XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты

Ата-бабаларымыз сан жылдардан бері аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізгелі бері руханиятымыздың тамыр-тарихына қан жүгіріп, елімізде Ислам дінінің қарқынды дамып келе жатқаны баршамызға аян. Бұған республика көлемінде жүргізіліп жатқан оң өзгерістер дәләл. Айталық, діни баспалардың ашылуы, діни бірқатар газет-журналдар т.б. күннен күнге көбеюі. Кеңес заманында аты аталуға тыйым салынған «халық жауларының» еңбектерін зерттеп, өз ата-бабаларымызбен қайта қауышудамыз. Сол кісілердің еңбектерін оқып, көп дүниелерге көз жеткізіп, ата дініміз қайта ашық уағыздалып, халықтың көкірек көзі ашыла бастаған тәрізді.
Қазақ топырағынан нәр алып, халқына қызмет еткен көптеген ақын-жазушыларды білеміз. Олар халыққа тек қана дүнияуи білім беріп қана қойған жоқ, сонымен қатар дінияуи білім де беріп, соған көптеген еңбектер жазды. Себебі, халыққа тек қана материалдық білім ғана емес, сонымен бірге рухани тәрбие, рухани білім керек екенін түсінді. Сол арқылы қазақ жастарына тәлім-тәрбие берді. Ислам шариғатымен жүріп, ислами тәрбие берген ақын-жазушылардың қатарында төмендегілерді кіргізсек болады. Олар: Абай, Шәкәрім, Шортанбай, Мақыш Қалтаев, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Әбубәкір Кердері, Ыбырай, Т. Ізтілеуов т.б. Бұлардың ішіндегі біразын әдебиетшілер «зар заман» ақындары деп бөледі. Зар заман ақындары шығармаларында сол дәуірдегі кемшіліктер, халық жағдайы айқын көрініс табады. Олар сол кезеңдегі арамза, дүмше молдаларды қатты сынға алады. Өз еңбектерінде молдалардың өлік аңдып жүретіндігі келтіріледі. Дүмше молдаларды сынағандардың бірі – Абай, Шәкәрім. Бұлайша молдаларды сынау үшін, сол молдалардан асатын білім болуы керектігі айтпаса да түсінікті. Біз әңгіме қылып отырған халық зиялылары осы сатылардан өтіп, өз көзқарастарын ашық жеткізді.
Біздің халқымызда жақсы ақындар Аллаға шүкір, баршылық, алайда, Абайдың жолы бөлек, парасат-пайымы кең, ойы терең, өресі биік. Оның әрбір сөзі мағынаға толы, қайсы бір өлеңін алып қарасаң да әсем сурет, бейнелі, кестелі, түпсіз терең тұңғиықтан ақырын-ақырын шымырлап, тұла бойыңды билеп кететін бір құпия сиқыры тағы бар.
Жастайынан медреседе тәрбие алған жас Абай мұсылманша сауат ашады. Жас Абайдың бұлайша тәрбиеленуіне себеп болған – әкесі Құнанбай. Бұлай болуы заңды да. Өйткені, қазақ жерінде ең алғаш қажылық сапарын орындаған кісілердің бірі – осы Құнанбай.
Енді осы Абай шығармаларындағы мұсылманшылықты сөз ететін діни лексикондарды шама-шарқымыз жеткенше тауып көрейік. Көп оқып, ғылымға телміре үңілген Абай он сегіз мың ғаламды жаратып, соған патша болған жалғыз жаратушы Алланы өз өлеңдерінде кең қолданды. Мысалы:
Алланың өзі де рас, сөзі де рас
Рас сөз ешуақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөз айырмас...
Осы өлеңінде Абайдың діннен біраз сусындағанын көреміз. Себебі, бұл өлең жолдарының барлығы тек діни ұйқасқа құрылған. Мұндағы «Алла» сөзі баршамызға мәлім. Өзі деп отырғаны – Өзі, ал сөзі деп отырғаны – қасиетті Құран Кәрім. Осы кітаптар жөнінде қасиетті Құранда және пайғамбар хадистерінде жиі айтылады. Солардың ішінде төрт кітапқа «әһли кітап» деп түсінік берген. Олай дейтініміз, алдыңғы үш кітаппен бір кездері шариғат үкімдері жүрген. Уақыт өте келе, кітаптар өзгеріске ұшырап, соңғы ахирет шариғаты немесе кітабы – Құран түсті. Тағы да мысал келтіре кетейік:
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?
Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,
Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Бұл жолдардағы бізге түсініксіз термин – аманту, уактубиһи сөздері. Алғашқы жолдағы аманту – араб сөзі (ә-мән), иман келтірдім, яғни сендім деген мағынада. Уәктубиһи – араб сөзі, кітаптарына мағынасын береді. Жоғырыда айтып өткеніміздей, бұл өлең жолдары бірыңғай дін тақырыбы. Енді басқа да өлең жолдарына көз жүгіртіп көрелік:
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» атты өлеңінде де дін лексикасы көрінбей қалмаған. Мысалы:
Әуелі аят, хадис – сөздің басы,
Қосарлы бәйітмысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны Алласы.
Қазақта сөздің басы «бісміллә» деп бекер айтылмаса керек. Осы қазақтықты бойына сіңірген ақынымыз өз өлең жолдарында бұл ұстанымды жақсы бейнелеп кеткен. Абайдың өлең жолдарында мұндай тіркестерді көптеп кездестіруге болады, алайда біздің мақаламыздың көлеміне сыймайтын болғандықтан, Абайдың қарасөздерінен де бірнеше мысал келтіре кетуді жөн деп ойлаймын. Абай өзінің қарасөздерінде Алла, ахирет, сенім, пайғамбар туралы да ойларын айтып кетеді. Мысалы он үшінші қарасөзінде былай дейді:
1. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым, Алматы «Білім» 1998.
2. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы, Алматы «Жазушы» 2005.
3. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы, Алматы «Білім» 2003.
4. Сейітбеков С. Иман негіздері, Алматы «Көкжиек» 2010.
5. Имам Бухари. Жеке тұлғаның әдептері, Алматы «Халифа Алтай халықаралық қоры» 2005.
6. Жолдыбайұлы Қ. Дін мен діл, Алматы «Дәуір» 2010.
7. Халифа Алтай, Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі, Мадина.
        
        XIX Ғ. II ЖАРТЫСЫ, XX Ғ. БАС КЕЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ДІНИ ЛЕКСИКАЛЫҚ
СИПАТЫ
Ата-бабаларымыз сан жылдардан бері ... ... қол ... ... ... қан ... ... Ислам дінінің
қарқынды дамып келе жатқаны баршамызға аян. Бұған республика ... ... оң ... ... ... діни ... ашылуы,
діни бірқатар газет-журналдар т.б. күннен күнге көбеюі. Кеңес заманында аты
аталуға тыйым ... ... ... ... зерттеп, өз ата-
бабаларымызбен қайта қауышудамыз. Сол ... ... ... ... көз жеткізіп, ата дініміз ... ашық ... ... көзі ... бастаған тәрізді.
Қазақ топырағынан нәр алып, халқына қызмет ... ... ... ... Олар халыққа тек қана дүнияуи білім беріп қана ... ... ... дінияуи білім де беріп, соған көптеген еңбектер жазды.
Себебі, ... тек қана ... ... ғана ... ... бірге рухани
тәрбие, рухани білім керек екенін түсінді. Сол арқылы қазақ жастарына тәлім-
тәрбие берді. Ислам шариғатымен ... ... ... берген ақын-
жазушылардың қатарында төмендегілерді кіргізсек ... ... ... ... ... ... ... Көпеев, Әбубәкір Кердері,
Ыбырай, Т. Ізтілеуов т.б. ... ... ... ... ... ... деп бөледі. Зар заман ақындары шығармаларында сол дәуірдегі
кемшіліктер, халық жағдайы айқын көрініс ... Олар сол ... ... ... қатты сынға алады. Өз еңбектерінде молдалардың өлік аңдып
жүретіндігі ... ... ... ... бірі – ... ... ... сынау үшін, сол молдалардан асатын білім болуы
керектігі айтпаса да түсінікті. Біз ... ... ... халық зиялылары
осы сатылардан өтіп, өз көзқарастарын ашық жеткізді.
Біздің ... ... ... Аллаға шүкір, баршылық, алайда, Абайдың
жолы бөлек, парасат-пайымы кең, ойы ... ... ... Оның ... ... толы, қайсы бір өлеңін алып ... да әсем ... ... ... ... тұңғиықтан ақырын-ақырын шымырлап, тұла бойыңды билеп
кететін бір құпия сиқыры тағы ... ... ... ... жас Абай ... ... ашады. Жас
Абайдың бұлайша тәрбиеленуіне себеп болған – ... ... ... ... да. Өйткені, қазақ жерінде ең ... ... ... ... бірі – осы ... осы Абай шығармаларындағы мұсылманшылықты сөз ететін діни
лексикондарды ... ... ... ... Көп ... ... ... Абай он сегіз мың ғаламды жаратып, соған патша болған
жалғыз жаратушы Алланы өз ... кең ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз ... ... болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөз айырмас...
Осы өлеңінде Абайдың діннен біраз ... ... ... ... жолдарының барлығы тек діни ұйқасқа құрылған. Мұндағы ... ... ... Өзі деп ... – Өзі, ал сөзі деп ...... ... Осы кітаптар жөнінде қасиетті Құранда және пайғамбар
хадистерінде жиі ... ... ... төрт ... ... кітап» деп
түсінік берген. Олай дейтініміз, ... үш ... бір ... ... ... ... өте ... кітаптар өзгеріске ұшырап, соңғы ... ... ... – Құран түсті. Тағы да мысал келтіре кетейік:
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиһи дегенмен ісі бар ... ... ... күнде өзгерер,
Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Бұл жолдардағы бізге түсініксіз термин – аманту, ... ... ... ... – араб сөзі ... иман ... яғни ... мағынада. Уәктубиһи – араб сөзі, кітаптарына мағынасын береді.
Жоғырыда айтып өткеніміздей, бұл өлең ... ... дін ... ... да өлең ... көз ... ... – сөздің патшасы, сөз сарасы» атты ... де дін ... ... ... аят, ...... ... бәйітмысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны Алласы.
Қазақта сөздің басы ... деп ... ... ... ... бойына сіңірген ақынымыз өз өлең жолдарында бұл ұстанымды жақсы
бейнелеп кеткен. ... өлең ... ... ... көптеп
кездестіруге болады, алайда біздің ... ... ... ... ... де бірнеше мысал келтіре кетуді жөн
деп ойлаймын. Абай өзінің қарасөздерінде ... ... ... ... да ... ... ... Мысалы он үшінші қарасөзінде былай дейді:
Иман деген – Алла табарака уа тағаланың шәриксіз, ғайыпсыз, бірлігіне,
барлығына уа әр түрлі бізге ... ... ... уәсәлләм арқылы
жіберген жарлығына, білдіргеніне мойын ұсынып, инанмақ. Енді бұл иман
дерлік инануға екі ... ... ... ... – не ... иман келтірсе,
соның хақтығына ақылы бірлән дәлел – испатқылырға жараса, мұны якини иман
десе керек. Екіншісі – ... оқу ... яки ... есту ... ... сол иман ... ... соншалық берік боларға керек. Біреу
өлтіремін деп қорқытса да, мың кісі мың ... іс ... де, ... ... ... ... болу ... Бұл иманды иман тақлиди дейміз.
Алғашқы сөйлемдегі шәриксіз сөзі – (араб. ... ... ... ... ... Бұл ... – Алла ... әйелі, баласы жоқ және ... ... ... күш-құдірет жоқ деген мағынада. Қасиетті Құран
Кәрімде Аллаһ Тағала құлдарына ... ... ... ... деп ... ... ... Мысалы, Ниса сүресінің 116-шы аятында былай
дейді: «Негізінен Аллаһ өзіне ортақ қосуды жарылқамайды. Одан басқа ... ... Ал кім ... ... ... расында өте қатты адасты».
Және де «Аллаһпен бірге басқа тәңірді шақырма! Одан басқа ... ... ... ... ... ... ... жоқ болады. Үкім оған тән. Сондай-ақ оған
қайтарыласыңдар» (28. Қасас-88). «Аллаһқа ... ... Одан ... ... ... Әрі ... ... болмаңдар» (30. Рум-31). Осы
секілді Құранда Аллаһ көп ... ... ... жоқ ... ... ... есіне салып отырады. Бұл ... ... ... ... ең ... айтайын ба? Олар: Аллаһқа серік қосу, ата-
анаға қарсы келу және ... куә ... ... ... осы ... иман мәселесін сөз қылса, жиырма жетінші сөзінде
Сократ хакім мен Аристодим ... ... ... адам ... ... екенін айтып жеткізеді.
Отыз алтыншы сөзінде: Пайғамбарымыз салаллаһу ғалайһи уәсәлләмнің хадис
шәріфінде айтыпты: «мән лә хаяһун уәлә иманун ләһу» деп, яғни ... ... ... оның иманы жоқ деген. Біздің қазақтың өзінің мақалы бар: «ұят
кімде болса, иман сонда» ... ... ... отыз ... сөзі тұнып
тұрған ислам. Онда Аллаһтың сипаты, адамның білімге құштар ... ... ... ... ... ... ... кейін ахиретте қайта тірілу
т.б. осы сияқты оқиғаларды ... өз ... діни ... жетік меңгеріп қана қоймай, сонымен
қатар ... ... де ... ... ... тұр. Олай ... ... «Дін білімі мен дүние білімі ... екі ... ... хадисіне амал етілген сияқты.
Қазақ халқының көзін ашуға өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек ... ... ... ... ірі ...... ... Барша
қазақ азаматтарына өзінің бес саусағындай таныс болған Ыбырай ... ... ... ... осы күнге дейін алғашқы жолы белгісіз болып
келгені баршамызға белгілі. Мектеп қабырғасында жүргенде, үш жол өлең ... те ... ... Алғашқы жолы айтуға тыйым салынып, Кеңестік
идеологияның құрбаны ... ... ... атаулыны атауға тыйым салынған
өтпелі кезеңде біздің зиялыларымыз өмір ... ... асыл ... салт-
дәстүрін сақтап қаламыз деп, көптеген көзі ашық азаматтарымыз итжеккенге
айдалып, оқ құшқандар ... ... осы ... бір ұшы ... бірі – ... атап ... өлеңнің алғашқы жолы жасөспірімдерді хақ дінге
жетелейтін, Құдай атаулыны тануына себеп болатын ... ... Ол ... ... ... ... ... көңілге –
Ықыласпен тоқылық!
Істің болар қайыры,
Бастасаңыз Аллалап.
Оқымаған жүреді –
Қараңғыны қармалап.
Бұл жолдарда ақын, кез келген істі ... ... яғни ... керектігі жөнінде айтады. Себебі, Аллаһтың атымен ... ... бір іс ... ол ... ... ... ... таниды,
Бір жаратқан Құдайды:
Танымаған Құдайды,
Неғылғанда ұнайды –
деп, біздерге Құдайды қалай тану керектігі ... ... ... кездері біздерге Абай, ... ... ... ... дос ... деген ақпарат берген болатын. Солақай саясаттың
кесірінен ол кісілерді ... ... көбі ... ... танытты.
Бірақ, бұл авторлардың еңбектерімен таныса келе, алғашқы алып-қашпа, ілеспе
сөздер ... анық көз ... ... Ы. ... ... ... атты ... туынды
көрмедім. Көлемі жағынан кішігірім болғанымен, ... ... мол. ... ... бір, ... шын, ... (с.ғ.с) хақ деп білген ... ... ... бола ... ... ... сөз қауесет екені
саналы адамға ... ... бола ... Бұл ... ... ... тіпті
оқытылған да жоқ. Жабулы күйінше қала берді. Егер де ... ... ... оқу ... студенттеріне оқытылғанда, қазіргідей ата
дінін дүниеге айырбастап, кейбіреулері хақ дін осы екен деп ... ... кете ... еді. ... еңбекте автор былай дейді:
«Қанша мақтау бір Құдай табарак уа тағалаға ... ол ... зат, ... ... жоқ. Бұл ... ... жоқ көк, ... дүниені жарық еткен күн, кеш болса күлімсіреп туған ай, жұлдыздарымен
бұл дүнияны ... ... шеті жоқ ... ... һәм таулардан таза
жауһардай жылтырап аққан өзендері, ... неше ... ... ... ... дүниямыз атанған жер қазып қарасақ,
алыстан тұманданып көрінген, ішіне кірсең жапырақтары жайқалып дүнияған хош
иістер ... биік ... ... ... ... бар деп айтудан гөрі, құдіреттің бізге берген
ризық, нығметтерін, хикметтерін айтып жеткізгенді жөн санаған. ... ... ... ... нәрсеге сенгіш келеді. Ыбырайдың осы ... ... ... «Бұл ... ... ... ақылың жетпейді,
келісті көрімдігіне һәм қандай лайықты ... ... ... ... ... ... ... бәріне таңғажайып қаласың һәм
ақылың жетпейді, осының бәрі де кез келгендікпенен бір ... ... яки ... иесі бір ... ұлы ақыл ма? Егер ақылменен ... бұл ... ... ой жетпейтұғын дүние әрбір түрлі керекке
бола жаратылып һәм бір-біріне ... ... ... ақылына
өлшеу бермейтұғын мықты көркем законға қаратылып жаратылды».
Қасиетті Құран Кәрімде «Әрі сендерге өзінен сұраған ... ... Егер ... ... ... ... жете алмайсыңдар.
Расында адам баласы өте енсапсыз, аса шүкірсіз»(14. Ибраһим-34). «Алланың
нығметін санасаңдар санына жете ... Рас, Алла өте ... ... (16. ... ... өз ... балалардың бас көзі мен көкірек көзін
ашуға өзіндік үлес қосып, аянбай еңбек еткен ағартушылардың бірі. Ол ... ... ғана ... ... ... ... қызықты әңгімелер, қиссалар
жазып, баланың психологиясына дұрыс әсер беретін көптеген ... ... ... ... ... атап кеткен автордың жазба туындылары.
XIX ғасырдың екінші ... елді ... ... ... ... ақынның бірі – Әбубәкір Кердері. Бұл кісі ... ... ... іс ... өте ... жан болған екен. Ел-жұртты
Алланың ақ жолымен, исламның хақ жолымен жүруге үндеген ақын:
«Ағузы» ... ... ... ... ... ... пенде аузынан,
Дұрыс емес тастауы,
Алла таңмен аралас
Зікір етіп зарлаған,
Бір Құдайдың достары...
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың бас кезінде өмір сүрген ақынның
бірі – ... ... Бұл ... ... кеш ... Ең ... ... Б. Кенжебаев зерттеп, мақала жазған. Б. Кенжебаев Мақыш
туралы былай дейді: «Мақыш – ... ... Оның ... ... ... ... ... талдау, түсіндіру әдісі шариғатша, мысалдары, дәлелдері
көбіне шариғаттан, діни кітаптардан алып отырады». Осы ... ... ... кім ... қандай көзқарастағы адам екенін аңғардық. Енді оның
өлеңдерін мысалға ... ... ... ... ... сегіз ұжымақ бізге қайда,
Дін жолына малменен ихсан қылса,
Себеп болып дін ... ... ... ... ... деп ... жәннәттің сегіз қақпасы. Себебі,
пайғамабырымыз (с.ғ.с) «Кімде-кім дұрыстап дәрет алып, Әшһәду ән лә ... ... ... лә ... ләһ уә әшһәду әннә Мухаммадан абдуһу ... ... ол ... ... ... ... ашылады» деген.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезінде өмір сүрген ақын – ... Ол кісі де ... ... тәрбиесін алып, кейіннен шығыс
тілін үйренеді. Жастайынан зерек өскен ақын ... ... ... өлең ... арқылы жеткізуді жөн санайды. Шәдінің діни өлеңдері
біршама. Соның ішінде мысалы «Назым сияр Шәриф» атты өлеңінде ... ... ... атты әйел ... ... ... ... Ғабдолламен,
Расулдың Әминаға жауды нұры.
Алты айда Ғабдоллаға ажал жетті,
Пайғамбар тумай тұрып өліп кетті.
Алланың әмірімен Мұхаммедті,
Құрсақта ... ... ... ... ақын ... ... ... қалай өмірге келгендігі
жайында мәлімет беріп кетеді. Тарихтан белгілі болғанындай, соңғы пайғамбар
расымен де ... ... оны ... Тағала тәрбиелейді. Бұл шығармада барша
мұсылман халқының әз пайғамбары Мұхаммед (с.ғ.с) туралы баяндалады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қалижанұлы У. ... ... діни ... ағым, Алматы
«Білім» 1998.
2. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы, ... ... ... Ы. Қазақ хрестоматиясы, Алматы «Білім» 2003.
4. Сейітбеков С. Иман негіздері, Алматы «Көкжиек» 2010.
5. Имам Бухари. Жеке тұлғаның әдептері, ... ... ... халықаралық
қоры» 2005.
6. Жолдыбайұлы Қ. Дін мен діл, Алматы «Дәуір» ... ... ... ... ... ... ... және түсінігі, Мадина.
8.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы18 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь