Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы

1. Ахмет Иүгінеки
2. Әбу Наср әл. Фараби
3. Қожа ахмет Йассауи
4. Сүлеймен Бақырғани
5. Абай (Ибраһим) Құнанбаев
Кемел адам (араб « инсан-и камил» - толық адам ) ақыл – ойы толысқан кісі. Діни ілімде кемел адам – кісілікке жат қылықтардан әбден арылып, рухани қасиеті артқан, мүлтіксіздіктің қомыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл адам. Кемел адамның әрбір іс – әрекеті Алла- Тағалаға арналады. Ол адасқандар үшін темірқазықтай жол көрсетуші, жолда қалғандар үшін – көпір, үміті үзілгендер үшін – ашылар есік. Кемел адам ұғымы қазақ әдебиетінде кітаби ақындар мен Абайдан бастап сөз болып келеді.Бұл ұғымның арғы төркіні Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» дастаны мен сопылық сарындағы туындылардан тамыр тартады. Сопылық сарындағы позияда кемел адам ұғымы екі таным тұрғысынан бір – біріне тығыз байланыста жырланады.Бұл құбылыс әсіресе,»Құдатғу білік» дастанында өзінің ақын белгісін аңғартып, ондағы Күнтуды (Әділет), Айтолды (Дәулет), Огдүлміш (Ақыл) үшеуі, Яғни, Әділет, Дәулет, Ақыл осы өмірге қызмет етуге ұмтылған. Кемел адам бейнесінде жырланады. Кемел адам туралы ой Абай шығармаларында толық адам, жарым адам, камили нисани, толық сөздер арқылы жүйелі түрде жәуәнмәртілік (көне түркі тілінде zomard - жомарт ) ілімі негізінде таратылып отырады. Абайдың адамгершілік негіздері туралы ой – пікірлері жәуәнмәртіліктегі ақыл, әділет, рақым жайлы ізгілік ұғымдармен сабақтасып жатады. Кемел адам смпатына – суық ақыл, сай келеді. Нұрлы ақыл әділетсіз іске аяқ баса ала алмайды. Суық ақыл әділетті белден басып, ардан түсіп, өз пайдасы үшін зиянды іске көз жұмып бара береді.
Жүсіп Баласағұни, Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни (1020 ж.ш., Жетісу өңірі, Баласағұн қ.ө.ж.б.) –ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері.Өмірі туралы аз мәліметтер сақталған. Ж.Б. есімі әлемдік әдебюиет пен мәдениет тармхында «Құдатғу білік» (Құтты білік) дастаны арқылы қалды. Ж.Б. Бұл дастанын хижра есебімен 462 жылы , қазіргі жыл санау бойынша 1070 жылы жазып бітірген.Дастанды «хандардың ханы» - Қарахандар мемлекетінің негізін салушы Сатұқ Қара Бұғра ханға (908-955) тарту етеді. Сол үшін хан жарлығымен Ж.Б-ға «хас хажиб» -бас уәзір және ұлы кеңесші деген лауазым берген.
ҚҰЭ, 1- ші том, 11-17 бет аралығы(Алматы,1998ж).
ҚҰЭ,4- ші том, 490 – бет(Алматы, 1998 ж).
ҚҰЭ, 4- ші том, 107-110 бет аралығы(Алматы,1998ж).
ҚҰЭ, 1- ші том, 572- бет(Алматы,1998 ж).
Қазақтар, 2- ші том,36-42 бет аралығы,
(“IDK-TIPO» Баспа – Редакциялық орталығы, Алматы, 1998ж).
        
        Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы
Кемел адам (араб « инсан-и камил» - толық адам ) ақыл – ойы ... Діни ... ... адам – ... жат қылықтардан әбден арылып,
рухани қасиеті артқан, мүлтіксіздіктің қомыбы мен негізіне мейлінше
жақындаған асыл адам. ... ... ... іс – ... Алла- Тағалаға
арналады. Ол адасқандар үшін темірқазықтай жол көрсетуші, жолда қалғандар
үшін – ... ... ... үшін – ... ... Кемел адам ұғымы қазақ
әдебиетінде кітаби ақындар мен ... ... сөз ... ... ұғымның
арғы төркіні Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» дастаны мен сопылық
сарындағы ... ... ... ... ... ... ... адам
ұғымы екі таным тұрғысынан бір – біріне тығыз ... ... ... ... ... ... ақын белгісін
аңғартып, ондағы Күнтуды (Әділет), Айтолды (Дәулет), Огдүлміш (Ақыл) үшеуі,
Яғни, Әділет, Дәулет, Ақыл осы ... ... ... ... ... ... ... адам туралы ой Абай шығармаларында толық адам, ... ... ... ... сөздер арқылы жүйелі түрде жәуәнмәртілік (көне түркі
тілінде zomard - жомарт ) ілімі негізінде таратылып отырады. Абайдың
адамгершілік ... ... ой – ... ... ... ... ... ізгілік ұғымдармен сабақтасып жатады. Кемел адам
смпатына – суық ақыл, сай ... ... ақыл ... іске аяқ баса ... Суық ақыл ... ... басып, ардан түсіп, өз пайдасы үшін
зиянды іске көз жұмып бара ... ... ... Хас ... ... (1020 ж.ш., Жетісу өңірі,
Баласағұн қ.ө.ж.б.) –ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері.Өмірі ... ... ... Ж.Б. есімі әлемдік әдебюиет пен мәдениет тармхында
«Құдатғу ... ... ... ... арқылы қалды. Ж.Б. Бұл дастанын хижра
есебімен 462 жылы , қазіргі жыл санау бойынша 1070 жылы жазып
бітірген.Дастанды «хандардың ханы» - ... ... ... салушы
Сатұқ Қара Бұғра ханға (908-955) тарту етеді. Сол үшін хан ... ... «хас ... -бас ... және ұлы ... ... ... берген. Дастанның
бізге жеткен үш көшірме нұсқасы бар:Біріншісі, герат қаласында 1439 жылы
көне ұйғыр ... ... ол Вена ... ... ... , ... 14 ғасырдың 1- ші жартысында Египетте араб әрпімен
(Каирдің Кедивен кітапханасы ... ) ... Ал, ... қаласынан
табылған үшінші нұсқасы 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл
қолжазба ташкенттегі Шығыстану институтының қорында сақтаулы тұр.
Қарахан әулеті билік жүргізге ... ұлан – ... ... алып ... мемлекеттің басқару тәртібін белгілейтін ережелер, сондай- ақ қоғам
мүшедлерінің құқықтары мен міндеттерін айқындайтын тиісті заңдар жоқ еді.
Міне, елдегі осы олқылықтың ... ... ... ... Баласағүн
өзінің « Құтты білік»дастанын жазды. Демек, дастан белгілі бір мағынада
елдегі Ата – заң (Конституция) қызметін атқарған. Ж.б. дастанда патшалар
мен ... , хан ... ... мен елшілердің , әскербасылар
мен нөкерлердің, тәуіптер мен аспаздардың, дихандар мен малшылардың т.б.
қоғам мүшелерінің мінез- құлқы, білім дәрежесі, ақыл- парасатты, ... ... ... болу ... ... жеке ... ... Ақын
мәселені әмірші патшаның өзінен бастайды. Ел- жұртты басқаратын, адам ақыл
парасатты ұшан теңіз,ниеті ... жүзі ... ... кек ... жан
болуы шарт екенін айтады. Ел басқарған әкімдері күншілдік, ашкөздік, сауық
– сайранға ... ... ... ... ... ... ... кейін ақын патшаның көре көзі, естір құлағы»хас хажиб»
яғни бас уәзір міндеттерін ... зор ... ... шығады.
Бас уәзір халықтың талап – тілектерін (ауызша( патшаға, ал
патшаның айтар ой – ... ... ... жеткізіп отыруы
тиіс.Дастанның басты идеясы төрт принципке негізделген .Біріншісі,
мемлектетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ заңнын ... ... ... ... ... ... ... бақ – дәулет, яғни елге құт қонсын ... ... Бақ ... ... ... ... ... бейнелейді. Үшіншісі, ақыл –
парасат. Ақыл – парасаттың қоғамдық әлеуметтік, рөлі уәзірдің баласы
Ұғдүлміш бейнесінде жырланады. Төртіншісі, қанағат – ... ... ... ... уәзірдің туысы, дәруіш Ордгүрміш бейнесі арқылы әңгіме
болады. Ортағасырлық ... ... тән ... ... көркем және
ғылыми әдістермен ұштастыра қолдану Ж.Б. ғибратында суреткерлік, ойшылдың,
ғұламалық, философтың қасиеттердің үйлесім, ғылым даналығының
біртұтастығынан көрінеді. Түркі мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... ойшыл өз шығармашылығында
адамның қоғамдағы орны мен қызметін түсінуге ұмтылып, ... ... ... ... ол ... мен білімге зор мән берген. Білімге мол
сусындаған адам ғана көп нәрсеге қол жеткізі алады. Оның ...... ... және жан ... ...... оның іс ... көрінісі – укум деп біледі
ол.
Ойлау қызметі тек адамға тән , жануарларда жоқ қасиет деп біледі ол. Егер
сезім алдамшы ... ,и онда оған ... ... ... ал, ақыл , зерде
әрқашан адамға қызмет етеді, оның ... ... ... ... негізгі айтар ойы адамның адами жетілуі мен кісілік
кемелденуі, сол арқылы осы мемлекет пен (адамды) ... ... ... ету. ... ... ... түскен адам- өзінің қасиетіне , қалыбы
мен негізіне мейлінше жақындаған асыл жан.
Дастан ... құт- ... , ... өз ... асыл ... жетуге болатынын ұқтыврды. Ондағы « өзіңді сақтау» ,» өзіңді ұмытпау»
қағидасы адамның адамшылдығын танытар ...... ... арналған. Ақын өтпелі өмір мен өлім жайында терең толғанады.
Оның ойынша өкініштің ең ауыры ... ... ... қызығы мен тән тілегі
жетегінде кетіп, діл залалығын ... ... ... ... ... ... қасиетімен бірге өмірдің өкініштілігінде ұштаспауы қажет.
Мұнан өзге Ж.Б. шығармашылығына ізгілікке, құштарлық пен ... ... ... сүю , әлем мен адам ... ... ... ұмтылушылық
белгілер тән.
«Құтты білік» дастаны 6520 бәйіттен( екі жолдық өлең) тұрады. Демек
дастанда 13040 өлең жолы бар. ... бәрі 85 ... ... ... ... ... Адиб ... ибн Махмуд (12 ғасырдың соңы,
Түркістан өңірі 13 ғасырдың басы, сонда) ортағасырлық ... ... ... ойы ... діни танымы кемелденген шағында А.И. қысқаша тақырып –
тақырыптарға ... ... ... ... өлең – ... ... бастайды. Кейін бұл жәдігерлердің басы біріктіріліп «һибат
ұл - хақаиқ» ( Ақиқат сыйы) деп аьалатын ... ... ... ... ... нәрі жағынан алғанда «Ақиқат сыйы» - Әбу ...... ... Қашқари, Жүсіп Баласағұни, Қожа Ахмет Иасауи
мұраларымен ... ... 9-13 ... аралығындағы түркі дүниесінің
рухани қазыналарының жарқын туындысына айналады.
А.И. «Ақиқат сыйының»14- ші ... ... ... ... ... тіліне қара сөзбен жолма – жол және өлеңмен аударылып,
1985 жылы жарық көрді.
А.И. өз шығармаларында ... ... ... ... ... ... «Барлық нәрсе бір Алланың еркінде» екендігін және
оның даралығын дәріптейді. Сол үшін де ақын мәңгілік өлім ұғымы жоқ, ... ... ... ... ол. «Жоқ ... ... және жоқ қылып ,
екінші бар етерсің» немесе «өліні тірі, ... өлі ... ... ... ... ... белгілейді. Яғни, білімдіден пайда бар,
пайдалы нәрсе – тірі, ал, пайдасыздық- бос, өлі нәрсе. Олай болса, білім
арқылы мәңгілік өмірге қол ... ... ... ... ( ... бірақ аты өлмейді.
А.И. үшін білім – көп білу емес, таным ақиқатты білу. Ал, ақиқаттың ... ... оны да ... ... » тануға болады. «Бақыт жолы білім
арқылы білінеді». Білім ойдан, ізденуден шықса, оның пішіні сөз. Тіл ... ... ... адам »күн сайын ерте тұрып, тілге жүгіну
арқылы құлшылық етеді». Бірақ сөз ... ... ... ... ... мүмкін, ол тағы да өзіңе байланысты. Сөз адамның ойлау қабілеті
мен адамгершілік бейнесін бедерлейді. А.И. ... мен ... ... ... ... ... айыратындығын « қандай іс істесе де
білімсіздің еншісі – енші, оған одан басқа өкініш жоқ,», «көп ... ... ... соңы – ... ... - қасірет» деген жолдары арқылы
байқатады. Өкініш мұнда этикалық нормалардың аражігін ажыратушы ... ... ... ... біз А.И-дің этикалық көзқарасын анықтай аламыз. А.И.
үшін бұл дүниеде тұрақты ешнәрсе жоқ, бәрі де ... «Жас ... ... «Барлық толған нәрсе азаяды, түгел кемиді» . Сол себепті
дүниенің қызығы да ... ... ... ... » ... жоқ. ... ... ертен өзгелердің еншісі болып шығады. Сондықтан
дүниеқорлық пен ашкөздік адамға бос бейнет әкеледі, ал, оны ... ... ... ... – қайғыңды көбейтеді, одан да еңбек ет» деп
тұжырымдайды. Кішіпейілдік пен жомарттықты сабырлық пен ... ... ... ... ... ... ... жапа- жасаса , қарымына рахат көрсет. Өйткені қанды
қанмен қанша жусаң да ... ... басы - ... Яғни
зұлымдықты тудырады деген.Қағиданы хадистерінің қазығы ете отырып,
кешірімді болғанды хош көреді.»Бір айыпқа бола бас ... ... ... қалады» дейді. Бірақ дүние мен адамдардың кемелсіздігіне ... . «Мың ... ... ... ... де адал ... ... бір қол
мен бал, бір қолмен у ұстатады» немесе «шырақ, сырың ... ... , ... ... ма?» ... ... үмітсіздік сарындар да
аңғарылып қалады. А.И.-дің нақыл сөздері түркі жұртында бүгінге дейін мақал
– мәтел түрінде сақталып, ... ... Наср әл- ... , әбу Наср Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ ... ... ... 950, ... Шам)- ... ... ... деректер бойынша 70- ке жуық тіл білген.Өздігінен көп оқып, көп
ізденген ... ... ... ... ... Қасиетті
Құран Кәрім тек діни қағидалар жинағы ғана емес, сонымен қатар талай
ілімнің құпия кілтін ... ... ... ... болғандықтан, Әбу Наср әл-
Фараби бүкіл ислам ... ... ... – иджтихад (ойлау
қабілетінің шыңына жету үшін беріле еңбек ету) және ... ... ... өз ... ... ... мен Хадас
Шариф – парыз – сүннет амалдарына негіздеп отыруы) жолына түскен. Кеңес
өкіметі тұсында атеистік идеологияның ... әл – ... ... ... ... көрсетіледі. Әйтсе де оның ислам бірлігін сақтауға қосқан
зор үлесі туралы мынадай дерек сақталған. Тегі ... ... ... ... ... ... ибн ... Әмір ислам жолын бұзған «
қарамат » елін талқандаған соң, Ә.Н. әл – Фарабимен кездеседі. Меккеге
барар жолды кесіп «қажылық» жасауға ... ... ... ... Ә.Н. әл – Ф. ... ... етуге ниет етіп, араб халифының саид –
задаларымен әңгімелеседі. Осы әңгімеде ғалым ислам ... ... ... ... ... ... ... ой айтып, өзінің араб, парсы
және түркі нәсілдері арасындағы алауыздықтардыжоюға күш ... ... ... ... ... түркі халқы әділетшіл делінген еді.
Сол сөздің ақиқаттылығы мен әділеттілігіне енді көз жеткізіп отырамыз» деп
саид – задалар Ә.Н. әл – Ф – дің ... ... ... ... ... мен ... адамы болу үшін қойылатын ең
бірінші талап – ол адамның жан ... ар ... ... ... ... ... таза махаббаты, ғылым мен білімге деген қалтқысыз құштарлығы
мен берілгендігі. Бұл шарт ... ... адам ... ... ... де ... деп көрсетеді Фараби. ,Аристотельдің «Никомахтың
этикасында» келтірілген схемасын негізге ала отырып, әл – Фараби
философияны теориялық және праетикалық деп ... ... ... ... ... емес заттарды, практикалық философия өзгертуге немесе
жасауға болатын заттарды зерттейді. Философия, әл – ... ... ғана ... «ең ... ...... парасат арқылы меңгеріледі.
Ақыл, парасаттың қызметі қалай болса солай бет – алды ... ... ... ... алады. Оның негізін логика өнері қарастыратын
ойлаудың дұрыс әдістерін ... Ә.Н. әл Ф – дің атап ... ... ... жету ... ... ... жөн. Бір сөзбен айтқанда,
Фараби адамдардың өз мақсатына ... оның ... ғана ... ... Адам өзін рухани жағынан үнемі өзін – өзі жетілдіріп отыруға тиіс,
адам тек ақиқатты, ... ... ... – білу ... ... ... ... азаматтық, саяси, адам, қоғам жөніндегі ойлары»Фусул ... ... ... ... ... ) трактатында
қаралады.Бұл трактаттың тақырыптары әр түрлі болса да, негізінен, бір
мақсатқа – адам мен ... ... оның ... ... ... тән бір ... ... – тәндік және рухани құбылыстардың
салыстырылып отыратындығы.
Ә.Н.әл-Ф. Адам міндетті түрде адал ниетті болу ... деп ... ... ... ... ... төлеуін күтсе, адам бұл істерін жамандыққа
айналдырады.Ол, өзінің «риторика»,»Поэзия өнері туралы», «Бақытқа жол
сілтеу туралы»трактаттарында этикалық, эстетикалық, мәселелерге көңіл
бөліп, көркемдік, сұлулық, ... ... ... ... ... ... ... негізін дәлелдеп берді.
Этиканы ол, ең алдымен, жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік
беретін ғылым деп қарады. ... оның ... ... ... ... категориясы басым орын алады. Ғұламаның этикалық
ойларынан терең гуманизмнің лебі еседі, ол адам баласын жаратылыстың ,
бүкіл жан иесі атаулының биік ... ... да оны ... керек деп түсінеді.Фараби жасаған қортындының басты түйіні ... ... ... ... ... ... ... кең тарады.Ол ақыл- ой мен білімнің биік мәнін дәріптеді.Фараби
көркемдік, сұлулық хақында былай дейді: ол – өмір шындығының өзін тән
қасиетті, ... ... ... ... ... көкейдегі
елесі.Көркемдік тән мен жан қасиеттерінің сұлулығын көрсететін белгі деп
санайды.
Қожа ахмет Йассауи - сопылық поэзияның негізін салушы ... ... ... ... ... ... ұлы ойшыл, діни қайраткер
тұлға.» Мединада – Мұхаммед, Түркістанда – Қожа Ахмет » деген қанатты
сөздің өзінен- ақ кезінде оның ... ...... ... ... ... Ибраһим Махмұд Сайрамда жасаған ғұлама кісі
болыпты. Ахмет Йасы ( Түркістан) қаласында ... ... ... ... де , жеті ... ... ... салады. Бала Ахметтің басты ұстазы,
тәрбиешісі аталас туыс боп келетін Арыстанбаб екен. Ол өмірден қайтқаннан
кейін, 17 жасында йасы қаласына ... Дәл осы ... ... араб,
шағатай, парсы, түркі тілдерінде өлеңдер жаза бастайды. Шығыс поэзиясы мен
әдебиетіне көңіл қояды. Кейін ... Имам ... ... діни
медресесінде оқиды. Оны тәмәмдаған соң сопылық жолдың біраз ащы – тұщысын
татып, көптеген қалаларды аралап, туған шаөары Түркістанға қайтып оралады
да , ... ... ... дәстүрді жалғастырады. Осында ол ислам
дүниесі кең таныған кемеңгерге айналады... Ал 63 жасынан бастап қалған
өмірін жер астында , яғни ... ... Бұны ... « ... ... ... одан артықтың қажеті жоқ. Пайғамбар белгілеген
мерзімнен артық өмір сүрудің керегі жоқ», - деп түсіндіреді. Қанша жыл
ғұмыро кешкені жөнінде әртүрлі деректер бар. Бір ... 73 ... 85 жас деп ... Ж.Аймауытов, ақынның 149 – хикметіне
сүйеніп,Иасауйді 125 жас жасаған дейді ( онда ... ... ... ... ... ... асыл ... – «Диуани
Хикмет»( Даналы қ кітабы) қыпшақ диалектілерімен көне түркі тілінде
жазылған. Түпнұсқасы сақталмаған. Бізге жеткені ХV-ХVI ғасырлардағы
көшірмесі ... ... ... өте көп. ... көбі ... ... ... Алматыда сақталған. Түркі тілдес адамдар Ахметтің
«Хикметін» қиындықсыз оқи алады. Бұл шығарма түркі халықтарының рухани
жетістігі болып табылады. Ол – ... оғыз – ... ... ең алғашқы дарынды түркі ақыны.
Исламның сопылық бұтағы VII – VIII ғғ. ... ... Ал « ... мұсылмандық жолының негізгі ережелері мен қағидаларын көрсетіп
береді.Ұлы кітапта ақын ақын исламдық төрт ұстынға – шариғат, тарихат,
хақиқат, мағрипат мәселелеріне назар аударады. ...... ... ...... Тарихат – сопылық ілім. Хақиқат – құдайға
жақындау, қосылу. Мағрипат - дінді ианып – білу. ... ... ... тарихат, мағрипатсыз хақиқатқа (Аллаға жақындау) жетпек жоқ.
Адамның өзін өзі айқандауы онын рухани өмір танымынсыз, тіпті, қажет болса,
жанын берер шынайы берілусіз ... ... ... ... пен ... ... ... Пайғамбардың « Иман жаны - ұят» деген хадисін
санаға құяды.Бұл о дүниеде жұмаққа ... ... ... ... Адамдарды
әділдікке, қайырымдылық- мейірімділікке шақырады.
Оның жолын ұстанған шәкірттері мен сопылықты уағыздаушылар
түркістандық ғұламаны күллі әлемге таратты. Қожа ахмет ... ... ... ... ... ... арнасын анықтап берді. Ол жаңа
діни идеологияны тәңірлік шамандықпен , зорастризммен біріктіре отырып,
қоғамдық – әлеуметтік санаға сіңіруде көп еңбек ... А.Й. ... ... ... жүйе ... халықтары рухани дүниетанымында
шешуші маңызы болды. Егер түркі халқы оған ... ... ... ... бір Аллаға табынды. Осы арқылы Олар Шығыс Философиясы мен ... ... ... Бақырғани (туған жылы белгісіз -1186ж.) – Түркістан қаласында
дүниеге келіпті. Ол өзінің «Ақырзаман» кітабында:
Ысқақ баба ұрығы,
Шайқы Ибраһим құлыны,
Машайықтар ...... ... ... ... түпсіз,
Хақиқатта өрен жүйрік – шайқым Ахмет Йасауи, - деп ... , ... ... ... болған. Халық арасында Әкім ата деген атпен
белгілі болған. Оның басты және ... ... ... ... ... ... ... тазару, адам жанының үндестігі
мәселелеріне көңіл бөлінеді. Мәселен, әділдікті сопылық поэзиясы
тұрғысынан қарайды. Оның ойынша , мәңгілік әдемілік ... Алла – ... ... Алла төрт бірліктен (от, су, жер, ауа) құралатын төрт
тарап ... ... ... өсімдіктерді , жәндіктерді, жан – жануарларды
, оларға әмірін жүргізуші , төрт мүшеден (аяқ, қол, бас, дене) тұратын
адамдарды дүниеге келтірді. Б.пікірінше , ... ... пәни ... ... біле – алмайды. Өйткені қарапайым адам мен алла тағала
арасында көзге көрінбейтін «перде» ілінген. Аталмыш «пердені» ысырып,
құдайды ...... , ... ... ... ... адам, ең алдымен,
сопылық жолға түсіп, оның негізгі ... ... ... хақиқат,
мағрипат) өтуі қажет. Нәтижесінде « ішкі көзі» ашылып, рухани тазарған адам
Аллаға бір табан жақын ... ... ақыл ... оған деген махаббат
арқылы танып- білуге болады. Махаббат – жоғары сезім.»Құдайды не үшін ... ... ... ... Алла кітабының 61 – аятымен жауап ... ... – оның ... , ... ... ... ... өзі жаратқан пенделеріне деген
махаббатында. Тек жаны жомарт, сабырлы, білімді адам ғана Құдайға жақын
тұра алады.
Алла адам мен оның ... ... Бір ... ... ... жиналады.
Табиғат пен адамзат заңдары бір – бірімен байланысты. Адам өзін – ... білу ... ғана ... ... ... ... ... көрсеқызарлық, ұрыс – керістен тазарған адам ғана толық
рухани азаттық алмақ.
Сопылыққа ... жол ... ... ... ... бекем
буғандарған алғышарт – өзіне ұстаз белгілеп алу. Тариқат сатыларынан өтіп,
кеменделген шәкірт дәрежесіне жеткенше, ұстазының қолынан тәрбие көріп,
білім алмақ. Ол үшін ... ... ... ... ... ... бірінші
сатыда ол толығымен тазармақ. Ал екінші сатыда шәкірт біреу жайында жаман
нәрсе айтпақ түгіл, сынай да алмайды. Үшінші сатыда жас сопы ... ... Адам ... да ... ... ... соған көмектесуі
керек. Бесінші сатыда адам жаны қанатанады. Мұнда сопы Алла дидарын
тамашалайды.
Шығармасының соңында С. ... ... 3 ... бөлген:
1. Абсолютті өзгермейтін Алла сұлулығы.
2. Жаратылыс сұлулығы немесе Құдай сұлулығының шағылысып түскен жердегі
көрінісі.
3. Рухани сұлулық.
Адам ... Алла ... ... ... жету үшін ... түсінігінше, шынайы өмірдің негізін адамгершілік, демократия,
әлеуметтік ... ... 82 ... , ... ... ... ... салды. Оның кітабын
1897 ж. Е.А. Малов « история общества археологии, ... ... ... ... ... шығарды.
Абай (Ибраһим) Құнанбаев 1845, қазіргі шығыс Қазақстан облысында дүниеге
келген. Қазақтың үлы, кемеңгер ақыны. Ақын жаны ... ... өле ... ... ... ... ақын ... кейіптеу бейне арқылы
сипатталады. «Жүрегім менің – қырық жамау». Осындағы жұлқыланып,
кескіленген, қырыққа бөлінген, парша – парша болып бөлектенген ... ... ... ... ... – өшпенділіктен шеккен азабын,
тіректаппай күйзеліп налуын, т.б. көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр.
Абайдың ұлылығын танытатын ... бірі – ... өлер ... ... Осы ... бастапқы тармағындағы сөздердің мағынасына үңілсек,
табиғат сөзін қалыпты мағынада алып, аспан мен жер, күн мен айды айтып
отырған сияқты. Олардың ... адам ... ұзақ ... талассыз. Ескі филос.
Еңбектерде табиғат өлсе де, адам өлмейді деп, осы екеуін біріне бірі қарама
– қарсы қою кездеседі. Табиғат ... ... ... ... бір ... деген ұғым бар. Жақсы адам өлсе де, жаны өлмейді деген пікірді
философтар да айтқан. «Адам өлмес» деп бірден кесіп ... ойын ... ... . . «Ол бірақ қайтып келіп ойнап – күлмес,
«Мені» мен «менікінің» айрылғанын
«Өлді» деп ат ... ... ... »
...Дәл осы өлеңінде «мен» және «менікі» деген ұғымдарды. Абай ... ... ... ... шумақта:
...»Көп адам дүниеге бой алдырған ,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған,»- дей келіп, алғашқы ойын енді тікелей
жалғастырғандай ... ... сыя ма, ... артына сөз қалдырған...»- дейді. «Адам өлмес » дегеннің мағынасы
өзі өлсе де, ... ... ... ойы ... ... пікірге саяды.
Абайдың – әлемге көзқарасы қалыптасқан , өзіндік филос. ... ... ... , ... ... терең мағыналы филос. Идеяларға
толы. Ол ... ... ... – ның негізгі мәні болып табылатын «жетілген
адамды» өзекті және басты проблема етіп қарастырып, соған ... ... ... ... ... дамыта отырып, адамды адамгершілік ,
кісілік тұрғысынан жетілдіру принциптерін, ұлттық эстетика мәселелерін ... ... ... ... ... ... білім мен ғылымның
әлеуметтік рөлі туралы, адамтану мәселелерін көтерді. Даналықтың өлшемі
бола ... ... ... ... мұрасы шың мәнісінде , қазақ халқының
зерделі ойы мен өмірі тұрғысындағы энциклопедия секілді.
Абайдың «Алланың өзі де рас сөзі де рас» ... ... ... үшін алдымен
отыз сегізінші сөзді оқыған жөн. Екеуінің айтар ойлары бір ... ... ... ... ... ... тілінде жеткізілген. Кеңестік заманда
Абайдың қара сөздерін нақыл, ғибрат тұрғысында қабылдау басым болған,
сонын салдары ... қара ... ... «Слова назидания» деп
аударылып кетті. Абай ақыл айтушы « ... ғана ... , ол – ... ... ... ... ... Аристотельдерді хакімдер деп атай отырып,
өзінің де хакім екендігін дәлелдеп берген. Абай «хакім» деген ұғымды ... ... оны ... Отыз сегізінші сөзінде «хакім» деген
ұғымды тек қолданып қоймай, оны ... Отыз ... ... ... ... ... себебін іздеушілер» дей келе хакімдіктің мәртебесі:
«Әрбір ғалым – хакім емес, әрбір хакім - ғалым» деп нақтылаған. ... ... қойа ... Абай ... және ... ... ұғымдарға түсінік
береді. Ғақлия – хакімнің сөзі, нақлия – ғалымның сөзі.Абайдың 45 қара
сөзі, негізінен , бәрі дерлік ғақлиялық мазмұнда, ... ... ... ... дүниетаным мәселелеріне тоқтала келе Абай «Ғалымдардың
нақлиясы бірлән мұсылман иман тақлиди ... ... ... ... ... иман якини болады» (т.2,203 б.)дегендерге Абай он ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
ҚҰЭ, 1- ші том, 11-17 бет ... ші том, 490 – ... 1998 ... 4- ші том, 107-110 бет ... 1- ші том, 572- ... ... 2- ші том,36-42 бет аралығы,
(“IDK-TIPO» Баспа – Редакциялық орталығы, Алматы, 1998ж).
Тақырыбы: Кемел адам ... ... ... ... Өтепбергенова М.
Қабылдаған: Дәрібаев С.
Алматы 2010

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ прозасы және тарихи тақырып85 бет
Абай өнегесі6 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Ілияс Жансүгіров және дәстүр жалғастығы6 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абайдың ақын шәкірттеріндегі дәстүр жалғастығы83 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь