Ұлытау аймағындағы туризм

КІРІСПЕ
1 ҰЛЫТАУ АЙМАҒЫНДА ТУРИЗМНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Табиғи.климаттық алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Тарихи алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.3 Әлеуметтік.экономикалық алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2 ҰЛЫТАУ АЙМАҒЫНЫҢ ТУРИСТІК НЫСАНДАРЫ ... ... ... ... ...19
2.1 Аймақ бойынша туристік нысандарының жағдайы ... ... ... ... ... .19
2.2 Аймақтағы әлеуметтік.экономикалық
және табиғи нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.3 Өлкенің тарихи нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
3 ӨЛКЕДЕГІ ТУРИЗМ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
3.1 Ұлытау амағында туристік инфрақұрылымды құру ... ... ... ... ... ... ...40
3.2 Ұлытау аймағы бойынша туристік.экскурсиялық
маршруттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
ҚОСЫМША А
ҚОСЫМША Б
ҚОСЫМША В
«Ұлытаудың ұлы атануы тауының биіктігінен емес, суының көптігінен емес, тарихтың үлкен оқиғаларында бүкіл ұлы қауымның бас қосқан, ортақ шешімге келген жері болғандықтан Ұлытау атанған...» деп Әбіш Кекілбайұлы атап кеткендей Қарағанды облысының Ұлытау аймағының Қазақстанда орны ерекше.
Ұлытау аймағы Шығыс пен Еуразияның мәдениет тарихы мен халқының қоныстану географиясында қызығушылық тудыратын шетелдік туристері үшін өзіндік бір Меккеге айналды. Қазақ халқының тарихи орталығы, дала цивилизациясының көшпенді мәдениетінің орталығы. Бұл ежелгі тауларының ұлылығы - Қазақстанның ұлттық тарихының оқиғалар маңыздылығында. Мұнда ұлы Шыңғысханның үлкен ұлы Жошының ордасы болған, бұл жерден Батый хан шығысқа бағытталған жорығын бастаған.
Әр адамның санасында өз қара шаңырағы,Отаны,Атамекені жарық дүниенің кіндігіндей сезіледі. Ұлттық мәдениет, туған халықтың әдет-ғұрпы содан бастау алады.Қазақтар үшін сондай ата-баба мекені -Ұлытау.«Ұлы», «тау» деген - қазақтың төл ұғымы. Оның ұлылығы тек атының халық арасында әйгілі болуында ғана емес , ұлт тарихындағы қазақ руларын біріктірген аса ұлы оқиғалар туғызған тарихи мәнділігінде.
Аймақ территориясында 1500 астам тарих пен мәдениет ескерткіштері табылған. Әсіресе жиі кездесетін аудандар Сарысу, Сарыкеңгір мен Қаракеңгір өзендерінің алыбында. Ұлытау аймағына туристік сапарлар жасау үшін Жезқазған қаласы шығу нүктесі, ал Сәтпаев қаласы байланыстыратын қала, сондай ақ Қарсақпай, Жезді серік қалалары және туристік қызығушылықтарды тудыратын қалашықтар болғандықтан, жұмыс осы қалалармен байланыстырылады.
Жұмыстың мақсаты: Ұлытау аймағының туристік мүмкіндіктерін ашып, көрсету. Міндеті:
1. рекреациялық табиғи ресурстарын бағалау;
2. мүмкін болатын туристік инфрақұрылымды жасау;
3. аймақта бар, туристердің қызығушылығын арттыратын, табиғи, тарихи, мәдени ескерткіштерді және өндірістік нысандарды ашып, көрсету;
4. туризмді дамытуға қолайлы ресурстарды анықтау.
Жұмыста Ұлытау аймағының географиялық орны мен табиғи-климаттық ресурстары, аймақтың экономикалық-әлеуметтік жағдайы талданып, келешек туристік потенциалына талдау жасалынды.
Жұмыстың бірінші тарауында аймақта туризм қалыптасуының алғышарттарына талдау жасалынған. Негізінен аймақтың туризм дамуына географиялық орналасуы, тарихи алғышарттары және халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы әсер етеді. Климаттың қатаңдығына қарамастан аймақта туризмді дамытуға мүмкіндіктері бар. Жер қойнауы мысқа бай болғанына байланысты ежелден бұл аймақты тайпалар мекен етіп, өз іздерін ежелгі тұрақтар мен обалар, артефактар түрінде қалдырған.
Кітаптар мен монографиялардың тізімі

1. Абусеитова М.Х., Абылхожин Ж.Б., Кляшторный С.Г., Масанов Н.Э., Султанов Т.И., Хазанов А.М., История Казахстана и Центральной Азии. Алматы, 2001.- 359 б.
2. Алиева Ж. Н. Экологический туризм. Алматы, 2001.- 101с
3. Амашев З., Жетибаев Ж. Қазақ петроглифтері. Алматы, 2005.- 312 б.
4. Ахметов Қ. Ұлытау. Астана: Фолиант. -2006.- 264 б.
5. Байпаков К.М. Археология Казахстана. Алматы, 1993.-112 б.
6. Байтенов Э.М. Мемориальное зодчество Казахстана: эволюция и проблемы формообразования. Алматы, 2004.- 256 б.
7. Басенов Т.К. Орнамент в архитектуре Казахстана. Алмат-ата, 1957. -123 б.
8. Галымжанова А.С., Глаудинова М.Б. История искусств Казахстана: учебник.-Алматы: Издат-Маркет, 2006.-248 б.
9. Герасимов Г.Г. Памятники архитектуры долины реки Кара-Кенгир. Алма-Ата, 1957.- 254 б.
10. Глаудинов Б.А. История архитектуры Казахстана. Алматы, 1999.- 324 б.
11. Елеукенова Г.Ш. Очерк истории средневековой скульптуры Казахстана. Алматы, 1999. -Б. 38-45
12. Ердавлетов С.Р., Назарчук М.К., Кораблев В.А. Мифы и реальность Казахстанского туризма. Роль туризма в устойчивом развитии РК./ под.ред. С.Р.Ердавлетова. Алматы, 2001.- 150 с.
13. . Зорин И. В.,Квартальнов В.А. Энциклопедия туризма: Справочник.- М.: ФиС, 2000.-Б. 56-61
14. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. Алматы, 2002.- 158 б.
15. Ильина Е.Н. Туроперейтинг: организация деятельности: Учебник.- М.: ФиС, 2000.- Б.26
16. Кадврбаев М.К., Курманкулов Ж.К: Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. Алматы, 1992-Б.14-23.
17. Маргулан А., Мендикулов М., Басенов Т. Архитектура Казахстана. Алматы, 1999.- 153 б.
18. Мырзабеков Б. Ұлытау-ұлттың ұясы (тарихи -көркем ой-толғау).Астана: Елорда - 2001.- 189 б.
19. Новоженов В.А. Петроглифы Сары-арки. Алматы, 2002.-Б. 41-46
20. Памятники наскального исскуства Центральной Азии: фотоальбом Алматы, 2004.- 79 б.
21. Плетнова С.А. Кочевники средневековья. М., 1999.-Б.56-69
22. Сенин В.С. Введение в туризм.- М.: 1993.-Б.156
23. Турсинбаева К.С., Концепцуальная схема развития туризма в Карагандинской области / Центральный Казахстан: региональные проблемы географии, экологии и туризма ғылыми жұмыстарының жинағы. Жезқазған, 2005.-Б. 104-110.
24. Умиртаева А.Н., Жарасова К.М., Бимашев С.С. Жезді-Ұлытау өңірінің өзендері / Центральный Казахстан: региональные проблемы географии, экологии и туризма ғылыми жұмыстарының жинағы. Жезқазған, 2005.- Б. 39-49 .
25. Ұлытау. Альбом-кітап. Астана: Өнер-Астана. -1998.- 56 б.
26. Жезқазған. Энциклопедиялық анықтама. Алматы: Эверо – 2004. 487 б.

Интернет көзінен алынған мәліметтер

27. www.atamekentours.kz
28. www.kazakh.ru
29. www.otdyh.ru
30. www.poedum.ru
31. www.bestreferates.ru
32. www.tour.kz
33. www.unwto.org
34. www.tourinfo.ru ,
35. www.visas.com.ua ,
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ҰЛЫТАУ АЙМАҒЫНДА ТУРИЗМНІҢ
ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ……………………………….5
1.1 Табиғи-климаттық алғышарттары …………………………………….5
1.2 Тарихи алғышарттары …………………………………………………14
1.3 Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... бойынша туристік нысандарының жағдайы …………………19
2.2 Аймақтағы әлеуметтік-экономикалық
және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... құру
...........................40
3.2 Ұлытау аймағы бойынша туристік-экскурсиялық
маршруттар
..........................................................................
....................42
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
ҚОСЫМША А
ҚОСЫМША Б
ҚОСЫМША В
КІРІСПЕ
«Ұлытаудың ұлы атануы тауының биіктігінен емес, ... ... ... ... ... бүкіл ұлы қауымның бас қосқан, ортақ шешімге
келген жері ... ... ... деп Әбіш Кекілбайұлы атап
кеткендей Қарағанды облысының Ұлытау аймағының Қазақстанда орны ерекше.
Ұлытау аймағы ... пен ... ... ... мен ... ... ... тудыратын шетелдік туристері үшін
өзіндік бір Меккеге айналды. Қазақ ... ... ... ... көшпенді мәдениетінің орталығы. Бұл ежелгі ... - ... ... ... оқиғалар маңыздылығында. Мұнда ұлы
Шыңғысханның үлкен ұлы Жошының ордасы болған, бұл жерден Батый хан шығысқа
бағытталған жорығын ... ... ... өз қара шаңырағы,Отаны,Атамекені жарық дүниенің
кіндігіндей сезіледі. Ұлттық мәдениет, туған ... ... ... ... үшін ... ата-баба мекені -Ұлытау.«Ұлы», ... - ... төл ... Оның ұлылығы тек атының халық арасында әйгілі
болуында ғана емес , ұлт тарихындағы ... ... ... аса ұлы
оқиғалар туғызған тарихи мәнділігінде.
Аймақ территориясында 1500 астам ... пен ... ... Әсіресе жиі кездесетін аудандар Сарысу, Сарыкеңгір мен Қаракеңгір
өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... қаласы шығу нүктесі, ал Сәтпаев қаласы байланыстыратын ... ақ ... ... ... ... және туристік қызығушылықтарды
тудыратын қалашықтар болғандықтан, жұмыс осы ... ... ... ... ... ... ... ашып,
көрсету. Міндеті:
1. рекреациялық табиғи ресурстарын бағалау;
2. мүмкін болатын туристік инфрақұрылымды жасау;
3. аймақта бар, туристердің қызығушылығын ... ... ... ... және ... ... ... көрсету;
4. туризмді дамытуға қолайлы ресурстарды анықтау.
Жұмыста Ұлытау аймағының ... орны мен ... ... ... ... ... ... потенциалына талдау жасалынды.
Жұмыстың бірінші тарауында аймақта туризм қалыптасуының алғышарттарына
талдау жасалынған. ... ... ... ... ... ... алғышарттары және халықтың әлеуметтік-экономикалық
жағдайы әсер ... ... ... ... ... ... ... бар. Жер қойнауы мысқа бай болғанына байланысты
ежелден бұл аймақты тайпалар мекен етіп, өз ... ... ... мен
обалар, артефактар түрінде қалдырған.
Екінші тарауында Ұлытау аймағындағы негізгі туристік ... ... ... ... ... бай. Дәл ... ... орталығы болып табылады. Ал, ерекше қорғалатын
табиғат территорияларында көптеген эндемик өсімдіктері өседі.
Үшінші тарауында ... ... ... ... ... ... Аймақта танымдық экскурсияларды ұйымдастыруға болады, сонымен
қатар, аңшылық, эклогиялық туризм ... ... үшін ... ... тарихи және табиғи ескерткіштерінің бар болуына қарамастан,
инфрақұрылымы мүлдем дамымаған.
1 ҰЛЫТАУ ... ... ... АЛҒЫШАРТТАРЫ
1. Табиғи-климаттық алғышарттары
Аймақ Қарағанды облысының оңтүстік батысында ... ... ... Нұра ауданымен, солтүстік-батыста
Қостанай облысымен, ... ... ... және ... оңтүстік-шығысында Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданымен,
оңтүстік-батысында Ақтөбе облысымен шектеседі. Ұлытау тауларының биіктігі
1181 м ... ... ... 400-1200 м ... ... жазықтар аллып жатыр, арасында ретсіз созылған төбелер мен аласа
таулар бар. Ұлытау аймағының биік шыңдары: Жақсы-Арғанаты (757м), ... ... ... Оңтүстік және оңтүстік батысында құм ... ... Арал маңы ... ... ... ... – Қазақстанның географиялық орталығы. Картада Ұлытау
республикамыздың ... ... және ... ... қарай
созылған шекараларынан бірдей қашықтықта орналасқан. Сарыарқаның оңтүстік
батыс шетіндегі ұсақ шоқылы, аласа таулы ... ... ... топырағы ашық қара және сортаңдалған ашық қара.
Шұғыл ... ауа райы ... ... болғандықтан Ұлытау
өңірінде Сібірдің сақылдаған аязы мен Орта ... ауыз ... ... тұрады. Ұлытаудың қысы қатаң, жазы ыстық. Жаздағы ... +22 ºС ... ... бұл көрсеткіш -22 ºС тең. Аудан бойынша ең
суық ай – қаңтар, бұл айда ... ... -14 -16 ºС ... минимум -42 -50 ºС дейін төмендейді. Жыл бойындағы ең ыстық ай –
шілде, оның орташа температурасы +19-25 ºС , ... ... ... (ең
жоғарғы температура) +38-46 ºС ... ... ... сай ... жылдық ауытқуы (ең төменгі және жоғарғы ... – 96 ... ... ... бөлігінде жыл бойына жауын-шашын 200 мм-ден кем
түседі. Өлкенің оңтүстігі және батысындағы құмдарға жаңбыр мен қар ... ... Арал маңы ... бұл ... ... ... бар болғаны 80 мм
шамасында ғана.
Аудан жерінің таулы, қыраттары бөлігінде яғни солтүстікке ... ... ... ... ... Оның ... 200-250 ... жетеді. Ең
ылғалды жауын-шашынды жер – Ұлытау тауының айналасы. Бұл маңайда ... ... 300-350 ... ... ... жыл ... да ... жаумайды. Жылы
маусымдарда суық маусымдарға қарағанда ылғал молырақ ... ... ... буға айналады да, ауа өте құрғақ болады. Бұл ... ... ... 55-60 пайыз болса, шілдедегі бұл көрсеткіш небары 35-
40 пайызға тең.
Климаттың қалыптасуына күн ... ... ... зор. ... ... ... оңтүстігінде жатыр. Күн сәулесі бұл өңірге мол түседі.
Бұл өңір материктің орталық ішкі аймағында болғандықтан бұлтты ... ... ... ... күн нұрын сеуіп тұратын күндердің жылдық орташа
ұзақтығы 2000 – 2500 ... ... Бұл – ... өңірінде ауыл
шаруашылық өнімдері толық пісіп үлгере алады деген сөз, әр күн ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Ұлытау аймағына көктем айларының соңына ... және ... ... ... ... ... ауа еніп тұрады. ... үсік ... жиі ... ... оның ішінде
егіншілікке, бау-бақшаға, мал төлдетуге зардабын тигізеді.
Аудан климатының ... ... жыл ... ... де ... болады. Бұл өңірде қыс ... мен ... ... ... басталады. Осы кезде Сібір антициклонының
әсерінен солтүстіктен және ... ... ... ... ... күндері желдің жылдамдығы секундына 13-16 метрге дейін
артып, қарлы борасындар соғады. Ұлытау – ... ... ... ... ... даламен салыстырғанда 2-3 ºС ... ... ... тау ... ... қалқан болып ішкі бөліктерге
өткізбейді.
Бұл өңірде қар ... ... ... ... ... Оның қалыңдығы әртүрлі – негізінен 15-25 см болып ... ... ... (қалыңдығы) 30-40 см, кейбір қыс қатты болған
жылдары жер 150 см ... ... ... Ол ... айының екінші
жартысынан бастап ери бастайды. Әдетте тоңның ... ... ... ... ... ... ауа райы Ұлытау жерінде өте құбылмалы. Көктем бұл өңірде тез
өтеді. Көктем айларында үсік ... 10-15 күн ... ... ... ... кейінгісі мамырдың соңғы аптасында соғуы ықтимал. Бұл аймаққа ... ... 40 ... осы ... айларында түседі.
Жаз келісімен ауа температурасы шұғыл көтеріліп, жердің беті ... Бұл ... ... ... ... ... ... үлесіне келеді.
Бірақ күн қызуы күшті болғандықтан, ылғал жерге сіңіп ... ... ... ... аңызақ желдер соққан уақытта ... ... ... 15 м, ... одан да көп жел бұл аймақта жазда жиі
соғады. Жерден шаң-тозаң көтеріліп, дауыл тұрады. ... ... ... мен ... ... үнемі қайталанып отырады.
Аңзақ желдер мен солардың әсерінен туындайтын қуаңшылық зардабы жаз
айларында жазық далаларға, олардың ... ... ... ... Дала сарғайып, өсімдіктер қурап, табиғат шөлдік рең алады.
Күз айларын да жылдам өте шығуын Ұлытау өңірі табиғатының ... ... Бұл ... түн ... ... да, ... ... Қыркүйектің
екінші онкүндігінен күзгі үсіктер басталады. Қазан ... ... ... ... бұлт ... жауын-шашын жиі жауады да, ... ... арты ... айналады. Ұлытау өңіріндегі жыл мезгілдерінің
ауысу ерекшеліктерін төмендегі кестеден байқауға болады.
Ұлытау өңірінің жер ... ... ... ... ... ... жерінің ең биік нүктесі – ... ... ... ... 1134 ... ... ... ең төмен, ең аласа алқабы – Қарсақбай
қыратының оңтүстік беткейінде ... ... ... Оның өзі ... 100 метр ... ... жатыр. Ойыстың сыртқы көрінісінде
ғажап ерекшеліктер көп. Оның айнала шекарасы ... – 50-170 ... тік ... ... ... ... пішіні конусқа
ұқсас биік (15-20 метр) төмпешік төбелер жатыр. Олардың ұшар басынан бұлақ
суы атқылап ... ... ... осы ... көптігінен шыққанға
ұқсайды.
Ауданда Ұлытаудан басқа Арғанаты (757 ... ... (629 ... (793 ... Майтөбе (628 метр), Суықтөбе (546 метр), Ақмола (601
метр), Қарауылшы (503 ... және т.б. да ... бар. ... алғанда аудан
аумағының 65-70 пайызын қазақтың ұсақ ... алып ... ...... тау ... ... ... Бұланты – Білеуті өзен аңғары бөліп тұр. Қыраттың орташа биіктігі –
500-600 метр, шыңдарының ішіндегі ең биігі – ... тауы (644 ... ... ... ... ... ... келе бірте-бірте аласарып,
жазық далаға ... Оның ... ... қосылатын батыс беті өзен
аңғарларымен көп тілімделген. Осы өңір ... ... ... жүйесі
айтарлықтай дамыған аймақ болып табылады.
Ұлытау – Сарыарқа тауларының ішіндегі ең көнесі. Оның Едіге, ... ... ... ... ... мыңдаған ғасырлар бойы толассыз
жүріп жатқан қоршаған ... ... ... ... ... әр ... ... процесіне бой алдырған. Тау шоқыларының тік
жарқабақтарының құлау бұрышы 20-25 градус ... ... ... ... ені ... қыраты – Ұлытау ауданы территориясының шығысында ... ... ... ... ... беткейдегі Сарысу алқабынан бөліп тұр. Қыраттың
жер бедері дөңес жазық болып ... ... Оның екі ... ағып ... өзендердің табандары кең әрі енді.
Бетпақдала үстірті – Ұлытау ауданының оңтүстік ... алып ... ... мен ... ... ... орналасқан. Оның шығыс бөлігі ұсақ
шоқылардан, аласа таулардан тұрады. Ұлытау ... ... ... ... бөлігі кіреді. Екеуінің арасын бөліп тұрған жазық
Қоғашық деп аталады ... ... ... ... ... ... және тастақты алқаптардан
тұратын жазық дала басталады. Әр жерде ... мен ... ... басталады. Жай көзбен қарағанда әрең білінетін жал-жал қырлардың
мұхит деңгейінен ең жоғары тұрған ... ... 200-250 ... ... ... ... ... солтүстік-шығысқа қарай созылған
құм сілемдерінің салыстырмалы биіктігі 15-20 ... ... Олар ... ... қырқалардан тұрады. Құм ішіндегі ойпаңдарға жер
асты суы жақын болғандықтан шөптесін өсімдіктер қаулап ... де, ... ... ... ... оңтүстік-батысы Тұран ойпаты аумағына кіреді. Бұл өңір
сусымалы құмдармен ерекшеленеді. Арал маңы Қарақұмы шығыс бағытта ... ... Құм ... мен жалдардын дізбегінің ұзындығы 100-200
шақырымға дейін созылады. Үлкенқұм мен Жіңішкеқұмның ендері кейбір жерлерде
мардымсыз, бас-аяғы 3-5 ... ... олар ... 60-70 ... Өңірдің оңтүстік –шығысында Жетіқоңыр және ... ... ... ауданының аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай үш ...... ... ... және шөл ... Осы ... ... бойымен алғанда түзу емес екендігі байқалады. Бұл
құбылыстың ... ұсақ ... ... ... екендігі
білінеді.
Құрғақ дала зонасы ауданның қиыр солтүстігіне ғана тән. Оған Арғанаты,
Ұлытау таулар, Қайдауыл және Жыланшық жазығы, Қаптадыр ұсақ ... ... ... жер ... ... және қыратты болып келеді. Қайдауыл мен
Жыланшық жазықтары (500-600 метр) Торғай қолатына қарай бірте-бірте аласара
бастайды. Бұл жазықтардың ... - өзен ... ... жыралы-
сайлы. Көктемде қар еріген кездегі су ... ... жер ... ... ... жатқан су көздерінен Терісаққан, Ұлы ... Көң ... ... алады. Өзендердің су қорының 95 пайызы
көктемсде, қар ерігендегі тасқынға ағады. Ауа ... ... ... ... ... отырады, ылғалы мол жауын-шашынды жылдары өзендер арасынан
ағыс үзілмейді, ал құрғақшылық жылдары арналар ... ... ... жамылғысы алқаптардың ылғалдану мүмкіндігіне қарай әртүрлі
болып келеді. Қызғылт топырақты бетегелі – ... дала ... ... Бұл зонада Ұлытау ... ... ... ... ... ... ... көлемінің үштен біріндейін алып жатыр. Ол
құрғақ дала зонасымен шөл зоналары арасында қалыптасқан аралық зона ... ... ... Торғай жазығынан басталып, Қарсақбай қыратын
оңтүстіктен айналып, Сарысу ... ... ... ... тұсына келіп,
Одан әрі Сарысу-Теңіз қыраты арқылы Ақмола облысымен, Жаңарқа ауданымен
шектеседі.
Шөлейт ... ... ... ... ... ... ... сайын бұл зонаның бойында қазақтың ұсақ шоқылары аймағындағы жер
бедері түрлері түгел кездеседі. ... ... ... (300-400 ... ... (500-600 ... ... одан Ұлытау тауларымен (1134
метр) тоғысып, әрі қарай шығыс бетте ... ... ... ... ... біршама биікте жатқанының әсерінен ... ... ... ... ... ылғалдау болып келеді. Бұл зонада қар
жамылғысы қарашаның орта шенімен ... бас ... ... Оның жату ұзақтығы - зонаның солтүстік және шығыс бөліктерінде
180 күн, ал батысы мен ... 60-120 күн ... ... ... – 10-20 ... тең.
Күз бен көктем мезгілдері қысқа, өтпелі. Ауа райы тез құбылып, Жауын-
шашын жиі болады. Суық ... ... ашық ... күндермен жиі алмасып
отырады. Көктемгі ылғалы мол ... ғана жер беті ... ... ... жаз шыға тез ... ... ... зонасы Ұлытау өңірінің оңтүстік бөлігін тегіс қамтиды деуге болады.
Бұл зона батыста Арал мен Қарақұмнан ... ... ... ... ... алып ... ... ерекшеліктеріне қарай аудан аумағында
құмды және сазды шөлдер орналасқан. ... ... ... ... ... ... ... Топырағында тұз көп болғандықтан, өсімдік
жамылғысы жұтаңдау болып келеді.
Шөл далады жылу қоры мол ... ... ... ... ... ... Шөлді алқаптарды қыс, көктем айларында
маусымдық жайылым ретінде пайдалануға болады.
Ұлытау өңірінің жер бедері өте күрделі. Оның ... ... ... шөлді-шөлейтті зоналар кіреді. ... өзі ... ... ... ... дамытуға мүмкіндік береді. Жайылымдары
шұрайлы, ауыз суы мол аласа қасқырлар мен ұсақ шоқылардан ... ... ... ... қолайлы. Жер бетінің жазық аймақты өлке
қойнауындағы пайдалы қазбалар ... ... ... ... басқа
бағытқа тарап ағып жатқан өзендердің жалғаулары суармалы егістікпен, бау-
бақша өсірумен ... ... ... ... ... гидрографиясынгың өзіндік ерекшелігі тұрақты ағыны бар
өзендер торының сиректігімен уақытша ағысы бар кіші ... ... ... ... ... таулы солтүстігінде өзен торы жиі, ... ... ... ... торы ... жер беттік ағын қар жамылығысындағы су қорына тікелей ... су қоры ... мен ... ... су ... 110 ... ... жер беттік ағын тек қана қар жамылғысына байланысты. олар;
еріген ... ... ... су ... алқапта аккумуляциялануы,
т.б. Кей жылдары еріген судың буланып кетуі едәуір көп. Өңірдің ... ... ... ... ... ... ... өңірдің шығыс жартысын қамтиды. Суағарлардың
орналасу сипатына қарай одан тағы екі алаб асты ... ... ... ... алабы және Қосөзен (Сарыкеңгір мен Қаракеңгір). Сарысу
өзенінің маңызды салалары Қосөзен Кеңгір, ... ... және ... ... ... Соңғы үшеуі кеңгір өзенінің маңызды салалары болып
табылады.
Сарысу ... ... ... ... ... Жақсы мен
Даман Сарысу өзендерінің қиылысынан бастау алады. Сарысу өзені ... ... ... ... ағып өтеді. Ол осы жерден ... ... ... ешқандай ағыстарға ие болмастан, ... ... ... ... ... 10 ... Сарысу кеншеры
территориясында және 23-ші партсъезд атындағы кеншарда көптеген лимандар
салыну нәтижесінде өзенге құятын ағыстардың ... ... ... ... тұста судың ағысы екі есеге дейін ұлғайып , ... су ... ... ... мен ... ... ... толы.
Сарысу өзенінің көрсетілген бөлігіндегі иірімдердің ені бірнеше ондаған
метрлердан бастап 5-6 ... ... ... ... ... ... болып табылады және мүйіске 384 ... ... ... оң ... келіп құйылады. Ұлытау ауданы шетіндегі
басқа ад ағыстар ... 1-2 ... ... ... ... ... ... арналардан тұрады. Оның ішіндегі ең маңыздысы Сарысу өзеніне
сол жағалаудан барып құятын Талдысай (52 ... және ... ... ... табылады.
Кеңгір өзені зерттелген территорииясындағы ең суы көп өзендердің ... ... Ол ... ... және ... ... түзіледі. Кеңгір өзенінің ұзындығы Сарыкеңгірөзенінің сағасынан
Сарысу өзеніне құяр тұсқа ... 138 ... ал ... ... ... ұшы 3000 шақырым құрайды. Ол Ұлытау ... ... ... ... ... кесіп өтеді. Өзеннің
жайылымдары екі ждақты, ені 0,5-1,0 шақырымды құрайды. Өзеннің жағалаулары
шалғындар мен бұтақтарға ... ... ... бірыңғай итмұрындар, шоқ
талдар және басқа да ... ... ... негізгі салаларын –
Қаркеңгір, Сарыкеңгір, Жыланды және Жезді өзендері ... ... ... ... ... ... ішкі суы ... алабта жатыр. Тек Терісаққан өзені ғана Солтүстік
Мұзды мұхитқа құятын ... ... ... ... Сулары жазда
тартылып, кесіліп қалса да, Ұлытаудан бастау алатын өзендер көп. Алпыс төрт
сала Торғай мен отыз төрт сала ... өңір ... суға ... ... ... Сондай-ақ аудан аумағында үлкенді-кішілі, ащылы-тұщылы көлдер де
аз емес [24].
Ұлытау жерінің өзендері қар, жер асты суларымен және ... ... ... Өзен ... негізінен қар еріген кезде толығып
тасиды. Су тасқыны сәуірдің екінші, мамырдың ... ... ... ... Осы ... ... ... су қорының 80-90 пайызы ағады.
Ұлытаудың оңтүстік-батысынан басталатын үлкенді-кішілі өзендердің
барлығы Арала алабына жатады. Тау ... ... осы ... ... бірненше тұйық алабтарға бөліп тастайды. ... ... ... ... ... ... Жалдама Торғай, Сабасалды Торғай,
Қарынсалды ... ... ... ... ... және т.б.
Қарсақпай қыратының әр жерінен басталатын өзендер: Байқоңыр (Бұланты),
Білеуті , ... ... ... ... және т.б., ... ... көліне құяды. Ұлытау жерімен Сарысу секілді үлкен
өзеннің орта ағысы ғана ... ... ... ... ... ... ... қосылып, Сарысуға сала болып құяды. ... ... ... ... ... өзендері табиғатқа айрықша оң әсер етеді. Шөл және
шөлейт даланы жарып өтетін өзен ... ... ... (оазистар)
көптеп кездеседі. Тал, терек, қайың, шіліктен тұратын шоқ-шоқ ... ... ... ... ... көптеген түрлері өсіп,
жердің көркін кіргізеді. Мұндай алқабтарда жан-жануарлар ... ... ... ... өңірінде қандай көп болса, көлдер саны жағынан да Ұлытау
басқа аудандардан кемшін түспейді. Орталық Қазақстандағы ең ... ... ... ... 50 шаршы км-ден асатын Қарақойын мен Шұбар-Теңіз
көлдері осы Ұлытау ... ... ... ... да ... Ащыкөл,
Барақкөл, Дәнсары, Обалы, Қоскөл, Бозбайтал, Бұршақтыкөл және т.б. ондаған
көлдер бар.
Көлдердің ... ... ... ... су деңгейі жыл маусымына
сәйкес тез өзгеріп отырады. Көлдер ... ... ие. ... ... ... ... ... Балық пен су құндызын (ондатра)
өсіруге, оларды аулауға мүмкіндік береді.
Ұлытау ... ... ... ... ... ... бар. Олар таудың сымбатына сымбат, көркіне көрік қосады. Сералы
қыстағы ... ... ... жол апаратын көлді халық ежелден
Шайтанкөл деп атайды.
Аудан аумағында жер асты суларының да мол қоры бар. Олар – тұщы ... ... ... жер асты ... әр ... ... ... Ұлытау
өңірінде бірнеше үлкен-үлкен артезиан алабтары (жерасты ... бар. ... ... 206 млрд ... метр), Мыңбұлақ (180 млрд текше метр) және
Ұлытау (30 млрд ... ... ... ... таза ... ... болып табылады. Тек әзірге оларды пайдалану деңгейі өте төмен.
Өңірдегі су қоймалары көктемгі қар суын ... оны ... ... ... пайдалануға мүмкіндік береді. Олардың ең ірісі – Кеңгір су
қоймасы (суының ... 319 млн ... ... ... ... ... (60 млн
текше метр), Қумола (4,5 млн текше метр) және Қарсақпай (1,2 млн ... су ... ... ... үшін ... ... зерттеу мәліметтері бойынша Ұлытауда 970 өсімдіктің түрі
есепке алынған. Оның 92 пайызы шөптесінді, 7 ... ... ... 1
пайызы ағаштар болып келеді. Бетпақдалада 306 түрлі ... ... ... ... ... пен шөл ... ... бейімделген өсімдік түрлері көбірек таралған. Далалықтарда ... ... ... ... анық ... Ерте көктемде,
топырақта ылғал мол, жауын-шашынды кезде өсімдіктер ... ... ... де, жаз шыға жылдам қурайды. Күзде салқын түсіп, ... ... ... ... ... ... өңірде көпжылдық өсімдіктерден тырсық, боз бетеге, тарақ бидайығы,
сирек бас жусан, қара ... сұр ... ... ... ... сораңның
көптеген түрлері және өзен алқаптары мен көлдердің ... ... ... ... ши мен су оты өседі.
Өлкенің оңтүстік-батыс бетіндегі шөлдерге ... ... ... көп. ... ағаштар мен бұталар да, шөп түрлері де өседі. Ақ
сексеуіл, құм қарағаны, ... ... ... тал секілді ағаштар мен
бұталар, қияқ, өлең, құрақ, еркек сияқты көпжылдық ... – осы ... тән ... ... ендік бағыт бойымен географиялық ... ... ... ... ... Солтүстік беттегі Терісаққан
өзен мен оның салалары алаптарында ... ... ... тән ... ... таралған. Осы астық тұқымдастар мен жусанның бірнеше
түрлері – құрғақшылыққа ... ... Бұл ... ... тұқымдастардың
селеу, боз, кәдімгі бетеге, жуашақты қоңырбас, қылтықсыз ... ... ... ... өседі. Жусан түрлерін бетеге, шренк жусаны, майқара,
тамыржусан құрайды. Шоқылар арасындағы шатқалдар мен жазықтарда, ойпаңдарда
қараған мен ... ... ... ... ... шөлдерде сұр және қара жусанның көптеген түрлері ... ... сор ... ... ... сарсазан, ақсораң,
бұзаубас сораң секілді өсімдіктер шығады.
Ірі өзендердің аңғарлары бойында өте сирек тоғайлар сақталған. Оларда
итмұрын, тал, ... ... ... ... жабайы қарақат өседі. Ұлытау,
Кішітау тауларының беткейлеріне арша, бөктерлеріне шоғыр-шоғыр қайың-терек
шығады. Тоғайлы, көлеңкелі жерлерге дала қоңырбасы, қандыгүл, ... ... ... ... сияқты шөптесінді өсімдіктер қаулап өседі.
Ұлытау өңірі, әсіресе, оның өзендері мен көлдерінің жағалары құнарлы
табиғи жайылымдарға бай. Сондықтан да бұл өлке мал ... өте ... ... ... ... араласуы, төңіректе
орналасқан ракета ... ... ... және тағы да ... факторлардың әсерінен Ұлытау ауданында ... ... ... ... түрі аз ... Бүгінгі күнге дейін республикалық
“Қызыл кітапқа” осы өңірде өсетін альберт ... ... ... сылдыршөбі, қызғылт радиола, жіңішке көкнәр, түйесіңір, ... ... ... ... 12 ... еніп ... Оларға қоса тағы
бірнеше жер бетінен жойылуға таянған ... ... осы ... ... Ұлытау түймешені - Tanacetum ulutavicum (астралылар тұқымдасы).
Биіктігі 25 см жететін, денесін түк ... ... ... өсімдік.
Жапырақтары қауырсынды тілімденген. Гүлдері ашық сары ... ... Бір ... бір ... гүлі ... ... гүлдеп, шілдеде жеміс
жарады. Жемісі - тұқымша. Ұлытау түймешені - тек Ұлытау ... мен ... ... ... эндемдік түр. Оның іш өткенде және құрттарға қарсы
пайдаланатын дәрілік ... бар. Эфир ... бай, ... ... ... ... қажет етеді.
Ұлытаудың қыраттары мен тауларында, өзен аңғарлары мен жазық даласында
жергілікті ... ... ... ... жануарлар тіршілік етеді.
Далалық зонадағы жабайы аңдар мен ... ... ... ... аласа
шөптесін арасында өмір сүруге әбден ... ... ... ... ... де ... шөл ... аумайды. Көпшілік жануарлар
организмдеріне қажетті ылғалды қорек арқылы алады, олардың ... ... өмір ... тіпті кейбіреулері түнде ғана сыртқа шығып, ... ... ... аймағын жүзден аса сүтқоректі, 250-ге жуық құс түрі
мекендейді. Жер бедерінде табиғи ... ... ... ... ... ... келе ... Ұлытау өңірін бұлан, сілеусін, арқар, құлан сияқты жануарлар
мекен еткен. Алайда олар ... ... ... және т.б. бола ... ... түр ... ... оралмайтын болып жоғалды.
Құланның мың басқа жуық табыны ... мен ... ... 1880 жылдарға
дейін тіршілік еткені жайлы мәлімет бар. Арқар ... ... ... ... ... ... (киіктердің) басына түскен тәрізді.
Осыдан 20 жылдай уақыт бұрын Сарыарқа ... мен ... ... ... сан ... табындардан көңілге медет болатын тұқым
ғана қалды. Оларды қорғап, басын көбейту – күн ... ... ... ... ... ... ... жартас сұлыкеші, тау шекілдегі, шымшық,
сарыторғай, құр және т.б. ... мен ... ... Көлдерінде қоңыр
қаз, бізқұйрық, барылдауық үйрек, қасқалдақ, аққу сияқты құстар ұя салып,
балапан басады. Үлкен көлдерде ... ... ие су ... ... ... алабұға, ақбалық, табан, сазан, шортан, жайын және
т.б. балықтар ауланады.
Далалық алқабтарда, ... ... ... ... ... жататын
өңірлерде жануарлар түрі көп. Бұлардың бәрінде дала ... ... ... ... ... ... шақылдақ тышқан, эверсман аламаны
секілді кеміргіштер, дала қыыраны, құзғын, қарақұс, ақсары, дала ... ... ... ... ... құстар, кесіртке мен жыланның түр-
түрлері, бозторғай, тасторғай, аққанат торғай және т.б. ұсақ құстар ... ... ... дала ... ... ... аңдар тіршілік етеді.
Кеміргіштерден құм қояны, ор қоян, тышқанның түр-түрлері, балпақ пен ... ... ... әртүрлі себептермен жойылып кету қаупі төніп тұрған
жануарлар мен құстардың түрлері аз ... ... ... ... саны әжептәуір. Осы аймақты ежелден мекендеп келе ... ... ... ... ... ... ақ тырна, безгелдек, тау бүркіті,
бұйра бірқазан, ... ... ... ... ... қоқиқаз,
қараләйлік, сабаншы, сұңқылдақ аққу, тарғақ, ... ... ... мен үш ... ... қосаяқ, атжалман, бес башайлы қосаяқ,
қарақұйрық, шұбар күзен, дала ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Осындай жағдайда табиғат сұлулығын, қоршаған ... ... ... ... ... зор. Бұл ... тиімді шешудің бірден-
бір ұтымды жолы табиғи ... ... ... ... ... ... табылады.
2. Тарихи алғышарттар
Ұшаң-теңіз Орталық Қазақстан даласы ежелден бастап осында тұрған
тайпалар мен ... ...... өмірлеріне әсер еткен
көптеген тарихи оқиғалар сахнасы, күәгері болып келді. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... қазақ мемлекеттілігінің тарихына өскен қызығушылықтар,
көптеген жылдар бойы қастерленіп ... ... ... алғашқы саяси
орталығы ретінде Ұлытау аймағына да қызығушылықтар ... жылы ... ... ... ең ... ... құрылтайы әлемнің жан-жағынан қазақ ... ең ... ... ... ... ... ... бас ию үшін
келген жерлері – Ұлытау еді.
Атақты ғалым – гуманист Савицкий П. Н. ... Л. Н. ... ... ж.) ... ... деп ... «...Ұлытау, бұл Қазақстанның «алтын
қазынасының» бірі! Бұл дала өмірінің қорығы, тек қана даму орны ғана емес,
сондай-ақ этно даму ... ... ... ... ... ... ... сәулет өнерінің
ескерткіштері үлкен мөлшерде шоғырланған. Бұған тарихи ... ... ... аймақтардан солтүстікке апарған керуен жолдарына жақын
орналасуы ... ... ... ... ... мазарлар құрылыстар түріндегі материалдық
мәдениет орын алған.
VIII ғасырға дейін мұнда қыпшақтар бірлестіктегі тайпалардың тұрғаны
тарихта ... VIII ... ... орасан көп бөлігінің арабтармен
басылуы ислам діні кең етек алады. Соған сәйкес әр мұсылман ... ... ... ... тиіс ... ... дүниесінің басты киелі орны - Мекке өте ... ... ... ... оның ... қазақтар үшін де
қажылық жасау қиынға соқты. ... ... ... ... ... әулиелерге салынған мазарлар және кесенелер саналды. Оларға
қажылық, Меккеге қажылықпен ... ... ... емес материалдардан салынды, сол себепті біздің
кезеңімізге дейін сақталмады. VIII-X ғасырларға жататын уникалды ескерткіш
– Домбауыл кесенесі.
1223 жылы Шыңғыс хан өзі ... ... ... ... ... ... ... қалдырды (әл-Идриси бойынша). Ақ Орданың саяси - әкімшілік
орталығы ... ... осы ... Жошы – хан ... ... ... кезенінің ескерткіштеріне Алаша-хан және Жошы хан кесенелері
жатады.
Келесі ғасырлар халық сәулет өнерін дамыту үшін өте ... ... мен ... арасындағы жиі ... ... ... ... ... ... өміріне кері әсер етті,
архитектураның көптеген ескерткіштері қиратылуға ұшырады.
Ұлытау аймағының ... ... ... ... неғұрлым
қарапайым және қатаң архитектуралық пішінде салынған, ... ... ... безендірулер анық көрсетілмеген. Іштері де сондай қарапайым.
Мәдени – тарихи ресурстар туризм және демалысты дамыту үшін ... ... ... деңгейін анықтайтын ең ... ... ... ... ... тарихты, дәстүрлерды,
ескерткіштерді сақтап, табиғи жағынан көрікті безендірілген. Адамдар ... жер ... ... және ... ... ... ... қатар,
әсем бейнелі аймақтарды таңдаған. ... ... ... ... оның мәдениеті, шаруашылығы қалыптасқан.
Мәдени – тарихи ескерткіштер ... ... және ... ескерткіштері
жетекші орын алады. Белгілеріне қарай олар бес топқа бөлінеді: ... ... ... ... ... ... ... мәдени – тарихи нышанның мазмұны
қабылданады: өзіншілділігі, берілген ... ... ... ... ... ... М., Мироненко Н. С., 1986).
Қазақ тарихының ұлы ескерткіштерін ... ... және ... ... Ә. Х. ... ... ... жылдар аралығындағы
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Ұлытау ... ... ... ... зерттеді. Келесі ... ҚР ҰҒА ... ... ... 1988 жылдан бастап
1994 жылға дейін экспедиция құрамында ... ... ... ... ... ... таудан металл пештер қалдығы, ... құю ... үш мың жыл ... ... ... мыс,
қалайы, күміс, алтынды қазып алып, өңдеп, ... т.б. ... ... ... ... атасы» деп жүрген Геродот өз
еңбектерінде ... ... Қола ... өмір ... Елуқұдық,Сорқұдық
секілді металл өндіру орталықтары кейінгі орта ғасырларға ... ... ... ... ... қашалып салынган суреттердің тұтастай
галереясы Ұлытаудың өзіндік мәдениетінің көрікті беттерін ... ... ... ... жануарлар әлемі,ежелгі адамдардьң
дүниетанымын танытатын суреттер Теректі әулие, Зыңғыртас, Арғанаты таулары
жартасында, ... ... ... ... ... ... өлке орта ... «Дешті қьпшақ» (араб тілінен аударғанда -
қыпшақтар елі)аталған.Оның аумағы кейіннен ... ірі ... ... ... ... түскен.Ұлытау ешқашан
бір ғана тайпаның,не бір ғана рудың иелігінде болмаған. Бұл берекелі жер
көшпелі тайпа ... ... ... ... ... ... ... саналған.
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының бұл жерде тұрақты қоныс еткені тегін
емес.Шығыс Еуропаны тізе ... Бату өз ... осы ... жерінде Шыңғыс ұрпақтарымен ... ... ... ... Осы ... ... ... ханға ұлы Жошының өлімін
жеткізген атақты «Ақсақ құлан»(ХШ ғ) күйі дүниеге келеді.
XIV ғасырда,шамамен VII-VIII ... өмір ... ... ... ... бірі ... хан ... мазар тұрғызылды.Ұлытау тауы
биігінің бірінде ұлы қолбасшы, саясаткер және шешен,Алтын Орда әмірі Едіге
жатыр.Оның аты ... ... және ... ... ... мен ... сақталған.Алтын Орданың
жігерлі ханы Тоқтамысқа да Ұлытаудан топырақ бұйырған. Халық ... ... ... қарапайым пенде болып,Египеттің ұлы ... осы ... ... ... күнге жеткізеді. Ұлытау тарихының
білгірі,академик Әлкей Марғүланның жазуынша,Тұранның кұдіретті ... ... ... ... ... өткізген.
Құдіретті Ақсак Темір өзінің Ұлытауда болтаны туралы Алтыншокы тауында
тасқа ... ... ... ... ... шыңдары Бұқар ханы
Абдоллахты және Құдияр ханның ... ... ... ... ... беттеген ортағасырлық көптеген
еуропалық және орыс елшілері ... ... суын ... ... ... Абылай,
Әбілқайыр,Ақжол би, Қазыбек би және т.б. ... ... ... ... байланысты [1].
Ұлытау-Қазақстанның географиялық орталығы.Картадан оның Қазақстанның
солтүстігі мен оңтүстігі, сондай-ақ ... мен ... ... ... орналасқанын көресіз. Оның әскер шоғырландыруға және ... ... ... мол ... орналастыруға қолайлы орын
болғаны сондықтан болар.
«Ақтабан шұбырынды» жылдарында Ұлытаудың даңқы оңтүстік - шығысында
қазақ руларының ... күші ... рет ... ... ... бері осы ... Қалмаққырған аталады .Ұлытаудьң тұғырлы таулары
патшалық-отаршылдық саясат жылдары қарсыласу мен ... ... ... ... Бұған XIX ғасырдың ортасындағы Кенесары Қасымұлы, 1916-1917
жылдардағы Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық көтерілістер ... ... ... ... ... ... Ұлытау арқылы Ұлы
Жібек жолының «Сарысу» немесе «мыс жол» аталған ... ... ... ... жолы ... ... ондаған керуен-
сарайлар,бекініс-қоныстар,феодалдық ... ... ... қалалық мәдениет,қол өнері,сауда-саттық дамыганын Басқамыр,Жошы-
орда,Аяққамыр,Орда-базар қалашықтарына жүргізілген археологиялық ... ... ... бұл сауда жолы Ұлы Жібек жолына
дейін пайда болып, біздің ғасырдың отызыншы жылдарына ... ... ... дамуына үлес қосты. Табиғаттың өзі бұл ... ... ... ... өз ... ... өңірін әдемі
суреттеген. Ұлытаудың ғажайып көріністерін VI ғасырда араб саяхатшысы Әл-
Идриси ... ... ... ... ... ... халқының
ертегісі «Ер Төстікте» де айтылады.Әйгілі Асанқайғы ... ... ... құт ... іздегенде,көзіне Ұлытау түскен.Академик
Қаныш ... ... ... ... қазынасы атаған.
Өйткені,Менделеев кестесі элементтерінің көбі Ұлытау аймағының қойнауынан
табылған.Ғасырдың заманалық мәні бар ... - ... ... ұшуы ... ... Байқоңырмен байланысты.
Ұлытау өзінің жер бедерімен, терек -қайыңымен Көкшетау,Баянауыл,
Қарқаралының шипажай орындарын еске ... өңір ... ... ... те ... ... құрылтайында форумға
қатысушылар ең әуелі казақ халқының осы ... ... ... қалағаны да
тегін емес. Сол күндері Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев
осында қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... алғышарттар
Аймақ бойынша 936 ауыл шаруашылық субъектісі тіркелген, ... ... ... ... ... ... 3278 ... 2006
жылдың 1 қаңтарының мәліметі бойынша келесі өнім шығарылды: ет -8916 тонна,
сүт -14590 ... ... ... ... 843.2. аймақ бойынша бидай
өсірумен 99 ферма. Ауыл шаруашылығы үшін 9216344 га жер ... ... ... жер 48123 га, жайылым 8698173 га.
Өндіріс негізгі үш кәсіпорнымен анықталған:
1. «Жезді байыту фабрикасы» ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. 1997 жылы ... ... ... АҚ жоғары сапалы кварцты қайта өндіру мен қамтамасыз етумен
айналысады. Ақтас кеншарында ... ... ... Қарсақпай кеншарында орналасқан.
Кәсіпорын «Қазақмыс» корпорациясының жеке меншігінде.
2006 жыл бойынша Ұлытау аймағында 231.6 млн теңге сомасына тең ... ... ... ... қала болып табылады. Өнеркәсібі тау-кен
саласына ... Бұл қала ... ... ... ... ... шетел инвесторлары шақырылған. Негізгі партнері оңтүстік
кореялық «Самсунг» фирмасы. 1998 ж ... ... ... ... ... ... істей бастады. Мыс өндірумен қатар, мұнда,
қосылқы металлдар да ... ... ... ... ... ... ... сынап шаңдары, осмий. Жезқазған ... 180 ... ... мыс ... ... Сәтпаев қаласында мыс
шахталары орналасқан.
Аймақтың территориясы арқылы республикалық ... бар ... жолы ... Жол ... 835 ... 210 ... жабылған.
Телефонды желінің магистральды-кабельді ұзындығы 609 шақырым. Кеншарлар
телефон желісі 307 шақырым.
Аймақ халқы Ұлытау-Саламат, Жезді-Қарабұлақ су ... ... ... ... ... 16 ... ... 21 жылу
мекемелері жұмыс істеді. 2005 ж бойынша, Сарысу өзенінің су ... ... ... ... ЖШС. ЖШС «МТС ... ... бойынша кеншарлар су құбырлар құрылысын жүргізіп жатыр.
Аймақ халқын электроэнергиямен қамтамасыз ету үшін ... мен ... ... ЖШС ... ... 2005ж ... ... үшін
10млн668 мың теңге аударылған.
Аймақ территориясында әр түрлі ұлт өкілдері тұрады. Негізгі тұрғындары
қазақтар- 15508 адам (95.2%), ... ұлт ... ... ... ... (4.8%). ... көп қоныстанған аймақ – орталық бөлігі. Жезқазғна қаласы
бойынша алатын болсам, қала территориясы 1760.97 шаршы шақырым, халқы 96.4
мың ... ... ... ... ... да ұлт өкілдері
-5% (татарлар, шешендер, корейлер). Сәтпаев қаласының ... ... ... ... шақырым, халқы 70.4 мың адам, этникалық құрамы: қазақтар -40.3
мың, орыстар-17.8 мың,басқа да ұлт ... мың ... ІІ. ... ... ... ... ҰЛЫТАУ АЙМАҒЫНЫҢ ТУРИСТІК МҮМКІНДІКТЕРІ
2.1 Аймақ бойынша туристік ... ... ... ... ... ... сипатталады. Осы
саланың дамуымен туристік ... ... 2000 ... ... ... 365 қонақ үй тіркелген. Қарағанды облысында 18 қонақ үй, оның
ішінде Жезқазған қаласында үш қонақ үйі ... Ең ... ... үйі, ... ... жауап береді. Жоғарғы қызмет
көрсететін «Самсунг» медициналық ... қала ... мен ... ... бизнестегі басты факторларының бірі туризм саласының
материалды базасы болып табылады, бірақ Ұлытау ... база ... ... жылдары рекреациялық іс-әрекет құрылымында агро-
рекреацияның маңызы артты. Бұның ... ... ... өндіріспен
және ауыл шаруашылығымен үйлестіру болып табылады. Дачалық-бақташылық ... де ... ... ... жатады.
Туристік рекреациялық ресурстары да маңызыды орын алады. ең ... ... ... ... заказнигі. Алып жатқан ауданы 54200 га
жер 1999 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қорғалатын аймаққа тарихи-мәдени кешендер
және ... ... де ... ... ... ... Инфрақұрылым түсінігіне
отельдер, мейрамханалар, жоғары деңгейде дамыған туристерге ... ... ... ... ... үшін, себебі, олар үшін бұл қалыпты өмір
деңгейі болып табылады. Қонақ үй және мейрамханалар бизнесі ... ... ие. ... ... және ... ... іскер адамдар мемлекет
ауқаттылық деңгейіне баға береді, ел қонақтары үшін бұл мемлекет келбеті.
Ұлытау өңірінің қалалары ... ... ... нышандарға
мынадай сипаттама беруге болады:
Жезқазған қаласында санаторий, балалар санаторийі, ... ... ... ... ... ... істейді. Бірақ
халықтың көбісінде бұл мекемелердің қызметтерін пайдалануға мүмкіндігі жоқ.
Демалысқа өскен қажеттілік ... ... ... ... ... асып ... Жоғарғы рекреациялық қажеттіліктердің
бар болуы жөнінде соңғы жылдарда ұйымдастырылмаған туристердің санының өсуі
айқын көрінісі. Демалушылар табиғи ортаға зиян әкелуде, олар ... ... ... деградациясына ықпал етеді. Халық үшін туристік қызмет
көрсетулерді жақсарту мақсатында қысқа мерзімді рекреациялық ... ... жөн ... емес ... ... ... базалар,
кішігірім қонақ үйлер, демалыс күнгі шаралар мекемелері, саятшылық ... ... ... ... ... магистралдарды талап етеді.
Аймақ территориясында көліктің, су ... ... ... түрлері
дамыған деп айтуға болады. Темір жол желісі Жезқаған, Қарағанды, Балхаш ірі
өндірістік аудандарды байланыстырады. Қарағанды облысы ... ... ... 1650 ... ... жол ... 8,3 мың ... Қызылорда
–Жезқазған жолы (420 шақырым) еліміздің оңтүстік аудандарымен байланысуға
мүмкіндік береді. Жезқазған-Жезді-Ұлытау-Арқалық жолы ... ... ... ... ... ... ... Сібіріне Оңтүстік
Қазақстаннан көлік-туристік ағымдарды қамтамасыз етуде бас орын алады.
2.2 ... ... және ... нысандары
Ұлытау аймағында индустрияның қалыптасу мен дамуымен байланысты,
туристер үшін танымдық ... ... ... да ... ... ірі ... ... химия, электроэнергетика кәсіпорныдар
мен өндіріс мекемелері бар қалаларды ... ... елді – ... ... ... батысына қарай 97 шақырым
жерде, Қумола өзенінің ... ... – Аша ... ... жылы Қазақстанның мыс өнеркәсібінің орталығы ретінде құрылды. Елді –
мекен тұрғындарының ... ... ... ... 1929 жылы бақшашы
Зуб Г. П. талабы бойынша ұйымдастырылған, Мәдениет және демалу ... ... Зуб Г. П. ... ... 1969 жылы ... ... академигі Сәтпаев Қаныш Имантайұлының мұражай – үйі
орналасқан. Мұражайда академиктің жеке заттарының жинағы, геолого – ... ... ... ... Отан соғысы кезеңдерінде Ұлытау аймағының маңызы арта түсті. ... бұл ... ... ... ... ... берді. Әскери өндіріс
техникасы жоғарғы сапалы пъезокварцке қажеттілікте ... ... елді ... Сәтпаев Қ. И. талабы бойынша Ұлы Отан соғысы жылдарында өзгешелік
кварц өндіру орны ... ... ... ... 63 ... жерде орналасқан
Жезді елді – ... ... ... марганец кендерінің ашылуына
байланысты 1942 жылы пайда болды. Мұнда 1994 жылы тау – кен және ... ... ... ... Мұражай экспонаттары Жезқазған аймағының
палеолит дәуірінен бастап қазіргі кезеңге ... ... ... Бұл, ... ... ... экспонаттар, кен тастары, қазіргі
таңдағы істегі ежелгі мыс балқыту пеші, этнографияның, халықтың материалды
және мәдени өмірінің ... ... және ... ... ... ... мемлекеттілігің қалыптасуының документальды ... ҚР ... ... Н. Ә. ... ... ... ... мен маңызы жөнінде үлкен баға берді. Мұражай өзінің профилі бойынша
Қазақстандағы жалғыз орын. ... ... ... Қ. И. мұражай үйі
мен Жездіде орналасқан мұражай біртұтас тарихи – ... ... ... 1954 жылы ... деген шағын тау – кеншілер елді –
мекенінің ... ... ... ... ... ... ... «Казкат»зауыты (мыс пималарын дайындау), «Жезқазғанредмет» сияқты
кәсіпорындары тек ... ғана ... ... сондай – ақ шетел елдеінде
де белгілі. Жезқазған мыс қорыту зауытын үлкендігіне қарай ... ... ... Магниткасы» деп құрметпен атайды. Жезқазған
қаласының маңында оған серіктес кенді елді – мекені және ... ... ... ... бар.
Жазық жерлерде орналасқан ғұндар дәуіріндегі әдемі шатқалды қорғандар
өзінің асқақтығымен,сұлулығымен көзге түседі.Ежелгі түркі,оғыз-қыпшақтар
мәдениетінің ізін де осы ... ... ... ... мен ... шатқалындағы түркінің айшықты тастарымен
өрнектелген оба қоршаулары бәз қалпында сақталған. «Балбал» деп аталатын
кейбір ... ... ... кей ... 250 ... ... тарихи-мәдени және табиғи қорық- мұражайында 2500 экспонат,
мұражай-қорық кітапханасында 285 кітап жинақталған. Қорық-мұражай аумағында
680 тарихи-археологиялық және ... ... ... ... 30 ескерткіш Республикалық, 160 ескерткіш облыстық, 490 ескерткіш
аудандық деңгейде тіркелген. ... ... ... мазары, Домбауыл
мазары, Жошыхан мазары, Ерден мазары, Айрамбай мазары, Теректі ... ... ... Хан ордасы ескерткіштерін атап өтуге болады.
2005 жылдың 30 шілдеде «Ұлытау – ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Жезқазған қаласының өлкетану музейі ... ... ... қазақтардың этнографиясына арналған
көрмелер ұйымдастырылды.
- Ұлытау мен Кенесары хан;
- Ежелгі Түркістан және Ұлытау;
- Қ. Сәтпаев ежелгі Жезқазған ... ... ... мен ... ... ... және Темірланның балауыз фигураларын
қойып ежелгі Ұлытау тарихындағы Ұлы адамдар.
«Қазақмыс» корпорациясының ... ... ... ... экспедициясын жүргізді және бұдан бұрынғы белгісіз ... ... ... ... ... ... ... қорғандарға (2 қорған) қазіргі уақыта
бақылау өлшемдері мен зерттеулері жүргізіліп жатыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Мәдени ... ... және Ә.Х. ... ... орай ... іздері бойынша» тақырыбында үш экспедиция өткізілді: Алашахан
мазарының құпиялары; Домбауыл мазары;
Жошыхан мазары; Айрамбай мазары [28]
«Жерұйық» ... ... ... ... ... ... бірге талдау жұмыстарын өткізді. Ұлытау тарихи-мәдени
және табиғи қорық музейінің жұмыстары бұқаралық ... ... ... Өңірі» газеттерінде) жарияланды.
Тарихи ескерткіштерді насихаттау мақсатында қорық музейінің экскурсия
жүргізушілерімен Жезқазған және Сәтпаев қалаларындағы ... ... ... ... ... Жошыхан, Домбауыл, Теректі
әулие, Ақмешіт әулие, Алтыншоқы, Хан ... ... ... ... саны 1500 адамды құрайды.
Қазіргі уақытта Ұлытау - Жезқазған ... ... ... ... ... 1- Ұлытау аймағы бойынша орналасқан ерекше қорғалатын
аудандарының ... ... ... ... ... орналасуы |
|Ұлытау (зоологиялық) |Шөлейт ... ... ... таулы аймақ |
|Қызылқақ ... ... ... ... ... жазық, |
|(палеонтологиялық) |Төменгі сарысу аймағы ... ... ... нысандары
Ұлытау — шын мәнінде географиялық феномен. Терістік дала мен түстік
шөлдің арасындағы ... бұл өлке жол ... келе ... ... -салқын суын, терегі мен ақ қайыңы ... ... ... ... ... ... бар. ... сайын
Барақкөл, Қоскөл, Ащыкөл, Құркөлдерге, Үндістаннан Жерорта теңізінен Азия,
Африка жағалауларынан оралған ... ... ... Осы ... де жосылған жолдары кес-кестеп өтіп жатыр.
Өте сирек кездесетін тарихи археолгиялық ескерткіштер мен табиғат
көркін ... ... ... 1992 жылы ... ... үш мың ... ... бойына сіңірген,аты аңызға бөленген,
ақындар жыр еткен,көп ғасыр адамды еліктіріп,өзіне тартқан бұл өлке ... әлі де ашып ... ... ... ... ... атты қашан алған? Талайларды ойландырып-
толғандырған осы сұрақтын нақты жауабын табу ... ... ... ... түскен жоқ. Жорамал да, болжам да көп. XII-XIII ... ... аты мен ... ... ... ... ... қатар қолданылуына қарағанда таудың атының ... ... сай ... ... 1- Мемлекеттік маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері [19]
|Ескерткіш атауы ... ... орны ... ... X-XII ... ... ... |
| ... ...... 50|
| | ... ... ... кесенесі XIII ғ. |Архитектура |Жезқазған қаласынан |
| ... ... ... 50 |
| | ... жерде |
|Домбауыл салт-жоралы кешен |------------------|Жезқазған қаласынан |
| |------ ... ... 55 |
| | ... ... ... Ана ... XII-XIII ... мен Сарысу |
|ғ. |----- ... ... |
| | ... 10 ... |
| | ... |
|Дүзен кесенесі 1863-1866 ж.ж.|------------------|Жезқазған қаласынан |
| |------ ... ... 10 |
| | ... ... ... ... (Бес |------------------|Жезқезған қаласынан |
|күмбез) XIX ғ. |------ ... ... 100 |
| | ... ... ...... кесенесі 1923 |------------------|Мақат елді – мекені |
| |------ | ... ... XIX ғ. ... ... |
| |------ |20 ... ... ... XIX ғ. |------------------|Малшыбай елді – |
| |------ ... ... |
| | ... 20 ... ... ... Әбу Саид Гардизидің XI ғасырда жазған «Зайн - әл-ахбар»
(«Баяндау көркі») атты бүгінгі тарихшылар үшін аса маңызды ... ... ... ... мен Алтай тауларына дейінгі кеңістікті ... ... бірі – ... ... жол жағдайы өте тиянақты
баяндалған. Ұлытау жайлы бізге белгілі ең көне ... осы ... Ол ... деп ... ... шығатын жол жайлы айтсақ,
әуелі Фарабтан Жаңа қонысқа барасың; сол жаңа ... ... ... ... ... өзен кездеседі, одан өткен соң алдыңнан бұйра-бұйра құм
шығады; ... оны ... деп ... Әрі ... Сокук өзеніне жетесің;
одан өткеннен кейін тұзды сорларды басып өтесің. Әрі қарай Кендіртағы тауы
басталады. Жолаушылар ... ... ... ... шөп, жайқалған ну тоғайдың
ішімен жүріп отырып, биік ... ... ... ... ... ... жолмен тауға көтеріледі. Сол ... ... ... ... ... Осы Асус ... дейінгі бес күндік жолда қалың ағаштың
көлеңкелері адамдарға күн түсірмейді. Өзеннің суы ... оның ... ... Табарыстанның қақпасына дейін барады. Жолаушылар бұдан әрі
қарай қимақтар елінің шекарасы Ертіс өзеніне ... [21]. ... ... ... ... ... бергеніміз жөн. Ондағы
Фараб – сол кезеңдегі Отырар қаласының аты, Жаңа ...... ... Кедер деп аталған сауда орталығы. Уюкман – Мойынқұм құмы; Сокук ... ... Асус – Есіл ... және ...... ... ... айтқанда, бұл жол – “Ұлы Жібек жолының” жиһанкез-саяхатшыларға
“Сарысу жолы” деген атпен бағзы ... ... ... өңірі
арқылы өтетін тармағына сәйкес келеді.
Ұлытау өңіріне қатысты аса құнды деректерді 1100-1165 жылдар арасында
өмір сүрген арабтың белгілі географ-ғалымы, ... ... ... фи ... ... ... ... адамның көңіл
көтеруі”) атты шығармасынан табамыз. Ол бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... атпен атап, олардың мал
шаруашылығымен бірге кен ... ... ... мыс ... түсті металлдарды
да аса орасан көп мөлшерде өндіретіндігін және ... ... бұл ... ... көп ... ол ... ... жағасында, тау шатқалдарындағы құнарлы жерлерде, кен
көздеріне таянта ... атап ... Хиам атты қала ... ... ... ... және астанасы болған. Бұл қала Ертағы мен ... ... ... ... биік ... қасына салынған екен.
Әл-Идриси осы өңірдегі металл өндірісі жайлы: “Онда күміс өндіретін
кеніштер ашылған. Олардан ... ... есеп жоқ. ... ... ... ... ... апарады, оларын күміске алмастырады да, ... тағы да ... ... алып, мол күмісті жан-жақтағы елдерге таратып
әкетеді”,- деп жазыпты.
Академик Ә.Х. Марғұлан Хиам қаласын Қиян деп ... ... тиіс ... да осы ... ... ... ... “Ит арқасы Қиянда”
деген, яғни алыста, ауыр жол ... ... ... деген ұғымды білдіретін,
халық ішіне кеңінен тараған тұрақты сөз тіркесінің пайда ... ... бір ... ... ... [21].
Әл-Идриси еңбегінде көрсетілген Ертағы мен Кертағы тауларына келетін
болсақ, бұл атауларға қатысты ... ... Қиуа ... таризшы-
шежіреші Әбілғазының өзінің нақтылығы жағынан дүниежүзі ғалымдары тарапынан
аса жоғары бағаға ие болған “Түрік шежіресі” атты ... ... ... ... мен Кішітау дегендерді ол кезде Ертағы және ... ... - ... ... ... ... және осындай басқа да ... ... ... ... мен
Кішітау атаулары осы өңірді ұлан-байтақ Жошы ұлысы өз ... ... (1223 ж) ... ... ... ... ... Ұлы жібек жолының Сарысу тармағы өткен
жолы бойында орналасқан ... ... ... ... Бұл жол Орталық Қазақстанды Сырдария өзенінің ... ... ... оазистерімен байланыстырды. Кесте 2 Ұлытау
территориясында республикалық деңгейдегі маңызы бар ... ... 2 - ... ... бар ... ескерткіштер
[7]
|№ |Кезең ... |
|1 ... ... ... дәуірі |Обалысай қонысы |
| ... 700 ... пен | |
| |150-120 ... арасы) | |
|2 ... ... ... ... ... Борсеңгір, Бөріойнақ|
| |ХХХV-X мыңжылдықтар) |тұрақтары. |
|3 ... ... тас ... ... Ұлытау, Байқоңыр, Теректі |
| |б.з.д. X-III мыңжылдықтар) |әулие петроглифтері (тастардағы |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |
|4 ... (қола дәуірі, б.з.д.|Милықұдық, Сорқұдық, Айбас дарасы, |
| |ІІІ-І мыңжылдықтар). ... ... ... ... |
|5 ... ... (б.з.д І |Ұлытау өңірінің аумағындағы ... ... ... бастап) |мұртты обалар. |
|6 ... орта ...... ... және ... да ... |
| ... дейін). ... ... ... өңірдегі ежелгі |
| | ... бір ... |
|7 ... орта ... ... Жошы хан, Болған ана, Құлан |
| |(XI-дан XV ғасырға дейін). |ана, Аяққамыр кесенелері, Хан ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... әулие, өңірдегі ежелгі |
| | ... бір ... |
|8 ... орта ғасыр (XV-XVII |Жансейіт кесенесі, Қойлыбай бақсы |
| ... ... |
|9 ... ... (XVII ... Дүзен, Кетебай, Лабақ, Нәдірбай, |
| |бастап.) ... ... би ... және т.б. |
Археологиялық зерттеулер, қазу жұмыстары барысында ... ... ерте ... (VI-IX ғ.ғ.), ... ... ... (X-XII ғ.ғ.) ... кезеңінің (XIII-XV ғ.ғ.) ескерткіштері табылған. ... ... ... Арғанаты тауындағы Домбауыл қалашығы.
Марғұлан Ә. Х. оны ортағасырлық, Дешті – ... 30 жыл бойы ... ... ... ... Орда - Базар қаласымен салыстырған, мұнда,
тіпті, өзінің теңгелерін басып шығарған. ... ... ... ... ... де ... Ұлытау далаларында әлі күнге
дейін суармалы жүйе мен ... ... ... ирригациялы құрылыстар
кездестіруге боллады. ... ... тек қана ... су ... ... ... сондай-ақ су көтергіш
құрылғылары арқылы құдықтар мен көлдерден де ... ... ... ағып ... ... бірі үлкен жазықтарды суаратын су көтергіш
құрылғылары – шығырлардың өзен жағасында орналасуына орай Шығырлы атқа ... ... – ақ ... құрылығылар Қаракеңгір, Сарысу, Нұра өзендердің
бойында орналасқан еді.
Домбағұл – орта ... ... көне ... ... ... Ұлытау кентінен солтүстігіне қарай 80 шақырым жерде, Арғанаты
тауының батыс етегінде орналасқан. ... ... ... Домбағұл сынды көптеген сарайлардың болғандығын 10 ғасырдағы
араб ғалымы ... мен 13 ... ... ... ... ... Сарайдың қалдығын 18 ғасырдағы орыс саяхатшысы Н. ... пен ... ... ... ... ... кен ... И. Шангин де көріп
тамашалаған. 1946-50 жылдары Ә. Марғұлан (Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы) ... ... ... ... Кейін Ж.Смайылов
зерттеген. Домбағұл осы ... ... хан ... ... ... қамал орнына жатады. Төрт жағынан ... және ... ... ... ... түрінде салынған. Жалдарының аумағы 80х51метр,
жалпақтығы 11 – 12 метр, сақталған биіктігі 1,2 ... ... ... 0,5 ... ені 3-6 ... ... бес зәулім мұнарасы (биіктігі 5
метр) болған., бұлардың қазіргі биіктігі 1,5 метр. Төртеуі ... ... ... орта ... ... Кіре беріс қақпа осы
мұнараның түбінен салынды. Қаланың ортасында шаршы пішіндес ... ... ... 0,6 ... ... тегістеу келген құрылыс орны бар. Бұл ескі
цитадельдің қалдығы ... ... ... көлемді қазба жұмыстары
жүргізілмеген, шағын мөлшердегі ұңғымадан көптеген мал сүйектері ... ... ... ... ... егістік орындар мен суландыру
жүйесінің қалдықтары табылды. ... ... ... күшейтілген
бекініс ордасы болған. Сарайдың сланфыған мерзімі жайында ғалымдар арасында
екі пікір бюар. Әлкей Марғұлан мұны Ақ Орда ... (14-15 ... Ж. ... одан ... уақытқа қамтитын оғыз-қыпшақ заманына
жатқызады. Домбауыл кешені – ортағасырлық ... өнер ... ... солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде, Кеңгір өзенінің сол жақ
жағасында орналасқан. 1946-47 ... ... ... ... ... ... зерттеді. Домбауыл кешенінен 4 шақырым
төменде әйгілі Жошы хан күмбезі бар. Домбауыл ... ... ер, ... ... ... ... ... Конус пішіндес ... ... ... ... ... ... қаланды. Астыңғы
қабаты шаршы пішіндес, ал үсті дөңгелене келіп, киіз ... ... ... аумағы 8,9х7,9 метр, қабырғасының қалыңдығы 2 ... ... 4х4 ... ... ... етіліп оңтүстік – шығыс жақтан
шығарылған. Бұған жалпы биіктігі 1,2 метр ... төрт ... ... ... еденіне тас аралас топырақ жайып, оның үстіне жалпақ тақта
тастар ... ... 3 ... ... ... ... ... Бұларджың барлығы тас қалаудың қола дәуірінен ... ... ... Осы ... ... тьөбесін жабу кезінде де
қолданылған. Кешен ұзақ уақыт ... ... ... келе ... ... дәл ... анықтайтын дерек әзірге жоқ. Қазақстан жеріне тән
сыртқы тұрқына қарап, ... оны ... діні ... ене ... ... (8-9 ғасырла) Қазақ арасында мұндай киіз үйге ұқсата созып барып
күмбізделген тас кесенелері «үйтас», «дың» деп атаған., ... әр ... және ... ... жері ... Қазақстан, әсіресе, Торғай
өзеннің бойы. Қара Жыланды өзеннің бойындағы ... ... ... өте ... [15].
Ұлытау аймағының қалашықтарының алғашқы локализациялануы VIII-XI ғ.ғ.
оғыз ... ... Бұл ... мен ... ... ... шатқалындағы Басқамыр қалашықтар ... Бұл ... ... ... сол ... ... ... шақырым жерде орналасқан. Кешен – үш ... ... ... ... ортағасыр сарай. Белдік ұзындығы 108 – 110 метр, ені
14 метр. Қорғаныцс мұнараларының ... ... 5 ... ... ... сыртқы дуалдар диаметрі 12 метр. Орталық алаңда ауданы
38х38 метр цитадель орналасқан. Белдік биіктігі шамамен 4 ... ... ... ... ... Ұлытауға бағытталған керіен жолы
өтетін еді. Бұның айғағы ретінде ... маяк – ... Бұл ... ... 2 шақырым жерде орналасқан. Сондай – ақ ... келе ... ... қарауыл төбе ретінде де қызмет ететін
болған.
Қазақстан Республикасының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану
туралы ... ... жан – ... ... ... фондына енгізу үшін,
археологиялық және ... ... ... ... ету үшін ... әкімшілік аппаратымен Қарағанды облысындағы
Ұлытау ... ... ... ... ... ... жөнінде қаулы қабылданды. Мұражайға туристік – экскурсиялық іс
- әрекеттерді ... жеке ... ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстарын, қайта
жаңарту, ғылыми – іздеу, зерттеу және тағы сол ... ... ... пен лицензия берілді.
Ұлытау аймағының территориясымен оғыз тайпаларының ерте ... ... ... оғыз ... ... қарай көшуі осы
аймақта тұратын жергілікті ... ... әсер ... ... ... жаңа ... мекендер пайда болды. Деректер ішіндегі маңыздысы
әл – ... ... ... ғ. басында Шыңғыс хан жорықтары нәтижесінде ірі ... ... Бұл ... ... хан ... ... ... үлкен ұлы Жошы
ханға қазіргі Қазақстан территориясы тиді. Жошы ұлысының пайда болуы мен,
ордасының ұлытау ... ... орай ... ... ... деп
аталып кетті. Монғол дейінгі кезеңдегі деректер бойынша, бұл ... ... – Тағ деп ... ... П. И., 1887). Жошы ... ... ... Болған-Ана, Жұбан-Ана аттарын да байланыстыруға болады. Сипаттамалар
бойынша бұл жерлер Сарысу өзенінің төменгі және орта ... ... ... ... өзеніне құяр жерінде Болған – Ана, Жұбан - Ана
қалдықтары шығысында, ал ... ... ... ... ... – Ана ... ... Бұл аудандар Арқанық қыстақтарының
ішіндегі ең жақсысы болған.
Теректі ...... ... 85 шақырым жерде, Теректі
станциясынан солтүстік – шығысында 20 ... ... ... ... бұл үш шоқының басында орналасқан ... ... – ақ, ... қола және ерте ... ... тұрақтары болып
табылатын археологиялық кешен.
Теректі әулие – ... ... ... ... ... ... өмірінің көптеген аспектілерін (материалдық, рухани, әлеуметтік)
қайта елестетуге мүмкіндік беретін, ... ... көзі ... табылатын
тасқа қашалған бейнелер орналасқан.
Теректі әулие материалдары ірі археологиялық фондысын құрайды. ... ... тек қана ... ... ... ... мүмкіндік
беретімен маңызды болып қоймай, сондай – ақ, бұл біздің ... ... ... құны ... ... келешек ұрпақтарға
қалдыруға болатын мұра.
Қазіргі кезде Теректі әулие ... ... ... ... үшін ... ... орын болып қала береді.
Ұлттық дәстүрлерге, туған еліне, халқының тарихына махаббат, дүниені
терең тану ... ... ... ... ерте керуен жолдарымен экспедиция
жасауға итермелейді. Осындай экспедицияның бірі 1991 жылы ... ... ... ... ... аяқталды. Экспедиция Ұлы жібек жолының
Сарысу ... ... Шу ... ... экспедиция мойынқұмдар
арқылы өтіп Ұлытауда аяқталды.
1998 жылы қарағанды ... ... ... ... шайқасының өткен жеріне саяхатын жасады. Тарихшылар бұл шайқасты
куликов шайқасына ... ... ... қазақтар алғашқы рет
жоңғарларды жеңіп, Ұлытау саяси – ... ... ... сол ... ... мемориалды тақта қойылған бұл тақтайда « 1727 жылы қазақ
әскері ... ... ... ... ... дұшпандарын жеңді.
Бізді әруақтар қолдасын!» деген жазу бар.
Жошы хан ... ... ... солтүстік шығысқа қарай 50
щақырым жерде, Кеңгір ... ... ... көне ... ... ... ... қарағанда, оны салуға Жошы
бағынған тайпалардың бәрі (оғыз, ... ... ... ... ... т.б.) ... ... дәстүр бойынша күмбезді қайтыс болған кісінің
жылдық асын ... ... ... болған. Соған қарағанда 1227 жылы
қайтыс болған Жошыға 1228 жылы ... ... ... ... Жошы ... ... ... жатады. Жобасы тік бұрышты. Құрылыс
материалдары – күйдірілген кірпіш, ғаныш, әк. ... ... ... ... ... ... ... – салтанатты порталы. Оның маңдай алыдн
сүйір арқа ... ... екі жақ ... ... сламақты еркін
көтеріп тұру үшін мейлінше берік етіп тұрғызған. Портал жақтауларын өрнекті
кірпішпен безендіріп, киіз ... ... етіп ... ... тақта кірпіштердің ауданы 45х45 сантиметр. Бұл кірпіштерде
өрнекпен бірге жазу да болған. 1911 жылы ... ... ... бір ... кірпіштерді сындырып алып, музейге жібереді. Қазі ркірпіштердің
кейбір сынықтары ғана сақталған. ... ... ... ... оның ... қалақ кірпіштен фриз тартқан. Ежелгі құрылыс
әдісінің бірі – күмбез орнату. Ол Жошы хан ... ... ... ... іш жағынан сөрелеп шығарған белдеулердің үстінен екі
қабатты зәулім күмбез орнатқан. Ішкі ... ( ... 7 метр ) ... ... ... ... белдеулерге жайса, сыртқы күмбезді (
биіктігі 8 метр ) он алты барабанға отырғызған. Ішкі ... ... ... ... ... ... ... қалған. Жарық кесененің екі
жақ бүйірінен, барабанның астынан шығарылған терезелерден (35х35 сантиметр)
түседі. Күмбез ... ... ... ... ... көп ... орнату- оғыз, қыпшақ тайпларға тән тәсіл. Ішкі қабырғаларында
таңбадан ... ... ... жоқ. ... ... ... ... қазу жұмысы кезенінде екі қабір табылды. Қабір қабырғаларын
үлкен кірпіштен өріп, ... жұқа ... ... ... Біріншәі қабір
күмбездің күншығыс іргесіне ( ұзындығы 2,2 ... ені 70 ... 1,2 ... ... ... ... ... табытқа жерленген
адамның сүйегі шықты. Сүйектің оң қолы жоқ ... ... Оның ... ішінен салтанатты киім жұрнақтары, қызыл сафиян етіктің қалдығы, тұт
жібегінің шіріп жатқан сілемдері, аң сүйектері мен ... бас ... ... сынықтары табылды. Бұл «Жошыны аң аулап жүргенде құланның
айғыры шайнап өлтірді» деген халық аңызына ... ... ... ... тек бір ... тауып қойған», кейде «бір шынашағын ғана тапқан»
деген әр түрлі ... бар. ... ... Жошының үлкен бәйбішесі (Керей
хандығының билеушісі Тоғырыл ханның інісінің қызы) Бектумыштікі тиіс. Қабыр
астына төселген қалақ ... араб ... ... ... сөз ... жазылған. Жошы хан күмбезі республикалық маңызы бар тарихи және
мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне ... 1999 ... ... күмбезін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде [18].
Алаша хан күмбезі- Ұлытаудағы сәулет ... ... ... ... Түркістанның бір ханы (Қызыл Арслан) ... ... ... оны ұнатпай «Алаша» деген ат беріп, Сыр бойынан Арқаға
жібереді. Аз ... ... оның ... ... ... елде ... ... білімпаз, кемеңгер кісі болғандықтан, оны қадірлеп хан
көтереді. Алаша хан ... ... ... ... ... өзеннің құяр саласында) биік жотаның үстінде тұр. ... ... ... оғыз – ... (10-13 ... ... ... қосады. Зерттеушілер әлі де жаңа ... ... ... де бар) ... ... уақыт зардабынан мүжіліп
тозғна түрі мен ... ... ... ... ... ... ... сілтейді. Алаша хан күмбезі порталды – ... ... ... ... ... 9,73 х 11,9. ... 10 ... Күйдірілген қызыл
кірпіштен қаланған. Олардың көлемі 230х14х60 ... 260х230 ... ... тағы сол ... ... ... Құрылыс үстінен биіктігі
екі жарым метрге жуық (231 ... ... - ... ... салынып,
одан күмбез шығарылған. Барабан сатыланып кішірейе түсетін төрт белдеуден
тұрады. Көп қырлы және ... ... етіп ... бұл белдеулердің
диаметрлері – 743, 673, 643 сантиметр. Кіреберіс қақпа – ... ... ... жақ ұстынды мұнаралық бөліктерінің биіктігі қандай ... ... ... ... ... ... ... жағы жойылып кеткен.
Кіреберіс сол жақ бұрышта баспалтдақты тар қуыс бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... (барабан галереясы), одан
портал арканың желке тұсынан кесене үстіне ... ... ... ... шыны ... қаптама жұқа өрнектерінен еш нәрсе қалмаған. Ары-бері
өткен жолаушылар тәбәрік етіп алып ... ... ... ... ... ... ... онымен тұстас, сәулеттік ... ... ... ... ... ... Бұл ... ол,
негізінен, Қарахан әулеті дәуірі сәулет үлгілерінің Салжұқ өнері аталатын
түрлерімен ... Бұл ... ... Түрікменстанда
кездеседі. Алаша хан күмбезін сондай-ақ Қазақстан ... ... бибі ... ... Жошы хан (13 ... Қожа ... Иассауи (14 ғасыр) мазарлары
үлгілермен де салытыруға болады. Әсіресе, көне Сығанақ маңындағы Көк ... ... ... ... ... ... түседі. Алаша хан
күмбезінің әр түсті және әр көлемді кірпіштерді қиюластыра қалау арықылы
геометриялық ... ... ... ... беттерін масаты кілемнің түріне
ұқсатып өрнектеуі өзінен кейінгі Талмас ата, Жұбан ана, ... ана, ... ... Ерден мазарларына үлгі болған. 1894 жылы ... ... ... ... орыс ... Шмидт Е.И. жазған шыны сияқты ақ
сылақ пен көк сылақ, төрт құбыласы сай ғажайып пропорция Айша ... ... ... ... кездеседі.
Дүзен кенсенесі – Орталық Қазақстанда 19 ғасырда ... ... ... ... ... ауданында Қаракеңгір өзенінің оң
жақ жағалауындағы Қарақұдық сайында орналасқан. ... 1863-66 ... ... Сералы Еламанұлы Дүзен Сандыбайұлының қабірінің басында
тұрғызған. Кейбір еңбектерде ғимаратты Қарамола, Жузден, Дзен, ... ... ... жүр. ... сол ... 25 ... Алаша хан күмбезіне
ұқсайды.
Дүзен кесененің негізгі көлемі күрделі пештақты – күмбезді текшеленген
құрылыс ... ... ... бүрмеленген күмбезі он ... ... Ал ... сыртқы өлшемі 8,5х10,2 метр, ішкі
өлшемі 5,4х5,4 метр. ... ... ... ... ... ... ... биіктігі 10 метр. Бас ... ... (1,70 х 0,77 ... ... беларқалы қуысы бар. Оның айналасы үш
жолақты жақтаумен ... ... ... ... ... ойылған
тақтайша кірпішпен әрленген. Ал қалған 3 қасбетінің қабырғасы «ромб»
пішінді ... ... ... жоғарғы жиектерінде биіктігі
60сантиметр ... бар. ... ... ... ... ... қырлы
жұлдызбен оюланып, үстінен көк түсті жыланкөз шыңылтырмен көмкерілген.
Дөдегенің жоғарғы екі ... ... тіс ... ... ... ең ... ... шыққан. Ғимараттың оңтүстік- батыс жағындағы ішкі бұрышында
төбеге шығатын сатысы бар. Ол тар галерея ... (1,8 х 1,6 ... ... ... ... барып, пештақтаның үстіндегі шағын алаңға және
әрі төбежабының үстіне шығарылады. Дүзен кесенесінің еденіне шаршы ... ... ... күмбездің ұшар басында бір-бірімен қиылыса
орнатылған ағаш ... ... тас ... ... ... ... ... Ұлытау
ауданындағы Қаракеңгір өзенінің оң жағалауындағы биік төбе ... 1992 жылы ... ... ... ... Ж. ... зерттеген. Шашылып жатқан тас құралдарға
қарағанда тұрақ аумағы 6 гектардан асады. Тас ... ... бұл ... ... ... ... ол құрал-жабдықтарын жасауға ыңғайлы күлгін,
сарғыш қызғылт түсті шақпақ тастардан тұрады. Тас қазып алынған бес шұңқыр
сақталған. ... ... ... ... 30 ... ... ... Шұңқыр айналасында құрал жасауға ыңғайланып қойылған сопақша және
жұмыр тастар өте көп. ... ... ... ... бұл ... ... қола ... дейінгі тұрақ - шеберхана болғаны
анықталды. Оған екінші бір ... – осы ... ... ... ... ... ... Жезқазған төңірегіндегі неолит, энеолит, ... ... мен ... көп ... ... ... ... салынған үш тас оба (оның біреуі мұртты) және табиғи бор немесе
гипс ... ... бар. ... ... ... оның ... Ұлытау
төңірегінде кездесіп отырған аумағы үлкен, әлі толық зерттелмеген құнды
ескерткіш.
Обалысай, Мұзбел, ... ... ... ... ... тас ...... ескерткіштерінің ең көнесі. Олардың жасалған
мерзімі ерте палеолиттің ашель дәуірінің (б.з.д. 700 мыңжылдық пен 150-120
мыңжылдықтар арасында) ... ... ... Құралдардың ішінде малта
тастан жасалған екі ... ... ... ... ... ... орта ... тұсында, құрғап қалған Талдысай атты бұрынғы
өзен аңғарының бойында Мұзбел атты ежелгі аддамдар тұрағы бар. Ол жерден
114 ... ... ... ... ... ... жататын құралдардың
жиынтығы табылды. Оның жартысына жуығы геометриялық түзу формадағы ... және екі ... ... сыдырғыш тәрізді ойық малта тастардан,
жұқартылған қырғыштардан және т.б. ... ... қару ... ең көп ... ... ...... ойығы бар жалпақ
малта тастар. Домалақ бітімді бұл тас құралдар ежелгі аңшылардың ... ... ... ... Олар ... ... ... немесе “болас” деп аталатын тастан жасалған аңшылық қаруларына өте
ұқсас келеді. Ағаш қабығынан немесе ... ... ... ... ... ... ... жатқан аңшылары бұлақтан су ішуге
келген ақбөкендерге лақтыратын болған [8].
Ежелгі адамдар қоныстары ... ... ... төңірегі де жатады.
Ол жерден палеолит дәуіріне сәйкес келетін 7 шапқы мен 2 ... ... ... аймағынан неолит-энеолит кезеңдеріне жататын
көптеген жәдігерлерді академик Ә. ... ... В. ... ... Н.Волукинскийлердің тапқандығы белгілі.
Айбас дарасы Ұлытаудағы қола дәуіріне жататын ежелгі ескерткіштердің
бірі. Оны ... ... ... ... ... ... ж зерттеген. Ескерткіштер кешені кейінгі қола ... ... ... обалар, ежелгі түркілер кезеңінің белгілері сақталған бейіттер
мен Қазақ хандығы тұсындағы ... және екі ... су ... ... ... қамал-бекіністен тұрады. Айбас дарасындағы ескі ... ... ... қиратылған.
Таспен қоршалған обаның диаметрі 20 м, биіктігі 1,4 м. Қабір жалпақ тас
плиталармен жабылған, қабырғаларын тік қойылған ... ... ... ... Беғазы-Дандыбай ескерткіштеріне ұқсас және ... қола ... осы ... мәдениеттің таралу шекарасының ең батыс нүктесі болып
есептеледі. Айбас дарасы ... ... ... ... солтүстік-
батысқа қарай 1,0 – 1,5 км жерде, Айбас өзені бойында орналасқан.
Таңбалы тас “Сарысу өзенінің төменгі ... ... ... Нұра ... жерінде, Төсбұлақ атты қайнардың қасында, өзеннің
бойынан шығыстан батысқа қарай 20 км ... ... тік ... ... ... ... енген барлық рулардың дерлік таңбалары қашалған. Ел
аузындағы аңыз дәл осы ... ... ... ... қазақ елін
құрған алғашқы тарихи құрылтайы болған дейді. Сол жиынның шешімімен жалпақ
жартастың бетіне құрылтайға қатысқан ... ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ Жошы ұлысының саяси-әлеуметтік,
мәдени-экономикалық орталығы болды. Жошы ... ... ... ... алысқа тарады. Бұл қала Еділ бойында 1254 жылы Сарай-Бату
салынғанға ... Жошы ... ғана ... ... ... да ... болды.
1237 жылғы Батудың Европаға, 1258 жылғы Құлағу мен Кетбұғының Батыс Азияға
(Палестина, Сирия, ... ... ... ... ... осы ... ... тұрған Жошы мазарының маңында жүргізілді. Орда-
Базардың георгафиялық ... алып ... дәл ... тұсында
орналасқандығы, Еуразиялық кеңістікке ұтымды және ықпалды геополитикалық
саясат ... ... оның ұзақ ... бойы ... сахнасынан
жоғалмауына игі әсер етті.
Белең ана қаланың аты бізге ... ... ... рет Әмір ... ... жорығы жайлы жазбада аталады. Қаланың құрылыстарының
қираған үйінділері ... ... ... ... бір ... жерде
жатыр. Жошы ұлысын билеген Орда Еженнің екінші ұлы ... ... деп ... ... Карпинидің Монғол империясына саяхаты жайлы
жазбаларында Шыңғыс хан ұрпақтарының бірнеше әйел алғандығы және ... ... бір ... ... ... ... ... жайлы
айтылады. Осылардың негізінде Белең ананы Орда Еженнің келіні деп кесіп
айтуға болады.
Қираған қаланың ... ... оның ... өте үлкен болғаны
байқалады. Орыс ғалымы П.Ричков бұл қаланың жұртының ұзыны 6, ені 2 верста
(1 верста=1,06 км) ... деп ... ... ана – ... ... ... маңызы зор күрделі ескерткіштердің бірі. Ол ұлт бірлігінің
ескерткіші саналатын “Таңбалы таспен” іргелес жатыр.
Жұбан ана тарихи маңызы мен ... орны ... ... ... ... тобына кіретін күмбезді ... ... ... ... 189-шы ... ... қарай 2 км
жерде, Сарысу өзенінің оң жағалауында тұр. VIII-IX ғасырларда ... ... ... ... ... ... қабырға қалауының
үстінен барабан шығарылып, оған сегіз қырлы күмбез орнатылған. Ішкі
төртбұрышында ... ... ... бар. ... ... ... Сыртынан өлшегенде ескерткіштің ені мен көлденеңі бірдей – 6м ... ... де 6м. ... ... метр, жалпақ тастардан қаланған,
құрылысқа ... 27 см х 27см х 6 см ... ... пайдаланылған.
Болған ана күмбезі-ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші.Сарысу мен
Қаракеңгір өзендерінің қиылысында,Қаражар шатқалында орналасқан.Аңыздарда
Болған ... ... ... ... деп ... ... ... және құрылыс институның ... ... ... ... ... ... қуыстана жасалған.Бөлменің төменгі ... ... ... өтер ... ... ... тәсілмен өрілген.Тормп
қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштап,бұрышын шығара қалау арқылы
өрнектелген.Ескі сылақтың қалдығы П ... ... ... ... ... қыш ... терракота түсті ... ... ... ... мен ... қабырғалары түгел ақ
түсті.Көрнекті жерге салынған Болған ана күмбезі ... ... ... ұқсайды.Ал осы өңірдегі кейінірек ... ... ... т/б) да ... тигізеді.
Әбдікәрім мазары 1917 жылы табылды Сарыкеңгір ауылынан 109 ... ... ... ... ... 1989 жылы
"Казпроектрестоврация" институтының архитекторлары өлшеу ... ... ... ... жоқ. ... ... ... Цоколі бар, көлемі 7,9х7,9 м ... ... ... ... 6,2 м. ... 309 м. куб.
Теңбай кесенесі ХІХ ғасыр. Ұлытау ауданы. Сарыкеңгір ауылынан солтүстік-
шығыста 26 км ... ... ... ... ... 1989 ... институтының архитекторлары өлшеу ... ... ... жүргізілген жоқ. Ылғал мен жел әсерінен
сыртқы беті, қабырға, ... ... ... ... екі ... мен
жартылай бұзылған бір сағанатамнан тұрады. Сағанатам табиғи ... ... ... ... ... ... ... салынған,
төрт бұрышты. Екінші мазар шикі кірпіштен қаланған. Территория аумағы 0,1
га.
Малшыбай ... ХІХ ... ... ... ... ... ... 1989 жылы "Казпроектрестоврация" институтының
архитекторлары ... ... ... Рестоврациялық жұмыстар
жүргізілген жоқ. Порталы, күмбезі толық бұзылған. Бір ... ... ... фасады күйдірілген және шикі кірпіштен салынған. Қабырғалары
3 қабатты. ... жоқ. ... ... ... 4м. ... 174 м. куб
Кіре беріс қақпасы оңтүстікке бағытталған.
Жақсылық мавзолейі XIX ғасыр. ... ... ... ... ... 62 км. ... орналасқан. Салыну тарихы белгісіз.
1989 жылы ... ... ... ... ... 1988 жылы ... ... жүргізілді. Жақсылық
мазары - бір камералы, тік ... ... ... келген. Мазардың
қабырғасы үш қабаттан тұрады. Сыртқы қабаты күйдірілген кірпіштен ... ... шикі ... қаланып, фундаменті текше тастардан қаланған.
Басқы беті ... ... ... ... ... ... ... тәрізді салынған. Мазардың көлемі 7,0х7,5 м. ... 6,0 ... 315 м. ... мазары. ХІХғ. Ұлытау ауданы. Жезқазған қаласынан 47 ... ... ... ... ... 1977 ж. ... ... министрлігінің экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізген.
Күмбездің жоғары бөлігі ... ... ... ... ... - ... ... Бүйір және артқы фасадтары әшекейлі
кірпіштен қаланған. Басты фасад П. - ... ... ... барабансыз салынған. Кіре беріс ойығы мен арқасы жартылай шеңберлі.
Ғимарат шикі кірпіштен салынып, күйдірілген кірпішпен ... ... ... ... см. ... ішкі ... 3,91х3,94м. Сыртқы
көлемі 5,60х6,25м. Биіктігі 4,67.
Алашахан кесенесі – XII-XIII ғасырларда халық шеберлерінің ... ... ... ... ... ... Ол
Қаракеңгір өзенінің оң жақ аңғарында, Малшыбай кешенінен 2 ... ... ... төрт ... етіп ... ... қаланған, күмбезді. Сырт
көрінісі кірпіштен әр түрлі-кескінді өрнекпен ... ... ... ... бетінде шығыс кілемнің суретімен безендірілген [16].
Аяққамыр кесенесі – ... орда ... ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұланның пікірінше Құтылық-Темірдің
моласы болуы керек. Жезді ... 8 ... ... ... ... ... ала, Қарабұлақ шатқалына салынған. Төртбұрышты формада ...... мен ені ... 50 ... ... айналасы биіктігі бір
метрлік шыммен қоршалған.
Басқамыр қалашығы – ... ... ... 83 ... ... ... сол жағында. Қаланың орны Талдысай өзенінің ... ... ... ... ... ... болып қалған. Төбешіктің
жанындағы алаңда екі мазардан тұратын ... ... бар. ... ... ... ... ... де болжам бар.
Елубай кесенесі. ХІХ ғасыр. Малшыбай ауылынан 37 км. солтүстікте қарай
орналасқан. 1982 жылы Жезқазған ... тану ... ... ... ... бұзылуға ұшыраған. Кесененің ең сақталған
ғимараттары Елубай мазары мен Шикі ... ... ... ... ... мола ... шикі мазар қалдықтары бар. Кесене биік жерде
орналасқан. Аумағы 1450 ... ... ... ... ... 20 км. ... ... бойында,
Қаратал қыстағына жақын жазықта «Хан ордасы» деп аталатын тарихи орын бар.
Бұл ... ... ... ... ... 50-60м. болатын жол. Бір
деректерде, мысалы, Қазақ Совет Энциклопедиясында бұл Абылай ... ... ... яғни ... ... Бұл жазық жерде жүздеген, мыңдаған киіз
үйлер тігіліп, кеңес өтетін болған. Оған үш жүзден игі жақсылар қатысатын.
Хан ордасы 2 ... ... ең ... ... ... өзі ... ... уәзір, қорғаушы сарбаздары болған. Орданың айналасындағы
мидай жазықта үш жүзден келген билер, ... ... киіз үй ... ... Хан ... ХІЏ-ХІХ-ғасырлардың арасында қазақ хандарының ордасы
болған. Әбілхайыр хан ХЏ-ғасырдың ортасында Ұлықбектің қызы ... ... ... 1510 жылы ... Мұхамбет Шайбанға қарсы осы Ұлытау
бауырындағы ордадан аттанған. Осы жерге Абылай хан ... ... ... ордасы болған.
Асанай-Борсанай кесенесі. XIX ғасыр. Ұлытау ауданы. Сарыкеңгір ауылынан
12 км. солтүстік-шығыста орналасқан. Салыну тарихы белгісіз. 1989 ... ... ... өлшеу жұмыстарын
жүргізді. Рестоврациялық жұмыстар ... ... ... мен жел
эрозиясының әсерінен күмбезі мен қабырғасының бұрыштары бұзылған. Шикі
кірпіштен ... ... ... ... ... жоқ. Кіре ... бел ағаштарынан салынған. Фасадтары "тоқылған ши" әдісімен
айшықталған. Көлемі 7,8х8,0 м. ... 3,5 м. ... ... ... 218 м. куб.
Бекқожа мазары. 1895 жыл. Сарыкеңгір өзенінің сол жағалауында 14 км.
жерде орналасқан. 1975 жылы Қазақ ССР ... ... ... Портальді-күмбезді ғимарат. Барлық фасадтары қос-қостан сүйір
қуыстармен өрнектелген. ... екі ... ... ... орап ... ... жолағындағы өрнек табиғи өсімдік бояумен ... ... шикі ... ... Осы ... "1895жыл" деп қашап
жазылған да сыртынан күйдірілген. ... шикі ... ... күйдірілген
кірпішпен өрілген. 6,1х6,34м. 5,0х5,0 биіктігі 5,74.
Асанқожаның тұрған үйі. XIX ғасыр. Сарыкеңгір өзенінің жағалауында 14
км. жерде ... ... ... ... 1983 жылы ... ... ... Олар екі пешпен жылиды. Әр бөлмеде екі
терезеден. Џй шикі кірпіштен салынып, ... ... ... ... ... метр. Биіктігі 3м.
Әже мазары. XIX ғасыр. ... ... ... ... 6км.
солтүстік-шығыста орналасқан. 1989 жылы "Казпроектрестоврация" институтының
археологтары өлшеу, зерттеу жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... ... ескі ... территориясында орналасқан. Бір
камералы. Квадратты мазар. Екі жағынан да күйдірілген кірпішпен ... шикі ... ... Мазардың көлемі 5,8 м. Кіре берісі жартылай
шеңберлі. Оңтүстік-батысқа ... ... 1,7 м. ... ... ... бар. ... 4,5 м. ... қалыңдығы 70 см. Мазар ... ... 202,6 м. кіб. ... ... ... қатарлы. 3 фасадты
өрнектелген. 3 қатары "шырша" әдісімен өрнектелген. Қабырғаларының жоғарғы
бойында айшықты белдеулік өтеді.
Бұзау мазары. XIX ... ... XIX ... Сарысу бойында Қызыл
жыңғылдың болысы болған. Оның бейіті Сарыкеңгір өзенінің жағасындағы Алаша
хан мазары ... ... ... ... ... елі ... Сарыкеңгір
өңірін жайлаған. Бейіттің салыну шеберлігіне қарағанда XIX ғасырда қазақтың
жергілікті қолтума архитектура ... ... Олар өз ... ... үйретіп қалдырып отырған. ... ... ... төрт ... там ... ... ... кіре
берісіне жұмыр кірпіштен бағаналар орнатылған. Бейіттің есігі, қабырғалары
түрлі бейнедегі кірпіштермен ... Бұл ... ... ... ... тағы бір ... айғағы.
Лабақ мазары. ХIX ғасыр. Ұлытау ауданы. Малшыбай селосынан оңтүстік-
шығыста 20 км. ... ... ... ... ... 1975 жылы Қазақ
ССР Мәдениет министрлігінің экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... қалыңдығы 90 см. ... 6,44м. ... беті ... ... ... екі ... араб әрпі ойылып жазылған. Бірақ қазіргі
бастапқы әріптері өшуге айналған. Мазардың ескі бөлігі ... ... ... ... ... ... бетінің қабырғалары тоқылған шидің
өрнегіндей нақыпталған.
Айранбай мавзолейі. XIX ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ал Малшыбай ауылынан 35 км жерде
орналасқан. Салыну ... ... 1974 ... ССР Мәдениет
министрлігінің Орталық-Қазақстан экспедициясы зерттеу жұмыстарын ... кіре ... ... төбе ... жартылай бұзылған. Айранбай
мавзолейі 3 күмбезді, крест тәрізді болып ... ... ... іші шикі ... ... ... ... және күңгірт кірпішпен
"тоқылған ши" әдісімен қаланған. Көлемі 9,75х8,25 м. Биіктігі 6,25 метр.
Ұлы батыр Төлек ұлы ... ... ... (1772-1838ж) Терісаққан
ауылының Сарытоған егістік алқабынан 6 км жерде орналасқан.
Сандыбайдың өз әкесі Төлек, жоңғарлармен шайқасқан алып ... ... 16 ... жауға қарсы шапқан. Сандыбай да батыр атанған. Қарадан
шыққан Барлыбай Сандыбайға бата ... ... ... жауға шабар
ұраны Сандыбай бол" деп. Сандыбай кесенесі қайта қалпына келтіріліп, ... ... ... ... мазары. XIX ғасыр. Ұлытау ауданы. Жезқазған қаласынан 40 км.
солтүстікке орналасқан. ... ... ... 1989 ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізді. рестоврациялық жұмыстары ... ... ... ... ... Бұл күмбезсіз, портальді мазар. Күйдірілген кірпіштен
қаланған. Көлемі 4,9х5,17м. Портальдің ... 4,3м. ... ... 3,1м. ... жоқ. ... ... 105м.куб. Қазақстанның інжу-
маржаны Ұлытау қандай керемет! Мұғалжар ... ... ... ... бәрі ... ... ... жай ғана дамудың орталығы емес, этностардың өсіп-
өну орталықтары, "киелі орындардың" ең бір құдыреттілері.
Ұлытау аймағында индустрияның ... мен ... ... үшін ... қызығушылықты тудыратын басқа да нышандар баршылық.
Туристер ірі түсті ... ... ... ... өндіріс мекемелері бар қалаларды тамашалауы мүмкін [18].
Қарсақпай елді – ... ... ... ... қарай 97 шақырым
жерде, Қумола өзенінің жағасында, Қарсақпай – Аша шатқалында орналасқан,
1911 жылы Қазақстанның мыс ... ... ... ... Елді ... тұрғындарының демалыс өткізудің сүйікті жерлері, 1929 жылы бақшашы
Зуб Г. П. талабы бойынша ұйымдастырылған, Мәдениет және ... ... ... Зуб Г. П. ... ... 1969 жылы ... алғашқы академигі Сәтпаев Қаныш Имантайұлының мұражай – үйі
орналасқан. Мұражайда академиктің жеке заттарының ... ...... ... ... көрсетілген.
Ұлы Отан соғысы кезеңдерінде Ұлытау аймағының маңызы арта түсті. Әскери
жағдай бұл аймақ өнеркәсібінің дамуына үлкен серпін берді. ... ... ... ... пъезокварцке қажеттілікте болды. Ақтас елді –
мекені Сәтпаев Қ. И. талабы бойынша Ұлы Отан ... ... ... ... орны ... ... солтүстік батысында 63 шақырым жерде орналасқан
Жезді елді – ... ... ... ... ... ... 1942 жылы пайда болды. Мұнда 1994 жылы тау – кен және ... ... ... ... ... ... Жезқазған аймағының
палеолит дәуірінен бастап қазіргі кезеңге дейін металлургиясының дамуын
айқындайды. Бұл, мысал ретінде, көлемді ... кен ... ... істегі ежелгі мыс балқыту пеші, этнографияның, халықтың материалды
және мәдени өмірінің ... ... және ... ... ... Қазақ мемлекеттілігің қалыптасуының документальды материалдары
жиналған. ҚР Президенті Назарбаев Н. Ә. мұражайды ... ... ... мен ... ... үлкен баға берді. Мұражай өзінің профилі бойынша
Қазақстандағы жалғыз орын. Қарсақпайда орналасқан Сәтпаев Қ. И. мұражай ... ... ... ... біртұтас тарихи – мәдени кешен.
Жезқазған қаласы 1954 жылы Кеңгір деген шағын тау – кеншілер елді ... ... ... ... ... түсті металлургияның ірі
орталығы. «Казкат»зауыты (мыс пималарын дайындау), «Жезқазғанредмет» сияқты
кәсіпорындары тек ... ғана ... ... ... – ақ ... елдеінде
де белгілі. Жезқазған мыс қорыту зауытын үлкендігіне қарай халық түсті
металлургияның «Қазақстан ... деп ... ... Жезқазған
қаласының маңында оған серіктес кенді елді – мекені және негізінен ... ... ... ... ... санасында өз қара шаңырағы,Отаны,Атамекені жарық дүниенің
кіндігіндей сезіледі. Ұлттық мәдениет, туған ... ... ... ... үшін ... ата-баба мекені -Ұлытау.«Ұлы», «тау»
деген - қазақтың төл ... Оның ... тек ... халық арасында әйгілі
болуында ғана емес , ұлт тарихындағы қазақ руларын біріктірген аса ... ... ... ... жұрт» аталып кеткен, ұлттық сананы қайта өркендеткен соңғы
жылдары терең тарихымен ғалымдарды, журналистер мен туристерді ... ... ... ... де лайық . Ұлытау - «қазақ ... ... ... халық мәдениетінің , дала өркениетінің алтын кіндігі».
Ұлытау - ежелгі заманның көне сырларын ішіне бүккен шежірелі ... ... де әр ... ... ескерткіштерінің көптігімен кім - кімді де ... ... ... құнарлығымен бабаларымызды ынтықтырған
қасиетті жерден палеолит,неолит дәуірлерінің туындысы - ... ... ... құралдарын әр бұлақтың ... ... ... ... ... мазарына жақын орналасқан палеолит
дәуірінен қалған көнекөз ... ... ең ірі де ... ... Тас ғасырының мылқау куәлігі Жетіқоңыр ... ... бері ... ... ... - ... мен ... – Дәндібай мәдениетінің асқақ кесенелері кез -
келген өзен ... ... ... ... ... ... обалары көптеген ғалымдар мен
зерттеушілердің ... ... ... аударып отырса,Қорғасын елді
мекеніне жақын орналасқан обалар мен Терісақкан ... ... ... ... мың ... аса уақыт бойы жолаушылар үшін қиыр ... ... ... ... ... ... қорғандар - Ұлытаудағы таңдай ... ... ... әлі ... ... ... мазар үстіндегі
ескерткіш дейміз бе,әлде ежелгі расытхана дейміз бе,тіпті,осылардың бәрінің
басын құрайтын тұлғалы ескерткіш дейміз ... ... ... ... ... ... ... осындай ескерткіштердің «мұрты»
үнемі шығысқа қарап ... ... ... сан ... ... ... таңғалдырады.
3 ӨЛКЕДЕГІ ТУРИЗМ ЖАҒДАЙЫ
3.1 Ұлытау амағында туристік инфрақұрылымды құру
Ұлытау аймағы танымдық, белсенді туризм түрлерін ... ... ... ... ... ... ... және жаяу сапарларды, ал
қысқы уақытта шаңғы туризмді ұйымдастыруға болады. Қыстқы уақытта ... ... 30 см, ... ... ... үшін шаңғы
серуендерді өткізуге мүмкіндік береді.
Велосипед туризмнің ұзақтылығы 70 ... ... ... ... ... ... басталып, Сарыкеңгір кеншары
арқылы өтіп, ... ... ... ... ... ... ... сауықтыру лагері- Ұлытау кеншары
2) Жасұлан балалар сауықтыру лагері – Туристік алаң
3) Туристік алаң- Горелое шатқалы
4) ... ...... ... шығу
5) Ұлытау тауларының бөктері – Ұлытау кеншары
Танымдық экскурсиялардан ... ... ... және ... экскурсияларды өткізуге ұсынуға болады. Тарихи-мәдени кешендерді
тамашалау Жезқазған қаласының өлкетану мұражайынан ... ... ... ... қаласы арқылы өтіп Ұлытау тау бөктеріне, ... ... ... ... қола ... ... түрік
кезеңінің, орта ғасырлар ескерткіштерін көріп тамашалауға ... ... ... ... ... 3-5 ... созылған.
Шетелден келген қонақтар үшін атпен экскурсияларды өткізуге болады.
Туризм индустриясының негізі инфрасқұрылым. ... ... ... ... деңгейде дамыған туристерге қызмет көрсету
саласы, әсіресе шетел ... ... ... олар үшін бұл ... ... болып табылады. Қонақ үй және мейрамханалар бизнесі салысы ... ие. ... ... және ... ... іскер адамдар мемлекет
ауқаттылық ... баға ... ел ... үшін бұл ... ... ... ... таңда аймақ бойынша тарихи-археологиялық ескерткіштер қайта
қалпына келтірілуде. Кейбір ... ... ... 11.12.2004 жылы
Қарағанды олысы бойынша облыстық маслихаттың Х сессиясында 2005-2007 жылдар
Мәдени мұра бағдарламасы қабылданған [33]
Ұлытау ауданында тарихи-мәдени ... көп ... ... Дүзен, Болғанана, Жошы хан т.б. мазарлар жаңғырту жұмыстарын ... Биыл осы ... ... ана, Жошы хан ... ... ... хан мазарына “Байқоңыр” фирмасы Қарағанды облысының Мәдени мұра
департаментімен келісім шартқа отырып, Жошы хан ... ... ... ... ... ... ... Алдындағы
жарылған кірпіштерін табиғи тастармен ауыстырған.
Дүзен мазарында жобалы сметалық құжатқа байланысты жаңғырту ... ... іші және ... ... тазалау жұмыстары
жүргізілуде, тақтайлардың көмегімен олқы ... ... ... ... ... және ... саз-балшықпен сылау, кірпіштен
жасалған еден және мәйіттің үстіңгі бетін жаңғырту, төбесіне гидроизоляция
жасау. ... ... ... ... ... ... ... Күмбезге, қабырғаларға және т.б. әлсіз жерлеріне ... ... ... ... ... құм төгу ... мазар
қабырғасынан ішіне қарай су кіргізбеу жұмыстары жүргізілді. Мазар алдына
плита тастарынан жол ... ... ... ... айналасының
сыртқы көркі қалыпқа келтірілуде.
Болған ана мазарының маңайына қоқыс тазалау жұмыстары және ... ... ... ... ... ... жұмыстарының бірінші
кезеңі жүргізілді. 2007 жылы “Күмбез” фирмасы жаңғырту ... ... ... қорығының аумағына Мемлекеттік «Мәдени мұра»
бағдарламасының аясында үш ескерткіш зерттелу үстінде. ... ҚР ... ... министірлігі,Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институтының
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізуде (жетекшісі т.ғ.к.
Институтының ... ... ... ... ... ... атындағы және ... ... ... ... ... Рим, ... университеттері мен ғылыми
орталықтарының ... мен ... ... және ... ... ... бағдарламаға енген тарихи мәні зор ескерткіштің бірі,
Талдысай ауылының маңында орналасқан тас ... ... ... ... I, II, III ... ... қола дәуірінің қонысы мен
қорымы, ерте темір ғасырының «мұртты» обасы, ортағасырлық Басқамыр ... ... ... ... ... жатқан зерттеулердің мақсаты: Су шайып
жатқан қола дәуір металургтерінің мекені мен қорымын зерттеп, ... ... қоса ... ірі ... орталығына айналдыру.
Әзірге зерттеліп жатқаны Тас дәуірінің Тоқтауыл, ... ... ... ... ... мен ... және де ... ауыз жағына шағын қазба
салынды.
Тоқтауыл мен Аяқбұлақтағы қазбалардан тас ... жаңа ... ... б.з.д. 40-30 мыңжылдыққа тән мыңдаған тас кұрал-сайман, ... ... ... ... мәдени қабаттарынан палеолит кезеңінің
(б.з.д.600-400мыңжыл) бірқатар кұралдары табылды, болашақ зерттеулер ... ... ол ... ... ... ... мыңжылға
дейін тереңдемек.
Қола дәуірінің (б.з.д 11—I мыңжылдық) қонысы ... ... ... жақсы сақталған ескерткіш.Ертеден бері ... ... ... ... ... ... ... кетті.Ұзақ жылдардан бері
(1992-ден) зерттеліп келе ... ... ... ... ... (мыс)
балқытып, одан бұйым ... ... ... ... осы ... ... ... мыс балқытқан көне пештерді зерттеу
нәтижесі тұңғыш металургтердің өндіріс процестерін ... ... ... ... мен ... ... ... шебер металлург болумен қатар, егін егіп, мал өсіргенін, аң-
аулап құрал ... ... ... ... кезең қорымының материалдары бұл кез ... ... ... сатысында болғанын көрсетті.Қорым ортасындағы үлкен және
күн бейнелі ... ... ... ру басы ... оған ... көп лахатты төртбұрышты және кіші дөңгелек қоршауларда қоғамның
қарапайым мүшелері жерленген.Алайда, әлі ... ... ... ... ... ... ... айналдыруға
айналдырылмақ үшінші ескерткіш Айбас дарасы мавзолейі.Оны 1957 ... ... ... оңтүстік бөлігін ашқан болатын.Сол жердегі
ортадан шетке қарай кеңейте орналасқан бөліктерден, құрбандыққа ... ... мен ... ... ... 40-қа жуық әсем ... ыдыстар және ортасында тас жәшіктен алтын білезік табылған.
Қазір оның солтүстік бөлігі аршылып, б.з.д.ХІ-ІХғ.ғ.аралығында салынған
ғұрыптық-сәулет ... ... ... көрсетілу шаралары
қарастырылуда.
Мавзолейдің ... ... осы ... ... ... құрылысшылар
мекені табылды . Сонымен қатар, өлген кісіге арналған ... ... ... ас ... орын да ... ... аймағы бойынша туристік-экскурсиялық маршруттар
Ұлытау аймағында туристік нысандар үлкен мөлшерде шоғырланғанмен
инфрақұрылымы төмен ... ... ... туристік инфрақұрылымын
дамытып, тұрақты туристер ағымын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... тех.қызметтер станциясы, автожуу, көлікті жалға беру, көлікке
жанар май құю ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетулермен қамтамасыз ету (гид-экскурсовод,
нұсқаушыларды, аудармашыларды дайындау)
4. материалдық базаны жақсарту,туристік-спорттық инвентарларды жалға
беру орындарын ... ... ... капиталды ремонтын жасау
6. ат туризмі үшін мобильді қозғалу базаларын ұйымдастыру (Жезқазған-
Теректі-Ұлытау)
7. Ұлытау ... ... ... ... ... ұйымдастыру керек.
Туристік жағынан бұл аудан ретсіз ... ... ... ... стихиялы түрде пайдаланылады.
Жезқазған қаласында санаторий, балалар санаторийі, профилактори және
«Қазақмыс» корпорациясының ... ... ... істейді. Бірақ
халықтың көбісінде бұл мекемелердің ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайының өсуі, бос уақыттың
пайда болуының ... ... ... ... Жоғарғы рекреациялық
қажеттіліктердің бар ... ... ... ... ... ... өсуі айқын көрінісі. Демалушылар табиғи ... ... олар ... пен ... ... ... ықпал етеді.
Халық үшін туристік қызмет көрсетулерді жақсарту мақсатында қысқа мерзімді
рекреациялық мекемелер жүйесін кеңейткен жөн ... емес ... ... ... кішігірім қонақ үйлер, демалыс күнгі шаралар
мекемелері, ... ... ... ... ... ... ұлттық сананы қайта өркендеткен соңғы
жылдары терең тарихымен ғалымдарды, журналистер мен туристерді ... ... ... ... де ... . ... - «қазақ халқының бесігі» ... ... ... , дала өркениетінің алтын кіндігі».
Ұлытау - ежелгі заманның көне сырларын ішіне бүккен ... ... ... де әр ... ... ... ... кім - кімді де тәнті
етеді.Өзінің ғажайып сұлулығымен, құнарлығымен бабаларымызды ынтықтырған
қасиетті ... ... ... туындысы - алғашқы адамдардың
мыңдаған еңбек құралдарын әр ... ... ... өзені жағасындағы Дүзен мазарына жақын орналасқан палеолит
дәуірінен қалған көнекөз шеберхана Қазақстандағы ең ірі де ... ... Тас ... мылқау куәлігі Жетіқоңыр археологтердің ... бері ... ... ... - елді
мекендер,мазарлар мен Беғазы – Дәндібай мәдениетінің асқақ кесенелері кез ... өзен ... ... ... әулеттері жерленген Айбас
дарасы,Үйтас-Айдос,Ақоба,Талдысай ... ... ... мен
зерттеушілердің ынта-ықыласын ұдайы өзіне аударып отырса,Қорғасын елді
мекеніне жақын орналасқан ... мен ... ... жанындағы Қараоба екі
жарым мың жылдан аса ... бойы ... үшін қиыр ... ... нақты нысана болып келеді.
«Ақтабан шұбырынды» жылдарында Ұлытаудың ... ... - ... ... ... күші алғаш рет жоңғарларға тойтарыс беруімен
шықты.Содан бері осы ... ... ... ... ... таулары
патшалық-отаршылдық саясат жылдары қарсыласу мен тәуелсіздік ошағы болып
қала берді. Бұған XIX ... ... ... ... ... Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық көтерілістер куә.
Ұлытау өзінің жер бедерімен, терек -қайыңымен ... ... ... еске ... өңір ... тарихи
орталығы десек те болады.Қазақтардың бүкілдүниежүзілік құрылтайында форумға
қатысушылар ең әуелі казақ халқының осы ... ... ... қалағаны да
тегін емес. Сол күндері Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев
осында қазақ мемлекетінің ... ... ... рөлін
құрметтеп,ескерткіш-белгі орнатуға қатысты.
ҚОСЫМША А. Ұлытау ... ... Б. ... аймағы бойынша тарихи-археологиялық ескерткіштерінің
орналасуы
ҚОСЫМША В. Ұлытау аймағының әкімшілік бөлінуі
ҚОСЫМША Г. Ұлытау ... ... ... ... ... екі ... тақырыптағы маршруттар берілген.
Наименование объекта: Историко-культурный ландшафт Улытау.
Карагандинская область, Улытауский район, Национальный историко-
культурный и ... ... ... при ... ... и спорта Республики Казахстан.
Географическое местоположение:
48°30 - 49°30 С.Ш.
66°30-68°15В.Д.
Описание:
Территория историко-культурного ландшафта ... ... ... зоне Центрального Казахстана и включает все ... ... ... этой ... ... ... ... долинно- и озерно-котловинные. ... ... ... ... ... ... пути ... водоплавающих
птиц, обитают редкие виды животных и растений, в том числе реликтовые и
узкоареальные ... из них ... в ... ... такие как черный
аист, розовый фламинго, серый гусь, атайка, улар, тушканчик селевиния, ).
С древнейших времен эта ... ... ... в ... ... до н.э. здесь распространяются пришедшие с юга ... в ... ... в ... ... ... ... с запада, в
эпоху раннего железа здесь находится один из важных ... ... ... ... на пути ... племен, в самом сердце степей
Дешт-и-Кипчак, ... ... пика ... политической и исторической
значимости в ... ... ... ... - ... ... - связано с существованием здесь
политического ... ... и ... ... Золотой Орды,
Узбекского, Казахского ханств. В период монгольского ... ... ... ... ... ... местом ... ... ... по значимости после местности Бурхан-Халдун в
Монголии.
Ландшафт Улытау с его ... ... ... как ... ... и ... руд, ... могильники, петроглифы, каменные
изваяния, городища, сторожевые башни, развалины средневековых городов и
мавзолеев, является ... ... всех ... ... ... и взаимодействия человека с его ... ... ... Улытау находится мавзолей Алаша-хана - первого хана казахов, а
также из ... ... ... ... Орды - Жоши-хан,
Аяк-Камыр и Болган-ана, ... ... ... ... ... Орды
Едиге, Токтамыс хана, степного философа Асан ... ... XIX ... ... ... Мейрам, Кетебай, Лабак, Аманбай.
Этнографический период представлен некрополями и жилыми ... ... ... до сих пор ... древние традиции коневодства,
ремесла и фольклор.
Обоснование «выдающейся мировой ценности»:
... ... ... ... III, IV, V; природной
ценности III, IV.
• Заверение в подлинности или целостности: Природные и ... ... ... в ... ... ... ... плотности
населения и ограниченному землепользованию. Некоторые архитектурные
памятники реставрированы. ... ... ... в состав Государственного
историко-культурного и природного заповедника.
• Сравнение с другими похожими памятниками: Как свидетельство ... ... от ... ... до ... ... и ... историко-
культурный ландшафт Улытау не имеет аналогий в ... ... ... бір ... ... ... осы бір тауда Зәрдеш (Зоратуштура)
есімді ұл омір сүріпті. Кейінде бүкіл әлем ... үлы ... ... сол ... тау ... шығыпты. Тас үңгірде тұрыпты. Таң атқаннан
кеш батқанша таудың ішін аралап, көкке шаншылған ... ... ... маңайна хош иісті жұпар шашқан көгілдір көркем аршасына, ақ
балтыр ару ... мен хас ... ... ... жас ... сүйсіне
қарайды. Тауда туып, таста өсіп, дала сырына қанығып жүрген бала жігіт
бірде ... ... ... ... бір ... Зәрдешті ғажайып бір күш орнынан тұрғызып, таудың
сонау ең биік ұшар ... ... ұшын ... ... алып ... көтеріп
шығарады.
Тау басына шыққан Зәрдеш өн бойындағы бір оң өзгерісті ... ... ... ... ... ... әлемінен маңайын алтын сәуле,
нұрға бөлеген ғажайып шуақ төгіле ... Нұр ... ... не ... ... Зөрдештің жүрегін жырға толтырып, коңілін қуанышқа бөлейді.
Шуақты нұр тұтас ... ... жер беті ... ... ... ... шомыл-дырады. Мол шуаққа боленген Зәрдеш сол сәтте
жаратушы Алланың нұр ... ... ... ... ... ... ... аян беріп түрганын біледі. Адамзат бала-сына тура жол нүсқауды,
жақсылыққа бастауды Алла тағала Зәрдешке жүктейді. Сөйтіп, ұлы ... ... ... ... ... ... шуақ ... бөленеді.
Ертеңіне Зәрдеш етектегі елге елдіктің жайын, адамгершіліктің ... Сол ... ... ... болса, сол үйдің ет жақындарының бірін
бірге көметін бір ғұрпайылық бар екен. Зәрдеш алдымен ... ... ... ... ... дәстүр-салты бар ел Зәрдеш айтты деп тоқтай
қалсын ба?
- Осының езін өлтірейік.
- Бізге жөн-жоба ... бұл кім? — деп ... ... ... он ... адам тұра ұмтылады. Олар жақындап, Зәрдешке қол сала
бергенде, ... ... ... ... топты түгелімен ұйпап жібереді. Оны
көріп тұрған қалың топтың ішінен Зәрдешке ... енді ... ... ұмтыла
алмайды. Көп ішіндегілер арасынан:
- Оу, халайық, мына балада қасиет тұр ғой.
- Осының айтқанына көнейік, — деп Зәрдештің сөзін құп ... Сол ... ... ... аян ... ... осы тауға нұры тигенін, осы
оңірдің касиет шуағына бөленгенін айтып:
Бұл тау бұдан ... ... ... ...... болып аталады, — деген
екен. Содан бері бұл тау жай тау ... ... аян ... ... ... ... ... Алланың нұры тиген тау содан кейін жер бетіндегі
барлық таудан өзгеше ұлық ... ұлы ... ... Алланың нұр шапағатымен
қатпар-қатпар тасты жарып тереңнен шыққан толқынды тас ... ... ... алты ... айдаһар күзеткен дейді. Тас бұлақ таудың әр
тасына нәр беріп, жер бетіндегі барлық ... ... ... ... ... ... Бұл сөздің шындыққа келетін де қисыны бар. Оның дәл
айғағындай жер ... ... ... көл, ... бен мұхиттың түп
тамырына көз салсаңыз тарау-тарау, ... ... бәрі ... ... тас ... ... ... төт бұрышына таралған бұлақ
түбінде түйісетін секілді. Осы ... ... ... төрт ... ... әлем ... барлық судың негізгі көзін көргендей ... ... ... мұхитына құйып жатқан Обь өзені осы Ұлытау түбіңдегі
айдаһар күзеткен, Зәрдеш су ішкен бұлақтан бастау ... ... ... ... Есіл Обь ... құйып жатыр. Одан әрі
Солтүстік мұзды мұхитының ... асып ... Ал мына жағы ... ... жарыса ағып таласқан бойы Бетпақтың шөлін ... ... ... да әрісі жеті өзен — Жетісуға құлап Іле бойлап Азия
асып кетеді. Шығысында осы ... ... ... арқылы теңізге жетеді.
Батысын бойлай жүрген адам озен ... ... ... бойлап Торғайды толтырып, Ырғызбен Аралдан ... ... Аңыз түбі ... ... осы ... ... қандай қадірменді болса, меніңше қазақ елі үшін Ұлытау
да соншалықты қастерлі...
Қ.И.Сәтбаев.
Ел ... ... ... келе ... ... бір, ... жан дүниеңді
баурап алатын аңыз күй бар. Ол – “Ақсақ құлан” күйі. Осы күй ... ... ... ... ... Жұбанов “Ғасырлар пернесі” жинағында
мынадай әңгіме айтады:
Ханның маңдайына біткен жалғыз ұлы Жошы ... ... ... екен ... ... қоян ... ... қауіп-қатері көп” деп оны аңға ... ... ... күнінде ханзада әкесінен ұрланып, аңға бір ... ... бір ... ... ... жүрген бір үйір құланды көреді.
Қуғаннан екі көзі ... ... сұр ... ... ... ... жануарларды қынадай қырады. Қырудың қызығына түсіп кеткен ол,
оғының таусылғанын да ... ... ... ... халін сезген
көсем құлан оны қос өкпеден қос аяқтап теуіп айдалада өлтіріп кетеді.
Ұлы ... ... соң, бір ... білген хан жаман етті естуге
дәті бармай, былай деп жар салады: “Кім де кім баламның ... ... ... ... құямын”. Мұндай сөзді естіген соң, жаман хабарды
барып айтуға кімнің батылы жетсін! ... тіл ... тіс ... күні ... ... ханның алдына қызметшісі жүгіріп келеді: “Алдияр
тақсыр, ханзаданың хабарын білем деп есік алдына бір кісі келіп тұр” ... Хан ... деп әмір ... Ішке қолында домбырасы бар бір кісі енеді.
Хан: “Жолаушым, білгеніңді жасырмай түгел айт”, - дейді. ... ... ... алып: “менің білгенімді екі шек пен бір тиек айтып береді”, -
деп күмбірлетіп жөнеледі.
Күйдің алғашқы ... ... ... тұяқ ... естілгендей
болады. Көзінің қарашығындай жалғызы үй жанына кеп қалды ма деп ... қоя ... ... ... қан ... ... ... Бірақ осы
мезетте үстіңгі шектен жан дүниеңді әлем-тапырық еткен орны толмас өкініш
пен қайғының сұмдық сарыны құлаққа ... еді. ... ... ... ... Хан ... ... қара бұлт жайлап, еңсесі түсіп қоя береді. Қол
созған жақсы үміт көзден ғайып боп, ... ... ауыр мұңы ... ... күйші құланды көрген ханзаданың қуана салған әнін, ажал алып
зуылдай ... сұр ... ... ... ... аңдардың тұяқ дүбірін
суреттегенде, хан ойы отызға бөлінеді. Күй ... ... ... несін жазды
екен тәңірі! Күй шарықтап, шырқау шегіне жетті, кенет арындаған екпін кілт
үзілді де, ... ... жан ... ... ... ... ... болды. Ханның өңі сазарып қоя берді де, орнынан атып тұрды. Екі
көзіне қан толып, бармағын тістелей ... ... бұл ... ... ... ... ... күй екпіні әлсіреп, қайраты кеміп, дүниеден ... ... ... жете алмай кеткен арманын айтып, жанары ... ... еді. Хан жас ... ... екі ... басып отырып қалды. Бірақ
есін тез жинап алды да, өз әмірін екі ... ... боп: ... ... мерт ... ... жазаңды ал ендеше” , - деді ... да, ... да, ... ... ... үні ... деп, ... балқыған қорғасын құйдырады.
Осы тақырып аясында айтылған ел аузындағы ... ... ... ... қалай шыққаны жайлы аңыз да жатады. Жошы ханның өлімін
Шыңғыс ханға қалың ... ... аты ... айналған, есімі әсіресе
Ұлытау өңірін мекендеген елге ... ... ... бірі өз ... ... дәулескер күйші Кетбұғы есірттірген еді, оның
домбырасынан күй ... ... ... ... сондағы айтқаны мынау еді дейді
аңыз:
“Уа, иеміз, Шыңғысхан!
Домбыра не деп ... ... ... сал ... құлан, қу құлан,
Қияннан қашқан ту құлан,
Қиырсыз құба далада,
Аңда жүрген балаңа
Кез болып бір қашыпты,
Белден белге асыпты.
Ақсақ құлан, Жошы хан,
Елсіз құба далада,
Қат-қат ... ... ... ... ... жосыған.
Қуып ақсақ құланды,
Мінгені тұлпар құнан-ды,
Ордалы үріккен құланға
Құйғытып ойнап қосылған,
Өлім деген Тәңір ісі,
Желіккен құлан әңгісі,
Құнан мен ... ... ... ... ... өлтіріп,
Жалмалап, жалмап кетіпті,
Ордалы құлан шошыған.
Жұрттың аузы бармаған,
Сөзді айтып жырлап зарлаған
Домбыраның ... осы, ... ... ... ... қу құлан, ту құлан,
Балаң өлді – Жошыхан!
Нансайшы, ханым осыған!”
Монғол ... 1331 ... ... осы ... біртұтастықтың
бұлтартпайтын құжаты болып табылады. Бұл сызбада Монғол ... ... ... ... де, ... бәрі ... бір ... сы сызбаға сәйкес Русь жері (Монғол ... ... ... бүкіл дүниемен пара-пар ... ... ұлы ... ең ... түпкірі болып табылады. Алайда, Русь жері бұл
әлемнің дербес бөлігі ... ол ұлы ... ... бағынбайды. Орыс жері Жошы
ұлысына кіретін Үзбек патшалығының құрамында тұр (Г.В.Вернадский).
Вернадскийдің бұл ... осы ... ... ... ... ... Ол бойынша жаулап алынған орыс ... Жошы ... ... ... ... атпен кірген.
Бұл дерек Шоқан Уәлихановтың ... ... ... одан әрі ... ... Ол ... отырған “Үш Алаш”, “Алты Алаш”,
“Үш мың Алаш” сияқты ұғымдардың ... ... ... ... ... санын көрсетеді.
Төре тұқымының (Шыңғысхан ұрпақтарының) Алашқа жатпайтындығының да сыры
осында: олар – жаулап алушылар, ал Алаш ... - ... ... Бүгінгі тілмен айтсақ, “Алаш ” дегеніміз – империя деген сөз. ... оған сол ... ... ... қанша ұлыстың, қанша қауымның
кіргенінің өзін түгендеп санап шығу оп-оңай шару емес. Тарих бір ... жоқ, ... рет ... мың айналып, бірнеше дәуірлер өтті. Талай
мемлекет жер ... ... жаңа ... ... келді. Соның бірі –
кешегі қазақ хандығы, бүгінгі Қазақстан Республикасы.
Ал, енді Алашахан кім? ... ... үшін ... ... ... мазары кімдікі? Бұл мазарда ... ... да, ... ... да, ... ... да ... жатпағандығы қазіргі кезеңде
анық белгілі болып отыр.
“Алаш “ сөзі империя ұғымын беретін болса, онда ... ... ... ие екендігі айтпасақ та ... ... ... ... 1206 ... 1294 ... дейін өмір сүрді) Шыңғыс
қағаннан өзгелерінің (Өгедей, Күйік, Мөңке, Құбылай) ... ... ... ... белгілі. Екіншіден, Шыңғыстан басқалары Ұлытау
аймағынан алшақта өмір ... ... ... ... ... келсек,
Алашахан мазары тек қана Шыңғыс хандікі болуға тиіс.
Қазақ үшін таулардың,
Аға тауы - Ұлытау.
Дала деген жайлаудың
Ақ отауы - ... үшін ... - ... ... бар ... - ... ... Мейрамұлы Жанайдаров (1884-1929)
Терісаққан өзені бойында туған. Алаш қозғальсъның көрнекті басшыларының
бірі. Қазақсанның ... және ... ... 1913 жылы Санкт-Петербург
университетінің заң факультетін бітірген 1917 ... ... ... 1920 ... ... ... ... қаржы халық
комиссарының орынбасары, халық комиссары. Өмірінің соңғы ... ауыл ... ... ... Қазақбаев (1898-1959)
Қаракеңгір бойында туған. Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері.
1924-1937 жылдарда Ақмола ауданында ауылдық Кеңес хатшысы, ... ... ... ... ... атқару комитеті төрағасының
орынбасары, Қарағанды облаткомынынң ... ... ... ... ... ... КСР Жоғары Кеңесінің Президиумының төрағасы ... және ... КСР ... ... бірнеше рет депутат болып сайланды.
Ә.Қазақбаев 2 рет ... ... және т.б. ... ... ... (1910-1995)
Қорғантаста туған. Қазакстанның Халық жазушысы. Филология ғылымдарының
докторы. ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі. ҚР-ның ... ... ... ... ... тұңғыш бас редакторы, ҚР-ның
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.Көптеген орден-медальдармен марапатталған.
Өмірхан Аймағамбетұлы ... ... ... ... Техника ғылымдарының докторы. Қазақстан ҰҒА-
ның академигі. Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан ҰҒА-ның академик-хатшысы қызметтерін атқарды.
Ө.Байқоңыров ғалым-педагог ... де ... ... мамандарды
дайындауға айрықша үлес қосты. Ол Ленин және ... да ... ... ... жылы ... ... ... Днепропетровск тау-кен институтын
1948 жылы кен инженері мамандығы бойынша бітірген. Мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... директоры
қызметіне дейін көтерілген. 1954 жылдан бастап 6 рет ... КСР ... ... ... ... ... облаткомының төрайымы, Қазақ КСР
Министрлер Кеңесі төрағасының ... ... КСР ... министрі қызметтерін атқарған. З.С.Омарова "Отан", Ленин, ... ... ... Ту және Құрмет белгісі ордендерімен марапатталған.
Айтмұхамед Абдуллин
Құр ... ... ... 1924 жылы ... ... ... ... академигі. Қазақстанның еңбек сіңірген
ғылым ... ... ... ... ... ғылымдар
институтын басқарды. 1988-1995 жылдарда ҰҒА-ның вице-президенті ... ... КСР және КСРО ... ... ... ... ... Шарманов
Ұлытауда 1930 жылы туған. Медицина ғылымдарының докторы. Ресей Медицина
ғылымдары академиясының және ҚР ... ... 1995 ... ... ... ... ... аудандық
ауруханасында 1958-1962 жылдары бас дәрігер болған. 1971-1982 жылдары Қазақ
КСР Денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. Мәскеу мен ... ... ... ... қызметтерде болды. Қазақстан Парламентіне
бірнеше рет ... ... ... ордендермен марапатталған.
Камал Сейтжанұлы Смайлов (1932-2003)
Сарлық аулында туған. Жазушы, мемлекет және ... ... ... ... ЛКЖО Орталық комитетінің хатшысы, ... ... ... ... ... ... ... төрағасының 1-ші орынбасары қызметтерін атқарды. 1980-
1983 және 1988-1991 ... ... ҚР ... және радио хабары
жөніндегі мемлекеттік ... ... ... ... ... ҚР
Министрлер Кеңесінің істер басқар-масьн Қазакстан Компартиясы ОК-інің мәде-
ниет ... ... ... ... журналист әр жылдарда "Зерде",
"Парасат" және "Ақиқат" журналдарын басқарды. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... төрағасы болып сайланды.
Мұхамбет Жаназарұлы Көпеев
Жезказған кенішінде 1949 жылы туған. Қазақстанның белгілі қоғам және
мемлекет қайраткері. ... ... ... ... ... ... еркін экономикалық аймағында басшылық қызметтер
атқарды. 1995 жылдан ҚР Парламентіне бірнеше рет депутат ... ... ... ... орынбасары (2000-2004 ж.ж.). КР Төтенше
жағдайлар жөніндегі ... ... ж.ж.). 2005 ... бері ... ... ... ... Көптеген орден-медальдарымен
марапатталған.
П.Н.Савицкий.
Ұлытау ауданында 2 ... үйі, 8 ауыл ... 1 ... ... 4 ... жұмыс істейді, творчестволық коллективтер
бар.
ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР
Ұлытау ауданы 1939 жылы ... ... ... Бұл ... ... ... батысында орналасқан. Аудан солтүстік ... ... Нұра ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарымен, оңтүстік
шығыста Қарағанды облысының Жаңаарқа ... ал ... ... ... ... ... территориясы 12 293 105 га.
Аудан құрамына 12 ауылдық және 3 кенттік округтер, 44 елді ... ... саны – 15190 ... Аудан орталығы – Ұлытау селосы,
мұнда 2196 адам тұрады. Облыс орталығынан ... 700 км ... ... тарихи-мәдени және табиғат қорық-мұражайы Республикалық
маңызы бар мұражайлардың бірі. Тарихи-археологиялық ескерткіштер мен ... ... ... сақтау жөнінде Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің
1990 жылғы 29 қарашадағы №466 қаулысымен “Ұлытау” ұлттық тарихи-мәдени және
табиғат қорық-мұражайы құрылды. Осы ашық ... ... ... ... жер ... 1883 шаршы км.
Ұлытау ауданы бойынша 680 тарихи-археологиялық және архитектуралық
ескерткіштер орналасқан. Оның ... ... және ... ... ... Атап ... ... мазары, Жошыхан мазары, Домбауыл,
Хан ордасы, Алтыншоқы, Едіге, Басқамыр, Аяққамыр, ... ... ... тау, ... ... Сандыбай бабамыздың мазары т.б. тарихи-
археологиялық ескерткіштерді қорғап, келешек ұрпаққа сақтап қалу мақсатында
жұмыстар атқаруда.
Қазақстан Республикасы ... және ... ... 20 қараша №295
бұйрығымен “Мемлекеттің тұтастығы мен ... ... ... ... ... 2006 жылы 6 ... қабылданды.
Ұлытау өзінің ежелгі де әралуан әдемі ескерткіштерінің көптігімен кім-
кімді де ... ... Жаз ... ... көп ... ... ... тазалық сенбіліктері ұйымдастырылып тұрады.
Бұның сыртында ашық аспан астындағы тарихи-мәдени ескерткіштерге келген
саяхатшыларға, зиялы қауым адамдарына ... ... ... және
жалпы ескерткіштерді, табиғи орман-тоғайларды, аң-құстарды қорғауға әр
ауылдық округ бойынша ... ... Олар ай ... атқарған
жұмыстарына есеп беріп отырады.
Ұлытау өңірі өзінің тарихқа толы тарихи ескерткіштерімен ғана белгілі
емес, табиғатында да ... ... ... ... анықтауы бойынша бұл өңірде жалпы
өсімдіктің 617 түрі белгілі. Ол мынадай бөліктерден тұрады: өсімдіктер 557,
ағаштардың 7 ... ... 36, ... бұтақтардың 17 түрі бар. Ал 90
түрлі өсімдіктің дәрілік қасиеті бар. Оның ... ... – 68, ... ... ... – 16. Өте ... кездесетін өсімдіктердің 19 түрі бар.
Ұлытау ауданы Орталық Қазақстанның жартылай құрғақты бөлігіне кіреді.
Биік ... ... ... Айыртау, Арғанаты, Кішітау, Едіге, Әулие
тауларының тізбегімен ... ... бар. ... ... таулар
етегінде бұлақтар ағып, өзендер мен көлдерге құйылып ... 11 көл, ... ... ... де ... ... ... таулы қыратқа тән жануарлардың
түрі мекендейді.
Сирек жойылып бара ... ... ... ... ... ... арқар, киік, ондатр, қабан, сілеусін т.б. Құстар да өті ... ... ... үкі, ... жарғанат, қаршыға, дуадақ,
бүркіт т.б.
Ұлытау
Құрлықтың ортасында, Еуразия кіндігінде орналасқандықтан Ұлытау ... суы ... ... жатыр. Тек Терісаққан өзені ғана Солтүстік ... ... ... ... ... табылады. Сулары жазда тартылып,
кесіліп қалса да, Ұлытаудан бастау алатын өзендер көп. Алпыс төрт ... мен отыз төрт сала ... өңір ... суға ... ... ... ... аудан аумағында үлкенді-кішілі, ащылы-тұщылы көлдер де аз
емес.
Ұлытау жерінің өзендері қар, жер асты суларымен және атмосфералық жауын-
шашынмен ... Өзен ... ... қар ... кезде толығып
тасиды. Су тасқыны сәуірдің екінші, мамырдың бірінші жартылары арасында
болып өтеді. Осы ... ... ... су қорының 80-90 пайызы ағады.
Өлкедегі ең үлкен өзен – Қаракеңгір. Оның ұзындығы – 350 км, алқабының
ауданы – 16700 км, ... ... ағын ... ... 2,1 текше метрге
жетеді. Терісаққан өзені Желдіадыр тауынан бастау алып, әрі қарай ... ... ... ... ... ... ... жағалары тік,
тау шатқалдарының арасы болып келеді де, әрі қарай ... ... соң, ... ... бастайды.
Ұлытаудың оңтүстік-батысынан басталатын үлкенді-кішілі өзендердің
барлығы ... ... ... Тау ... ... осы ... ... бірненше тұйық алабтарға бөліп тастайды. Торғай өзенінің ең
басты салалары: Сарыторғай, Қараторғай, Жалдама ... ... ... ... ... ... ... Торғай және т.б.
Қарсақпай қыратының әр жерінен басталатын өзендер: Байқоңыр (Бұланты),
Білеуті , Қалмаққырылған, Қияқты, Қимықы, ... және т.б., ... ... ... ... Ұлытау жерімен Сарысу секілді үлкен
өзеннің орта ағысы ғана өтеді. Қаракеңгір, ... ... ... ... ... ... Сарысуға сала болып құяды. ... ... ... ... ... ... табиғатқа айрықша оң әсер етеді. Шөл және
шөлейт даланы жарып өтетін өзен аңғарларында ... ... ... кездеседі. Тал, терек, ... ... ... шоқ-шоқ шағын
тоғайлар, қамыс, қоға, ... ... ... түрлері өсіп,
жердің көркін кіргізеді. Мұндай алқабтарда ... ... ... бай.
Өзендер Ұлытау өңірінде қандай көп болса, көлдер саны жағынан да ... ... ... ... Орталық Қазақстандағы ең үлкен көл
Балқаштан кейінгі ... 50 ... ... ... Қарақойын мен Шұбар-Теңіз
көлдері осы ... ... ... ... ... да ... Ащыкөл,
Барақкөл, Дәнсары, Обалы, Қоскөл, Бозбайтал, Бұршақтыкөл және т.б. ондаған
көлдер бар.
Көлдердің барлығы тұйық, ... ... су ... жыл ... тез ... ... ... шаруашылық маңызға ие. Көпшілігіне
олардың жағалаулары шабындық болып ... ... пен су ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Ұлытау шатқалдарында таудың таңғажайып табиғатын танытатын ... бар. Олар ... ... ... ... көрік қосады. Сералы
қыстағы тұсынан басталатын сүрлеу жол апаратын ... ... ... деп ... ... жер асты ... да мол қоры бар. Олар – тұщы ... көзі. Өңірдегі жер асты сулары әр түрлі тереңдікте жатыр. Ұлытау
өңірінде бірнеше үлкен-үлкен ... ... ... ... бар. ... ... 206 млрд текше метр), Мыңбұлақ (180 млрд текше метр) және
Ұлытау (30 млрд ... ... ... ... таза ... ... болып табылады. Тек әзірге оларды пайдалану деңгейі өте ... су ... ... қар суын ... оны ... қажетке
тұрақты түрде пайдалануға мүмкіндік береді. Олардың ең ірісі – ... ... ... ... 319 млн текше метр). Сонымен бірге Жезді (60 млн
текше метр), Қумола (4,5 млн ... ... және ... (1,2 млн ... су ... ... шаруашылықтар үшін маңызы зор.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
Кітаптар мен монографиялардың тізімі
1. Абусеитова М.Х., ... Ж.Б., ... С.Г., ... ... Т.И., Хазанов А.М., История Казахстана и Центральной Азии.
Алматы, 2001.- 359 ... ... Ж. Н. ... ... Алматы, 2001.- 101с
3. Амашев З., Жетибаев Ж. Қазақ петроглифтері. Алматы, 2005.- 312 б.
4. Ахметов Қ. ... ... ... -2006.- 264 ... Байпаков К.М. Археология Казахстана. Алматы, 1993.-112 б.
6. Байтенов Э.М. Мемориальное зодчество Казахстана: эволюция и проблемы
формообразования. Алматы, 2004.- 256 ... ... Т.К. ... в ... ... Алмат-ата, 1957. -123
б.
8. Галымжанова А.С., ... М.Б. ... ... ... Издат-Маркет, 2006.-248 б.
9. Герасимов Г.Г. Памятники архитектуры долины реки Кара-Кенгир. Алма-
Ата, 1957.- 254 б.
10. Глаудинов Б.А. ... ... ... ... 1999.- 324 ... Елеукенова Г.Ш. Очерк истории средневековой скульптуры Казахстана.
Алматы, 1999. -Б. ... ... С.Р., ... М.К., ... В.А. Мифы и ... ... Роль туризма в устойчивом ... ... ... ... 2001.- 150 ... . ... И. В.,Квартальнов В.А. Энциклопедия туризма: Справочник.- М.:
ФиС, 2000.-Б. ... Зуев Ю.А. ... ... ... ... и ... Алматы, 2002.- 158
б.
15. Ильина Е.Н. Туроперейтинг: организация ... ... ... 2000.- ... Кадврбаев М.К., Курманкулов Ж.К: Культура древних ... ... ... Алматы, 1992-Б.14-23.
17. Маргулан А., Мендикулов М., Басенов Т. Архитектура Казахстана. Алматы,
1999.- 153 ... ... Б. ... ұясы ... ... ... - 2001.- 189 ... Новоженов В.А. Петроглифы Сары-арки. Алматы, 2002.-Б. 41-46
20. Памятники наскального исскуства Центральной Азии: фотоальбом Алматы,
2004.- 79 б.
21. Плетнова С.А. ... ... М., ... ... В.С. ... в ... М.: 1993.-Б.156
23. Турсинбаева К.С., Концепцуальная ... ... ... ... ... / ... Казахстан: региональные проблемы
географии, экологии и туризма ғылыми жұмыстарының ... ... ... ... А.Н., Жарасова К.М., Бимашев С.С. Жезді-Ұлытау өңірінің
өзендері / Центральный ... ... ... ... и ... ... жұмыстарының жинағы. Жезқазған, 2005.- Б. 39-
49 .
25. Ұлытау. Альбом-кітап. Астана: Өнер-Астана. -1998.- 56 б.
26. Жезқазған. Энциклопедиялық анықтама. Алматы: ... – 2004. 487 ... ... ... мәліметтер
27. www.atamekentours.kz
28. www.kazakh.ru
29. www.otdyh.ru
30. www.poedum.ru
31. www.bestreferates.ru
32. www.tour.kz
33. www.unwto.org
34. www.tourinfo.ru ,
35. www.visas.com.ua ,

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ноғай ордасы мен саяси тарихы16 бет
Қарағанды облысының Ұлытау аймағының туристік мүмкіндіктері48 бет
Академик Ө. А. Байқоңыровтың өмір жолы14 бет
Каспий аймағындағы мұнайқұбыр коммуникациялар геосаясатының экономикалық астары16 бет
Республикалық дәрежедегі қорық мұражайлары13 бет
Қазақ хандығының құрылуы, 1466 ж.3 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу22 бет
Ұлытау. Жезқазған. Қараганды облысы. Балқаш көлі және қаласы4 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы негізгі интеграциялық үдерістер17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь