Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам мәселесі

Жоспар

Кіріспе

I.тарау
1. Абай адамның қалыптасу ерекшеліктері

II . тарау
2. Абай адамның қалыптасуындағы этиканың алатын орны

III . тарау
2. Абайдың адам туралы прблемасының тарихи маңызы.

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Абай дүниетанымындағы ең өзекті мәселе адам проблемасы және адамның толық адам ретінде қалыптасуы.
Абай көтерген бұл мәселелер адам өмірінде әлі де болса да өз орнын алып келе жатыр. Бірнеше жылдар өтсе де бұл мәселенің маңыздылығы жойылған жоқ. Өмір өзерсе де, заман өтсе де адамның табиғаты, адам өзгерген жоқ.
Сол баяғы Абай дүниетанымында көтерілген адам бойындағы жаман және жақсы қасиеттер әлі де болса да адам бойында өз өрнегін табады. Сондықтан да Абай дүниетанымындағы адам мәселесінің адам өмірінде әлі де болса да өз маңызын жойған жоқ, әлі де маңызды. Абайдың кең арнаулы ақындығы мен кемеңгер ойшылдығы оның шығармаларында, дүниетанымында ерекше орын алады. Абай қазақ халқының –ұлы кемеңгер, дана ойшыл екені-ақиқат. Оның ұлылығы қазақ дүниетанымын дүниежүзілік көркемдік ойдың деңгейіне көтере білуінде.
Абадйың ағартушы болып қалыптасуына Батыс Еуропа елдерінің мәдениетінің игі әсері мол болса, ал гуманист ойшыл болуына Шығыс және төл халықтың мәдениетінің орны да ерекше болған.
Физули, Шәмси, Сейхали, Сағди, Фирдауси, Хожа Хафиз сияқты гуманситердің көптеген шығармалары қазақ даласында ортағасырларда мәлім болған Абай оларды бала жасынан жаттап өседі.
Ең алғаш Абай шығармаларын халқының санасына тезірек жеткізуге белсене ат салысқан “Қазақ” газетінің төңірегіне топтасқан қоғам қайраткерлері болды.
Ахмет Байтұрсынов 1914 жылы “Қазақтың бас ақыны” деген тақырыппен газеттің үш санында көлемді мақал жариялап көптеген байсалды пікірлер білдіреді.Дүниеде өткенше он жыл өткеннен кейінде Міржақып Дулатов жазады “Қазақ халқының атасы тарихта аты алтынмен жазылар Абай” [4] – деп қарастырады.
Ғасырдың басында аса көрнекті ақындары Мағжан Жұмабаев пен Сұлтанмахмұт Торайғыров та Абай атын ұран етіп, оның баға жетпес мұраларына бас иеді. Мағжанның 1912 жылы жазылған “Алтын хаким Абайға” атты өлеңі ең алғашқы көркем шығармалардың бірі еді. Сонымен қоса Абайдың шыққан тегі, тәрбиеленген ортасы, алған білім, азаматтық қызметі, шығармашылық жолы туралы идеялар қазақтың кемеңгер ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтың “Абай жолы” атты поэмасында толық баяндалады. Абайдың шығармаларына Абай дүниетанымына әлі де болса да зерттеулер өте көп.
Абайтануға елімізде мол жұмыстар жүргізіліп жатыр. Бұл жұмыстың басты мақсаты Хаким Абай мұрасындағы адам туралы идеяларына талдау жасау, оның қазіргі қоғамның адамдардың дамуы үшін қосатын үлесін анықтау. Зерттеу көздері: Ұлы ақын-пәлсапашының қазақ жастарын тәрбиелеу дамыту және оқыту жөніндегі ғылыми әдеби мұрасы абайтанушы ғылымдардың монографиялық еңбектері мен дүнияуи әдебиеттерін қолданады.
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
І кезеңде. Абай адамның қалыптасу ерекшеліктері туралы материалдар жинастырылады.
ІІ кезеңде Абай адамның қалыптасуындағы этиканың алатын орны тұжырымдалады.
ІІІ кезеңде Абайдың адам туралы проблемасының тарихи маңыздылығын қарастырамын.
Ұлы ақынның мұрасы туған халқы үшін сан рет басылып шықса да сарқылмайды. Абай мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа ғасырдан-ғасырға өтпек ол зертелген сайын жаңа қырларымен алмаздай нұрланып, жарқырап, жасарып нұр төге бермек.
Табиғаттың көркемдендіретін орман, көктем сайын жасарып, шешек атып әлемге шырай беріп тұрмай ма. Сусыз жерге, ауасыз жерге орман өсеме, олар жоқ жерде орман да жоқ, гүл де жоқ, кеуіп құрғап қалмақ. Сол сияқты Абай поэзиясына суарып жасартып тұратын ауа мен нәрлі бұлақ туған халқы, көп тілді –ем, өлеңдері басылып зерттеулер жүргізілген сайын Абайда көктемгі ормандай жасара бермек.
Абайдың өзі көзден таса болса да, сөзі көңілге ыстық көрінеді. Ұлы атамыздың бізге берген еншісі қалдырған аманаты осы асыл сөздерді, өлмес шығармашылығы, рухани мұрасы мәңгі өлмес құндылықтар.
Біз оны ардақтаймыз, мәпелейміз. Аз өмір сүріп, азапта өткен Абай бүгін бізбен бірге мың жасасып отыр. Абай дүниетанымы шығармалары өз айтқандай кең байтақ өмір базары. Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, саналап ақшасына соны алар дегендей іздеген адамдар өз мұқтажын осы қазынадан таба бермек
Қолданылған әдебиеттер
1. ''Қалың елім қазағым''. А. 1995 ж. Б (21-177)
2. А.Құнабаев ''Шығармалар жинағы'' А.1991ж. Б (444-462-453)
3. Ж.Ысмағұлов ''Абайдың ақындық тағылымы'' А.1994.
Б (254-257-252)
4. М.Әуезов, А.Құнанбаев ''Мақалалар мен зерттеулер'' (169 бет).
5. Абай энциклопедиясы. А 1996 ж. Б (79-93-195 )
6. Абай дүниетанымымен философиясы. А. 1996 ж
7. Есімов Ғ. ''Хакім абай. Алматы'' 1996 ж, Б (129-159-160)
8. Абай және қазіргі заман А. 1994 ж, Б (258-272-273 )
9. А.13 ''Шығармалар жинағы'' А.2002Б (45-60)
10. А.13. ''Өлеңдерімен аудармалар'' 1995. Б /5-56/
11. Абай және рухани - имандылық тәрбие- Алматы: Білім 2000.
Б (6-43 )
12.Абай надандық туралы //Социально-гуманитарные дисциплины: состояние проблема, перспективы. \Сборник научных трудов. –Алматы: Эверо, 1998.-Б (43-45)
13. Абай тағылымы Алматы: Эверо, 1997 Б (43-45)
14. Студенттердің ақыл-ойын қалыптастырудағыАбай тағылымы мәні. Алматы: Эверо, 1997 Б (17-18)
15. Абай имандылық тәрбиесі туралы. Алматы: Дарын, 1998 Б (28)
        
        Қазақстан Республикасының ғылым және жоғарғы білім министрлігі.
Философия және ... ... ... ... жіберілді
Кафедра меңгерушісі
_____________
''____ '' ___________ 20__ ж
Дипломдық жұмыс
Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам ... ... ... ... Абай адамның қалыптасу ерекшеліктері
II – тарау
2. Абай ... ... ... ... орны
III – тарау
2. Абайдың адам туралы прблемасының тарихи маңызы.
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Абай дүниетанымындағы ең өзекті мәселе адам проблемасы және ... адам ... ... ... бұл мәселелер адам өмірінде әлі де болса да өз орнын алып
келе жатыр. Бірнеше жылдар өтсе де бұл ... ... ... ... ... де, ... өтсе де ... табиғаты, адам өзгерген жоқ.
Сол баяғы Абай дүниетанымында көтерілген адам ... ... ... ... әлі де ... да адам ... өз өрнегін табады. Сондықтан
да Абай дүниетанымындағы адам мәселесінің адам өмірінде әлі де болса да ... ... жоқ, әлі де ... ... кең арнаулы ақындығы мен
кемеңгер ойшылдығы оның шығармаларында, дүниетанымында ... орын ... ... ... ... кемеңгер, дана ойшыл екені-ақиқат. Оның ұлылығы
қазақ дүниетанымын дүниежүзілік көркемдік ойдың деңгейіне көтере ... ... ... ... Батыс Еуропа елдерінің мәдениетінің
игі әсері мол болса, ал гуманист ойшыл болуына Шығыс және төл ... орны да ... ... ... ... ... Фирдауси, Хожа Хафиз сияқты
гуманситердің көптеген шығармалары ... ... ... ... Абай оларды бала жасынан жаттап өседі.
Ең алғаш Абай ... ... ... ... ... ... ... “Қазақ” газетінің төңірегіне топтасқан қоғам ... ... 1914 жылы ... бас ақыны” деген тақырыппен
газеттің үш ... ... ... ... ... ... пікірлер
білдіреді.Дүниеде өткенше он жыл өткеннен кейінде Міржақып ... ... ... ... ... аты алтынмен жазылар Абай” [4] – ... ... аса ... ... ... ... пен Сұлтанмахмұт
Торайғыров та Абай атын ұран етіп, оның баға ... ... бас ... 1912 жылы ... “Алтын хаким Абайға” атты өлеңі ең алғашқы
көркем шығармалардың бірі еді. Сонымен қоса ... ... ... ... ... ... ... қызметі, шығармашылық жолы
туралы идеялар қазақтың кемеңгер ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтың “Абай жолы”
атты ... ... ... ... ... Абай дүниетанымына
әлі де болса да зерттеулер өте көп.
Абайтануға ... мол ... ... жатыр. Бұл жұмыстың басты
мақсаты Хаким Абай мұрасындағы адам туралы идеяларына талдау ... ... ... ... ... үшін ... үлесін анықтау. Зерттеу
көздері: Ұлы ақын-пәлсапашының қазақ ... ... ... және ... ... әдеби мұрасы абайтанушы ғылымдардың монографиялық
еңбектері мен ... ... ... ... кезеңдері:
І кезеңде. Абай адамның қалыптасу ерекшеліктері туралы материалдар
жинастырылады.
ІІ кезеңде Абай ... ... ... ... ... ... Абайдың адам туралы проблемасының тарихи маңыздылығын
қарастырамын.
Ұлы ... ... ... ... үшін сан рет ... ... да
сарқылмайды. Абай мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа ғасырдан-ғасырға өтпек ол
зертелген сайын жаңа ... ... ... ... жасарып нұр
төге бермек.
Табиғаттың көркемдендіретін орман, көктем сайын жасарып, шешек атып
әлемге шырай беріп ... ма. ... ... ... ... ... ... олар
жоқ жерде орман да жоқ, гүл де жоқ, кеуіп құрғап қалмақ. Сол ... ... ... ... ... ауа мен ... ... туған халқы, көп
тілді –ем, өлеңдері басылып зерттеулер жүргізілген сайын Абайда ... ... ... өзі көзден таса болса да, сөзі көңілге ыстық көрінеді. Ұлы
атамыздың бізге ... ... ... ... осы асыл ... өлмес
шығармашылығы, рухани мұрасы мәңгі өлмес құндылықтар.
Біз оны ардақтаймыз, мәпелейміз. Аз өмір сүріп, азапта өткен Абай бүгін
бізбен бірге мың жасасып ... Абай ... ... өз ... ... өмір базары. Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, саналап ақшасына
соны алар дегендей іздеген адамдар өз ... осы ... таба ... ... Абай ... ... ... Абайдың шығармашылық мұрасы- халқымыздың ғасырлар бойы маңызын
жоймайтын рухани қазынасы.
Маңызын жоймау былай ... ... ... ... ... ... сайын бұл қазына өзінің жаңа бір ... ... арта ... дүниеге келгеніне біржарым ғасыр,ал өзінің мәңгі өлмес
шығармаларымен ... ... ұлы ... ... ете ... ... ... өтті.
Содан бері оның артына қалдырып кеткен мұрасы ел мен жұртының рухани
өміріндегі қай бұрылыстар мен қай құбылыстар тұсында ... ... ... ... әр ... ағзасына ана сүтімен бірге дариды.Ана сүті
жас сәбидің буыны бекіп,бұғанасы ... ... ... ... ... ... ... көтерілуіне және де жанына мәңгі азық бола алады
деп білеміз.Абай ... ... өсіп келе ... ... ... ... жолдарындағы,көлденең тартылған сұрауларға тиісті жауапты,дұрыс
көзқарасты Абай шығармаларынан іздеп,Абай даналығынан табады,-деп білеміз.
Жоғарыда ... ... Абай ... ең ... ... ... адам ... және адамның
адам ретінде қалыптасуы. Ең негізгі бұл идея оның қара ... ... ... ... адам ... надан болайын. [1]
Міне Абайдың шығармашылығындағы адам мәселесінің алатын орнын осы ... ... ... Бұл ... ... ойды байқауға болады.
Әрбір адам өзінің атына сай,адам деген болмысына сай әрекет ету қажет.
Өмірде адам ... ... ... де ... хайуандық әрекеттерде бой
алады.Оны біз өмірде жиі кездестіреміз. ... тек ғана жеп, ішіп ... ... ... ... бұл тек әрине хайуандық қана әрект емес
пе.
Хайуанда сол сияқты тамақтанады өзінің тән қажеттілігін ғана қамтамасыз
етеді. Ал ... алып ... ... ол ... ... ... ме? Міне адам сол ақыл-ой, санасын өзінің өткізген ... ... “Ей өтіп ... ... ... -ай” демейтіндей өзінің
адами табиғатына сай қызмет еңбек қылу қажет.
Бұл жөнінде немістің ұлы ... ... ... ғана өле алады ал
жануарлар сеспей қатады” –дейді. Дәл осы ... ... ... ... адам да ... ... ... Мысалы: іштарлық,
өзімшілдік, менмендік т.б. қасиеттерді атап көрсетуге болады. Өмір ... да ... ... ... адами болмысна тән өмір кешу, адами
табиғатына сай әрекет ету. Ол адам үшін өлмес ... қол созу ... ма? Ол осы ... сай ... ... ... ой толғайды. Біздің
қазақты оңдырмай жүрген бір қуаныш, бір ... бар. Оның ... елде ... туып иә бір ... бұл өзі ... ... ... қуанады.
“Құдай пәленшеден сақтасын, ода адаммын деп жүр ғой, оның ... ... ... бірі ... бе, оған ... мен таза кісі емеспін бе?”
–деп.
Оған ... ... ... па? ... ... болсаң болды”-деп. “Өзінің
наданшылығыңнан асқан жаманшылығы ... кісі ... сен ... деп. ... салысып жақсы боладыдағы.
Екінші жұбаныш- “Жалғыз біз бе елдің бәрі сөйтіп –ақ жүр ғой ... той, ... ... болсақ болды дағы” деген сөзді жұбаныш қылады.
Абай өзінің жиырма үшінші қара сөзінде осылай дейді. Енді тоқталсақ өте
орынды айтады адам ... осы ... идея жиі ... ... ұлы той деп ... жұбаныш қылады. Бұл қате. Біреу надан
болса, сен де ... ... ба. ... ... келіппе еді, біреуден тарайды.
Көп ақымақ бір ақымаққа несі жұбаныш? Әркімнің өзінің ақылы, ... ... ... ... адам ... ақылымен біреудің сезімімен жүреді. Сол
жаман адам біреудің ақылымен, өзінің сезімімен жүреді. Міне, ... ... ... сай. Адам ... жаман адам арқылы өзін сынауға болмайды,
жақсы адаммен салыстыру арқылы өзін ... ... ... ... осындай қуаныш, осындай бір жұбаныш арқылы
надандылыққа жол бастайды. Мұның бәрі қателік. [2]
Өте орынды ... он ... қара ... ... ... адам ... ... ақыл, ғылым , ар , мінез деген нәрселерден озбақ. Онан басқа
нәрселермен оздым ғой ... бәрі де ... ... ... екі ... ... ... бет пішіні, сақал-мұртын,
мүшесін, ... ... ... ... түзеп, шынтағын көтеріп, қолын
тарақтап әуре болмақ.
Біреуі-атын, киімін “айран ішемін деп, солардың арқасында сыпайы, ... ... ... ... болып, өз қатардың ... ... ... Әттең, дүние-ай, осылардың атындай ат мініп,
киіміндей киім кигеннің не арманы бар екен?-дейтұғынын болмаққа ойланбақ.
Шындығына қазіргі ... осы ... ... орын ... ... затын, пішінін сыртын түзеп соны мақтан етіп соодан
басқа адамдардан өзгешелендім, ерекшелендім-деп біледі.
Шындығында жоғарыда айтылғандай адам ... адам ... ... ... ... деген нәрселерден озбақ.
Менің ойымша ақыл, ғылым ар мінез адам бойында табылса ондай адам өмірде
мәңгі құндылықтарға әкетеді.
Мұндай ... ... бәрі ... өзі ... ... әрекет етсе, бәрі де іздемей –ақ келеді. Орынды әрекет етіп,
еңбек қылса білім алып, арлы ... ... ... сол ... ... ... іздеп қажеті жоқ. Тағы да мына өлеңінде үлкен ойды байқауға болады.
Тоты құс ... ... ... ... қой жон билемек?
Замана оны илемек. [1]
Деген өлең жолдарында бүкіл өмір ... ... ... адам ... және заманның ара қатынасы белгіленіп тұр.
Заманға жаман күйлемек.
Заман оны илемек –деген жолдарында жаман адам ... ... ... береді, өзінде ынта, жігер, талап жоқ ... ... ... ... замана оны езгіге салады. Күнделікті тіршілікте көп
кездеседі.
Керісінше ... ... ... , ынта да ... ... ... ... етсең онда сен замана көтереді.
Болмасаң да ұқсап бақ-дейді.
Кез-келген ... ... болу ... Талапсыз адам өмірге жігерленбейді,
ынталанбайды. Талаптану арқылы ғана адам ... ... ... ... ... мен ... бола алмаймын. Маған ондай болу қайда-
деп ойласа онда ол өзін-өзі құртқан адам.
Керісінше ол да мен ... ... адам ... ол да ... , ... ... ... еліктеудің нәтижесінде осындай
дәрежелерге жетті ғой-деп ойлап өзінің ... ... ... да ... ... ... еліктеп қалай солай боламын –деп
тырысуы қажет.
Сонда ғана адам ... ... ... бір ер ... ... ... дейік.
Егерде ол сол соғыста қорқып мен жеңіліп қаламын деп ойласа немесе ... ау деп ... онда ол ... ... ... күш-жігерін жоғалтып
алады. Керісінше мен жеңем онда оның рухы, жігері қайраттанып күшіне-күш,
жігеріне-жігер ... ... ... ... дәл ... ... халқының ұлттық санасы өте мықты болған.
Оны біз сол ... ... ... ... ... ... алып
Ажалымыз қайдан дүр, деп жырлай отырып жауға ... ... ... өз ... ... ... ... нәтижесінде жеңіске
жеткен. Сол сияқты адамдарда рухын ... ... ... ... ... ... ... керісінше мен істей аламын деп алға ұмтылуы
қажет.
Көбінесе адамдар осындай жағдайда өз-өздерін құртып алады.
Болмай жатып ... ... ... ... ... әрине ондай жағдай
орындалмайды. Сондықтан әр ... ... ... ... ... ... ... бәрі бос әурешілік болып табылады.
Жиырма сегізінші сөзінде.
Ей, ... ! ... бай ... ... ең ... болса біреу, есер
болса, біреудің ... ... ... бір ... ... ... ... неліктен?”-десе біреу, сөздер айтасыңдар: Құдай тағаланың
жаратуынан, ... ... ... олай ... біз ... ... ғайыбы жоқ, міні жоқ, өзі әділ деп
иман ... ... ... тағала бір антұрғанға еңбек сізге мал береді екен. ... ... ... қылып, пайда іздеген кісінің еңбегіне жандырмай қатын
баласына ... ... ... ... ... ... Ешкімге залалсыз бір
момынды ауру қылып, қор қылады екен. ... бір ұры, ... ... ... ... ... бір екі баланың бірін есті, бірін есер қылады екен. ... ... ... ... ... ... ... жол салады екен.
“Түзікті бейіске шығарамын, бұзықты тозаққа саламын” –деп айта ... ... ... ... біреуін жаманшылыққа
мейірлендіріп, өзі құдайлық ... ... ... ... ... ... ... тұрады екен.
Осының бәрі құдай тағаланың ... ... ... рахимдылығы (
кешіруші).
Ақыл тоқтамаған соң, діннің өзі неден болады? Әуелі иманды түзетпей
жатып, ... ... не ... сен ... ... ... ... ләки ауыртқан құдай емес,
байлықты кедейлікті жаратқан құдай, бай қылған, ... ... ... нанып, ұқсаң болар, әйтпесе жоқ. Өте орынды ой. [7]
Себебі шындығында адамдар біреу кедей болса ауру ... ... ... ... ... ... ... басына қиыншылық түссе ауыртпашылық
көрсе адамдар көбінесе о ... ... ғой ... ... ... салады.
Дәл өзіне келсек, байлықты да, бақытты да, дәулетті де, ... ... те, ... ... ... жету жолы ... өз қолында
емес пе?
Сен егер білім алып, өткінші өмірдің өтпелі ... ... ... ... харекетке жұмсап әрекет қылсаң, сенің қолыңнан ешкім
тартып алмайды ғой.
Кедейлікке, бейшаралыққа, өмірдің өз ... ... ... ... емессің бе, өзіңнің жалқаулығыңнан өзіңнің білімсіздігіңнен,
өзіңнің талапсыздығыңнан өзіңнің ... , ... тек ... қамтамасыз етудің нәтижесінде осындай нашар халге түсесің.
Адам өмірінде ... ... ... соны өзі ... ... ... ... шуағын қалай таратып тұр, сол сияқты адамға жақсылықты құдай
мейірлене солай ... ... Күн ... ... сен ... сен ... сен сорлысың, сен
ақылсызсың, сен байсың, сен ақылдысың, сен ... ... ... және
жамансың деп бөліп жара отырып таратып отырған жоқ қой.
Бәріне бірдей тең ... ... ... дәл ... бәріне жақсылықты,
жақсылық нұрын, жақсылық шуағын тең ... дәл күн ... ... ... дәл ... ... ... солай төгеді.
Сондықтан бақытты да, байлықты да барлық жер бетіндегі Ұлылықты, ... ... қол соза ... қол ... ... өз ... және
әркімнің өзіне байланысты.
Әркім өз тағдырын-өзі жасайды. Оның жақсы ... ... ... ... оны ешкімнен көріп керегі жоқ. Сондықтан адам өз ... өз ... оны ... ... аша білу ... Біз өмірде дәл осы
проблеманы адам бойынан жиі кездестіреміз. Мысалы: Кім де кім білім ... ... ... ... ... ... , алға ... білсем деп
тек орынды әрекет харекет ... бар ... ... ... ... жоғарғы құндылыққа қолы жетеді.
Ал керісінше, ештемеге ұмтылмай, жігерсіз, талапсыз , еріншек, жалқау
(болса сол ... тек ... ... ... ететін болса, ол тек
ішіп-жеудің жолында өмірін сарп етсе, оған қойдан ... қол ... ... өмір одан ... езгіге салады, бейшара қылады сорлылығына
сорлылық қосады, түскен қиыншылығынан құтқарудың орнынан одан ... ... ... қоса ... ... ... жаман күйлемек,
Замана оны илемек.
Деген ойы дәл келеді. Адам неғұрлым төменгі деңгейде өмір сүрсе ... одан ... ... ... ... кім тырысады оны жоғарылатады, көтереді.
Сондықтан, адам өмірдің бірақ рет берілетінін біле отырып тек қана орынды
харекетте өмір кешкен дұрыс сияқты.
Бұдан әркім өз ... өзі ... ... ... ... ойы өте
дұрыс.
“Жақсылық, жамандықты жаратқан құдай, ... ... ... ... ... ... құдай, бай қылған, кедей қылған құдай емес”-
- деп айтқан сөзі өте орынды сияқты. Дәл осы ... ... ... ... ұйқы ... ... ... мына шумағында
өрнектелген. [1]
Ел бұзылса құрады шайтан өрнек,
Періште төменшіктеп, қойды жемек.
“Өзімнің иттігімнен болды”-демей,
“Жеңді ғой”- деп ... ... ... ... ... өзінің жіберген қателігін өзгеге жабу ... ... ... Өзіне рақат сезінеді, біреуге сілтеу нәтижесінде.
Ал шындығында сол қателікті түсінуі, жоюудың нәтижесінде ғана адам ... аша ... ма?. Оны ... білу ... Абай өз ... бір көтерген проблема адамның адам ретінде қалыптасуына үлкен әсер
ететін оның өскен ортасы-деп біледі.
Оны былай дейді: Адамның ... ... ... ... ата, жақсы ана,
жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады- деп айтады.
Шындығында ... ... ... туа ... ... Ал, ... ... адам ретінде қалыптасуына адамның адамшылығына әсер
ететін оның өмір сүрген ортасы деп таниды.
Дәл осы ойын оның ... қара ... ... ... бала ... ... екі түрлі мінезбен туады. Біреуі – ішсем, жесем,
ұйықтасам деп ... ... ... ... бұлар болмаса тән жанға қонақ үй
бола алмайды һәм өзі өспейді, қуат таппайды.
Біреу – білсем екен ... не ... ... ... ... оған ... ... салып, дәмін татып қарап сырнай-керней болса
дауысына ұмтылып,онан ержетіңкірегенде ит үрседе, мал шуласа да, ... да тұра ... Ол ... ” Бұл ... ... Ол неге ... неге бүйтеді-деп көзі көрген құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық
көрмейді. Мұның бәрі-жан құмары, білсем екен, көрсем ... ... ... ... өте ... ... ... адам тек қана дүниеге ұмтылмай білсем,
көрсем, үйренсем демей, жеп-ішіу, тәндік мұқтаждықты қамтамасыз ... ... онда оның жаны адам жаны ... ... жаны ... еді. ... ... ерекше жаратқан.
Оған ойлау, сөйлеу, ой ... соны ... сол ... ... егер де біз бұл ... ... алмасақ, хайуаннан еш
артықшылығымыз болмас еді.
Адам табиғаттың аясында туған ұланы. Ендеше, сол табиғаттың ... ... ... еркіндікті мүмкіншілікті пайдалана отырып неге өспейді.
Өздерінің болмсыз әрекеттерімен өмірдің ... ... ... не?. Адам атына лайық іс істеліп, оның мәртебесін көтеретін
биік мұраттан мұрындық ... ... бәрі ... ... – пендешілік ,
ал әрілеп айтсақ хайуандықтың айналасындағы бірдеңелер ... ... адам ... от ... су ... жабайы жануар “ Нәжістің
қабы”, ал өлгеннен кейін, одан да ... ... ... қара ... ... ... деген ұлы ұғымды осылай қор етпеу үшін Абай жоғары да айтылғандай
адам жан құмарлығымен ... ... ... екен, үйренсем екен – деп
талпынады. Осылай ... ... ... ... артып мәңгілік
өлмес биік құндылықтарға қол жеткізеді.
Абайдың адамның адамшылығының қалыптасуына, өскен орта, алған ... дос, ... ... деген идеясы өте орынды айтылған. Себебі ... ... ... әсер ететін оның өскен ортасы – деп білемін.
Себебі, адамдардың жануарлардан өзгешелігі бар, ... көп. ... ... адамның табиғатының әлсіздігі мынада, мысалы ... ... өссе адам ... табиғатын жоғалтып, жануарлық
кейіпке енеді.
Сол жануарларды адамдардың ортасында өсірсек, оны ... жыл, ... ... ... ... ол ... ... табиғатын жоғалтпайды,
жануарлық әрекет жасайды, бәрібірде.
Міне, адам табиғатының әлсіздігі ... ... туа сала оны ... хайуандармен бірге асыраса, адамның табиғаты, ... ... ... ... ... ... жоғалтады. Абайды жоғары да
айтылған ойына осы мысал дәлел деп білемін. Абай өте орынды айтқан, өйткені
адам табиғаты әлсіз адам ең ... ... ... ... он парақ
секілді оны әрі қарай жазу оған ... ... ... ... таңба белгілеу.
Оның өскен ортасы Абай айтқандай жақсы ата, жақсы құрбы, ... ... ... ... ... ... ... адамагершілік әрекетке
бастайтын оңды қарекетке бастайтын алла ұғымы.
“Алла ... ... , ... ... ... кінә ... ... мумун болсаң
Ойла айттым, адамдық атын жойма !
Ол адамгершілік сезімі терең, жүрегі махаббатқа толы кісіні діні ... деп ... [8] ... сену адамның шын көңілі, адамгершілік қасиеті деп түсінеді. Басына
сәлдесін орап, бес уақыт ... қоса ... ... ... ... діні ... адамдар қатарына қоспайды. Себебі, “Ғылымсыз оқыған намаз
тұтқан ораза, қылған қаж ешбір ғибадат орнына бармайды.”,-дейді
Алланың ақиқаттығын ғылым жолымен ... шын ... мен бар ... ... ... ... ... – алланың бір сипаты, ол хақиқат, оған ғашықтық өзі де ... ... ... –дейді.
Жалпы Мұхаммед Пайғамбар өз хадистерінде осы Абай дүниетанымында айтылған
ойға сай: Бір ай намаз оқығанша, бір сағат ... ... ... ... ... де Абай дүниетанымында “Алла деген сөз жеңіл” деп аталатын ... ... ... ... деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыз қол емес.
Ынталы жүрек, шын көңіл,
Өзгесі хаққа жол ... ... ой Алла атын құр ... ғана алып, бер жағыңмен айту
жеткіліксіз екен. Ол үшін сенің жүрегің ынтығып, ... ... ... ... керек екен.
Адамның бойындағы күш-қуаты дарын –қабілеті, өнер жолына ... ... ... нәр ... жүрек махаббаты түгелдей тәңірге бағышталуы керек.
Алла адам ақылының ... ... ... ... ... болу ... оның бар екеніне ешқандай шүбә болмасқа тиіс. Адам оны тек ақылмен,
өзінің бүкіл түсінік-түйсігімен бір ғана жүрек ... ... ... ... атақ атақты “Алланың өзі де рас, сөзі де рас” – деп ... өзі де рас, сөзі де ... сөз ... ... ... кітап келеді алладан, оның төрті.
Алланы танытуға сөз арылмас.
Амантуды оқымаған кісі бар ма?
Уәктубиһи ... ісі бар ... ... ... ... ... ол ... сіз де оларға. [5]
Бұл өлеңде нағыз имандылық, адамгершілік Алланы ақиқат білуден танудан,
оны шексіз мойындаудан оның жүректен шыққан ... ... ... ... ... ісіңді құдай тағала қарап тұрғандай істе деп айтады Абай.
Абай дүниетанымындағы Алла ұғымы бұл ұлы ... ... алла ... оны ... ... ... ... керегі жоқ, Алла ол адамның
жүрегінің ... шын ... Сол ... ... ... ... қарапайымдылық, инабаттылық, ар-ұят, ұждан
осының бәрі адамның жүрегіндегі алланың ісі.
Адамның шын ниеті алланы тек ... айта ... ... алла ... ... сезімі, адал ниеті.
Дәл осындай ойды Үмбетей жырау ... ... ол: ... – мұсылман – деп қарастырады.
Мұндағы Тіл мұсылман, тек ауызбен ғана айтады барлық адамгершілік алланың
әрекетін тек ... ғана ... ... ғана ... ... екнішісі Дін мұсылман. Мұнда онда шын ниет адал жүрек, барлығы іспен,
орынды әрекетпен істейтін адамдарды айтады.
Дәл Абай дүниетанымында да ... ... ... жол емес ... жолда
аңғаруға болады. Тіл мұсылмандық емес, Абай дүниетанымы дін мұсылман болуды
қажет етеді. Алла ... ... ... ... ... ерекше
махаббатпен жаратқан. Сондықтан әр адам әуелі алланы сүй. Содан соң алланы
сүйген адамды сүй деп ... ... соң ... жолы деп ... сүй ... Бұл ... бұзатын үш іс бар деп қарастырады. Олар пайда,
мақтан, әуесқойлық осыдан аулақ бол – деп ... Бұл ойын Абай ... ... ... ... де сүй ол алланы жаннан тәтті ,
Адамзаттың бәрін сүй ... ... хақ жолы осы деп ... үш сүю ... ... гүл,
Иманның асылы үш деп сен тақиқ біл
Ойлан-дағы үшеуін таратып ... ... ... ... түгіл.
Дінде осы шын ойласаң, тағатта осы,
Екі дүние бұл тас дік, хақтың досы
Осыларды бұзатын және үш іс бар,
Пайда, ... ... ... ... болады .[3]
Жалпы Абай дүниетанымын алла ұғымы, алла адамның жүрегінде, пенде дінмен,
жүрегімен, сезім-түйсігімен бір жаратушыны сезбек ... түсу ... ... ... ... орын ... мәселелердің бірі адамның
адам ретінде қалыптасуына үлкен әсер ...... ... басты
құралы-білім.
Білімсіздің қолы қысқа, жолы тар-дей отырып Абай шығармаларының көбшілігі
білім проблемасына, білім мәселесіне арналады.
Дана ойшылымыздың айтуынша адамның ... ... ... ... ... оқыған, тоқыған білімі. Білген адамның айтқаны
-әрдайым әділ, ақиқат. Абай данамыздың ойынша ақылсыз, білімсіз надан ... да ... ... ... ... ... Және ... өзінің
сондай надандық іс-әрекетіне мәз.
Ақ пен қараны, жақсы мен жаманды айырамын деп әуре ... ... ... ... өмірі жақындаспас жаттықтың келісімге келмес
керағарлықтың қаншалықты ... ... ойға ... ... ... надан сол надан бетінде қала бермей, ... ... ... ... ала ... қажет.
“Білімдіден шыққан сөз
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын, көруге
Көкірегінде болсын көз”
Білімді адамның ...... ... ояу. Білімді адам үнемі білген
сайын білуге талпынады өйткені ... ояу, ... ... жаны ... ... ... тыңдайды, беріле ұғынады.
Білімдіден шыққан сөз осындай көкірегінде көзі бар адамдарға кез ... ... Ал ... көкірегі байлаулы, жүрегі толы ол еш ... ... оның ... байлау, ойында тұрлау жоқ. Кез-келген нәрсені
білу үшін ұғыну үшін оның көкірегі ояу, көзі ашық ... ... ... бәрі өткінші болғанда, ғылым-білімге ізденістің ізі суалмайды
екен, бір салған сонар ескірмей, ... ... ... ... екен.
Өзгеге қанағат болса да, Абайда білімге тойымдылық жоқ екенін “Жасымда
ғылым бар деп ... ... ... ... ... бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Бұл махрум қалмағыма кім кінәлі,
Қолымды доп сермедім, өстер ме ... ... ... ... ... ... ... мәңгі қаншама құндылықтар
жасаса да, қаншама өлмес баға жетпес ... ... да Абай ... ... ... жоқ екендігін аңғарамыз.
Дәл осы идеясына сай Сократ былай дейді.
Адамның білген сайын, адамның білмегені көбейе береді-деп ... адам ... ... оның ... ... үнемі білуге ұмтылады.Адам
өсімдік тәрізді жақсы күтпесе жақсы ... ... ... ... ... ... аларлық жақсылықты ойға түйе, бойға жинай жүр, ізгі
мақсатқа, ... , ... ... қандай әдіс-тәсіл, айла амалдан бас
тартпауға кеңес береді.
Ғылымның қажеттілігіне көз жеткізу үшін, ауыл адамына түсінікті етіп ... ... ... қалдырмай айтады:
Дүние де өзі, мал да өзі,
Ғылымға көңіл бөлсеңіз.
Кемеңгер, ... ... ... ... ... өте кең. Адамның
парасат биігіне апаратын өмірдің адастырмас сатыларының бірі ... ... ... ісінің барлығын ғылым деген бір ғана сөздің ... да, оған ... көп ... ... ... ... ... бір
суық мұз-ақыл зерек” - өлеңінде:
Ақыл, қайрат жүректі бірдей ұста
Сонда толық ... ... ... ... ... тоқтала
келіп, солардың барлығының кілті бір ғана ғылымға апарып тірейтінін ... ... күні жоқ ... сол ... ... білмек” [5].
Жалпы оқу, білім арқылы адамның бойына біткен табиғи қажеттерін биік
адамгершілік арнасына ... ... ... ... тәрбиесімен
ізгілендіруді, адамның жеке басының туа біткен , дарын қабілетін ... бой ... ... ... ... , ... ... байлығының шынайы парасаттылықтың ауылы сол жақта екенін ... ... ... ... Абай білім-ғылымды үйренудің біраз шарттарын ұсынады.
Тіпті Мұхаммед Пайғамбардың хадистерінде: “ бір сағат білім үйрену бір
кеш бойы ... ... ... бір күн бойы ... ... – үш ай ... жақсы дейді.
Пайғамбардың өзі де Құдай жеткізеді деп күтіп отыра беретін соқыр сенімді
емес, оқуға, ілім-білімге, ізденуге үндеуі осыдан-ақ көрініп тұр.
Түбінде баянды ... егін ... оқу оқып ... алған .
Би болған болыс болған өнер емес,
Еңбектің бұдан өзге бәрі жалған.
Тәннің ләззаты-сұлулығында,
Жанның ләззаты-білімде.
Қандай адам ... ... ... ... алуы ... ... мәні ... оның бақытымен мақсатыда осында.
Қандай мұратың мақсатың болса да өзіне сен өзіңнің ... ... ... ... ... жоқ. Адам үшін ең ғажабы, ең ... ... ... өзі ол өмір ... ... еңбек. Адам еңбегі
тоқыраса, оның тіршілігі де тоқырай бастайды. Абай халқының санасына ... ... ол ... Абай ... іздеді.
Абай шығармаларындағы ең өзекті мәселе адам осы адам ... ол ... ... ... пен ... т.б. барлық
мәселелер дүниетанымында ерекше орын алады. Өмірде барлығын жасайтын,
өзгертетін адам осы ... адам ... ... сай болуға шақырады. Абай-
халықты білімге, ғылымға көп ... ... ... ... мақтанба”,
“Интернатта оқып жүр”, “Жігіттер ойын арзан күлкі қымбат”, “Бір дәурен
келді ... ... ... ... “Он ... “Он сегізінші” ,
“Он тоғызыншы”, “Отыз алтыншы”, “Отыз жетінші”, ... ... ... ... ... асық болу ... ... Адам болам
десең байлықпен озбай, ақыл, әділеттілік, ғылым, ар, мінезбен оз ... ... ... ... ... ... ... Абай адамының қалыптасуындағы этиканың алатын орны.
Абай ... адам ... және ... ... ... ... сынай отырып терең бағалайды.
Адамның қоғамдық және өмірдің барлық салаларындағы моральдық қатынастарды
көрсетеді. Қоғамдық қатынастардағы ... ... ... ... ... істер атқаруға “Өмірде жаманшылықпен сұрықсыздықпен ... ... ... ... ... ... ... құрмет, өмірде жүрегінде
жылы сезім тудырады өзіне де ... де ... , ... ... ... образдар адамдардың әрекеттерімен ... ... аша ... ... ... ... ... деп біледі.
Сөйтіп этикалық сезімдер қоғам өмірінде, адам ... ... ... өте зор екенін Абай шығармашылығнда терең толғанады.
Абай дүниетанымында ерекше орын алған мәселелердің бірі ... ... өз ... ... орын алады.
Аадам бойындағы жаман және жақсы қасиеттер ... ... ... ... деп ... Адам бойындағы жаман қасиеттер, ... ... ... ... ... ... барлық адам
бойындағы шығармасындағы жаман қасиеттер Абай ... және ... ... ... ... ... ... кеңпейілділік, адамгершілік, ұлылық,
парасаттылық, еңбекшілділік қандай адам бойында ұлы қасиеттер ... оны өте ... және ... ... ... бойында адамның адам ретінде қалыптасуына үлкен әсерін адам
бойындағы жақсы ұлы осы ... ... ... адам бойында кездесетін жаман жағымсыз қасиет-аадам тәрбие, оқу-
білім арқылы түзетуге болады-деп біледі.
Мен егер закон ... ... ... бар кісі болсам, адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім- дейді Абай.
Сонда адам бойындағы жағымсыз ... ... және ... болады.
“Ғылым таппай мақтанба” өлеңінде былай дейді.
Ғылым таппай-мақтанба,
Орын таппай-баптанба.
Құмарланып шаттанба,
Ойнап босқа күлуге
Бес нәрседен қашық бол
Бес ... асық ... ... ... қайғы жесеңіз
Өсек, өтірік, мақтаншақ
Еріншек бекер мал шашпақ.
Бес дұшпанды білсеңіз
Талап, еңбек,терең ой,
Қанағат, рақым, ойлап ... асыл іс ... – деп ... [9]
Жағымсыз мінездерді айта отырып ... ... ... ... айғақтатады. Ұлы ойшыл данамыз осы жақсылықтың жолын қайта-
қайта ашып, ... ... ... да, ... ... бара ... ... салып жіберуді әрбір жақсы, ұлылардың міндеті деп санайды.
Жиіркенішті жамандықтан бойыңды тартып ұстап, ғибрат аралық жақсылықты
ойға, бойға жинай жүру ... ... адам өзі ... ... ... ... өзін ... ал жаман адам табиғаты жаман жақсылықтың өзін жамандыққа балайды.
Абай дүниетанымында:
Тамағы ... ... ... адам ... ... – құлық, рухани кесел. Надандық орынсыз әрекетке ұмтылу
ғылыми – білімнің жоқтығы.
Басында ми ... ой ... ... ... айтса көнді,
Жұрт айтса болды
Әдеті надан адамның – дей ... ... ... ... ... жан ... ... рухының шыңдадлуына, өте зиян,
көлденең қойған кедергі деп біледі.
Жақсы адам өз ақылымен басқаның сезімімен жүреді. ... адам ... ... ... жүреді.
Надан кісілер менменшіл, мақтаншақ келеді. Олардың бар мақсаты –ішіп-
жеп киіну. Одан өзге мәселелердің бәріне ... ... адам ... қор ... үш нәрсе бар. Содан қашпақ керек: әуелі-
надандық екіншісі-еріншектік, ... ... адам ... ... ... қол ... ... мұқтаждықпен өзімшілдік пен менменділікпен өмір кешіп өтетіндер.
Еріншектік-бұл адамға үлкен кесапат, бүгін істейтін әрекетін ертеңге
тастап адамды алға ... ... бірі ... ... бүгін істейтін әрекетін көбінесе еріншектіктің нәтижесінде
ертең , ертең дегізіп , дәл бүгін істейтін ертеңге қолданады.
Шындығында өмір ... ... ... ... ... ертең жоқсың.
Зұлымдық-адам баласының дұшпаны.
Жүректе оты жоқ.
Адамда ми болмас.
Адам баласының ең жаманы ... ... адам ... ең ... талап адамды өмірге жетелейді. ... ... ... ... ... ойда көз,
Болмаған соң, айтпа сөз.[3]
Бірақта өзінің ойы жоқ, өзінің түсінігі жоқ адамда ештеңені атып, оны
ұғыныстырып ... жоқ. Егер онда ... ... болып өзі түсінетін болса
өзіақ ешқандай орынсыз әрекетке бас сұқпас ... ... ... бар ғой ... ... ... ... оқпен тең –деп
Дәл осы ойға сәйккес. Өмір болғаннан кейін қандай адам ... ... және ... ... ... ... біз өмірде жақсылық, жамандық
көру арқылы мәнін аша аламыз.Бірінсіз бәрінің мәні оның негізгі айтылмайды.
Жақсылықытың мәнін жамандық арқылы біле ... ... ... ... ... арқылы т.б. мәні ашылады. Бірақ адам өмірінде өмір кешкенде жақсылықтан
гөрі ... жиі ... ... тек ... ... ... ... бұл өте орынды ой ... ... ... ... ... ... ... негізгі мұраты қысқаша ғана “Адам бол”
деген формулаға тұжырым. Адам болу ... ... шын ... ... қарабастың қамы емес елінің қамын бүкіл адамзаттың қамын ойлайтын
дүниеге әлем тұрғысанан қарайтын адам ... ... ... Абай ... қайғы мәселесін де қарастырады.
Абай дүниетанымында ерекше орын алған мәселелердің бірі ... ... –ер ... есі ... Абай осы ... ... ... қарастырып отыр. “Уайымның” антологиялық мәнін, болмысын ашып
көрсетеді.
Жалпы уайым-қайғы арқылы адам өз ... аша ... ... ... бойлайды, орынды харекетке жүгінеді.
Күлкіге салынған адам Абай дүниетанымы бойынша небір ... не ... не бір ұят ... ... көп ... жібереді.
Төртінші қара сөзінде Абай әрбір байқаған адам білсе керек, күлкі өзі ... ... бұл ... ... ұмытуы. Мұндай адам көп нәрседен құр қалады
және де өзіне ғана зиян тигізіп қоймай, ... де ... ... ... ... ... мезі ... дейді Абай. Бұндай адам егер
өлім түрі жүретін болса не дүниеде неахрелетте ... бір басы ... ... ... жазады. [7]
Жалпы Абай күлкінің адам өмірінде алатын орнын айға ... ... ... ... ... ... тіршіліктің болмысын сырына байлатпай оны жел
қуған қаңбақтай ... ... ... ғана ... адам ... ... ... сырын ешқашан ұға
алмайды.Сондықтан күлкінің зиянын ... ... шын ... ... қары ... ... қары ... қарастырған. Ал тіршіліктің
сырына бойлататын, сол арқылы адам өзін кім ... ... ... адам ... ... ... беретін, бір нәрсе уайым-қайғы.
Адам баласы оны ... да, одан ... ... сол ... сана адам өз ... аша ... ... шығармашылығына келсек қайғының адам өмірінде алатын ролі ... ... ... уайым-қайғыны ойлағыш кісі не дүние шаруасынан, не
ахрет шаруасынан өзгелерден жинақырақ ... ... ... ... ... ... ер қорғаны есі барлық. Өмір сүруші адамға уайым қалайша
қорған болмақ және ... ... ... ... ... ... ... алға тартады. Дүние өткінші, оған
судай арқырап бір орнында тұрмақ емес. Бәрі де ... бұл ... ... ... ... ... ... көрінеді. Шындығына келсек бәрі уақытша бүгін
барсың, ... ... ... адам ... ... тән ... жас адам
қартаймастай, жас болып жүре ... ... Абай ... ... ... Дүниемен бірге сен де өзгересің. Жастық
шақ, бойдағы тасыған күш, бәрі де уақытша берілген ... ол ... Осы ... жіберіп алма, жіберіп алсаң қайта қайтара
алмайсың – деп ... Адам ... ... ... ... ... Өйткені: жастықта көкірегі зор, уайым жоқ''.
Уайым категориясы ол мәңгілікпен салыстырғанда қас ... адам ... ... бар ... аяғы да бар ... ... ... береді.
Уайым болмыстық сырына тереңдеуге мүмкіндік береді.
Осы тұтастыққа ие болған адам ғана еш нәрседен ғапыл қалмауға тырысады.
Абай ... – ер ... ... осыны көздесе керек. Уайым-қайғы жоқ
жерде күлкі шығады. ''Күлкі'' уайымға ... ... ... бір күлгенін бір қаралық” дейді. Жастық шағыңда күлгеніңмен
қартайғанда еш ... ... тура ... Өмір – ... сен қайрат қылатын кезіңде қайрат қылмай мүмкіндігіңді жіберіп алсаң
ертең өмір сені аямайды. Қандай адам болмасын адам ... ... ... ... ... ... Абай ... демейді, күлкі боқ па ... ... ... ... ... ... дәурен күнге боз балалық” – деп
басталатын ... ... ... ... - ... ... ... төртіншітқара сөзінде қозғалады. Абай уайымға өте терең көңіл
бөледі. ... адам ... өмір ... ... ма? Адам ... ... тамақ табу, ұрпақ өсіру адамдықтың отын жоғалтпай ақыретте есеп беру.
Не керек ... ... ... ... Осының бәрі адамға енді уайым
болады: тамақтан қайдан табам, ауыру ... ... аман ... ... ... алам ... ой жегідей жейді. Сондықтан ойлаймыз адам болғаннан
соң уайымсыз болу мүмкін емес. Жаңа туған сәби ...... бұл ... қысқа да тәтті мезеттік қана шақ. Өйткені оны алда өмірдің ... ... ... ... Ақыл есі түзу емес адамда ... жоқ: ... ... ... ... Әрбір уайым қайғы ойлағыш кісі не ... ... не ... ... жинақырақ болса керек. Әрбір жинақылықтың түбі “кеніш”
деген сөзінен түсінікті.
Уайым-қайғы адамға ауыртпалық әкеледі. Сондықтан Абай “Енді олай ... ... ... жүре ... ба? ... ... ... жан шыдай ала ма
екен? Үнемі күлмей жүре аламыз ба, үнемі күлмеуге жан ... ма ... ... мен ... уайым-қайғыменен бол демеймін уайым-қайғысыздығыңа уайым-
қайғы қылдағы, сол уайым-қайғыдан құтыларлық орынды ... табу ... ... ... ... орында харекет өзі де уайым қайғыны азайтады, орынсыз
күлкімен азайтпа ... ... ... ... ... ... қыл”.
Уайым-қайғы адамдықтың өлшемі уайым-қайғысыз жануарлар әлемі. Адам да
жануарлар секілді қоректенеді, ұйықтайды, ұрпақ ... ... ... жоқ, болашақ жоқ, олар адам сияқты қайтыс болмайды,
қайтыс болатынын білмейді-олар ... не ... ... адамды адам қылып тұрған оның жануарлық табиғатынан биіктігі ақыл-ой
санасы. ... ... ... ... ... ... ... Мен
не үшін дүниеге келдім менің өмірімнің мәні ... О ... бар ма? ... не? т.б. сұрақтар туындайды.
Оны философияда метофизикалық сұрақтар-деп қарастыра-ды. Саналы ... ... бір ... табуға тырысады. Ол өміршең мәнін “дүние
шаруасынан” бала ... ... із ... не өнер ... ... ... уайым-қайғысыздықтан құтыларлық орынды харекет табу керек һәм
қылу керек” –дейді. Ал уайым-қайғыдан ... ... ... ... өнер ізделік, қолдан келсе.
Ең болмаса, еңбекпен мал табарсың [7]
Уайым-қайғысыздықтан құтқаратын ең ... өнер ... ... адам ... қайта тудыра алатын ... адам ... ... ... ... ... қона ... қонған күндеде оған ерекше талант,
жігерлік ... рет ... ... ... ... Ал ... харекет, керісінше
адамды адам ретінде дамыта отырып, адам болмысының ашылуына алып келеді.
Абай ... ... ... ... ... қайғыны азайтатын күші бар
екен. Адам дүниеге жаратылғанда белгілі мақсатпен дүниеге келген, ... ... ... орны бар. Ал ... ... осы ... орныңа сай,
адами табиғатына сай харекет қылу.Абай бұл ... ''Сен де бір ... ... тап та, бар ... – деп ... ... адам өз өмірінде
гормонияға ие болуы қажет. ... ... – адам ... ... Адам ... ... адам ... өмір кешкісі келеді, тыныштыққа ие
болғысы келеді, осы тыныштыққа, осы рахатқа сен ... ... ... ... жетпейсің, тек орынды харекет арқылы жетесің.Көбінесе адам
басына қиыншылық ... ... ... ... шеккен кезде адам одан
құтыламын деп орынсыз харекет етіп ... ... ... бос ... ... ... тоқталсақ сен басыңа қанша қиыншылық түссін қанша ... сен оны ... ... ... ... ... ... харекет
арқылы ғана азайта аласың.
Бәрібір қанша ішімдікке салын, қанша күлкіге салын бәрі ... ... ғой, ... ... қиыншылық құртылмай тек сол қолында тұра береді
ғой- сен оны тек орынды харекет арқылы ғана азайта аласың.
''Шығар есігін таба ... ...... ішіне кіріп алып, қамалып
қалмақ, ол өзі де - бір ... - ... ... Тым уайым – қайғыға
салынған адам өмір сүру қабілетін ... ... ... бәсеңдетіп,
не бір пәле-жалаға ұрындырып келеңсіз құбылысқа ұрындырған. Қазақ мұндай
уайымды сары ...... ... ... үңілу үшін қажет. Адам – адам
болу үшін қажет тіршіліктің ... ... ... ... көл. Адам сол ... ... тек қана ... өте берсе,
хайуаннан айырмашылығы неде.
Адам тіршіліктің тереңіне бойлататын, сол арқылы дүниеге ... ... ... ... адам ... белгілі бір мұрат емес,
адам биіктікке көтерілу және ... ашу ... ... ... ... ... адамда өміріне қауіп – қатер төндіреді.
Адам тіршіліктің тереңіне қаншалықты бойлай алады, ол соншалықты өзінің
мойнына тиесілі жүкті иығына орта ... ... ... ... ... атты үлкен өткелден көтеріп ... ана ... ...... аша ... және бір ... кісінің қылығына күлсең оған рахаттанып күлме, ыза
болғаныңнан күл, ыза ... өзі де ... ... ... ... деген ой айтады. Жаман кісінің қылығына
күлудің екі түрі бар – рахаттанып айызын қана күлу, екіншісі – ызалы күлкі.
Ыза ... күлу бұл – ... ... көре отырып күйіну. Күйінудің
аржағында бұл да адам ғой ... ... ... Абай ... ... ... ... рақаттанып күлсең оның жақсылықты жақсылығыңнан,
тапқандығыңнан ғибрат көріп күл.
Әрбір ғибрат алмақтың өзі де ... ... ... жетіскендікті
адам бойындағы болмыс шарасынан асып-төгіліп адам ... ... ... Ал, ... ...... керісінше болмыстың болмыстық
тапқыншылықпен туындайды. Ендеше, жамандықтың қайғы шақыруы, керісінше –
жақсылықтың қуаныш, күлкі тудыруы ... һәм ... ... ... ... ғана ... етіп күл дегеннің сөзгенің
жақсылығын мойындау жатыр.
Күлкі – мастық деп қарастырады. Абай ... қара ... ... ... ... адам өз ... шығып кеткен
одан өз бойын билей алмай, өзінің мүмкіндігі мен шамасын айырудан қалды.
Әрбір адам өз орны бар. ... ... ... сол ... аса алмақ
емес. Уайым-қайғы әр адамның өз орнын ... ... ... ... шектен шығып кетуіне жол ашады.
Шектен шығу ол адамды аздырады. Абай ... ... ... ... ... ішінен бір күлкіне ерекше атап көрсетеді.
Ол бояма, жасанды күлкі. Егер алдыңғы күлкілер адамды мастыққа ''Құдай
жаратқан орнымен іштей ... ... ... – бұл ... жөні бөлек.
Қолдан, сырттан жасалған жасанды күлкі. Сондықтан Абай ... ... ... ... ... құтырарлық орынды харекет
етеді.
Өйткені көп адам орынды харекетпен тауып, оны іске асырмайды, осы орынды
харекетті іске ... ... ... ... ... адамдық
табиғатына шақырады. Адам бол деген формулаға тұжырым.
ІІІ тарау. Абайдың адам ... ... ... ... шығармалары халқымыздың мұрасын жоймайтын алтын қазынасы.
Қай заманда болмасын Абай шығармалары өз маңыз жоймайды.
Себебі заман өтіп ... ... де, ... ... адам ... ... ... адам бойындағы қасиеттер жақсылық пен жамандық, ... әлі де ... өз ... ... ... Абай ... заман
өткен сайын өзінің әр түрлі қыр сырларымен ашыла бермек.
Жалпы Абай шығармаларының терең, оны ... білу ... Абай ... ... жан-жақты қарастырады.
Әрбір адамның тән мен жанның шыңдалуына, жетілуіне үлкен септігін
тигізеді.
''Өмір ... екі ... туу мен өлу ... де ... ісі, ... ... Осы екі ... өзіңе жақтап
берілген өмірде ''құлап кетпе, тура шық'' ... ... осы ... адам ... лайық харекет қыл деп шақырады. Абай дүниетанымы
таусылмас қазына, алөмір өткен ... сол ... өз ... ... ... ... ... қанша ма рухани байлық тастап кеткен. Осы
рухани байлықты біз осы өмір сүріп ... ... білу ...... ақын. ''Данышпанның бәрі ақын ... ... ... ... Ал ... осының екеуі де бар. Абай – жай ғана данышпан
емес, түпсіз тереңнен толғайтын, ... ... ... бір ... ғұлама ғалым, кемеңгер данышпан.
Ол даналықты өзінің туған табиғатынан үйренеді, туған халқының ... ... ... ... ... ... ... өз санасында, өз жүрегінде қорытып әкеліп, туған халқына
ұсынады.
Абай жай ғана данышпан емес, түпсіз ... ... ... ... бір ... ... ... ғалым, кемеңгер данышпан.
Кемеңгерлікті танудың үш жолы бар, ... ... көне ерте ... ... ... ойға салып пайымдау. Бұл ең ізгі жол. ... жолы ... ... оңай жол. Ал ... – тәжірибе жолы. Бұл ең қиыны.
Данышпан адам елестеуден асқан есерлік жоқ ... тағы бір ... ... жаны бар. Данышпанға еліктеу арқылы даналығын асырамын деген ... ... ... ... ... ... жоқ. Сонда кемеңгерлікті тануды
еі ізгі және қиын жолы қамтиды.
Абай жөнінде айтылатын болса, мұның ... де жат ... ... ең ... ... ... адам проблемасы, осыған
байланысты ол барлық проблемаларды қозғайды.
Жалпы ... адам ... ... ... адам ... ... антропология деп атайды.
Мұнда табиғаттың жоғарғы және ең ... ... ... ... адамды тану табиғаттың құпия, сырларын ашуға мүмкіндік береді.
Өйткені адам атқаратын қызметтердің табиғи ... ... ... ... ... ... адамға деген көзқарасқа әртүрлі ой айтады.
Аристотель қоғамдық пенде – ... біз ... ... ... шындығына келсек адам қоғамның ортасында қана адам бола алады.
Мысалы, өсімдікті топырақтан жұлып алып тастасақ, ол ол әрі ... ... ... Сол ... ... дәл осы ... оны қоғамнан жеке бөліп
қарастырсақ адам ... ... ... емес секілді.
Адам арқылы , басқа адамдармен қарым-қатынас жасау нәтижесінде адам өзін
біле алады. ... мен ... ... ... ... өз ... аша ... өндірістік пенде бұл Марксте, Франкелде кездеседі. Адамды
хайуандардан қандай қасиетпен ... ... ... өндіріс қажет, бірақ ол жеткілікті емес.
Адам- ойнайтын пенде.Адам ойын арқылы зерттеуге болады, (әйел, еркек,
азамат, ... ролі ... ... ... ... адам ... ... басқалығында.
Іштей бостандықта адам көбінесе бола ... ... ... ... сол ... өмір ... жыныстық пенде. Секс бар, махаббат бар. Секс ... ... ... адамды жандандырады рухани демеу береді.
Тұтынушы пенде. Тұтыну қажет. ... ... ... ... тұтынуға салса
тұтынушы пенде болады, т.б. осындай ойлар айтады.
Адам жалпы материалдық және рухани мәдениеттің тарихи процесінің дамуынң
субъектісі, ... ... ... бар ... - әлеуметтік пенде.
Адамның хайуандардан асқандағы ой-ақылы. Ой – ақыл ... адам адам ... адам ... келсе өзінің нашақорлығынан, бір жақтылығынан ... ... ... ... ... барлығын жасайтын барлығын тудыратын адам. Абай
заманындағы адамды, қазіргі заман адам ... ... ... адамдары
техниканың өркениеттің дамыған заманы.
Мысалы, қоғамдық өмірде кез-келген проблема адамға байланысты ... өзі ... ... ... адам қоғамнан тысқары өмір кешуі
мүмкін емес.
Өсімдікті топырағымен жұлып алып тастасақ, ол ары ... өмір ... ол ... адам қоғамнан тысқары өмір сүруі мүмкін емес.
Осы ... ... ... ... ... келіп тіреледі.
Міне ұлы данышпан Абай дүниетанымы мында да адам және адам ... ... жер ... ... ... ... өз ... тапқан бұл
мәселелер өз орнын тапқан.
Адам өзінің адам деген атқа лайықты болмақ.
Адам бойында махаббат, ... ... ... ... тәрбие дамып
жетілдіріп отыруды қажет етеді.
Адам дүниеге тек қана келіп, әншейін аттана ... Ол ... ... ... мұра қалдырады.
Өмірде адам тату-тәттілікке, бірлікке, білімділікке шақырады соған
баулиды.
Осыған байланысты ... ... ... де сүй ол ... ... ... сүй бауырым
деп
Және сүй хақ жолы деп әділетті
– деп жырлайды.
Шын мағынасымен ''Адам'' болу үшін өзін сүю ... ... ... ... сүюі ... адам өмір сүіп отырған ортасында кез-келген ... пен ... ... пен ... сол әрекетінде ол
адам жеңіске ... ... адам ... ... ... ... бірінші орын алса шыншыл, бтыл, тиянақты, жігерлі және
кішіпейіл адам ... ... ... адамдар үшін істеген ісіне, жеткен жетістігін масаттану басқаға
қызғаныш ретінде көрсетем деу қасиет емес. ... адам ... ... ... ... бәрі ... адам екеніне шын мәнінде ... ... ... абыройын шын мәнісінде құрметтей білген кезде ғана
болашақ өмірі бүгінге айналады.
Үш-ақ нәрсе – ... ... ... қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек ... ... ... адам ... ... сай өмір ... ... кез-
келген адамның жаман жағын емес, жақсы жағын іздеу қажет.
Қазіргі заманда алсақ адам бойында адамшылық қасиет төмен. Біреу ... ... ... қоса ... сүрінетін адамды табу қиын емес. Сол құлап
сүрініп жатқан адамға біреу болып оның ... ... оған ... ... құлап-жатқан әсерінен сені одан сайын басып. жаншып кете береді.
Біреу көтеріліп, болып тасып келе жатса қайта – оның болып толуына қуанып
одан ... ... ... ... ... ол ... ... тартып шалып
құлатқысы келеді.
Оның жақсы жағын көрмейді, тек жаман жағын ғана аңғарады, ... ... ... бәрі ... ... көрмей басқаның кемшілігін таз аңғарады. Айтады ғой:
өзінің көзіндегі бөренедей затты көрмей, ... ... ... түсті деп дәл осылай.
Шындығында жоғарыда Абай шығармасында айтылғандай бойында адамгершілігі
бар, әділ, ақылды,ізгілік ... ... ... ... еді. ... ... адамшылығы жоқ, биологиялық қасиетті басым адамда кездеседі.
Адам адамға материалдық жағдайдан көмек ... ... да, ... ... ... бергенінен көп артық.
Адам өмірге келгеннен кейін барлық адамзатты сүюі шарт және солардың
суығына бірге тоңып, ... ... ... ... сияқты.
Адам үшін ең керемет оның өмірі. Осы өмірінің тірегі еңбек ету білім алу
сияқты. Абай ... ... ... ... ... ... ... рақым – ойлап қой.
Бес асыл іс көнсеңіз.
Бақытқа жеткізетін еркін ... және ... ... ол ... ... ... де еңбк ету ... Еңбек – аз адамның іс-әрекеті алға бастайды.
Еңбек қылмай ... мал, ... ... суы ... тез ... ... біреуді тонау, біреуге қиянат етіп арқылы өмір кешіп ... ... ... ... ... ... мал ... – қайыршылық
дей немесе қайыр сұрау арқылы күн көреді.
Сондықтан еңбекке адал ... білу ... адам ... ... ... ішкі бірақ жұмыс істемейтін болса, ол адам
кісі еңбегіне жегендігі, мн ешнәрсе істей ... – деді ... ... қате ... адам еш ... ... тұра алмайды, бұған психология
да, физиология да барлық ғылыми ... ... ... ... ... ... етпеу, еңбектен қашу одан озып құриды, құрығанда ешбір ермек
таппай селеңдеп бос, жүруден құриды. Нағыз күйреу осы!
Жұмысы жоқтық,
Тамағы ... адам ... ... қазіргі заман да қылмыстың 70%, жұмыссыздықтың
нәтижесінде кісі тонау, өлтіру, қиянат ... ... ... ... ... осы ... ... туып отыр. Жұмыс істемесе
адам азғындыққа ұшырайды. Оны бз ... ... ... ... Еңбек
етсе тән мен рухани адам ... және жер ... ... ... ... ... Ол адам тәннің адамгершілігіне мен
ақыл-ойының жетуінің жағдайы, оның адамгершілік ар-ұяты, ... ... ... ... мен бақыты болып табылады.
Орынды іске жүріп ой таппаған
Не болмаса жұмыс қып, мал бақпаған,
Қасиеті ... ... ... құр ... ... шын адал және ... еңбек адамның тұрмысына әсер етеді, егер ондай
еңбек болмаған күнде адам өзінің бағасын, адамдық ... ... ... ... ... адам ол өмір бақи ... жете ... баянды еңбек егін салған,
Жасынан оқу оқып, білім алған
Би болған, болыс болған өнер емес
Еңбектің бұдан өзге бәрі ... етіп ... алу ... ғана одан ... ... ... ... сезімге бөлеп, бақыттты ете алады.
Еңбекпен тапқан дәм тәтті. Еңбек етіп, тер төгіп өз еңбегімен нәтижесінде
тауып жесең, онда ішкен тамағың бойыңа ... ... ... арқасында біреу арқылы күн көрем деу бос әурешілік. Еңбек
етпесең жиған білімің де кәдеге жарамайды.
Оның ішін ашып ... ... ... үшін де ... керек, қол мен ой
қимылы қажет.
Еңбексіз бос жүру адамды моральдық жағынан құлдыраушылыққа, жалқаулыққа,
зерігушілікке жұрт ... ... күн ... жеп ... ... мұңайады.
Еңбек қылсаң қара жер де береді, құр ... ... ... ... ... ... ... жалқаулық айрылмас азап.
Адам кез келген қиыншылықтан дұрыс өмір кешіп дұрыс адам секілді болғысы
келсе еңбек ету ... ... ... адам тәрбиеленеді, өзгеге қарап өзін
біледі, яғни ... ... ... қарым-қатынаста болады. Сондықтан әрі
еркін еңбек қана адамды бақытпен жарылқайды. Еңек етпеген адам ... ... ... ... ... Егер адам еңбек қылмаса, оның
ішкі дүниесі қуыс ... ... ... ... не істедім''? деген
қарапайым сауалға ... таба ... бұл шын ... қауіпті де,
қорқынышты құбылыс.
Абай шығармаларында өмір сүргеннен кейін адам басында барлық ... ... ... ... тіршілікте адам баласы немесе
түрлі күйге түспек бейнет шекпек, адаспақ, ... ... ... ... ... ... да жемек.
Осыған байланысты Абай былай дейді. Жамандықты кім көрмейді? Үмітін
үзбек – ... ... де екі ... де баян жоқ екені рас, ... ... ... ... ... Қары қалың қатты қыстың ортасынан көгі
қалың, қай жол жақсы жаз ... ме еді! – деп ... Абай ... ... ... адам ... ... өмір сүреді.
Үміт алға жетелейді, үмітсіздік көрге жетелейді.
Кей біреулер күнделікті ... ... ... ... ... ... өз ... өлімге тігіп жатады.
Түсіне білген адамға бәрі өткінші жамандықтың артынан жақсылық, түскен
соң күн, бар емес пе.
Егер де одан ... ... ... не ... ... ... біз түн болмса да, күндізгі уақытттың не екенін білмес ... ... ... ... ... мен арманы көп адам осы ... ... ... өмір сүреді. Үміт жүректі қуанышқа толтырады.
Үміттен гөрі үмітсіздік адамды ... ... ... ... ... білу керек, болашақты бүгіннің игілігіне ойландыру үшін де
батылырақ армандай беру керек.
Үмітін ... жан, ... ... ... жан. ... шын сүйері
өзімен жанды байланысты болатын әр сол жанымен өзімен бірге өсетін ... және ... Үміт ... ... алға ... ... қазіргі заманымызда ерекше орын алатын ар-ұят
мәселесіне өз өрнегін ... – ұяты жоқ ... оның ... жоқ – ... ... ... ... өз бойындағы адамшылығы. Ал ұялып қызара білу адам
бойындағы ... ... ... Ұялу ... сезім, ең жақсы ол
адамның ... өзі ... Егер де адам ... - өзі ұлса жаман қарекетке
бармайды, өтірік, өсек, мақтаншақтыққа салынбайды.
Көбінесе адам өз-өзінен ... ... ... алдайда.
Кімде-кімнің әділеті жоқ болса, оның ұяты жоқ.
Әділ, шыншыл адам ешқандай ұятсыз әрекетке аяқ баспайды.
Адал еңбекпен мал іздемек – ол арлы ... ... де ... бойында ар-ұят болса, оның әрбір ... ... ... ... зиян ... қазіргі қоғамымызда әрбір
адамның бойында ар-ұят табылса, ол болашаққа деген сенмді жол болар ... ... ... ... ... ... ар-ұят адам бойындағы ұлы
қасиет.
Арлы адам әрбір ісін әділеттілікпен істейді,ақты ақ дейді, қараны ... әділ ... сол ... ... ... әділдікті әділ деу қажетю
Әділдік ешкімге зиян тигізбейді, қоғамға пайда келтіреді. Әр адамның ... ... ... ... ... бар жазадан ауыр. Сондықтан қазақта:
Өлімнен ұят күшті – деп айтады. Адам мәслесі ... Абай өлім мен ... ... ... тақырып - өлім мен өмір туралы ой.
Қоғам адам өмір сүре ... ... ... біле отырып өмір сүреді. Бұл
Абай мәселесімен тығыз ... ісің ... ... ... ... ... болатын сияқты, өмірің
өкінішсіз өтсе, ажалды да алаңсыз қарсы аласың'', -деп данышпан Леонардо да
Винчи.
Кімде-кім өз ... ... ... қазынаны неғұрлым көбірек берсе,
ол адамның ажал алдындағы қорқыныш соғұрлым да аз болуы тиіс.
Абай дүниетанымында:
Көп адам дүниеге бой ... ... ... көп ... ... бола ма айтыңдаршы,
Өлмей тұғын артына сөз қалдырған. [1]
Өмір сүргенде одан көбінес түкке тұрмайтын ... ... ... ... байлық қуып немесе т.б. нәрселерге бой алдырады.
Өмір өткінші оның бәрі ... ... ... ... ... ... ... асыл мұрасы. Өмірінің мәңгілігі, оның жасаған
ісімен, тындырған ісімен байланысты. ... ... ... өзіңмен бірге
ала кетесің демейді, істеген ... ісің ... ... ізің дейді.
Абай өзі айтқандай қанша тастап жасап кеткен рухани қазынасы оның осы
өмір сүріп отырған жас ... ... ... салған ізі.
Сондықтан ұлы ойшыл бәрі қалатын нәрсе өткінші өмір сол өткінші өміріңді
артқы ұрпағыңа үлгі ... іс ... ... ... ... көңіл бермей,
Бақи қоймас фәнидің мінін көрмей,
Мені қайда екенін көре алмассың
Терең ойдың телміріп соңына ... ... адам ... ... ... көнбей, соған бой ұрмай жүре алмайды.
Бірақ сол жолда қай жерден жаза басқаныңды, қай ісің Бақидың қай ... ... біле ... ОЛ үшін ... ... ... ... оның түпкі мәнін байыптап тыру керек. Ал ... ... ... ... ... ... емес ермек,
Былайша өмір өтпек – ол білдірмес
Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас
Өтті -өлді,тағдыр жоқ қайта келмек. [10]
Шықылдаған сағат сол қас ... ... ... ... ұрлап
жатады екен.
Ал ''тиянағы жоқ, тұрлауы жоқ бұлдыр заман'' ... ... ... өте береді екен.
Содан қалатын жалғыз белгі – жаңағы сыбдыр.
Ол сенің көңіліңді сындырып жатыр ма, ... ... ма – ... ... бір қозы – ... ... ... қылтың-сылтың мен қулық-сұмдық бұл
араға жүрмейді. Уақыттың үстемдігі ғана жүреді.Адамдар тірі жүріп өмірдің
мәнін түсінбейді, білмейді. Өлгеннен кейін, өлер ... ... ... ... жерде өлім бар. Өмір өткінші, сол өмір адамға бір-ақ рет беріледі.
Өмірде қанша бай бол, қанша жерден ... ... ... ... ... өмір ... жетпейді, сен сол байлығыңа сол өтіп ... ... бір ... ... ... ала ... ... уақытты орынсыз
әрекетпен бос әурешілдікпен өткізіп алмауға ... сол ... ... ... ... ... ... уақыт өткінші, қайтып келмейді.
Көк тұман – алдыңдағы келер заман.
Үмітті сәуле, етіп көз көп қадалған,
Көп жылдар көп күнді айдап келе жатыр.
Сипат жоқ, ... жоқ, ... ... күндер - өткен күнмен бәрі бір бос
Келер –кетер артына із қалдырмас
Соның бірі – арнаулы таусыншақ күн,
Арғысын бір – ақ алла ... рас. ... ... - ... ... Өлім.
Өмір сүргенде неше түрлі адамдар бар. Біреулер алға ұмтылады, болашағына
із қалдырғысы келеді, рухани ... ... ... Ал ... ... ... мен ... арасында түк айырмашылық жоқ, бір сарынмен өмір
кешетіндер.
Абай бейнелеп отыр, осы адам бар сол бұлдырсыз зымырап өтіп ... ... есте ... ... ... жоқ мұндай адамдарды қарай-қарай өмірден
көзі талған көңілі суыған пендені бейнелейді.
Адам ғалым ... дер ... деп ... бәрі оныкі
Тән қылып, мал да қылып, жан кеткенде,
Соны ойла, болады не сенікі?
Дүниеден өтерде бәрі ... ... ... ... ештемені алып кетпейді.
Бәрі дүние өткінші, бәрі қалатын нәрсе.
Адамда бұл жерде өзімшілдік жауы байқалады.
Өзімшіл адамдар өзі үшін ғана өмір ... ... Ал Абай ... пайдасы үшін харекет ойла, адамзаттың бәрін сүй деп ... ... адам бәрі ... ештемені өзіңмен бірге алып
кетпейсің, бұл тіршілі баянсыз, алдамшы. Адам ... ар ... ... ажал тұр. Егер ал ... бас салса, тырп ете алмайсың.
Адамзат бүгін адам, ... ... өмір ... өтер ... өзің ... білемісің.
Өлмек үшін туғансың ойла шырақ. [3]
Өмір мәңгі бір ... ... ... Өмір бар ... өлім ... ... оның ... құндылығын айқындайды. Өмір үлкен жол,
дария. Сол жолдың өткелінің қайда екенін ... Өмір ... ... ... ... ... жете ... тек құмартып өтеді. Күнделікті күйбең
өмірде адам талай әуреге түсіп талай әуре ... ... өмір ... байлығыңды, жақсылығыңда бір күндік өмір ... бір ... ... ... ... жақсылық жамандық көріп, ... ... біле тұра өмір сүру ... ... ... ... шектеулі, әрбір адамға мәлім. ... өмір ... ... ...... ... ... жоғалып кетпеудің кепілі
Адам үшін белгілі бір мәнділікке ие болған ... ғана адам үшін ... ... ... ... ғана күн кеше алмай, адам үнемі толғанады. Адам
табиғаты шексіздік, ... ... ... ғана ... ... ... дамуды қажет етеді. Ал өлім бұл адам ... ... ... ... ... ешкім қашып құтыла алмайды
және елдің бәріне барлық ... ... ... ... ... дүние. Рухани өмірде адам бүкіл адамдармен
теңдесе алады жоғарғы құндылықтарға қол созады және ... ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан белгілі ... ... өмір ғана адам үшін ... ... ... ... заманда алатын орны өте үлкен
зор, себебі заман өзерсе де адам табиғаты ... жоқ. Абай ... ... ... ... адам табиғатының әліде өз өрнегін табады.
Заман өткен сайын әртүрлі қырлары арқылы көрініп, тереңнен ашыла түсуде.
Абай ... өте ... және өмір бойы осы ... ... ... ... “Тал бесіктен жер бесікке” дейінгі барлық мәселелер
шығармашылығында жырланған.Арты ұрпағына өлмес мұрасы. ... ... ... көтерілуіне және жанына мәңгі азық бола алады. ... ... ақ ... ... ... ойларын тамаша
шығармаларымен жалынды ... ... ... ... оның ... әрбір жолынан, әрбір сөзінен бізге соншама ыстық соншама жақын леп
естіледі.Ол леп ... ... ... ... ... тынысы болса да бізге
түсінікті, жүрегімізге қонымды Абай тынысы-заман тынысы, халық ... ол үн ... де ... ... жаңғырып жаңа өріс алып
тұр.Кешегі сағымша өткен бұлдыр заманның-буалдыр желегін түріп ... ... ... ... ... қадам басып Абай да сапта тұр. Біздің
көп тілді, бір үнді ... ... ... да ... ... үні
естілгендей. Бұл Абайдың жаңа өмірі жаңа өмір дәуірінің басталуы. Ол бізбен
де, біздің ұрпақтарымызбен де берік қол ... ... ... толы ... қадам басады, оған күмән жоқ.
Өлді деуге болама айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған, – деп төрелігін өзі шешкен Абай жалынды
жырмен ... ... ... ... ... ... ... зор.Өз ұрпағының азаматтық рухының
көтерілуіне және жанына мәңгі озық бола алады. Адам өзінің адами ... ... ... ... ... адамның көріп білгенін сол дәрежеде көріп білу үшін өзінің
де мондай биіктікке көтерілуінің қандай қасірет ... ... ... ... даналардың қалдырған мұраларын танып білу де сондай
биіктікке көтерілуінің қандай ... ... ... ... ... ... қалдырған мұраларын танып білу де зерттеушісінен
солардың деңгейіне көтерілу сондай қажет. Ең ... ... ... ... ... қарауға мүмкіндік берер білімнің болуы
міндет.
Онсыз оларды оқығанмен өз дәрежесінде оқығанмен өз ... ... ... қиын болмақ. Дәл сол сияқты Абай ... ... ... де ... білім қажет, жоғарғы деңгейге көтерілу қажет.
Абай өз халқының көркеп ... ... ... ... ... ... жасауға ынта қойған данышпан рухани дамудың қоғамда түбегейлі
өзгерісті қажет етіп отырғанын ... ... ... ... қара
сөзінде қазақтың мақал-мәтелдерін сынаса, екінші, тоғызыншы, жиырма үшінші
қара сөзінде ... әлім ... ... ... т.б. ... ... ... қылықтардан арылуға шақырды.
“Ғылым таппай мақтанба”,''Интернатта оқып ... ... ... ... өлеңдерінде және отыз екінші қара сөзінде ... ... ... ... ... насихаттады.
Жалпы Абай дүниетанымын талқылай келе оның ... ең ... ... – адам ... ... ... Абай
өз дүниетанымында адам бойында кездесетін тал бесіктен жер бесікке дейінгі
барлық мәселелерді қамтиды. Жалпы Абай дүниетанымы өте ... , оны ... адам сол ... ... шомыла береді.
Абай дүниетанымындағы адам мәселесіне қорта ... ол ... ... ... ... ... ол барлық ғылым-
білім, өнер, адамгершілік,тәрбие, ар-ұят, ... ... ... ... ... ... Адам мәселесінде Абай адам
өзінің адам деген атына сай өмір кешу ... адам ... ... ... болайын – деген ойынан аңғарамыз. Әрбір адам ... ... ... сай, ... сай әрекет ету қажет.
Өмірде адам бойында ... ... ... ... ... Мысалы: тек қана ішіп-жеп қажеттіліктерді қамтамасыз етумен өмір
кешеді.Ал адамды алып ... ... ... ... ... ме? ... осы адам ... ақыл-ой санасын өзінің өткінші
өмірінде ... ... “Ей, өтіп ... ... ... ... ... табиғатына сай өмір кешуге шақырады. Осы өмірде
барлық нәрсені жасайтын ... ... ... ... мәселені
туғызатын адам. Осы адамның адам ретінде қалыптасуына не әсер етеді.
Адам өзінің ... ... сай болу үшін ... алу ... ізгілік, ар-ұждан осы қасиеттерді бойына қалыптастыру қажет-
деп біледі. Адам ... төрт ... ... ... ... ... ... ар, мінез деген нәрселермен. Шындығында ақыл, ғылым,
ар, мінез адам бойында ... адам ... ... құндылықтарға жетеді.
Адамның бойынан ақыл, ғылым, ар, мінез иабылса адамға атақта бәріде іздемей-
ақ өзі келеді.
Сонымен қатар Абай ... ... қара ... ... сөз жиі кездеседі. Ол адамгершілігі терең, жүрегі махаббатқа толы
кісіні діні түзу кісі деп ... ... сөз ... ауыз жол ... деп айта салу тек ... емес оған шын ... адал ... шын жүрек
керек – деп біледі. Құдайды көктен ... ... жоқ, ... ... Осы ... ... адал ниет адамгершілік, ұлылық деп білеміз.
Ғылым мәселесі адамның адам ретінде қалыптасуына ... ... зор ... ... ... ...... адамның жүрегі айна,
көңілі ояу. Адам білім алмай кез-келген нәрсеге ұмтылыс жасаса адам ... түк ... ... Адам ... ... ... ұлы
нәтижелерге білім арқылы жете алады. Ақыл, қайрат, жүрек үшеуін бірдей
ұста, түбінде ... де ... ... жүгінеді.
Жалпы өмірде барлығын жасайтын, тудыратын өзі сондықтан өмірде сол
өзінің адами ... ... сай өмір ... Ол ... адамның
міндеті. Олар үлкен шың сол шыңның басына шығуға ұмтылу қажет. Ол ... ... ... ... болу қажет. Осы адамда мақсат осы шыңға шығатын
аяқ киімнің бүрі, сен шыңға тегіс ... ... аяқ ... шыға ... сол ... ... сол шыңға шығуға күш беретін мүмкіндігің.
Абай айтады ғой: Биік мақсат-биік жартас,
Ерінбей еңбектеп жыланда шығады
Екпіндеп ұшып ... ... ... сол ... сол ... ... ... адами мүмкіншіліктерді
аша білу қажет. Жұмақ жер бетінде сол жер бетіне жұмақ жасай білу қажет.
Өмірде адам ... ... ... ... іштарлық, менмендік
т.б. қасиеттерді атап көрсетуге болады.
Өткінші өмірде адамдар өзінің адами табиғатына сай өзінің адами болмысына
сай өмір кешу адам үшін ... ... қол созу ... ... ... екі түрі бар: бірі ... бірі ... Қорқақ надан мен
сараңдар осы шіру жолында өмір ... ... ... ... ... білімде
жүрегі айна, көзі ашық жандар жану жолында өмір кешеді.
Шындығына келсек адам дүниеге тек ішіп- жеп ... ... ... ету мен кету ... тозақ сияқты із-түссіз құрып кету ... Адам ... із ... ... ... сай әрекет қылу үшін жер
бетінде басқа адамдардың ақыл-ой дүниесінде, жүрегінде із ... ... ... Абай ... эстетикалық мәселелердің алатын
орны. Абай дүниетанымында ерекше орын алған проблемалардың бірі эстетикалық
мәселелер. Адам бойындағы жақсылық пен жамандық Абай ... ... ... ... қасиеттер: адамгершілік, қайырымдылық, ... ... ... т.б. Абай шығармаларының терең өз өрнегін
тапқан.
Жаман қасиеттер: менмендік, ... ... ... ... ... ... ... ұрлық Абай өлеңдерінде және
шығармаларында терең қарастырған.
Адам бойындағы адамның адам ретінде қалыптасуына өте ... әсер ... ... ... ... қасиеттер.Жаман қасиеттерді адам тәрбие-білім, оқу
арқылы жеңуге болады-деп қарастырды. Абай: Мен егер ... ... ... ... болсам, адам мінезін түзетіп болмайды деген кісінің тілін кесер ... адам ... ... ... ... және ... болады.Абай
өз шығармаларында жағымсыз мінездерді айта отырып оларды нысана ... ... ... айтады.Жақсылықтың жолын ... ... ... да ... ... ... адамның міндеті деп біледі.
Жиреншікті жамандықтан бойыңды тартып жақсылықты ойға, ... ... ... ... ... ... жақсы адам өзі табиғаты жақсы болғандықтан,
жамандықтың өзін жақсылыққа балап отырады.Жамандықтың өзі оған жақсы ... ... өзі ... ... ... ғой.
Ал жаман адам керісінше өзі жаман, ... ... ... өзін жамандыққа балап отырады. Оған жақсылық ... ... ... ... ... өзі жаман табиғаты жаман болғандықтан.
Жалпы жаман мінез құлық адамға үлкен кесел және рухани кесел. Жамандық
жаман қасиет ... ... жан ... ... ... ... қойған кедергі.Жақсы адам өзінің ақылымен, жаман адам ... ... ... ... өмір ... ... ... кездеседі жақсылық және жамандықта
болады. Жалпы ... біз ... ... ... аша ... ... ... өмірде жамандық басым. Іштарлық, ... т.б. ... ... арасында жарқ ете түседі. Адам өмірінде
кездесетін мәселелердің ішінде Абай: уайым мен күлкіге тереңнен тоқталады.
“Уайым-ер ... есі ... деп ... ... Абай ... уайым-қайғы
арқылы адам өз болмысын аша алады дүние сырына ... ... ... ... ... адам Абай ... не шаруадан, не бір ақылдан ,
не бір ... ... көп ... ... ... қара ... Абай ... Мастық бұл адамдардың өзін-өзі ұмытуы. Мұндай адам ... құр ... тек ... ғана зиян ... қоймай өзгеге де зиянын
тигізеді.
Күлкі адамды тіршіліктің сырына бойлатпай, оны жел ... ... ... бетінде ғана қалдырады.
Мұндай адам тіршіліктің сырына, ешқашан ұға ... Адам ... ... ... ... ... өсіру, адамдықтың атын жоғалтпай ақыретте
есеп беру – не керек сансыз проблема мойынына ... ... бәрі ... ... ... Тамақты қайдан табам, ауру –сырқаудан қалай аман болам,
қарттықты қалай қарсы аламын ... ... ой ... жейді.
Сондықтан адам болғаннан кейін уайымсыз болу мүмкін емес. Жаңа туған сәби
уайымсыз бұл адам ... ... ... ғана шақ, ... ... күтіп тұрғаны даусыз. Ақыл –есі түзу емес адамда уайым жоқ, ол
үшін ... ... ... ... ... ... ойлағыш кісі не дүние
шаруасынан, не ақірет шаруасынан өзгеден жинақырақ болса керек.
Уайым-қайғы адамға ауыртпашылық әкеледі үнемі уайым-қайғыда жүр ... ... ... сол ... ... харекет ет. Уайым-қайғы адамдықтың өлшемі, уайым- қайғысыз жануарлар
әлемі. Адамадар да ... ... ... ... ... ұрпақ
өрбітеді. Жануарларда өткен, болашақ жоқ, адам сияқты қайтыс болмайды, ... не ... ... адам ... ... оның ақыл-ойы. Ақыл-ой, санаға байланысты адамда
мынандай сұрақтар туады. Мен не үшін дүниеге келдім. ... ... ... ... бар ма? ... ... не? деген сұрақтардан туындайды. Адам
әйтеуір ... бір ... ... ... Адам ... ... мақсатпен жаратылған әркімнің дүниеде алатын орны бар.
Ол орынды харекет осы дүниедегі орнына сай, адами табиғатына сай харекет
қылу. Абай бұл ... ... бір ... ... кетігін тапта бар қалан” –
деп жеткізеді. Сонда адам өз өмірінде гормонияға ие болады.
Орынды харекет ... ... ... адам ... ... ... кешіп тыныштыққа жеткісі келеді, тыныштыққа ... ... ... ... ... орынды харекет арқылы жетесіз.
Үшінші бөлім Абай адам проблемасының тарихи маңыздылығы.
Абай дүниетанымдық жүйесінде үлкен ой жатыр, ғаламдық мән-мағына ... ... ... ... ... жаңа бір ... ашылып отырған терең
сырларын әр ұрпақ өзінше ... алса – ... ... аяқсыз
қалмағанының белгісі. Абай танымынан, дүниетанымынан олар тағылымы мол, тек
соны парасаттылықпен, білімділікпен игере білу қажет.
Абай ... ... орны ... ... ... да ... көтерген мәселе адам өмірінде әлі де болса да өз орнын алып келе
жатыр. ... ... өтсе де бұл ... маңыздылығы жойлымаған. Өмір
өзгерсе де, заман өтсе де, адамның ... адам ... ... ... адам ... ... және ... қасиеттер әлі де
болса да адам бойындағы өз өрнегін табады.
Махаббатпен жаратқан адамзатты
Сен де сүй ол ... ... ... ... сүй ... ... сүй хақ жол деп ... –деп жырлайды.
Абай өмір сүріп отырған адамдарды адамгершілікке, әділеттілікке бір-
біріне деген қамқорлыққа ... Адам болу үшін тек өзін сүю, ... ... ... ... сүю шарт деп ... Адам үшін оның ең
керемет тірегі өмір осы өмірінде
Талап еңбек, терең ой
Қанағат рақым ойлап ... асыл іс ... ... ... ... және ... әрекет еңбек. Білім алу
үшінде еңбектену қажет. Еңбексіз адамның іс-әрекеті алға баспайды.
Жұмысы жоқтық,
Тамағы ... адам ... ... ... ... кісі тонау, өлтіруге жұмыссыздықтың
нәтижесінде –жұмыс істемеудің нәтижесінде адам азып азғындық жолға ... біз ... ... ... ... етіп білім алудың нәтижесінде ғана адам жаны ... ... ... ... сезімге бөлеп бақытты ете алады. Егер адам
еңбек қылмаса, оның ішкі ... қуыс ... ... алдында “күндіз не
істедім” – деген қарапайым ... ... таба ... бұл шын мәнінде
қауіпті де қорқынышты құбылыс. Абай қазіргі қоғамда ар-ұят бар ... ... ... ... ... ... ұяты жоқ болса, оның иманы жоқ-дейді
Абай. Ұят адам бойындағы адамшылығы ұялу жақсы сезім, ең ... ... -өзі ... қажет.
Өлім мен өмір мәселелрін жырлайды ұлы данамыз. Өмір ... ... ... бар. ... өз ... ... ... қазынаны неғұрлым көбірек
берсе ол адамның ажал алдындағы қорқынышы соғұрлым аз болады.
Өмір өткінші, ... ... ... ... Осы ... ... ... үлгі боларлықтай іс тындыруға шақырады.
Берілген уақытты орынсыз бос әурешілдікпен өткізіп алмауға шақырады, сол
адами мүмкішлігіңді пайдаланып орынды әрекет ... ... ... ... келмейді. Мұсылман боп туып, мұсылман боп жер
қойнауына кірген.
Адамзат бүгін адам ертең ... өмір ... ... ... өзің ... ... үшін ... ойла бірақ.
Адам үшін белгілі бір мәнділікке ие болған кезде ғана адам үшін өмір өмір
болып табылады. ... ... ғана күн кеше ... адам ... Адам ... шексіздік жан-жақтылық тек биологиялық дамуды
қажет етпейді, қол рухани дамуды қажет етеді.
Өлім бұл тірі организмдердің шектелуі. Өлім ... ... ... ... ... Ал ... ... өмір. Сондықтан белгілі бір
мәнділік құрылған өмір ғана адам үшін ... ... ... ... Осы ... ... пен білімділікпен игере білу қажет.
Абайға айтылар сөз ... ... ... ... жоқ, Абай
дүниетанымы сарқылмас бұлақ терең даналық.
Өлді деуге болама айтыңдаршы.
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған – деп өз ... өзі ... Абай ... да ... ... ... келеді.
Қолданылған әдебиеттер
1. ''Қалың елім қазағым''. А. 1995 ж. Б ... ... ... ... А.1991ж. Б (444-462-453)
3. Ж.Ысмағұлов ''Абайдың ақындық тағылымы'' А.1994.
Б (254-257-252)
4. М.Әуезов, А.Құнанбаев ''Мақалалар мен зерттеулер'' (169 бет).
5. Абай ... А 1996 ж. Б ... )
6. Абай ... ... А. 1996 ... ... Ғ. ''Хакім абай. Алматы'' 1996 ж, Б (129-159-160)
8. Абай және қазіргі заман А. 1994 ж, Б ... )
9. А.13 ... ... ... ... А.13. ... ... 1995. Б /5-56/
11. Абай және рухани - имандылық тәрбие- Алматы: Білім 2000.
Б (6-43 )
12.Абай надандық ... ... ... ... перспективы. \Сборник научных трудов. –Алматы: Эверо, 1998.-Б
(43-45)
13. Абай тағылымы Алматы: Эверо, 1997 Б ... ... ... ... ... ... ... 1997 Б (17-18)
15. Абай имандылық тәрбиесі туралы. Алматы: ... 1998 Б (28)

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі90 бет
Бәйге8 бет
Венгрия14 бет
Жер ресурстарын пайдалану мәселесі30 бет
Мутация5 бет
Қазіргі дәстүрлі емес діни қозғалыстар мен ғибадат. Бүгінгі Қазақстандағы дін және ұлт9 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь