XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты


Ата-бабаларымыз сан жылдардан бері аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізгелі бері руханиятымыздың тамыр-тарихына қан жүгіріп, елімізде Ислам дінінің қарқынды дамып келе жатқаны баршамызға аян. Бұған республика көлемінде жүргізіліп жатқан оң өзгерістер дәләл. Айталық, діни баспалардың ашылуы, діни бірқатар газет-журналдар т.б. күннен күнге көбеюі. Кеңес заманында аты аталуға тыйым салынған «халық жауларының» еңбектерін зерттеп, өз ата-бабаларымызбен қайта қауышудамыз. Сол кісілердің еңбектерін оқып, көп дүниелерге көз жеткізіп, ата дініміз қайта ашық уағыздалып, халықтың көкірек көзі ашыла бастаған тәрізді.
Қазақ топырағынан нәр алып, халқына қызмет еткен көптеген ақын-жазушыларды білеміз. Олар халыққа тек қана дүнияуи білім беріп қана қойған жоқ, сонымен қатар дінияуи білім де беріп, соған көптеген еңбектер жазды. Себебі, халыққа тек қана материалдық білім ғана емес, сонымен бірге рухани тәрбие, рухани білім керек екенін түсінді. Сол арқылы қазақ жастарына тәлім-тәрбие берді. Ислам шариғатымен жүріп, ислами тәрбие берген ақын-жазушылардың қатарында төмендегілерді кіргізсек болады. Олар: Абай, Шәкәрім, Шортанбай, Мақыш Қалтаев, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Әбубәкір Кердері, Ыбырай, Т. Ізтілеуов т.б. Бұлардың ішіндегі біразын әдебиетшілер «зар заман» ақындары деп бөледі. Зар заман ақындары шығармаларында сол дәуірдегі кемшіліктер, халық жағдайы айқын көрініс табады. Олар сол кезеңдегі арамза, дүмше молдаларды қатты сынға алады. Өз еңбектерінде молдалардың өлік аңдып жүретіндігі келтіріледі. Дүмше молдаларды сынағандардың бірі – Абай, Шәкәрім. Бұлайша молдаларды сынау үшін, сол молдалардан асатын білім болуы керектігі айтпаса да түсінікті. Біз әңгіме қылып отырған халық зиялылары осы сатылардан өтіп, өз көзқарастарын ашық жеткізді.
Біздің халқымызда жақсы ақындар Аллаға шүкір, баршылық, алайда, Абайдың жолы бөлек, парасат-пайымы кең, ойы терең, өресі биік. Оның әрбір сөзі мағынаға толы, қайсы бір өлеңін алып қарасаң да әсем сурет, бейнелі, кестелі, түпсіз терең тұңғиықтан ақырын-ақырын шымырлап, тұла бойыңды билеп кететін бір құпия сиқыры тағы бар.
Жастайынан медреседе тәрбие алған жас Абай мұсылманша сауат ашады. Жас Абайдың бұлайша тәрбиеленуіне себеп болған – әкесі Құнанбай. Бұлай болуы заңды да. Өйткені, қазақ жерінде ең алғаш қажылық сапарын орындаған кісілердің бірі – осы Құнанбай.
Енді осы Абай шығармаларындағы мұсылманшылықты сөз ететін діни лексикондарды шама-шарқымыз жеткенше тауып көрейік. Көп оқып, ғылымға телміре үңілген Абай он сегіз мың ғаламды жаратып, соған патша болған жалғыз жаратушы Алланы өз өлеңдерінде кең қолданды. Мысалы:
Алланың өзі де рас, сөзі де рас
Рас сөз ешуақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөз айырмас...
Осы өлеңінде Абайдың діннен біраз сусындағанын көреміз. Себебі, бұл өлең жолдарының барлығы тек діни ұйқасқа құрылған. Мұндағы «Алла» сөзі баршамызға мәлім. Өзі деп отырғаны – Өзі, ал сөзі деп отырғаны – қасиетті Құран Кәрім. Осы кітаптар жөнінде қасиетті Құранда және пайғамбар хадистерінде жиі айтылады. Солардың ішінде төрт кітапқа «әһли кітап» деп түсінік берген. Олай дейтініміз, алдыңғы үш кітаппен бір кездері шариғат үкімдері жүрген. Уақыт өте келе, кітаптар өзгеріске ұшырап, соңғы ахирет шариғаты немесе кітабы – Құран түсті. Тағы да мысал келтіре кетейік:
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?
Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,
Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Бұл жолдардағы бізге түсініксіз термин – аманту, уактубиһи сөздері. Алғашқы жолдағы аманту – араб сөзі (ә-мән), иман келтірдім, яғни сендім деген мағынада. Уәктубиһи – араб сөзі, кітаптарына мағынасын береді. Жоғырыда айтып өткеніміздей, бұл өлең жолдары бірыңғай дін тақырыбы. Енді басқа да өлең жолдарына көз жүгіртіп көрелік:
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» атты өлеңінде де дін лексикасы көрінбей қалмаған. Мысалы:
Әуелі аят, хадис – сөздің басы,
Қосарлы бәйітмысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны Алласы.
Қазақта сөздің басы «бісміллә» деп бекер айтылмаса керек. Осы қазақтықты бойына сіңірген ақынымыз өз өлең жолдарында бұл ұстанымды жақсы бейнелеп кеткен. Абайдың өлең жолдарында мұндай тіркестерді көптеп кездестіруге болады, алайда біздің мақаламыздың көлеміне сыймайтын болғандықтан, Абайдың қарасөздерінен де бірнеше мысал келтіре кетуді жөн деп ойлаймын. Абай өзінің қарасөздерінде Алла, ахирет, сенім, пайғамбар туралы да ойларын айтып кетеді. Мысалы он үшінші қарасөзінде былай дейді:
1. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни ағартушылық ағым, Алматы «Білім» 1998.
2. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы, Алматы «Жазушы» 2005.
3. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы, Алматы «Білім» 2003.
4. Сейітбеков С. Иман негіздері, Алматы «Көкжиек» 2010.
5. Имам Бухари. Жеке тұлғаның әдептері, Алматы «Халифа Алтай халықаралық қоры» 2005.
6. Жолдыбайұлы Қ. Дін мен діл, Алматы «Дәуір» 2010.
7. Халифа Алтай, Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі, Мадина.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


XIX Ғ. II ЖАРТЫСЫ, XX Ғ. БАС КЕЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ДІНИ ЛЕКСИКАЛЫҚ
СИПАТЫ
Ата-бабаларымыз сан жылдардан бері аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізгелі
бері руханиятымыздың тамыр-тарихына қан жүгіріп, елімізде Ислам дінінің
қарқынды дамып келе жатқаны баршамызға аян. Бұған республика көлемінде
жүргізіліп жатқан оң өзгерістер дәләл. Айталық, діни баспалардың ашылуы,
діни бірқатар газет-журналдар т.б. күннен күнге көбеюі. Кеңес заманында аты
аталуға тыйым салынған «халық жауларының» еңбектерін зерттеп, өз ата-
бабаларымызбен қайта қауышудамыз. Сол кісілердің еңбектерін оқып, көп
дүниелерге көз жеткізіп, ата дініміз қайта ашық уағыздалып, халықтың
көкірек көзі ашыла бастаған тәрізді.
Қазақ топырағынан нәр алып, халқына қызмет еткен көптеген ақын-
жазушыларды білеміз. Олар халыққа тек қана дүнияуи білім беріп қана қойған
жоқ, сонымен қатар дінияуи білім де беріп, соған көптеген еңбектер жазды.
Себебі, халыққа тек қана материалдық білім ғана емес, сонымен бірге рухани
тәрбие, рухани білім керек екенін түсінді. Сол арқылы қазақ жастарына тәлім-
тәрбие берді. Ислам шариғатымен жүріп, ислами тәрбие берген ақын-
жазушылардың қатарында төмендегілерді кіргізсек болады. Олар: Абай,
Шәкәрім, Шортанбай, Мақыш Қалтаев, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, Әбубәкір Кердері,
Ыбырай, Т. Ізтілеуов т.б. Бұлардың ішіндегі біразын әдебиетшілер «зар
заман» ақындары деп бөледі. Зар заман ақындары шығармаларында сол дәуірдегі
кемшіліктер, халық жағдайы айқын көрініс табады. Олар сол кезеңдегі арамза,
дүмше молдаларды қатты сынға алады. Өз еңбектерінде молдалардың өлік аңдып
жүретіндігі келтіріледі. Дүмше молдаларды сынағандардың бірі – Абай,
Шәкәрім. Бұлайша молдаларды сынау үшін, сол молдалардан асатын білім болуы
керектігі айтпаса да түсінікті. Біз әңгіме қылып отырған халық зиялылары
осы сатылардан өтіп, өз көзқарастарын ашық жеткізді.
Біздің халқымызда жақсы ақындар Аллаға шүкір, баршылық, алайда, Абайдың
жолы бөлек, парасат-пайымы кең, ойы терең, өресі биік. Оның әрбір сөзі
мағынаға толы, қайсы бір өлеңін алып қарасаң да әсем сурет, бейнелі,
кестелі, түпсіз терең тұңғиықтан ақырын-ақырын шымырлап, тұла бойыңды билеп
кететін бір құпия сиқыры тағы бар.
Жастайынан медреседе тәрбие алған жас Абай мұсылманша сауат ашады. Жас
Абайдың бұлайша тәрбиеленуіне себеп болған – әкесі Құнанбай. Бұлай болуы
заңды да. Өйткені, қазақ жерінде ең алғаш қажылық сапарын орындаған
кісілердің бірі – осы Құнанбай.
Енді осы Абай шығармаларындағы мұсылманшылықты сөз ететін діни
лексикондарды шама-шарқымыз жеткенше тауып көрейік. Көп оқып, ғылымға
телміре үңілген Абай он сегіз мың ғаламды жаратып, соған патша болған
жалғыз жаратушы Алланы өз өлеңдерінде кең қолданды. Мысалы:
Алланың өзі де рас, сөзі де рас
Рас сөз ешуақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті
Алланы танытуға сөз айырмас...
Осы өлеңінде Абайдың діннен біраз сусындағанын көреміз. Себебі, бұл
өлең жолдарының барлығы тек діни ұйқасқа құрылған. Мұндағы «Алла» сөзі
баршамызға мәлім. Өзі деп отырғаны – Өзі, ал сөзі деп отырғаны – қасиетті
Құран Кәрім. Осы кітаптар жөнінде қасиетті Құранда және пайғамбар
хадистерінде жиі айтылады. Солардың ішінде төрт кітапқа «әһли кітап» деп
түсінік берген. Олай дейтініміз, алдыңғы үш кітаппен бір кездері шариғат
үкімдері жүрген. Уақыт өте келе, кітаптар өзгеріске ұшырап, соңғы ахирет
шариғаты немесе кітабы – Құран түсті. Тағы да мысал келтіре кетейік:
Аманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?
Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,
Жарлық берді ол сіздерге, сөзді ұғарға.
Бұл жолдардағы бізге түсініксіз термин – аманту, уактубиһи сөздері.
Алғашқы жолдағы аманту – араб сөзі (ә-мән), иман келтірдім, яғни сендім
деген мағынада. Уәктубиһи – араб сөзі, кітаптарына мағынасын береді.
Жоғырыда айтып өткеніміздей, бұл өлең жолдары бірыңғай дін тақырыбы. Енді
басқа да өлең жолдарына көз жүгіртіп көрелік:
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» атты өлеңінде де дін лексикасы
көрінбей қалмаған. Мысалы:
Әуелі аят, хадис – сөздің басы,
Қосарлы бәйітмысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны Алласы.
Қазақта сөздің басы «бісміллә» деп бекер айтылмаса керек. Осы
қазақтықты бойына сіңірген ақынымыз өз өлең жолдарында бұл ұстанымды жақсы
бейнелеп кеткен. Абайдың өлең жолдарында мұндай тіркестерді көптеп
кездестіруге болады, алайда біздің мақаламыздың көлеміне сыймайтын
болғандықтан, Абайдың қарасөздерінен де бірнеше мысал келтіре кетуді жөн
деп ойлаймын. Абай өзінің қарасөздерінде Алла, ахирет, сенім, пайғамбар
туралы да ойларын айтып кетеді. Мысалы он үшінші қарасөзінде былай дейді:
Иман деген – Алла табарака уа тағаланың шәриксіз, ғайыпсыз, бірлігіне,
барлығына уа әр түрлі бізге пайғамбарымыз саллалаһу ғалайһи уәсәлләм арқылы
жіберген жарлығына, білдіргеніне мойын ұсынып, инанмақ. Енді бұл иман
дерлік инануға екі түрлі нәрсе керек. Әуелі – не нәрсеге иман келтірсе,
соның хақтығына ақылы бірлән дәлел – испатқылырға жараса, мұны якини иман
десе керек. Екіншісі – кітаптан оқу бірлән яки молдалардан есту бірлән иман
келтіріп, сол иман келтірген нәрсесіне соншалық берік боларға керек. Біреу
өлтіремін деп қорқытса да, мың кісі мың түрлі іс көрсетсе де, соған айнып,
көңілі қозғалмастай берік болу керек. Бұл иманды иман тақлиди дейміз.
Алғашқы сөйлемдегі шәриксіз сөзі – (араб. Ширк) ортақ, серік деген
мағынаны береді. Бұл дегеніміз – Алла жалғыз, әйелі, баласы жоқ және де
Алладан басқа ешқандай күш-құдірет жоқ деген мағынада. Қасиетті Құран
Кәрімде Аллаһ Тағала құлдарына маған ешқашан ортақ қоспаңдар деп көп
сүрелердің аяттарында бұйырады. Мысалы, Ниса сүресінің 116-шы аятында былай
дейді: «Негізінен Аллаһ өзіне ортақ қосуды жарылқамайды. Одан басқа кімді
қаласа жарылқайды. Ал кім Аллаһқа ортақ қосса, расында өте қатты адасты».
Және де «Аллаһпен бірге басқа тәңірді шақырма! Одан басқа ешбір тәңір жоқ.
Оның өзінен басқа барлық нәрсе жоқ болады. Үкім оған тән. Сондай-ақ оған
қайтарыласыңдар» (28. Қасас-88). «Аллаһқа бойұсынған түрде Одан қорқа
отырып, намазды орындаңдар. Әрі ортақ қосушы болмаңдар» (30. Рум-31). Осы
секілді Құранда Аллаһ көп жерде өзінің серігі жоқ жалғыз екенін адам
баласының есіне салып отырады. Бұл турасында пайғамбарымыз (с.ғ.с)
«Сіздерге күнәлардың ең үлкенін айтайын ба? Олар: Аллаһқа серік қосу, ата-
анаға қарсы келу және жалған куә жасау». (Бухари, Әдеп-6;).
Абай осы қарасөзінде иман мәселесін сөз қылса, жиырма жетінші сөзінде
Сократ хакім мен Аристодим екеуінің әңгімесі арқылы адам баласының
Жаратушыға мұқтаж екенін айтып жеткізеді.
Отыз алтыншы сөзінде: Пайғамбарымыз салаллаһу ғалайһи уәсәлләмнің хадис
шәріфінде айтыпты: «мән лә хаяһун уәлә иманун ләһу» деп, яғни кімнің ұяты
жоқ болса, оның иманы жоқ деген. Біздің қазақтың өзінің мақалы бар: «ұят
кімде болса, иман сонда» деген. Сонымен қатар, отыз сегізінші сөзі тұнып
тұрған ислам. Онда Аллаһтың сипаты, адамның білімге құштар болуы, адамның
ақылы шектеулі, Алланың шексіз екені, өлгеннен кейін ахиретте қайта тірілу
т.б. осы сияқты оқиғаларды суреттейді.
Абай өз заманында діни білімді жетік меңгеріп қана қоймай, сонымен
қатар дүние білімін де жетік меңгергені көрініп тұр. Олай болуы,
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) «Дін білімі мен дүние білімі құстың екі ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
Ораза айт4 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы18 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
XIX ғасырдағы тіл білімі21 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь