1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс

I. Кіріспе
Кенесарының шығу тегі
II. Негізгі бөлім
1) 1837.1847 жылдардағы ұлт.азаттық көтеріліс, оның таптық және ұлттық құрамы;
2) Қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру;
3) Көтерілістің жеңілу себептері
4) Қазақтың ең соңғы ұлы ханы.
III. Қорытынды
Керемет саясатшы және көтеріліс маңызы.
Абылайдың қалмақ Хоша ханымнан Қасым сұлтан туады. Қасымның бірінші әйелі Кіші жүз Алтын руынан - Қанат. Осы бәйбішесінен Есенкелді, Саржан. Екінші әйелі Нұрымбет керейдің Құрбан батырының қызы Бибі. Бибіден: Бопы, Кенесары, Ағадай, Көшек.
Сонымен Кенесары Орта жүздің саяси өмірінде жүз жыл бойы басшылық рөл атқарған шаңырақта дүниеге келіп тәрбиеленді. Бекмаханов Кенесарының 1802 жылы қазіргі Көкшетау аңғарында дүниеге келгендігін жазады және ел аузындағы жырлардың бірінде туғанда тым кішкентай болғандығы, соған байланысты Шоқай би оған “Кене сары” деп ат қойғандығы айтылатынын келтіреді.
Бибі тоқтасқан соң өзінің сіңлісі – Асылтасты күйеуі Қасым ханға алып береді. Осы Асылтастан Наурызбай туады. Бірақ анасы тым ерте өліп, Наурызбай жетім қалады.
Қасым төренің төртінші әйелі – арғын Көксалдың қызы. 1825 жылы өледі. Одан Алтыншаш, Кенжебике деген екі қыз қалады. Бесінші әйелі: жаугершілікте қолға түскен қалмақ қызы болған. Одан - Үсен…
Кенесары атқа мінуді және садақ тартуды бала кезінен үйренеді. Жас кезінен батылдығымен, ержүректігімен ерекшелінеді. Ол “атасы Абылайға тиісті жерлер үшін” күресетіндігін және “атасының жолымен жүретіндігін” ашық және бүкпесіз жариялаған. Кейіннен Абылай есімі Кенесары әскерінің жауға шапқандағы ұраны болғаны көпшілікке белгілі. Жас Кенесарыға әкесі Қасым сұлтанның да үлкен ықпалы болды.
Ғұбайдолла сұлтан да, атақты ағасы Саржан да Кенесары Қасымұлымен бір қатарға тұра алмайды, М.Красовскийдің пікірінше, ол “ақылы жөнінен атасынан кем түскенімен, одан да, әкесінен де мінезінің өрлігімен асып кетіп, бүкіл далаға әйгілі болды”.
Қасымның бүкіл өмірі әкесі Абылайдың ісін жалғастыру үшін тынымсыз күреспен өтті. Қасымтөре әулеті жарты ғасырға жуық уақыт бойы қалың елдің патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы қарулы күресін бастап келді, туған жердің тәуелдсіздігі жанқиярлықпен қорғады. Қасымханның алты ұлінің бесеуі, ханның өзі де, осы шайқаста қаза тапты. Қасымның немерелері де қайғылы жағдайға кезікті.
Қасым сұлтанның отбасы қазақ хандығының тәуелсіздігіне ұмтылған қоғамдық күштердің ең жарқын өкілдері болды. Мішһүр Жүсіп айтқандай: “Қасым Абылайұлы әулетінен басқалардың бәрі өз қарақан бастарының ғана қамын жеді, өзге ештемені де ойламады”.
Ханның сырт келбеті, түр-сипаты туралы архивтік деректер жоқ. Тек 1838 жылы Ақтау бекінісіне шабуыл жасау, бауырларын құтқару кезінде оны көрген кісілердің бір ауыз көрсетпе-сипаттамасы кездеседі. Ол былай берілген: “… Шайка же метежниковь состояла не более из 300 человекь, которая подь руководством самого Султана Кенесары Касимова, он росту средняго, сухощавь, и несколько курнось…”.
1. Қазақстан тарихы. Бес томдық. ІІІ том, Алматы,
“Атамұра”, 2002 жыл
2. Бекмаханов Е. Жұлдыз, 1991 ж, 7,8 нөмер.
3. Бектұров Ж. Жұлдыз, 1990 ж, 10 нөмер
4. Данияр Т. Жас Алаш, 1993, 13 ақпан
5. Каренов Р. “Орталық Қазақстан” газеті, 1 мамыр,
2002ж, 12 бет.
6. Қойгелдиев М. Егемен Қазақстан, 20 қыркүйек 2002ж.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
Кенесарының шығу тегі
II. Негізгі бөлім
1) 1837-1847 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс, оның таптық және
ұлттық құрамы;
2) Қазақ мемлекеттігін ... ... ... ... ... ... ең ... ұлы ханы.
III. Қорытынды
Керемет саясатшы және көтеріліс маңызы.
Кіріспе
Абылайдың қалмақ Хоша ханымнан Қасым сұлтан туады. ... ... Кіші жүз ... ... - ... Осы ... ... Саржан.
Екінші әйелі Нұрымбет керейдің Құрбан батырының қызы Бибі. Бибіден: Бопы,
Кенесары, Ағадай, Көшек.
Сонымен Кенесары Орта ... ... ... жүз жыл бойы ... ... шаңырақта дүниеге келіп тәрбиеленді. Бекмаханов Кенесарының 1802
жылы ... ... ... ... ... ... және ... жырлардың бірінде туғанда тым кішкентай ... ... ... би оған ... ... деп ат ... ... тоқтасқан соң өзінің сіңлісі – Асылтасты күйеуі Қасым ханға алып
береді. Осы Асылтастан Наурызбай ... ... ... тым ерте ... жетім қалады.
Қасым төренің төртінші әйелі – арғын Көксалдың қызы. 1825 жылы өледі.
Одан ... ... ... екі қыз ... ... ... жаугершілікте
қолға түскен қалмақ қызы болған. Одан - Үсен…
Кенесары атқа мінуді және ... ... бала ... ... ... ... ержүректігімен ерекшелінеді. Ол “атасы Абылайға
тиісті жерлер үшін” күресетіндігін және “атасының ... ... және ... ... Кейіннен Абылай есімі Кенесары әскерінің
жауға шапқандағы ұраны болғаны көпшілікке белгілі. Жас ... ... ... да ... ... болды.
Ғұбайдолла сұлтан да, атақты ағасы Саржан да ... ... ... тұра ... М.Красовскийдің пікірінше, ол “ақылы жөнінен атасынан
кем түскенімен, одан да, әкесінен де ... ... асып ... ... ... ... ... өмірі әкесі Абылайдың ісін жалғастыру үшін тынымсыз
күреспен өтті. Қасымтөре әулеті жарты ғасырға жуық ... бойы ... ... ... ... саясатына қарсы қарулы күресін бастап келді, туған
жердің тәуелдсіздігі жанқиярлықпен қорғады. Қасымханның алты ... ... өзі де, осы ... қаза ... ... ... де ... кезікті.
Қасым сұлтанның отбасы қазақ хандығының тәуелсіздігіне ұмтылған ... ең ... ... ... ... ... айтқандай: “Қасым
Абылайұлы әулетінен басқалардың бәрі өз қарақан бастарының ғана қамын жеді,
өзге ... де ... сырт ... ... ... ... ... жоқ. Тек 1838
жылы Ақтау бекінісіне шабуыл жасау, бауырларын құтқару кезінде оны көрген
кісілердің бір ауыз ... ... Ол ... ... “…
Шайка же метежниковь состояла не более из 300 ... ... ... ... ... ... Касимова, он росту средняго, сухощавь,
и несколько курнось…”.
Кенесарының некелеп ... үш ... ... ... ... Күнімжаннан үш
бала: Тайшық, Жағыпар, Ахмет. Екінші ...... ... тете ... 1823 жылы он ... ... қайтыс болғандықтан өлер жылы үйленген
Жаңыл ханымды Кенесары әмеңгер ретінде некелеп ... Осы ... ... бала болған. Олар – Омар, Оспан, Әубәкір, Сыздық, Жәкей. Үшінші әйелі –
Мәуті, ол жастай қалады. Мәутіні Есенкелдінің ... ... ... ... ақын ... ... М.И. Стеблин-Каминская “Ағасы Саржан бастаған
көтерілісшілер қатарында ең алғаш 1825 жылдың 8 ... ... ... күшіне қарсы шайқаста ерекше батыл да жігерлі қимылымен айрықша ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтеріліс, оның таптық және ұлттық
құрамы
Патша үкіметінің отарлық ... ... ... ... бір
дәуірде (ХІХ ғасырдың 20-50 жылдары) болғанына қарамастан, ... ... ... ... қалай түсіндіруге болар еді деген сауалдарды да жиі
естиміз. Шындығында, Бөкей ордасын қамтыған Исатай, ... ... ... жылы көтеріліс пен Кенесары қозғалысы шамамен алғанда, бір ... ... – 1836, ... – 1837 ... ... ... жартысында патша үкіметінің ұлттық және отарлық
саясатына қарсы бағытталған көтерілістер мен Кенесары қозғалысының ... бір ... Ол ... ... ... ... алуға қарсылық көрсетуден
туған еді.
Қасым сұлтан мен оның балаларының қаза табуы, бой көрсетулердің алдыңғы
кезеңі стихиялы, ұйымдаспаған ... ... ... Орта ... ... ... ... жағдайында отаршылдыққа қарсы
күрестің жалғастырылуына тың тыныс қосты, қазақ жерлерін біріктіруші Абылай
хан ұрпақтарының тар ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым айқын көрінген халық-азаттық сипатын берді.
Бұл күресті енді Абылай немерелерінің бірі – сұлтан, ... хан ... ... ... ... ... аренаға Қазақстанның 1822, 1824 жылдардағы сібір ... ... ... Жарғылардың қабылданғанына қарамастан саяси
оқшаулығын сақтауды жалғастырған аудандарының ... ... ... ... салдарынан қатер төнген жағдайда Абылай
ханның ісін жалғастырушы ретінде ... ... да ... ... ... ... ... хан кезіндегі Қазақстанның аумақтық
шектерінің тұтастығын қалпына келтіру, “дуандарды” тарату, ... ... ... ... ... ... сақтап қалу болды.
“Айлакер, ерекше сипатты саясатшы” ретінде Кенесары ... ... ... ... ... үш ... күштерін біріктіруді, едәуір
құрбандықты, әскери ғана емес, дипломатиялық та ... ... ... ... ... Ол ... ... бөлініп қалған жекелеген
сұлтандардың, старшындардың, билердің бетімен кетушілігін аяусыз басып,
Ресей ... ... ... ... бәрі бір ... ... ... алғанда, бейбіт жолмен шешуді жақтаушы
болып қала берді. Соғыс ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулері оған қызмет етті, ... ... ... ... ... ... ... болмаса, өз әрекеттерінде қатыгездікке жиі жол бермеді. Дегенмен,
көтеріліс мүдделерін ... ... ... ... ... оның
қаһарына ұшырап отыруы жиі болып тұрды.
Ақылды саясатшы ... ... ... ... ұзаққа созылып,
титықтататын қарулы күрестің бүкіл қиындығын ұғынып, Сібір және ... ... ... ... ... ... ... үш жүздің дәстүрлі топтарын, рулық бөлімшелерін біріктіруге
барлық амалдарды қолданды, дегенмен бұл мақсатқа азаттық ... ... ең ... ... ... ... ... де қол жетпеді.
Көтерілістің ең басынан-ақ қазақ шонжарлары қарама-қарсы екі лагерьге
бөлінді: олардың үкімет ... бір ... ... ... ... омбы және ... ... әр түрлі
пұрсаттылықтар алуға тырыса отырып, өздерінің саяси ... ... ... ... ... ... ... күресі жетекшісінің өз
туыстары, Абылай ханның балалары Сүйік, Әли, Әділдер көтерілісшілер жөнінде
ымырасыз көзқарас ұстанды. Кейіннен қару ... ... ... үкіметіне
көтерілісшілердің келгенін “хабарлау” туралы міндеттемеге қол қойған 27 ... ... ... ... сол ... ... ... ру
бөлімшелерін басқарған Абылай ұрпақтары болатын. ... ... бір ... ... ... Орта ... де қарсы әрекет жасағанына
қарамастан, Кенесары үш жүз қазақстары руларының едәуір бөлігін өз ... ... ... ... ұйытқысы Орта жүздің қатардағы
көшпелілері болды.
Қазақтар ... әуел ... ... сипат алды. Тегінде XVІІІ
ғасырдың аяғындағы XІX ғасырдағы азаттық ... ... бұл – ... қоныстанған негізгі аудандарды қамтыған бірден-бір көтеріліс: оған
Орта жүздің ру ... ... Кіші ... ... ... табын,
алшын, шөмекей, жаппас және басқа рулары, Ұлы ... ... ... ... ... ... ... үш жүздің ханы деп танудың мұрағат
деректері арқылы расталатын фактісі оның ұлт ... ... ... ... бүкіл халық сайлаған билеуші ретіндегі өкілеттілігінің
заңдылығын дәлелдейді.
Көтерілістің қозғаушы күші ... ... ... ... ... жолындағы күреске қатардағы егіншілер де, старшындар ... да ... ... ... ... отарлауға, қоқан бектерінің
зорлық-зомбылықтарына қарсы жалпыға бірдей күрес көтеріліске азаттық ... ... ... ... ... ... билердің, старшындардың,
сұлтандардың бәрі бірдей дәйекті болмай ... ... ... ... ... мен ... ... отыруына қарай рулық белгілері
бойынша жинақталған жекелеген топтар негізгі ұйытқыдан бөлініп ... ... ... ұлт өкілдерінен: қазақтар, орыстар, өзбектер,
қырғыздар, поляктар және басқалардан құралды.
1837 жылы қараша айында Кенесары Қасымұлы Петропавл (Қызылжар) ... ... еріп келе ... ... ... ... тобына тұңғыш
рет шабуыл жасап, патша үкіметіне ашық қарсылық білдірді. 1838 ... ... ... ... ... қақтығыстары
жиіленді. Көтеріліске Қойлыбай-Шағрай, Жанай, Қалқаман, Темеш, Тыналы және
басқа да Ақмола округі өңірінде көшіп жүрген ... ... ... ... жылы ... ... 26-сы күні ... отрядтары Ақмола бекінісіне
тұтқиылдан шабуыл жасады. Патша үкіметінің сойылын соққан сұлтан Қоңырқұлжа
Құдаймендіұлы және Қарбышев ... ... ... ... ... қала
алмады. Көтерілісшілер бекіністі өртеп жіберді.
Көтерілістің қарқындылығы сондай, тіпті патша үкіметіне жіберілген жеке
қазақ ... да ... аман ... үшін ... ... ... ... Баянауыл округінің ірі ... Мұса ... ... ... ... т.б. ... ... жағына шығып
кетті. 1838 жылдың жазы мен күзінде Орта жүздің қазақтарының негізгі бөлігі
Кенесары туы ... ... Бір ... ... сұлтан осы жылдары
патша үкіметімен ... ... ... бейбіт жолмен, келіссөзбен шешуге
тырысқан қайраткер болғанына көз жеткіземіз. ... ... ... ... қайшылықтарды шынайы дипломатиялық жолмен шешуге ... ... ... дәлелдейді.
Император Николайға жолдаған хатында: “бұрынғы бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ал Батыс Сібір генерал-
губернаторына арнаған хатында “хан Абылайдың ұрпағы ... ... ... ... ... ... Кенесары бастаған
1837-1847 жылдардағы азаттық қозғалысқа Орта ... би, ... ... ... ... 1839 жылы ... ... шекаралық
комиссиясының құжаттарына Кенесарыны ... ... ... ... ... ... Ниген, Қанқожа Уәлиевтер, ханша
Айғаным Уәлиева, Тани Тортаев бар еді. ... ... осы ... ... ... да 15 ... ... старшындар көрсетілген.
Көтерілісті қолдап қана ... ... ... ... ... ... ... старшыны сұлтан Кенжалы Аспендияров, сұлтандар
Әбділдә, Төрежан Абылаевтар, Ақмола ... ... ... ... ... ... ... Аққошқар Кішкентаев, Сайдалы Жанмурзин,
Амангелді, билердің балалары: Қойлыбай, ... ... ... ... 18 би, 7 старшындар тізімге енгізілген.
Отаршыл әкімшіліктің қазаққа қарсы жасалған барлық қылмыстарын ... ... ... ... басу, ол қайта ... ... ... ... ... жорықтардың қанды іздері архив
деректерінде сайрап жатқанын айтсақ та жеткілікті. Қазақтардың ... ... ... ... қан, ... шығыны жөнінде Кенесары
Орынбор әкімшілігінің ... ... ... 1841 жылы жолдаған
хатынан көруге болады.
Қазақ мемлекеттігін қалпына ... ... ... ... үш ... ... ... сұлтандары
Кенесары Қасымұлын қазақ жерінің ханы етіп ... ... ... қалпына келтірілді. 1841 жылдың күзінде көтерілісшілер қоқандықтардың
едәуір ... ... ... Жаңақорған, Ақмешіт, Жүлек бекіністерін
қоршады. Қоқандықтардың бірнеше бекіністерін алу ... ... ... ... ... ... ошақтарынан алыста
көшіп жүрген төртқара және ... ... да оны ... ... ханы деп
танитынын хабарлады.
1841-1842 жылдарда Кенесары шоғырлары ... ... ... ... Созақты, Сауранды алып, Қоқан хандығының елірме әуселесін ... ... ... ... ... ... кейін барып соғысты
тоқтатқан Кенесары Торғай маңындағы ордасына қайтып оралды.
Ал, 1843 жыл ... хан үшін аса ... ... ... Орта жүзден
Кіші жүзге өтіп, Мұғаджар тауына бекінді. Оны ... ... ... Тама рулары, тағы басқа рулар қолдады. Кенесарыға ... ... ... ... ... ... жазалаушы отрядтары
шығады. 1843 жылдың қыркүйегінде қанды соғыс болады, бірақ ... ... ... жеңе алмайды. Бұған жауап ретінде ... ... ... ... ... жасап, жылдам шегініс амалын қолданады.
Мұның өзі оған көп ... ... ... патша ұлықтары ұлан-ғайыр аймақтың ана шетінен бір,
мына шетінен бір шығып, ... ... ... ... көтерілісшілерге
қарсы жекелеген отрядтардың мәнді ештеңе бітіре алмайтындығына 1843 ... ... жылы ... мен ... Сібір генерал-губернаторларының әскери
күштерін бір орталықтан басқарып, тізе қоса ... ... ... ... ... ... түскен Кенесары, әрине, бұл жағдайлардан хабарсыз емес еді.
Кенесарының әскери өнері 1844 ... ... ... өте ... Ол орыс ... ... шеберлікпен пайдаланып, өз
отрядтарын қоршаудан аман алып шығып, сонан кейін дұшпанға елеулі моральдық
соққы беріп отырды. ... 1844 жылы ... ... ... ... ... ... патша өкілдері сұлтан Ахметтің адамдарын қырып ... 14 ... ... ... ... ... Бекіністі жойып,
адамдарын тұтқындайды. Қолға түскен заттарды алып, тез арада ізін жасырып
үлгереді. Осыдан кейін ... ... ... ... "жеңілмейтін
батыр" ретінде аталып кетеді.
Бірақ 1844 жылы 21 маусымда ... ... ... ... ... бір ... 44 сұлтанды өлтіруі Ресей ... ... ... ... ... ... керемет күшейтті.
1845 жылы Николай І патша Кенесары хандығын әлсірету үшін ... ... ... ... бекіністерін салуға жарлық берді. Осылай Жайық, Елек
бойларында бұрын салынған ... мен ... ... шебі кең өріс,
жалпақ даланы қақ бөліп, Ұлытауға дейін ұзарды. Бірде Орынбор, енді ... ... ... жазалаушы экспедициялар көтерілісші ... ... ... қанша шапса да оларды бағындыра алмаған еді.
Қайта қалпына келтірілген Қазақ мемлекеттілігі "өз бастарын қорғап", соғыса
жүріп, өз ... өмір сүре ... ... ... едәуір берік орныққан Ертіс, Есіл, Жайық
шептері бойындағы аудандарды қоспағанда, Кенесары құрған ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болды.
Салық жинау: малшылардын зекет, ... ұшыр ... ... ... ... ... қақтығыстардың жалғасуы
материалдық және өзге де ... ... ... ... бұл ... ұлғайтылуына әкеп соқты.
Кенесарының мемлекеті қазақтардың егіншілікке ... ... ... ... және ... молшылық көзі” деп білді.
Кенесарының сауда саясатының да ... ... ... ... ... баж ... кіріс келтіретінін көрген хан оларды
тонауды тоқтатты, кейде керуенбасыларын өзі қабылдап, тауарлар алып ... баж ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылыс едәуір қайта ұйымдастырылды. Жоғары кеңесші
орган ретіндегі Хан кеңесі халық ... ... ... ... тұрды. Бірақ шешуші дауыс Кенесарының өзінде
болды. Хан кеңесіне, негізінен ... ... ... ... ... кездің өзінде-ақ халықтың ақылды да шебер саясатшылар деп ... ... жеке ... ... ... ... адамдар кірді.
Хан кеңесі шешімдерінің, үндеулерінің ауылдарда таралуын, түсіндірілуін
және орындалуын арнаулы басқару қызметі қадағалап отырды. ... ... ... шыққан тегіне қарамастан, теңдесі жоқ жеке қасиетін
көрсеткен ... ... ... тартылуын көтермелеп отырғандығы
тарихтан белгілі.
Кенесары жекелеген жасақтарына ... ... ... ... ... ... ұрысқа қабілетті қалың қол ұйымдастыра білді. Кенесарының
жүздіктерге және мыңдықтарға бөлінген ... ... ... дала ... ... ... Оның жеке өзі қадағалап отырған қатаң
тәртіп, оның айтарлықтай қысқа ... ... ... ... ... ... ... басына келген соң Кенесары қазақ жерлерін азат ету жолындағы
күресті ... ... ... неғұрлым батыл жалғастырды.
Көтерілістің жеңілу себептері
Ақыры, патша үкіметі Кенесарының көнбейтінін көріп, ... ... ... ... да әскер шығарып, Кенесарыны жан-жақтан қыспаққа алды.
Сарыарқаға күн сайын қаптап ... ... ... ... ... ... жерге түпкілікті қоныс теуіп, тұрақтай алмады. Енді ... бет ... ... аударды.
Өзінің жақтастары арқылы Ресей үкіметі мен Жетісу билеушілерінің бір
тобының арасындағы ... ... ... Хан 1846 ... ... ... ... өтіп, Жетісу жеріне кірді. Жетісудың ол кезде Ресейге
бағынбаған кезі. ... ... ... ... үкіметіне қарсы көтермек
болды. Жиренайғыр, Күрті, Ырғайты, Қарғалы және Ұзынағаш бойында тұрақтап,
осы өңірдегі қазақ ... ... ... Ресеймен қарым-
қатынастарды үзіп, ... ... ... отаршылдарымен он жыл бойы шайқасып, қалжыраған Кенесары ... ... жер ... ... шығу үшін ... ханы ... хат жазып,
елші жібереді. Бұл тұста патша әкімшілігі Кенесарының төңірегіне тор құрып
үлгерген еді. Ол ... ... және ... адал ... жүрген
қазақтың бай шонжарларының басын қосып Кенеханға еңсесін көтертпейтін ... ... ... ... ... ... мен қырғыз манаптарының ара қатынасын айта
келіп, патша үкіметіне ... ... ... созылған күрес кезінде әскері
әбден әлсіреп, өз мекені - Сарыарқадан айырылған Кенесарының сол ... ... ... ... басып алмақ болды деп тұжырым
жасайды. Ал, шындығында Кенесарының басты ... ... ... ... ... жасап тұрған император Даогунға арқа сүйеу еді. ... ақ ... ... ... бостандық беруі жайдан-жай
болмаса керек. Архив ... ... ... ... ... ... асқанын дәлелдейді.
Кенесарыға қарсы Ресей патшалығы мен қырғыз манаптарының күш біріктіруі
жөнінде Сібір қазақтары шекара бастығының аға адъютанты ... ... ... 1847 жылы ақпан айында жазылған хатында ашық айтылған.
Әлихан Бөкейханов 1923 жылы Ташкентте жарыққа шыққан ... ... ... ... атты ... Халигулла Әлібековтың сөзіне
сүйене отырып, Кенесары Қасымұлының соңғы күндерін ... ... ... ... ... адамдардың бірі. Куәгерлердің сөзіне
қарағанда Кенесары қырғыз бен қазақтың арасындағы араздық үшін ... Бұл ... ... ... ... ... нақты айғақтар жоқ, бұндай өсекті сатқындығы үшін ... ... ... ... ... ... ... жасыру үшін әдейі
таратып отырған.
Кенесары тек Қытайға қарай ... ... ... оның ... ... астыртын байланысқан қырғыз манаптары мен қазақ сұлтандары кесе-
көлденең тұрды.
Енді үкімет Арал-Сырдария ... ... ... ... салып,
Кенесары ханды Орынбор өлкесінен ығыстырып шығаруға ... Екі ... ... ... Сарыарқадан кетіп, көтеріліс орталығын Ұлы жүзге
көшіруге мәжбүр болды.
Жетісуда жүрген және азық-түлікпен қамтамасыз етілу аудандарынан шеттеп
қалған хан өз ... ... ... проблемасын өзінше шешті.
Талантты қолбасшы ретінде Кенесары өз жасағына да, оның ... ... де ... ... кенеттен қошауы мүмкін болған жағдайда,
өзінің Балқаш өңіріне орналасуының сәтсіз екенін ... ... ... оның ... Орта жүз бен ... ... қимыл жасап жүрген басқа
да бытыраңқы жасақтардан бөлініп қалды. Кенесары жағдайды дұрыс ... ... ... үшін ... ... ... өз ... Іле өзенінің оң жағалауына өтті және сұлтан Рүстем ... ... ... өзі ... ... ... ... кейінгі
оқиғалар Рүстем сұлтанның дәйексіздігін көрсетті. Бұл көтерілістің ... ... ... өз ... қиын ... ... ұрпақтарының
арасындағы тереңдей түскен алауыздықтарды ықпалды манаптармен жасырын
байланысы бар ... ... ... ... және дер ... ... түсінді. Ол былай тұрсын, Кенесары өз жорықтарына
қатысуға күштеп мәжбүр еткен ықпалды ... ... бірі ... Орман
ханмен құпия байланыс жасап, қазақ жетекшісін таудың сыртында қырғыздардың
қалың қолы тұр, сен ... осы ... ... тек ... сазандарымен енді ғана кездесесің” деп иландырды.
Бірақ айлакер патша өкіметінің өкілдері қырғыздар мен Алатау өңіріндегі
қазақтарды бір-біріне айдап салды. ... ... жер ... да ... ... өршітті.
Осындай жағдайда 1847 жылы қазіргі Бішкекке жақын Майтөбе деген жерде
қырғыз манаптарының ... ... ... хан ... тапты. Бұл
жөнінде қырғыз манаптарының орыс басшылығына Кенесарының қырғыздармен
соғысы жөніндегі 1847 жылғы 9 ... ... ... ... ... ... күтеміз. Омбы облысының ... ... ... мына ... ... жұрты өзіңізге қалай бағынса, біз де солай
бағынып отырмыз. Бізге сіздің тарапыңыздан елші ... ... ... қол ... ... ... ғұмыр кешіп жатқанын білеміз. ... ... ... ... ... ... баласымен осы жаққа
келген Кенесары сұлтан үш жыл бойы ... ... олар ... ... жүз ... ... ... Қолымызға қару алып,
құдай қолдап, біз де олардың 4000 адамына жер ... Биыл да үш ... ... ... ... ... Наурызбай, Ержан және
Құдайменде бар, 3400 адамды ... ... ... ... Екі ... қаза ... ... 30 сұлтан бар.
Дулаттар бізге жауығып алды. Бірақ ... ... ... ... жауы - ... би бар, ал ... ... бізді жақтайтын
Жантай, Жанқараш және Орман билер бар.
Кенесарының кегін алғысы келген ... ... ... ... бітті.
Олар біздің бауырымыз Төрегелдіні екі ... алып ... ... (осы ... дәл мағынасында) азап көрсетті. Сондықтан ... бас ... ... ... ... ... осы хат арқылы
Қашқар болысы патшадан үш ағайынды жігіт ... ... ... Бұл би ... ... жауды қууға көмектескен адам.
Өзіңізге шын берілетін Жантай, Жанқараш және Орман билердің ... ... ... ... ... бен ... ... хат жазуды лайық деп тапса, ізгі ниетті
жауапты алып ... жер ... ... ... жіберіп отырмыз".
Сонымен 1847 жылы “Кенесары-Наурызбай көтерілісі” атанған қазақ халқының
көтерілісі аяқталды.
Ерекше еске алатын жағдай Сырым батырдың, ... ... ... ... ... ... күрестері бір-біріне ұласып,
қазақтардың Ресейге ... ... ... айналды. Бұл соғыс ара-
арасындағы үзілістерді қоса ... 1773 ... 1847 ... ... ... ... қарсы қозғалыстың трагедиясын түсіну, көтерілістің жеңілу
себептерін дұрыс айқындау үшін жаңа архивтік материалдарға иек ... ... ... ... деп ... ең ... ұлы ханы
Кенесары ғана емес, Наурызбай баһадүр сұлтан, Ержан сұлтан, Құдайменде
сұлтан, Қыпшақ Иман батыр, Тама ... ... ... ... батыр, Дулат
Жауғаш батыр, Дулат Медеу би, ... ... ... сүңгісі болған тағы
қаншама азамат. Қазақ Ордасының ең соңғы жарақты жасағында қалған үш мыңнан
астам аламан. Бәрі де ... ... ... оның ең ... ... ... ... қаны
шашылған ақырғы сағатта төрт ғасыр бойы төре таңбалы қызыл туы желбіреген
ұлы мемлекет - Қазақ ... ... ... құлады.
Бұдан жүз елу бес жыл бұрын…
“Төңірегім толған жау..” – деп еді азаттық жыршыларының бірі Досқожа
ақын. Әлемдік ... ...... ... өзі жететін еді. Оған Қоқан
мен Қырғыз қосылды.
Қазақтың ең соңғы ұлы ханы! ... ... ... ... жау.
Тас қабырға, темір қапас. Шығар жол жоқ. Ақыры шәйіт болатын еді. ... ... ... ... келетін деректерді келтіретін болсақ, ол Әлихан
Бөкейханның (Степняктің) қара қырғыз ... ... ... ... ... ... “Кенесарының өлімі” очеркінде қырғыздардың қолына
түскен Кенесары ханның қайғылы қазасы туралы ... ... ... ... ... Ол ... ... Қарабековтың
қарамағына береді. Бір аптадан кейін манаптар ... ... ... ... ... қолына беріледі. Мұның екі інісін
Кенесарының сарбаздары шайқаста өлтірген еді. ... ... екі ... үшін ... сұлтанды айуандықпен жазалайды, мұрнын кеседі, оң жақ
мұртын жұлады, тағы да қаншама қинап азаптап, сонан соң ... ... ... ... ... ... ... сұлтанның өмірі осылай аяқталған. Бірақ кесілген басы тағдырдың
жазуымен жол шекті. Кенесарының рухынан үрейі ұшқан патша ... ... ... – хан ... қас жаулары, өздеріне бағынбаған
қаһарлы қарсыласының кесілген басын өз көздерімен көргенше, оның ... ... ... ... ... – Рүстем төре мен Сыпатай батыр
арқылы әкеп бергені үшін ... ... ... ... ... Ішхожинге үлкен сыйлық жіберді. Генерал-губернатор Горчаков Жантай
Қарабековтың ... ... ... ... ... өлтірілгенін
тәптіштеп айтып бергені үшін 1847 жылы шілдеде күміс медальмен наградтады.
Осының бәрі даланың жалындаған ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қорытынды
Ұлы Абылай заманындағы мемлекеттілікті қалпына келтіруді мақсат еткен
қазақ халқының ХІХ ғасырдағы аса ірі ... ... бұл жолы ... ... бірақ ол Орта Азия мен Қазақстан халықтарының жадында
өшпес із ... ... ... ... ... ... бір жағынан, Қоқан хандығымен соғыс, ал ... ... ... ... ... тағы бір ... өзін қолдаудан бас
тартқан қазақ ... ... ... өз ... оның ... ... ... ретіндегі
теңдесі жоқ қасиеттері тоталитарлық жүйенің өктемдігі жағдайындағы ... ... ... ... ... ... берік сақталған.
Кенесарының жанын пида ... ... оның ... ... ... қолбасшылық өнері, капитаоистік жүйе орныққанға ... ... ... ... сипаттағы саясаткері ретіндегі ерен
қасиеттері оны көзі тірісінде-ақ бүкіл халықтың құрметіне бөледі, оның жеке
басы сол ... ... ... ... ... өзін де
қайран қалдырды.
Көп жылдар бойы, Кенесары өз айналасындағы, өзімен терезесі ... да, ... ... ... тұрған, халықтан шыққан көп адамға да
түсініксіз болды. Олар ... тек хан ... ... үшін күресіп жүр деп
ұқты. Кенесарыны ол өлгеннің артынан да, өз ... ... ... ... ... ... ... ғылымында Кенесары мәселесі
талас тудырып келді, Кенесары – хандық өкіметтің қаны ... ... ... ... болды. Оны билік пен қазынаға қызыққан, тізгінді алып
кетер деп одан ... ... ... мен ... ғана ... жоқ, ... ... адамдары да сырт айналып кетті.
Бірақ Алланың есебі анық, ... ... ... Кісі ... ... ... күні бар, ... жеткенде омырылып ортасына түседі.
Тәңірі таңдаған Көсемнің өлшеусіз ғұмыры бар, ... ... ... ... ... ... ... туы қайта тігілді. Кенесары
ханның қоладан құйылған алып ескерткіші асқақтап көтерілетін, ұлттық рухпен
біте қайнасқан жанды тұлғасы мәңгілік ... ... ... туды.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Қазақстан тарихы. Бес томдық. ІІІ том, Алматы,
“Атамұра”, 2002 ... ... Е. ... 1991 ж, 7,8 нөмер.
3. Бектұров Ж. ... 1990 ж, 10 ... ... Т. Жас ... 1993, 13 ... ... Р. ... Қазақстан” газеті, 1 мамыр,
2002ж, 12 бет.
6. Қойгелдиев М. Егемен Қазақстан, 20 қыркүйек 2002ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь