық прецеденті Англия, АҚШ, Үндістан, Австралия ... ... ... ... көзі ... ... ... екі немесе көп жақтың өз еркімен жасалған,
ресми түрдет бекітілген, ... ... ... етілетін келісім-шарт.
Қазіргі заманда құқықтық келісім-шарттар халықаралық ... ... ... ... көзі ... табылады.
Нормативтік-құқықтық актілер – құқық жүйесінің ең басты қайнар көзі,
негізі ретінде танылады.
Нормативтік-құқықтық акті (НҚА) – мемлекеттік ... ... ... ... ережелерден тұратын, қоғамдық қатынастарды реттейтін,
жалпыға бірдей міндетті құжат, яғни акті.
Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... тек қана ... ... қалыптасуда. Құқық жүйесінің нәр алатын бастауы – ... ... ... ең жоғары заңдық күші бар
және ... ... ... ол ... қолданылады. Одан төмен –
конституциялық заңдар. ... ... ... ... ... Одан
кейінгі – жай ... ... ... мен ... ... ... Парламент енгізеді. Конституциялық және жай
заңдарды Парламент қабылдайды. Парламент ... бір ... ... заң ... ... ... ... Конституцияда аталған
жағдайда Президент заң күші бар Жарлық шығаруға ... ... ... жататын мәселелер бойынша нормативті ... ... ... ... өз ... ... ... бүкіл аумағында міндетті күші бар қаулылар ... ... өз ... ... ... ... ... құқылы. Ол Қазақстан құқығының құрамды бөлшегі болып есептеледі.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да ... ... ... норматвиті қаулылар қабылдауға құқылы.
Қазақстан 2030 жылы Орта Азияның Барысына айналады дегенге сенсек,
онда ол үшін ... ... ... ... ... тиіс. Ал құқықтық
жүйенің берік ... ... ... оңды дамуымен байланысты болса,
құқықтық норма бұл ретте өзіне тиесілі орынды алады деген ойдамын.
Дегенмен, 2030 ... ... ... ... ... ... ... өз қалауымызбен және табысқа жетуге талпынған ерік-жігеріміз арқылы
тұрғызамыз. Егер біз осы ... ... ... ... егер ... жоспар құрмай және бүгінгі күні ... ... ... ... мен апталарды уысымыздан шығарып алсақ, егер сәтсіздікке
ұшырасақ, онда өзімізден басқа ешкімге кінә арта ... ... ... қол жетпейді. Табысты әрі тұрақты дамуға объективті
түрде ... бір ... тән, оған ... бір ... жетуге
болмайтыны да белгілі. Салауатты әрі гүлденген экономика ... ... ... пен ... ... құра алмаймыз, демографиялық, экологиялық
және әлеуметтік міндеттерді шеше алмаймыз, әрбір адамның жеке басының қадір-
қасиеті мен әл-ауқатын арттыра алмаймыз.[10,23]
Экономикалық ... ... ... қол ... өз ... саяси
тұрақтылық пен тұрлаулылықты, қуатты әрі нысаналы реформаларды талап ... бұл үшін ... ... іске ... ... ... әрі күмәнданушыларды соңынан ерте білуге ... ... ... және ... ... ... жас ... кей өкілдері мемлекеттік қызметке тұрады. Олар
жоғары ақы ... ... ... ... мен ... мүдделерін өздерінің жеке мүдделерінен жоғары қоятын мамандар бола
отырып, жаңа дәуір жағдайында жұмыс ... ... ... азаматтары мемлекеттің өздерінің құқықтарын қорғайтынына
және мүдделерін биік ұстайтынына сенімді болады. Бұл ... олар ... ... өмірден өз орнын таба алмай, мемлекетке әлеуметтік
көмек сұрап жүгінуге ... ... аз ғана ... да ... ... білетін болады.
Сонымен, құқық негіздері дегеніміз – қоғамдық қатынастарды реттейтін,
мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, ресми ... ... ... ... ... ... ... негіздері жөнінде
әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқық жүйесінің пайда болуы мен оның ... ... ... ... күштердің мағынасы әңгімеге арқау болады
екен. Мұндай қозғаушы ... ... ... шығармашылық ісі, үстем
таптың (бүкіл халықтың) ерік – жігері және ең соңында қоғамның материалдық
тұрмыс жағдайлары.
Құқық – ... ... ... ... ... қызметі – қоғамдық
қатынастарды реттеу, тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті
мемлекет қамтамасыз ететін нормалардың жиынтығы.
Ал ... ... ... ... ... бір ғана ереже қағидасы.
Мысалы, құқықты үй деп санасақ, онда құқықтық норма осы үйдің бір кірпіші,
торшасы.
Құқықтық ... - ... ... ... ... қоғамдық
қатынастарға араласып түсушілердің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... өлшем есебінде реттей алатын
жалпыға ... ... ... норма.
Құқықтық норма – заңға сәйкес келетін мінез, жүріс-тұрыстың
айырымдылық белгісін ... ... ... ... жария айқындылық,
нақтылық мәнге ие болады. Оның өзі заңмен көзделген істің шешімін ... ... ... ... үш элементі (бөлігі) болады: диспозиция
(мінез-құлық ережесі), гипотеза және санкция ... ... ... гипотезасы (жорамалы) – құқықтық норманы қолдану
(немесе қолданбау) үшін ... ... ... бар ... ... норманың бөлшегі. Гипотезаның көмегімен мінез-құлықтың
қиялдағы нұсқасы өмірдегі жағдаймен, ... ... ... ... ... Былайша айтқанда, гипотеза құқықтық нормаға жан
бітіреді. Мысалы, бұзақылық үшін жауапқа тартылатын адам ... ... ... ... Егер ... ... ... ғана, заң бұзушы жауапқа
тартылады.
Егер гипотезада бір ғана мән-жай көрсетіліп, сол жағдайда құқықтық
норма қолданылатын болса, оны жай ... ... ... егер бала ... ... ... азаматы болып саналады. Егер құқықтық
норманы қолдану үшін екі, одан да көп ... ... ... ... гипотезаны
күрделі гипотеза дейді.
Егер құқықтық норманың қолданылуы бірнеше мән-жайдың ... ... оны ... гипотеза дейді.
Құқықтық норманың диспозициясы – құқықтық қатынастарға қатысушылардың
мінез-құлқы қандай болуы керек екенін ... ... ...... ... ... ... өзегі. Бірақ құқықтық
норма тек қана диспозициядан тұрмайды. Гипотеза санкциямен байланысқанда
ғана диспозиция ... ... ... ... алады. Диспозиция –
мінез-құлықтың үлгісі. Диспозиция үш ... ... а) жай ... егер
мінез-құлықтың мазмұны ашылмаса; б) ... ... ... ... мәнді белгілері анықталса; в) сілтемелі диспозиция –
егер құқықтық норма диспозициясы анықталған басқа ... ... ... ... ...... норманың диспозициясы бұзылған
жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны көрсететін ... ... ... ... қандай іс-әрекеттерді, мінез-құлықты қолдамайтынын
көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) ...... б) ... ... ... да ... ... актілер) – нормативтік акт болып
саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң ... ... Бір ... ... ... ... ... мүмкін. Ал заңның бабы бір ... ... ... ... ... Егер заңның бабына бір норма болса, ... ... ... ... Бапта екі норма да болуы мүмкін. Онда, әрине
баптың мазмұны ... ... кең ... ... ... Конституциясының 34-бабы екі құқықтық нормадан тұрады:
1. Әркім Қазақстан Республикасы Конституциясын және ... ... ... ... бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын
құрметтеуге ... ... ... ... ... ... міндетті.
Кейде бір құқықтық норма бірнеше баптан тұруы ... ... ... ... тек бір ... ғана ... ал ... тағы екінші, үшінші ... ... ... ... іздеуге тура келеді. Бұдан құқық нормасын заңның ... ... ... ... өзі сірә нормативтік актінің бір
бабында кейде екі, үш және одан да көп ... ... ... ... ... ... ... басқа салаларында қызмет ететін
актілер санкцияларды білдіруге маманданған болыпкеледі.
Егерде құқық нормасының ... ... ... ... онда ол ... ... рөлін орындай алмайды.
Сондықтан да нормаларды жасағанда заң шығарушы оның ... ... ... алуы ... немесе оған тиісті сілтеме жасау жөн. Ал ол норманы жүзеге
асырушы өзінің ... заң ... ... құру үшін норма элементтерінің
барлық байланыстарын ескеруі тиіс.[12,32]
Құқық нормасы құқық жүйесінің ... ... ... ... маңызды белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық
нормасы, оның ішінде бәрінен ... ... ... ... ... ... нормаға негізделеді және бір рет қана орындаумен тәмамдалады.
Жеке-дара ұйғарым дәлме-дәл белгілі бір ... ғана ... бір ... ... ... ... белгілі бір адамға ғана орналады. Басқа
жағынан алып ... ... ... ... ... жалпы принциптерінен
ерекшеленеді. Құқық принциптері норматвитік сипатта болса да, дегенмен ... ... ... ... өзін анықтап дәлелдеуді қажет етеді,
гипотеза мен санкцияға тікелей шықпайды. ... ... ... көз алдымызға елестетудің өзі қиын.
Қандай бір норма болмасын оның қайсы түрге жататынын айқындап, анықтап
алуға қызмет ететіндер құқықты ... ... ... ... не ... ... ... реттеушілік мүмкіншіліктерінің қандай дәрежеде
екендіктерін біліп алу болып табылады. Заң нормаларын ... ... және ... ... деп бөлу ... ең бастысы болып
табылады. Белгілі бір шамада мұның өзі де шартты ғана. Олай болатын ... ... ... еркі мен ... ... ... ете ... оның
мінезін, жүріс-тұрыстарын реттейді. Соның өзімен олардың мінездерін, жүріс-
тұрыстары тікелей реттелетін тәрізді. Қорғау ... заң ... және ... ... ... ... да ... белгілейді. Оларды қолданудың тәртіптік реттері мен жөн-
жосықтарын анықтайды. ... ... ... ... ... ... ... іспетті болады. Сонымен алдын-ала
қарастырылған санкцияның ... мен оның қай ... ... ... ... ... ... құқық қорғау нормалары,
әкімшілік құқық қорғау нормалары деп, ... ... ... ... ... Нақ осы ... ... нормалары негізінен алғанда
қоғамдық қатынастарды сақтап, қорғауға маманданған ... ... ... ... ... басқалай көріністерінен өзінің
құрылымымен, сондай-ақ маңызды ... ... ... оның ... бәрінен бұрын жеке-дара ұйғарымнан ерекшеленеді. Жеке-
дара ... ... ... және бір рет қана ... ... ұйғарым дәлме-дәл белгілі бір оқиға ғана жалғыз бір жолғы
әрекетке ғана, ... ... ... бір ... ғана орналады. Басқа
жағынан алып қарағанда құқық нормасы құқық жүйесінің жалпы ... ... ... ... сипатта болса да, дегенмен өзін
құқық нормасы арқылы көрсетеді, өзін анықтап дәлелдеуді қажет ... мен ... ... ... ... құқықтық реттеудің
айқындылығын көз алдымызға елестетудің өзі ... ... ... тыйым салу және құқықты белгілеу
нормаларына бөлінеді. Жалпы алғанда осы ... ... ... болса да осы көрсетілгендердің сипатына жасалып құрылуы мүмкін. Ал
кейбір нормалар табиғи ... ... ... сипаттарды біріктіріп тұрады.
Мысалы, белгілі бір ... ... іс ... ... әрі
құқығы, әрі міндеті болып табылады. ... ... ... ... ... жеке ... ... ғана шығады. Ал ... ... ... үшінші бір нормаларда белгілі мінез, жүріс-тұрыстарға тыйым
салуға ерекше назар аударылады.
Міндеттеу және тыйым салу нормалары әдеттегі қағида ... ... ... Яғни ... ... ... сөзсіз орындалатын сипатта
болады. Белгілеу ... ... ... жиі ... диспозитивтік
санаттағы нормаға жатады, былайша ... ... күші ... ... ... оның ... (әріптесінің) келісімімен
өзгертілуі мүмкін екенін білдіреді. Осы тәрізді ... ... ... да ... ... Ол ... бір ... жүріс-тұрыстың басты нұсқасынан ауытқуға мүмкіндік жасайды. Сөйтіп
бұл жағдайда негізгі емес, яғни ... ... ... алуға мүмкіндік
береді. Ұсыныстық нормалар деп аталынатындар бірнеше түрлі мінез, жүріс-
тұрыс нұсқаларынан біреуін ғана ... ... ... деп ... береді.
Егер де норма ережені ... оның ... етуі мен ... ... ... жасап, әрі қарайғы қолданыстарға түсуге жол
берілмейтіндей ... ... онда ол ... ... ... ... айқындылығы салыстырмалы нормаларда нұсқаулар болмайды және
нақты ... ... ... ... ... да ... ... нормалар өз кезегінде ситуациялық және баламалық деп
жіктеледі. Бұлардың алғашқылары норма адресатының ... ... ... ... ... ... істемеуді жағдайға қарап шешуіне
мүмкіндік береді. Ал екіншілері – ... ... ... ... ... ... ... Нормалардың негізгі
және туынды; тұрақты және уақытша деген түрлері де болады. Ерекше топқа
мадақ ... ... Бұл ... ... ... ... ... (санкцияларымен) дем беріп, ынталандырады. Мұндайларды
тіпті, қылмыстық құқықтан да табуға болады.
Реттеу мен қорғау (сақтау) нормаларының ... ... ... ... ... ... 1) ... яғни дифинитивтік нормалар жатады. Мұнда мемлекеттік құқықтық
институттардың белгі-нышандары мен анықтамалары келтіріледі. 2) қағидаттық
(принципті ... ... ... ... ... актілердің күшін жоюға бағытталған. Олардың күшін жанама ... ... ... және тағы сол ... ... нормалар
– нормалардағы қайшылықтарды шешуге мүмкіндік беретін нормалар. [15,24]
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4-бабында былай делінген:
1. Қазақстан ... ... ... ... соған
сәйкес заңдардың өзге де ... ... ... ... шарттық және өзге де міндеттемелерінің,
сондай-ақ Республика ... ... және ... ... ... нормалары болып табылады.
2. Констигуцияның ең жоғары заңдық күші бар және ... ... ол ... ... ... бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан
басымдығы болады және халықаралық шарт ... оны ... үшін ... ... ... ... басқа реттерде, тікелей
қолданылады.
4. Барлық заңдар, Республика қатысушысы болып табылатын ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық акгілерді ресми түрде
жариялау, оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады.
4.1. ... ... ... "Қазақстан
Республикасында қолданылатын құқық" сөздері, ... ... жәй ... ... ... ... екіншіден,
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келетін нормативтік
қүқықтық актілердің ғана ... ... ... ... ... үлттық актілері тек Республиканың мемлекеттік органдары
қабылдайтын нормативтік ... ... ғана ... сонымен бірге
халықаралық шарттарынан және республиканың өзге де ... атап ... үшін ... "қүқық" сөзі мемлекет белгілеген немесе ... ... ... жиынтығы (жүйесі) ретінде ... ... ... ... құқық" Конституция
нормаларының және Конституцияға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі. "Қолданылатын
кұқық" деп келтірудің мейлінше терең заңдық мәні бар ... ... ... ... мынада, нормативтік қүқықтық актілер тек қүқық
нормаларына ғана емес, сонымен ... ... да ... ... ... ... ... идеялардан,
декларациялардан, кіріспелерден және тағы басқаларынан түрады. Қүқықтың тек
нормалары ғана емес, тұтас нормативтік қүқықтық акт ... ... ... ... бағытталған. Әрбір құқык, элементінің өз
мақсаты, ... бар және ... рөл ... Демек, нормативтік қүқықтық
актілердегі қүқық нормалары ғана емес, сонымен бірге ... ... ... актілер де қолданылатын қүқықтың қайнар көзі болып
табылады.
Осы баптың аталған тармағында нормативтік құқықтық актілерді қабылдау
құқығы бар ... бәрі ... ... ... ... құқықтық актілер қабылдауға құқылы субъект - халық, Президент,
Парпамент, Үкімет, орталық атқарушы органдар болып табылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жататындығы
көрсетілген, Аталған ... ... емес ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясында Ресей ... ... ... ... ... ... ... керсетілмеген. Алайда, Қазақстан Респубпикасы Конституциясында
мұндай принциптің идеясы бар. ... ... ... ... ... ... қыры бар. Ең алдымен, ол ... ... ... ... және ... ... бағыт ұстаудан көрінеді. Конституцияның үстемдігін тану мемлекеттің
Конституция идеясына бағынуын ... ... ... ... ... ... ... лауазымды адамдардың
және азаматтардың, мемлекеттік және қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы
қызметі оның принциптеріне, нормаларына қарап құрылуы ... ... ... ... ... біртұтастық нысаны, президенттік
басқару нысаны Конституцияның үстемдік принципіне негізделген. Сондықтан
аталған мемлекеттік ... ... шығу ... ... ... ... ... жоғары заң күші конституциялық
заңдары сияқты жәй заңдардың да, өзге де нормативтік құқықтық актілердің
Конституцияға ... ... ... ... ... мемлекеттік үкімет
органдарының, лауазьімды адамдардың, жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Консти-туцияның жоғары ... ... ... ... ... ... актілердің немесе олардың
жекелеген құқықтық нормаларының, ережелерінің ... күші жоқ ... және ... ... ... жататындығын білдіреді.
Конституция нормаларын тура қолдану ... ... ... ... қатынастарға тікелей қолдануын білдіреді. Конституцияның
тура қолданылуы оның ... ... ... де ... ... заңдар қабылдау қажеттігі атап керсетілген. Осы заңдар
не нақты аталады, не атаусыз нұсқалады. Демек, Конституцияда Конституциялық
Кеңестің құзыреті мен ... ... ... ... ... заң шығарушыпық қьізметі: меншік режимі, салық салу, ... сот ісін ... және ... ... ... ... жалпылай
көрсетіледі.
Конституцияда жоғары мемпекеттік үкімет органдарының норма шығарушылық
өкілеттігі белгіленген. Конституцияда көрсетілген шеңберде олар нормативтік
құқықтық актілер ... ... а) егер ... ... ... ... ... нормалар жоқ болса; ә) егер ... ... ұшін ... ... ... қажеттігі жоқ болса;
б) егер бар нормалар Конституцияның нормаларына қайшы келсе ... ... ... ... "Қазақстан Рес-публикасының
халықаралық шарттарын жасасу, орындау және олардың күшін жою туралы" 1995
жыпғы 12 ... заң күші бар ... ... ... ... ... реттейді.
Қазақстан Респубпикасының халықаралық шарттары - ол Қазақстан
Республикасының шет мемлекет пен ... ... не ... ... ... ... және мұндай келісімнің бір құжатта немесе
өзара байланысты ... ... ... ... ... ... атауына тәуелсіз халықаралық қүқық пен
реттелетін келісім.
Қазақстан Республикасының халықаралык, шарттары шет
мемлекеттермен:
Қазақстан Республикасының (мемлекетаралық шарттар);
Қазақстан Республикасы Үкіметінің (үкіметаралық ... ... ... ... ... ... оның ... есеп беретін министрліктері, мемлекеттік комитеттері және
өзге де орталық органдары (ведомствоаралық ... ... ... ... бәрі ... ... ... -ол үшін
халықаралық шартты Қазақстан Республикасы Парламенті арқылы бекіту ... ... ... ... ... ... ... Парламентпен бекітілетін халықаралык,
шарттарына:
1) қолданылатын заңдарға өзгерістер енгізілуін ... жаңа ... ... ... ... ... көзделгеннен өзге
ережелер белгілеуді талап ететін;
2) Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының өтетіні ... қоса ... ... ... ... ... шекараласуы туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... ... ... қарусыздану немесе қарулануларға, халықаралық бейбітшілік пен
қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... ... негіздері, сондай-ақ бейбітшілік шарттары мен
үжымдық қауіпсіздік туралы шарттар;
4) егер мұндай шарттар оларға Қазақстан ... ... бір ... ... ... ... көздейтін немесе олардың
органдарының шешімдерінің Қазақстан Республикасы үшін заңды жауаптылығын
белгілейтін ... ... ... ... ... ұйымдарға және өзге бірпестіктерге қатысуы туралы;
5) мемлекеттік займдар және ... ... ... ... көмек көрсету туралы халықаралық шарттар жатады.
Уағдаласушы мемлекеттер шарттар ... ... оны ... ... ... ... ... халықаралық шарттары бекітуге
жатады.
Сөйтіп, Қазақстан Республикасының аса ... ... ... бар
және мемлекеттің егемендік кұқығына дейінгі көкейкесті мүдделерін қозғайтын
халықаралық шарттары бекітуге жатады.
Сондықтан ... ... ... ... ... Конституциясына сәйкестігі қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, Сенат ... ... ... ... ... ... бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан Реслубликасының халықаралық шарттарының Кон-ституцияға
сәйкестігін оларды бекіткенге ... ... ... ... ... келмейді деп танылған халықаралық шарттар
бекітілмейді және қолданысқа енгізілмейді.
Қазақстан Республикасының Парламент ... ... ... заңдарынан басымдығы болады. Егер Конституцияда жай заңдар ... ... ... ... ... әрине, Қазақстан
Республикасының Парламент бекіткен халықаралық шарттарының тек жәй ... ғана ... ... ... болады. Казақстан Республикасының
Парләамент бекіткен халықаралық шарттары тікелей қолданылады. Бұл құқықтық
нормалары бар мұндай шарттардың ... ... ... ... ... құқықтарын, міндетіері мен жауап кершіліктерін
тудыратынын білдіреді.
Халықаралық шарттарда олардағы нормативтік ережелерді қолдану үшін заң
шығарудың ... ... ... ... шарттардың ережелері заң қабылдау арқылы іске
асырылады.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... сәйкестігі қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, Сенат Төрағасының, ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан Реслубликасының халықаралық шарттарының Кон-ституцияға
сәйкестігін ... ... ... ... ... Республикасының
Конституциясына сәйкес келмейді деп ... ... ... және ... ... заңның ерекшелігі мынада, біріншіден, оның ... ... шарт ... ... екіншіден, мұндай заңмен халықаралық;
шартқа ... ... ... және ... оған ... заңдарын қабылдау тәртібі қолданылады.
4.4. Конституцияға сәйкес, Республика қатысушы болып табылатын ... ... ... ... Казақстан Республикасының
Казақстан Республикасының Парламенті қабылдаған заңдары, қаулылары ... ... ... және орыс ... ... "Парламент Жаршысында",
"Егемен Қ азақстан", "Казахстанская правда", "Заң", "Юридическая газета"
газеттерінде жарияланады. Қазақстан ... ... ... ... олардың ресми қосымшаларында Қазақстан Республикасының
Президенті қоп қойғаннан кейін жеті ... ... ... ... ... ... төрт аптадан кешіктірілмей жарияланады. Қазақстан
Республикасыньің ... ... ... мен басқа актілер аталған
газеттерде олар қабылданған ... жеті ... ... ... ... ... ... Жаршысында", "Егемен
Қазақстан", "Казахстанская правда" ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өзге де баспасөз органдарында
жариялануы, теледидар, радио арқылы хабарлануы, ... ... ... ... мен ... ... ... Республикасының Заңдары, Парламенттің нормативтік сипаттағы
басқа да ... ... ... және ... ... ... ... ресми қосымшаларында жарияланған күннен кейін
он күн ... соң ... ... ... бір ... ... енеді.
Заңның күшіне енуінің көрсетілген мерзімі Республика Парламенті актіні
қабылдаған кезде оны қолдануға ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының
барлық түрлерінің жариялануы жөнінде болып отыр.Казақстан ... ... ... халықаралық шарттарын жасасу,
орындау және олардың күшін жою ... ... заң күші бар ... ... тәртібі көзделген. Парламент бекіткен, Қазәқстан
Республикасы үшін күшіне енген ... және ... ... ... ... ... ... үшін күшіне енген, бекітуге жатпайтын
мемлекетаралық және ... ... ... ... ... ... келтірілген жарлығы ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... Қазақстан Республикасының қосылуы
Президент жарлығымен белгіленген ... ... ... шарттарды қоса
алғанда, Казақстан Республи-касы үшін күшіне енгізілген халықаралық шарттар
"Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының, ... ... заң ... ... ... ... ... тілінде мәтіні бірдей жасалған халықаралық шарттары
осы тілдердің бірінен қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты
нормативтік қүқықтық актілер де ресми, яғни оларды қабылдаған мемлекеттік
органдардың ... ... ... ... ... Тек ... ... ғана
оларды нақты жағдайларға қолдануға болады.Осы ретте әңгіме Президенттің
нормативтік жарлықтары, Үкіметтің, ... ... ... Соттың
қаулылары, орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың нормативтік
актілері жөнінде болып ... ... ... ... нормаларын жан-жақты зерттеп алмайынша,
Қазақстан Республикасындағы апеллияциялық өндіріс жайлы толыққанды әңгіме
айту тіпті де ... ... ... ... ... ... процесс
жүйесінде соттың үкімдері мен шешімдерін апелляциялық ... ... ... ... ғана ... ... Қазан төңкерілісіне дейінгі қазақ
құқықнамасынан бұл тақырыпты дөп басып ... ... қиын ... де ... ... ... сөз ... үшін, біріншіден, оның құрамы ... ... атап ... жөн. Ол ... ... әр ... нормалар
мен институттардың басын біріктірді. Әйтсе де, бұлар ... ... ... ... іштей өзара астасып, біте қайнасып жатқандай еді.Түп
тамыры сонау ... ... ... ... мен ... күні ... тоғызыншы ғасырға дейін сақталып келгеніне тарих куә. Бәлкім,сондықтан
да болар, қазақтың дәстүрлі құқығындағы қайсыбір нормалардың ... ... тап ... айту оңай емес.
Қазан төңкерілісіне дейін қазақтардың дәстүрлі құқығында қылмыстық
және азаматтық ... ... ... ... ... ... қана ... Қазақтардың пікірінің дамуы жөнінде он тоғызыншы
ғасырдағы әйгілі қазақ ғалымы, Шығыстың ... ... Ш. ... ... ... ... жан дүниесі бөлек тұрмыс-салты басқаша
дамыған қырғыздардан (қазақтардан) орыстармен немесе басқа еуропалықтармен
бірдей көзқарасты талап ету ... ... ... ... түсінігі, түрлері, құрылымы”, ... ... ... келе ... да болмасын ғылымның алғашқы ірге тасын сол ғылымға қатысты
негізгі ұғым ... ... заң ... ... ... ... оның ... қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы тараулардан
белгілі болды.
Неге менің бұл жұмысымда “құқық” түсінігі ... ... ... ... ... ... оған мен ... жауап берейін: “Құқықтық
норма” ұғымы, оның мән-жайы, белгілері өздігінен туындаған жоқ. Құқықтық
норманың туындауына ... да ... де ...... ... ... (немесе қоғам) болмаса, сол мемлекеттің қарым-қатынасын реттейтін
құқық болмаса, онда ... ...... ... ... нысаны – құқықтық
норманың да болмайтындығы айдан анық.
Демек, менің айтар ойым мынада: жоғарыдағы ... ... ... норма ұғымы құқық түсінігімен, құқық жүйесінің қайнар
көздерімен тығыз байланыста.
Құқық жүйесінің құқықтық норма ... ... ... ... ... мен ... ... қайнар көздері арасындағы байланысты
айқындап көрелік.
Біріншіден, құқық жүйесінің қай ... ... ... ... белгісін айқындауға мүмкіндік тудырады.
Екіншіден, жылдар бұрын, тіпті ғасырлар бұрын, өзге ... ... ... құқықтық нормалардың өзі бұл кездері теориялық тұрғыда
құқық жүйесінің қайнар көздері бола алады деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз байланысты аша келе мен ... ... ... ... алдым деген сенімдемін.
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының 1
бабында біздің Республика өзін ... ... ... ... мемлекет ретінде орнықтырады деп бекітілген. ... орай ... ... экономикалық және саяси қайта құрылыстар жүргізілуде,
мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік пайда ... ... ... ... мен ... ... ... нарықтық қатынастарға
негізделетін, мемлекет экономика мен әлеуметтік-мәдени салаларын тікелей
басқарудан бас тартып, ... ... ... реттеумен және
заңнамалардың орындалуын қамтамасыз ету мақсатында бақылаумен шектелетін
болғандықтан ... ... ... ... білу ... түсті.
Сондай- ақ , Ел Президентінің ... – 2030» атты ... ... Орта Азияның Барысына айналуды көздеп отыр. Ол үшін
«әуелі экономика, содан ... ... ... ... ... еліміз нақты
мүмкіндіктерін ескере отырып, демократияландыру бағытында алға жылжып отыр.
Бұл өзін - өзі ... Тек ол үшін ... ... ... алғы ... ... ... процесс мемлекетте құқықтық базаны құру мен нығайтудан
туындайтынын ескеретін болсақ, аталған процесте менің «Құқықтық норманың
түсінігі, ... ... атты ... ... тақырыбы қандайлық орын
алатыны айтпаса да белгілі.
Және де Ел ... ... ... ... ... ... ... таңда әлеуметтік – экономикалық жаңару мен саяси
демократияландырудың жаңа кезеңіне қадам басқалы тұрғаны» баян ... ... ... ... әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті ... ... кіру ... деп, ... ... ... ... негізгі
стратегиялық бағдарды айқындап берді . Бұл жағдайдың өзі де ... ... ... ... қажет етеді. Себебі мемлекеттің алдағы
бағдарламаларын іске асырудың кепіл ... ... ... ... да ... ... елеулі қайраткер ғалымдары халық
қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында “мемлекет және құқық теориясы”
пәні аясында белді ... жаза ... ... ... ... мен ... теориялық негіздері
қаланды десе болады. Сол ... ең ... ... пен ... ... ... ... де “Құқықтық норманың түсінігі, ... ... ... жұмысым өз кезегінде заң ... ... бір ... ... ... үлес ... ... ойдамын.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и ... ... ... ... ... 2003, - ... А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша
қысаша түсіндірме сөздігі.- ... ... ... 1996ж.
3. А. Жакупова «Конституция – основа развития государства» // Заң және
заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең ... ... // Заң және ... ... ... Б. ... «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен
бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. Адрасулова «Юридическое значение, функции и ... ... ... // ... Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу ... ... ... ... ... ... ... Түсініктеме.-Алматы, «Жеті
жарғы», 1999ж.,-26-32б.
9. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-
Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. Мустафаев ... ... - ... мен ... ... ... Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық
теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың ... ... ... ... ... Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»:
Қазақстан Республикасының ... Н.Ә. ... ... ... .- ... 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» Алматы, 1998ж.
15. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. ... ... және ... ... ... ... Н. ... М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа
сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-34б.
17. Н.И. Матузов, А.В. Малько Теория государства и ... курс ... ... ... ... государства и права»: Академический курс 1-том.-Москва,
Зерцало, 1998ж.,-70б.
19 «Общая ... ... и ... Академический курс 2-том.-Москва,
Зерцало,1998ж.,-74-78б.
20. С.Д. Баққұлов Құқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
21. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное государство» // Заңгер.-2002ж.-
№15-4-6б.
22. С. Ынтымақов « ... қор: ... ... ... ... ... Т. ... «Правовая природа нормативных постановлений Верховного
суда Республики Казахстан» // ... Т. ... ... ... ... мен тыныштығының
кепілі» // Заңгер.- 2005ж.-№19.-40-44б.
25. Т. Ағдарбеков Мемлекет және құқық теориясы: оқулық.- Алматы, 2003ж.,-
212-216б.
26. Т. Айтмухамбетов «Қазақстанның сот ... сот ... ... // ... Т. ... «Қазақтардың дәстүрлі құқығы бойынша шешімдерді қайта
қарау институты» // Заң.-2004ж.,-№21.-9б.
28. С.А. Комаров Общая теория государства и права: ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дамыған елдердегі кәсіпкерліктің ұжымдық, құқықтық түрлері, құрылымы5 бет
Қаржы құрылымының құқықтық негіздері9 бет
Қаржылық құқықтық қатынастар: түсінігі, белгілері, құрылымы және түрлері69 бет
Қаржылық құқықтық қатынастар: түсінігі, белгілері, құрылымы және түрлері жайлы69 бет
Құқық құрылымы және құқық жүйесі туралы түсінік28 бет
Delphi ортасымен танысу жайлы16 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Turbo pascal программалау тілі туралы8 бет
«Достық» қонақ үйі10 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь