Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ...2.3

I ТАРАУ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ ТУРАЛЫ
1.1 Ертегілер туралы жалпы түсінік ... ... ... 4.15
1.2 Халық ауыз әдебиетінің түрлері ... ...16.19

ІІ ТАРАУ. АДАМГЕРШІЛІКТІК ҚАСИЕТТЕР МЕН ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН БАЛА ТІЛІН ДАМЫТУДАҒЫ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІНІҢ МАҢЫЗЫ
2.1. Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің тәрбиелік мәні...20.23
2.2. Бала тілін дамытудағы ертегілердің атқаратын ролі ... ... 24.44

ҚОРЫТЫНДЫ : ... ... 45

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ...46.47
Кіріспе
Диплом жұмысының көкейкестілігі.
Ертегілер әрқашанда қазақ халқының өмірінде маңызды роль атқарып келген. Себебі, ертегілердің мазмұнында халықтың тұрмыс тіршілігі салт-дәстүрі, әдет- ғұрпы , бүкіл болмысы, адамдардың өзара қарым-қатынасы, мінез-қүлқы т.б. бейнеленген. Ұрпақ тәрбиесінде ең тиімді тәрбие құралы ретінде ертегілер тілі жеңіл, түсінуі оңай болғандықтан, ертегілердің балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор. Ертегілер бастауыш мектеп оқушыларының ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге, елін қорғауға, өнерді игеруге, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды бойына сіңіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі дамыған бала - үздік оқушы, себебі жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, сөздік қоры молайған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. Оның үстіне еліміз егемендік алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ішінде, бала тілінің дамуы мен сөздік қорының молаю мәселесі әдіскер ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс қалмай жүрген мәселелердің бірі. Сондықтан диплом жұмысы өзекті мәселеге арналған деп білеміз және де ертегілер арқылы бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту енді-енді ғана қолға алынған
мәселе екендігін ескерсек біздің жұмысымыздың көкейкестілігі даусыз екендігіне ешқандай күмән жоқ.
Диплом жұмысының нәтижелерін теориялық тұрғыдан:
- халық ауыз әдебиеті жанрларын классификациялауда;
- халық ауыз әдебиеті жанрларынан оқу материалдарына қажетті мәтіндерді іріктеуде;
практикалық тұрғыдан:
- бастуаыш сынып оқушыларының әр сабақта тілін дамытуға;
- қосымша мұғалімдерге көмекші әдістемелік құрал ретінде пайдалануға.
Диплом жұмысының мақсаты: Қазақ халқының ауыз әдебиеті жанрларындағы ертегілерді оқыту барысында пайдаланып, балалардың тіл байлығын арттыру.
Диплом жұмысының міндеті: мақсатқа қол жеткізу үшін:
- халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша сипаттамасын;
- тіл байлығын арттырудағы тәрбиелік мәнін;
- ертегілердің ұрпақ тәрбиесіндегі маңызын шешіп алу
қажет.
Диплом жұмысының ғылыми болжамы: Бастауыш мектепте ертегілерді оқыту арқылы балалардың сабаққа қызығушылығын арттыруға, сол арқылы тілін дамытып, сөздік қорын молайтуға, адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды жастайынан бала бойына сіңдіруге қол жеткізуге болады.
Диплом жұмысының құрамасы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алпысбаев Т. «Қазақ халық әдебиеті» Т.З; Ертегілер. Алматы,
«Жазушы» 1975ж. 135-1846.
2. Айдашаев А. «Қазақ халық әдебиеті» Ертегілер. Алматы,
«Жазушы» 1979ж. 112-1466.
3. Ахметов Ш. «Қазақ балалар әдебиеті» Алматы «Ғылым» 1974ж,
221-2276.
4. Бердібаев Р. «Сарқылмас қазына» Алматы «Мектеп» 1983ж.
145-2016.
5. Ғабдуллин М. «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» Алматы мектеп.
1991ж. 3-376.
6. Көшімбаев А. «Қазақ әдебиетін оқыту методикасы» Алматы
«Мектеп» 1969ж. 77-796.
7. Кенжебаев Б. «Әдебиет белестері» Алматы «Мектеп». 1986ж.
143-2016.
8. «Қазақ ертегілері» Алматы «Балауса» Қазақстанның ауыз
әдебиеті 2003ж. 34-536.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы Т.1, 2-ші кітап «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» редактор Қаратаев А. Алматы «Мектеп» 1964ж. 14-236.
10. Қазақ халық әдебиеті: І-ші том Ертегілер Алматы «Жазушы» 1988ж. 47-546.
11. «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихымең даму жолдары» Алматы «Ғылым» 1981ж. 157-2026.
12. Қазақ ертегілері: Аңыз, тұрмыс-салт, қиял-ғажайып, хаиуанаттар туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
13. Қалиев С. «Халық ертегілері» // Тәрбие құрал 2005 №11. 3-76.
14. Қалқабаева М. «Балалар әдебиеті-тәрбие құралы» Алматы «Мектеп» 1976ж. 68-1016.
15. Қирабаев С. «Мектеп және қазақ әдебиеті» Алматы «Мектеп» 1979ж." 33-386,
16. Қоңыратбаев Ә. «Қазақ әдебиетінің тарихы» Алматы «Мектеп» 1994ж.24-76б.
17. П.Мұқанов С. «Халық мұрасы» Алматы «Мектеп» 1980ж. 122-126 б.
18. Сүйіншәлиев X. «Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері» Алматы «Мектеп» 1967ж. 11-186.
19. Тойшыбаев С, Дайрабаев Ғ. және Қожакеев Т. «Мектепте қазақ әдебиетін оқыту» Алматы «Мектеп» 1980ж. 80-886.
20. Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері Алматы «Ғылым» 1979ж. 12-376. 21. Бастауыш мектеп ІІҮ. Сайлыбаева «Ауыз әдебиеті үлгі арқылы баланың тіл байлығын дамыту» 2004 №5 25-26 бет.'
22. Бастауыш мектеп // О. Бартаева «Бастауыш сыныпта ертегілерді оқыту» 2004 № 11 18-20 бет.
23. ¥лағат // Р. Берекенова «Ауыз әдебиетінің ғажап үлгілерінің бірі- ертегілер» 2004 №2 47-49 бет.
24. Ұлт тағылымы 2004//Р. Ерденова «Патриоттық тәрбие берудегі ертеглерді рөлі» №4 17-21 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ .......2-3
I ТАРАУ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ ТУРАЛЫ
1.1 Ертегілер ... ... ... ... Халық ауыз әдебиетінің түрлері .......16-19
ІІ ТАРАУ. АДАМГЕРШІЛІКТІК ҚАСИЕТТЕР МЕН ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МЕН ... ... АУЫЗ ... МАҢЫЗЫ
2.1. Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің тәрбиелік мәні...20-23
2.2. Бала тілін дамытудағы ертегілердің атқаратын ролі ........24-44
ҚОРЫТЫНДЫ : ... ... ... ... көкейкестілігі.
Ертегілер әрқашанда қазақ халқының өмірінде маңызды роль атқарып
келген. Себебі, ертегілердің ... ... ... тіршілігі салт-
дәстүрі, әдет- ғұрпы , ... ... ... ... ... т.б. ... Ұрпақ тәрбиесінде ең тиімді тәрбие құралы
ретінде ертегілер тілі жеңіл, ... оңай ... ... ... ... т.б. ... беруде ғана емес,
олардың тілін дамытуда да ... ... ... өте зор. ... ... ... ... жетілдіріп, Отанын сүюге, елін
қорғауға, өнерді игеруге, ... ... ... ... септігін тигізеді. Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда
қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі ... бала - ... ... ... ... - ... үлгілердің негізі. Ой өрісі ... қоры ... ... ... ойы да, ... ісі де ... болмақ.
Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке
айнала беретін ең ... ... ... Оның ... еліміз егемендік
алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны ... ... ... ... бала ... ... мен ... қорының молаю мәселесі әдіскер
ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс ... ... ... ... ... ... ... мәселеге арналған деп білеміз және де
ертегілер арқылы бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... біздің жұмысымыздың көкейкестілігі ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан:
1. халық ауыз әдебиеті жанрларын классификациялауда;
2. халық ауыз әдебиеті жанрларынан оқу материалдарына қажетті мәтіндерді
іріктеуде;
практикалық тұрғыдан:
- ... ... ... әр ... ... дамытуға;
- қосымша мұғалімдерге көмекші әдістемелік құрал ретінде пайдалануға.
Диплом жұмысының мақсаты: ... ... ауыз ... ... ... ... ... балалардың тіл байлығын арттыру.
Диплом жұмысының міндеті: мақсатқа қол жеткізу үшін:
3. халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша ... тіл ... ... ... ... ... ... тәрбиесіндегі маңызын шешіп алу
қажет.
Диплом жұмысының ғылыми болжамы: Бастауыш ... ... ... ... ... қызығушылығын арттыруға, сол ... ... ... ... ... адамгершіліктік қасиеттер ... ... бала ... сіңдіруге қол жеткізуге болады.
Диплом жұмысының құрамасы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... Қазақ халқының ауыз әдебиеті туралы
1.1 Ертегілер туралы жалпы түсінік
Адамзат баласы табиғаттың сыр-сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі
болмыстың мәні мен мақсатын, ... мен ... ... ... ... ... ... енді бірде көркем сөз өнері,
соның ішінде өмір құбылыстарын образдық ой ... ... ... ... - фольклор шығармаларынан танып біледі.
Әр елдің, әрбір ... ... ғана тән ... ... ... с.оның
сан-алуан нұсқалары қай дәуірде туған? Фольклор туындыларының, жаратушысы
кімдер? Оның жанрлық, көркемдік ерекшеліктері, ұлттық және ... ... Ауыз ... ... ... қайсы дейтін көптеген сауалдар
туады. Мұның бәріне жауап беру үшін фольклор шығармаларының ... ... ... ... адам ... өзгеше бір формасы. Ол қоғам дамуының қай
сатысында туды дейтін ... ... ... ... ... ... ... бірі алғашқы қауымдық құрылыс кезінде фольклор
сөз өнері ... ... ... жоқ еді дейтін пікірге сайып келсе,
белгілі совет ғалымы В.Е.Гусев ... ... ... ... ... ... сәби ... қалыптаса бастаған фольклор
шығармалары мен халық поәзиясының ... ... ... ... біз ... ... деген атауды да қосып жүрміз. Халық әдебиеті жазба және ауыз
әдебиеті болып ... ... ... де ... ... ... соның
тікелей жемісі болып табылады. Бұлардың жасалу жолдары да бірдей ... ... ... ... бір ... ... мәдениеті шыққан
кезеңде туады да, оның өмір көріністерін ... бір ... ... әдіс, стиль және жанр ерекшелігінде суреттеп ... ... ... Ауыз ... ... ... ... мен көркем сөздің озық
үлгісі ретінде қалыптасқан. Оның айтушылары халық арасынан шығып отырған.
Келе-келе ауыз әдебиеті мен жазба ... ... ... ... көркем
әдебиеттің арнайы екі саласын жасаған. Кейде олардың ... де ... ... ол ... ... (көп варианттылық, ауызекі айтылуы) ие
болса, енді бірде қалалық (жазба) мәдениетке ... ... Бұл ... ... ... да осында. Сол себепті жазба әдебиетті былай
қойғанда, ауыз әдебиетінің өзін фольклор шығармаларының қатарына қою кейде
даулы ... ... ... ерекшеліктері болады. Ең алдымен,
фольклор - синкреттік өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, ... және ... ... ... дараланбай, тұтас күйінде көрінеді.
Фольклор шығармаларына тән осы ... ... орыс ... де айтқан еді. Жоғарыда аталған терминдерді саралай
келгенде, ... бұл ... ... ауыз ... деген атаудан
гөрі «халық поәзиясы» деген ғылыми ... көп ... XIX ... ... осы атау ... та ... Алайда бұл да
фольклор шығармаларының сипатын толық аша ... ... ауыз ... ... ... ... ол фольклордан жіктеліп шыққан, бірақ әлі де
болса дәстүрлі байланысын үзбеген жеке бір арна болып ... ... ... ой, оның ... ... - тіл жетіле
келіп, сөзден өлең, өлеңнен ән және би бөлініп шығады. Осыған орай ... ... да ... ... ... Оларды біз фольклор
шығармаларының қарапайым аноним айтушылары, ертекші, ақын, жырау, айтыс
поәзиясының ... ... - ... дейміз.
Қоғам дамуының сәби кезеңдерінде фольклор шығармаларын орындаушылар
отбасы, ошақ қасындағы қарт-қариялар болған. Оларды біз ... ... ... дейміз. Сонда фольклор шығармаларының жасаушылары да,
айтушылары да халықтың өзі болып шығады. Өнері өрге жүзген ... ... ... ... де ... ... мен ... басқа айтушылар іліп
әкетіп, өңдеп, дамытып, нақышына келтіре орындайтын болған. ... ... ... ... ... ... ... етсе, жұмбақ, жаңылтпаш,
мақал-мәтел, тұрмыс-салт айтыс ... үсақ ... ... ... тудырып, көпшілікке ортақ рухани мүраға айналдырып отырған. Осы
ретпен туып, атадан балаға жетіп, ел ... ... ... көркем сөз
өнерін, оның айтылу және орындалу ерекшеліктерін фольклор дейміз.
Ғылымда ... ... ... ал оны ... ғылым саласын
«фольклористика» деп атайды. Неміс ғалымы Н.Ф.Кнафльдің анықтауынша ... ... ... ... ... ... Осы пікірді (Folk - халық, Іоге
- білім, даналық) ағылшын ғалымы У.Дж. Томс та дамыта түсіп, фольклорды ел
арасында туған өлең-жыр, ... ... ... ... ... ... ұсынған.
Халық поәзиясы төңірегінде айтылған Н.Г. Чернышевский, В. ... ... де ... ... ... қоғам дамып,
ілгері басқан сайын халық поәзиясы жойылады, өйткені ол ... ... ... жаңа ... ... ... алмайды десе, В. Г. Белинский
оған қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... - әркез халық» деген тұжырым жасайды.
Фольклор оның мәні туралы Н.П. Андреев, Е. В. Аничков, Ф.И. Буслаев,
Л.Н. Веселовский, В.Ф. ... Е.Г. ... Ю.М. ... В.Е. ... ... В.П. ... Ю.Г. ... П. Г. Богатырев сияқты көптеген орыс және
совет фольклористері де ғылыми пікір ... ой ... ... ... Н.П. Андреев фольклор материалдарының тарихшы, ... ... және ... ... ... үшін аса ... ... оны халық тұрмысымен тығыз байланыстырады. Б.Н. Путилов ... ... ... ... ... және өндірістік
қатынастарымен сабақтастыра сөз етеді. Рас, Б.Н. Путилов ... де ... ... оны бір ғана ... сөз ... емес,
түрлі сипаттарды бойына жинаған синкреттік өнер ретінде бағалайды. Е. ... ... діни ... ... В.Ф. ... жақындығын сөз еткен.
Осы сияқты көптеген пікірлерді ескере ... ... ... ғана ... ... баға ... ұтымсыздығы көзге түседі. Фольклор
туындыларына біржақты баға берудің нәтижесі оның әстетикалық табиғатына
қайшы келетінін В.Е. ... те ... ... ... туралы М.К. Азадовский, Ю.М. Соколов
сияқты көрнекті ғалымдар да ғылыми ... ... ... ... как
коллективное творчество народа» (М., 1969) ... ... В.П. ... ... ... екі түрлі ғылыми концепцияны ... Ю.М. ... - М. К. ... ... ... уәж айтыпты. Ол
қандай бағыттар? Алғашқысы - фольклорды ... ... ... ... (Азадовский, Соколов), соңғысы - фольклор шығармалары ... ... ... меже ... (Белииский, Буслаев, Миллер)
бағыттар.
Орыс, совет фольклористикасында туған түрлі ғылыми ... ... өз ... ... ... болуға тиіс. Алайда бұл ... ... ... ... мәні ... ... бір ... сүйеніп, олардың дәл осы ... ... ... ... елемей, ескермей кетушілік де бой көрсетіп отырады. Мысалы, В.
П. Аникин сын семсеріне ... Ю. М. ... ... ... ... ... ... отырып, олардың
табиғаты бөлек екенін де теріске шығармайды. Атап ... ... ... фольклора и фольклористики (в реконструктивный период)» - ... ол ... ... ... бір ... ... ... атай отырып, оған әдебиеттану және өнертану ... ... ... баса ... Бұл ... ... тұжырымы оның фольклор мен әдебиеттің бірлігі жайындағы пікірінен
көп бұрын айтылғандығын да ескеру қажет сияқты. В. П. ... осы ... ... ... Б.Абылқасымов та дамытып, Ю.М. Соколовтың
«фольклор әдебиеттің бір ... ... ... - ... ... деген тұжырымын келтіріпті. Автордың бұл бағытқа Н.П. Андреевті
жатқызуы да сыңаржақ пікір. ... ол 1934 жылы ... ... ... ... мақаласында фольклорды халық тұрмысымен тығыз
байланыстыра сөз еткенді. Оны жоғарыда айтып өттік.
Фольклор жанрлары туралы В.Я. ... ... де ... Ол ... ... тән ... ... бір елдің фольклор мұрасына
қолдана салудың айтарлықтай нәтиже бермейтіндігін айта ... үш ... ... ... а) ... ... ... зерттеу; ә)
фольклордағы халық тұрмысымен байланысты жанрларды анықтау; б) ... ... ... жете көңіл бөлу.
Осы айтылғандарға фольклор шығармаларының тағы да бірнеше сипатын
қосуға ... еді. Олар - ... ... және ... сипаты,
варианттылығы, дәстүрлілігі, тарихилығы және ауызекі дамуы.
Халық поәзиясын көпшіліктің өзі тудырғандықтан. Ол елдің ... ... ... болған. Әр ел өз басынан өткерген оқиғаларды
құмарта жырлайды. Олай болса, фольклор ... ... ... ... ... бар кез ... туындыдан анағүрлым шыншыл, әсерлі
де көркем. Сол жырларға қарап, елдің әдет-ғұрпын, ... мен ... дәл ... ... ... ... фольклорының тарихилығының басты
бір көрінісі осында.
Фольклор шығармаларының айрықша әсерлі болатын себебі - оның ... ... та, тілі ... ... ... әрі ... Осы екі сипатқа
қосылатын тағы бір белгі - әрбір өлең жыр, жар-жар, айтыс, жоқтаудың өзіне
тән арнаулы ... мен ... ... ... Ақын-жыраулардың
импровизақиялық дәстүрі поәзия мен музыка өнерінің синкреттік бірлігіне
негізделіп, қобыз немесе домбыра аспабымен ... ... Сыр ... ... ... Рахмет Мәзқожаев бір ғана «Алпамыс» немесе «Көрұғлы» жырын ... ... ... ... ... ... шығармалары белгілі дәрежеде
театр қызметін де атқарған. Оның артистері -орындаушылар, ән мен ... ... ... ... ... ... тағдыры, оның өмірден көрген қайғы-
қасіреттері мен мұң-зары, келешектен күткен арман-тілектері айқын ... ... ... ... ... халық өз теңіне қосыла алмаған
қазақ қыздарының ауыр тағдырына үн қосқан. ... ... ... ... ... ... ... келелі ой-ниеттерге
бастап отырған. Мұндай өлең-жыр мен ән-күй көп жайда өмірдің ... Оған ... ... ... мәселелері мен тақырыбы да
айғақ бола алады. Ұсақ салт жырлары мен ертегі жанрының көтеретін мәселесі
көбіне ... ... ... ... мен ... ... ... мен ерлікті дәріптейтін әпостық жырлар ол қорғау сарындарына
негізделген. Мысалы, олжа-қүмар Қараман, баққұмар Ақшахан, ... ... ... өз ... ... жасайтын ¥лтанқүлдар қаншама тұлғалы болып
көрінсе де, ел бірлігін ойлаған Алпамыс, Қобыланды, Баян, Құртқа образдары
мен ел ... ... ... ... ... ... Өйткені
алғашқылары біреуді кемітсем, жәбірлесем дейтін дарашылдық рухта көрінеді.
Сол себепті халық әпосы оларға сын қолданған.
Қазақ фольклорының ұнамды образдары ... ... ... ... ... ... ... әділдік, адамгершілік - бәрі де солардың
бойына жинақталған. Ақылды Аязби «жаман» атанса да, хан ... ... ... ... ... бала бейнелері - халық тапқырлығының ... ... ... ... ... ... ... үлғайтылып, үлы
қаһармандар дәрежесіне жеткізілген. Баян, Қозы, ... ... - ... ... ... ... ... Олардың іс-әрекеті, ой-
ұжданы мен арман-мүдделері халық санасымен әркез бірге. Осы ... ... М. ... миф пен ... бір ... ғана ... ... бүкіл
ел, халықтың бірлескен творчестволық қызметі ... ... ... озық ... тәк осы ... ... оның халықтық
арқауының бірі дейміз.
Қазақ фольклорының образдары жанды әрі ... ... ... Олар адамға
терең ой салып, ғибрат береді. Фольклор туындылары адам ... ... шет ... ... Оның ... ... ойы - халықты, адам
баласын сүйе біл, ... пен ... ... ... ... ... дүшпанға
берік бол, жас та болсаң, елге ағалық ... біл, ... ... де, өрге,
өнерге үмтыл дейтін ғибрат. Мұның бәрі адам, әсіресе жас үрпақ тәрбиесі
үшін аса ... ... ... мен ... ... ... бар десек,
солардың мінез-қүлықтары, психологиясы бір-біріне қарсы қойылған. ... пен ... ... пен жаулық сарындары шендескен. Мүны біз халық
гуманизмінің фольклордағы көрінісі дейміз. Тұлғасы сом, ... ... ... ірі ... ... ... ... сүйенген арқауы -
осылар. Шоқан мұның бәрін қазақ фольклорының халықтық сипатына жатқызып,
қазақ ... ... ... ... әдебиетінен ешбір кем
соқпайтындығын айтқан.
Фольклор шығармалары қоғам ... әр ... ... ... ... ... ... пессимизм дегенді білмейді. Оның бас
кейіпкерлері көбіне мұрат-мақсаттарына жетіп отырады. Мұны ... ... ... ... ... қүндылығы мен халықтығының бір белгісі - оның бай ... ... ... ... тілі, халықтық сөздігі, грамматикалық
құрылысы жазба әдебиетімізден көп бөлек емес. Фольклор ... ... ... биік ... ... ... қазақтың бүгінгі әдеби тілінің де
негізін қалаған. Осы ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік және тарихи мәні аса зор.
Ғасырлар бойы түрлі жырау, жыршы, ... ... сөз ... өткендіктен, қазақ фольклоры жанр жағынан да аса іргелі, қомақты.
Жанр байлығына келгенде, қазақ фольклоры ... ... жете ... бір ғана үйлену жырлары тойбастар, жар-жар,1 сыңсу, қоштасу,
беташар, жұбату ... ... ... ... пен ... әдет-ғүрыптарға
байланысты салт жырлары да бірнеше топқа бөлінеді. ... төрт ... ... жырлар, бәдік, арбау, бата, бақсылық сарындары, наурыз, жарапазан,
т.б. Қазақ ертегілерін ... ... ... ... ... ... деп ... болсақ, соның әрбір ... ... бар. Әпос ... ... ... және ... деп бөлсек, мұның да әр саласында келелі ... аз ... ... жөнінде де осыны айтуға болады. Бұдан көретініміз: қазақ фольклоры
оқып үйренуді, ... ... ... ... ... ... қазыналардың
бірі, бүгінгі мәдениетімізге келіп құйған халық творчествосының үлкен бір
арнасы.
Қазақ фольклорының алғашқы үлгілері ... ... ... одан да ... ... ... ... әкономикасы, салт-санасы, халық тілі
біршама дамып, семья мен рулық құрылыс күрделенген кезде өзінің ... ... ... ... сияқты ертеде қазақ халқының да негізгі
кәсібі мал шаруашылығы ... ... оның ... ... мен ... әдет-ғүрыптары бақташылық-көшпелі өмір табиғатына сай туған.
Ерте кезеңдерде Орта Азия, Алтай және Қазақстан жерін мекендеген Түркі
тайпалары ... ... ... ... ... ... қазақ
фольклорында анимистік, магиялық және тотемдік белгілердің болуы да заңды.
Сонымен қатар шамандық наным-сенімдер де айқын көрініс ... Оның ... ... ... ... тұрмысымен тікелей байланысты»
туған. Монғолдар алғашқы мергендерді «шаман» деп ... ... ... ... ... елеулі орын алған. Қазақтың ертегі, әпосында
шаманизм сарындары бірде өлі әруақ, бірде тірі әруаққа сиыну, енді ... ... ... ... ... ... жеті ... т. б.)
түрінде кездесіп отырады.
Қазақ аңыздарында құт басы — ... Осы ... ... ... әр ... өз иесі болады деп, Шопан ата, Қамбар ата, ... ... ... баба
жайында аңыздар тудырған. Қазақ ертегілері мен әпостық жырларына ертеден
енген бұл ... ... ... сәби кезеңдерінен хабар береді. Өмір,
қоғам, ой-сана ылғи даму үстінде болады десек, сол ... ... ... тіршілігі мен іс-әрекеттерін жақтаған. Ел әрекеті табиғаттың алуан
түрлі күштеріне, азулы аңдарға, одан бергі жерде адамды қанаушылыққа ... ... ... ... ... ... ... қуатын қарсы
қойған. Халық үшін оның қуаты айрықша күшті, ... ... ... ... ... оң және ... бата, алғыс, қарғыс бір ғана ауруға емес, жер-
көкке ықпал етудің де шарасы болмақ.
Академик Ә. ... ... ... ... ... мотивтер» деген
мақаласында қазақ әпосы мен ертегілерінен көрінетін түрлі ұғымдарға түсінік
берген-ді. Мысалы, ерте кездерде халық ... жау ... ... үшін
жылан, қасқыр культін тудырған, Бөріқүс, көкпар ұғым-ойындары содан туған.
Жезтырнақ, қасқыр, жылан, жалмауыздардың ... ... да ... ... жау ... жиынтығы, үнамсыз бейнелер. Солардың
бәрін образдап ойлаудың өз кезеңіне тән көрінісі, дәрежесі деп ... ... ... ... ... үлкен орын алмаған. Ол көбіне үстем
тап ортасында туған жыр үлгілерінен кездеседі. Алайда ... ... ат ... Қорасанға қой айтып» дейтін сарындар анық діни ұғыммен
байланысты. Оны біз ... тән ... әр ... қоғам сатыларының
айтушылары тарапынан енгізілген діни көзқарас дейміз. Ондай қоспалар қазақ
фольклорында ... Бір ... ... ... дәу, ... шайтан, одан
қалды, қожа-молдалар образдарының бәрі дерлік қазақ фольклорында бір ғана
үнамсыз адамдар бейнесінде берілген.
Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... еніп, елдік, халықтық мәселелерді қозғайды. Оның басты тақырыбы —
әлеумет теңсіздігі, ... ... ел ... махаббат еркіндігін
жырлау, тарихи оқиғаларға үн қосу, қоғам, ел жағдайын жақсарту сарындары
болып ... ... ... бір ... Карл ... «Илиада», «Одиссея» сияқты
жырлардың баспасөз станогі шыққан кезде тууы екіталай десе, ... ... ... 400 мың ... жуық ... ... ... жырларының дәл осы стильде тууы, әрине, шарт емес. Өйткені Түркі
тілдес ... ... ... ... қобыз (қияқ) немесе
домбыра сүйемелдеуімен айтылатын ... өнер ... ... Сол дәстүр совет дәуірінде қайта түлеп, жаңа мазмұнда дамып
отыр. Оған ... ... ... ... Жамбыл, Нүрпейіс, Кенен
поәзиясы, жаңа серпіліске ие болып отырған айтыс поәзиясы айғақ бола ... ... Орта ... ... ... ... ғана ... басқа да одақтас республикалардың тәжірибелерінде бар. Өйткені
бүгінде халық ... мен ... ... ... ерекше
жағдай жасалған. Сол себепті ... ... ... пен ауыз ... ... ауыз ... ... жазба әдебиетке
жол салған. «Дария басы — бұлақ» демекші, қандай да болсын көркем сөздің
алғашқы үлгісі — ... Ауыз ... одан соң ... ... ... ... ... фольклордан алынған. Бұл дәстүр бүгінгі ... де бар. ... М. ... ... ... ... «Айман—Шолпан», «Еңлік—Кебек», Ғ.Мүсіреповтің
«Қозы Көрпеш—Баян ... ... ... мен образдары фольклордан алынған. Мұны фольклор
мен әдебиет арасындағы ... ... ... ... сияқты ауыз әдебиетінде де өмір шындығының
сәулесі бар. Фольклор — ... ... ... ... ... ... ... көркем сөз байлығының басты бір саласы,
танымдық, тәрбиелік мәні зор мәдени мүра.
Фольклористика тарихы туралы. Фольклор — халық даналығы ... ... ... оның ... мен ... зерттейтін ғылымды фольклористика
дейміз. Оның зерттейтін объектісі — фольклор шығармалары қашан және қалай
туды, сюжеті ... ... ... жата ма, әлде адам санасындағы Тұрлі
ұғымдардан алына ма? Фольклор өмір ... ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктері қай ... мен ... ... ... пен ... яки ... Фольклорды жаратушылар кімдер?— дейтін мәселелер.
Қазақтың көшпелі өмірден туған мифтік образдары сол елдің өз ұғымына
жақын. Алысты ... ... ... ... шөл ...... болашақты болжаудың нышаны бар.
Соның бәрі халықтың қиялдау қуатынан туған. Алайда фольклорды
ғылыми тұрғыдан зерттеу дегеніміз күні өтіп ... ... ... ... пен салт-сананы идеалдау емес, ел тарихын зерттеп білу,
оның ой-санасының қалай туып, ... ... ... ... ... ... ... қалай жеткенін тарихи материализм ізінде танып
білу болмақ. Біз қазақ фольклорын өзінің ... ... ... ... ... діни ... ... қайшылықтарға сын
көзбен қарап, фольклор материалын саналы түрде ғылыми негізде игереміз.
1.2 Халық ауыз әдебиетінің түрлері
Қазақ ауыз әдебиетінің ... түрі бар. ... ... ... ... әр алуан тақырыпқа шығарылған өлеңдер, ... ... ... ... ... ... ... өлендері т. б
Ауыз әдебиетінің бұл аталған түрлері, әрине, бір ... ... ... жоқ. ... шығу, өсіп-өркендеу тарихы, ұзақ уақытқа
созылған даму ... бар. В. .Г. ... ... аталған еңбегінде және
«Әдебиеттің түрлері» дейтін мақаласында ауыз әдебиеті мен жазба өдебиеттің
арасында елеулі айырмашылықтар барлығын көрсетеді. Оның айтуынша: ең ... ... ... ... ... Осыған байланысты,
ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің айырмасы жөнінде В. Г. ... бір ... ... Ол ... ... «...Ауыз әдебиетін алатын
болсақ, оның жүртқа аты ... ... ... ... ... да ... әдебиетінің авторы халық болады. Халықтың немесе бір ... ... ішкі және ... ... ... ... ... көрсететін
қарапайым, үстіртін аңғал өлең-жырларын шығарған кімдер еді, оны ешкім біл-
мейді... Ал ... ... ол ... басқаша болады: оның шығарушысы халық
емес, оның авторлары - ... ... әр ... ... өзінің акыл-ойы
арқылы білдіретін жеке адамдар. Әдебиетте жеке ... ... ... ... өз ... ... сөйтіп, әдебиет дәуірлері сол
жеке адамдардың аттарына байланысты болып белгіленеді».
Белинский бұл пікірін «Әдебиеттің түрлері» және ... ... ... ... ... ... еңбектерінде де айтады. ¥лы ... ауыз ... мен ... әдебиеттің арасындағы басты
айырмашылықтың бірі жеке авторлардың болу-болмауына байланысты. Және де ... ... ... ... ... жеке авторлардың шығуы
әкономиканың ... ... ... ... ... ... болады;
әкономиканың дамуы мәдениеттің, техниканың ... ... ... ... ... ... басу ... тууына әсер етеді; осыдан былай жеке
авторлардың шығармалары жүртқа жазу үлгісінде, баспа арқылы тарайтын ... ... ... ... ... ... та оның авторы белгілі
болады. Соған қоса оның өмірбаяны, шығармаларының қашан, қандай тақырыпқа
арналғандығы, қай ... ... ... ... т.б. ... ... отырады. Ал ауыз әдебиетінің авторлары белгісіз болады. Бұдан, әрине,
ауыз әдебиетінде автор болмайды деген ұғым тумайды. Онда ... ... «Ер ... «Күн ... Күнікей қыз», «Алдар Көсе», «Қобыланды
батыр» т.б. сияқты ертегі, ... ... ... ... да әуел ... ... шығарған. Бірақ ол кезде жазу-сызу өнері ... ... ... ... Ал шығармалары ауызша айту
түрінде туып, ел арасына ауызша айту ретімен тарап кеткен. ... ... өзі ... Ауыз ... ... ... деп атаушылық, міне,
осылай туған.
Ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен келесі бір айырмашылығы - ... ... ... көп ... ... ... оқиға желісі, кейіпкерлерінің аттары үқсас
келетін шығармаларды бір шығарманың туынды түрі, яғни ... ... ... әдебиетінде көп кездеседі. Мысалға: «Қобыланды батыр» жырын ... ... бұл ... 28 варианты бар. Олардың жалпы мазмұны, оқиға
желісі, ... ... ... ... ... келеді. Бәрінде
айтылатын басты әңгіме: Қобыланды батырдың сыртқы және ішкі жауларға ... осы ... оның ... ... Бұл оқиғалар жырдың
варианттарында әртүрлі жырланады, ал ол варианттарда өз ара үлкенді-кішілі
айырмашылықтар ... ... ... ауыз ... ... көп ... ... шығарылып, халыққа ауызша айту арқылы тарауына байланысты деп
білеміз. Мәселен, ертекші ... ... ... ... ... ... жиналған жерінде айтады. Сол арада тыңдаушы ... ... ... (немесе жырдың) мазмұнын, оқиғасын үгып алушылар
табылады. Енді олар сол ертегіні екінші бір ... ... ... ... ... ... кей жерін қысқартып, кей жеріне
тыңнан оқиға қосып үлғайтады. Сөйтіп, ертегінің (немесе ... ... ... түрі, варианты шығады.
Ал жазба әдебиетте мұндай жағдай кездесе бермейді. Әрбір жазушы (не
ақын) ... өз ... ... оны ... бір ... ... Қай шығарманы кімнің, қашан шығарғаны жүртқа белгілі болып
отырады.
Ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен тағы бір ... бар. Ол: ... ... ... ... мен сөйлемдердің тұрақталған
үқсастық пен ... жиі ... ... ... ... ... ерте екен,
Ешкі жүні бөрте екен,
Қырғауыл жүні қызыл екен,
Құйрық жүні үзын екен, -
деп, немесе «Баяғыда бір кедей ... оның үш ... ... деп
басталады. Ертегілердің бұлай басталуы дәстүрге айналып ... ... ... ... бір-біріне үқсас келгенімен, одан кейін
әңгімелейтін окиғалардың мазмұны, дамуы әр түрлі болады. Ал жазба әдебиетте
шығарма ... ... ... ... сөз ... Әр ... ... ... ... ұқсатпай бастап, өзіңше
аяқтайды.
Ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттің ... ... ... бір ... деп ауыз ... ... ... бірлесіп келуін
айтамыз. (Мұны, яғни бірнеше ... ... ... синкретизм -деп
атайды.) Мәселен, жыршьі ақын жырын көпшіліктің ... ... ... ол ... (гармонь немесе қобыздың) сүйемелдеуімен ән (кұй)
әуенін келтіріп алып, жыр әңгімесін белгілі бір ... айта ... осы ... ... ... ... келгенін көреміз. Атап
айтқанда: ақындык өнер, ән (күй) әуені, көпшіліктің алдында ... ... ... ... ... ... ... бар. Олар бірлесе келіп,
жаңа бір ерлік жырдың тууына себепкер болып ... ... Бұл ... ... әдебиетте кездеспейді. Ол тек ауыз әдебиетіне, ғана тән
ерекшелік деп ... ... ... ... мен ... ... ... тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы
2.1 Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің ... ... ... ... тәрбие берудегі тиімді құралдарының бірі -
ертегі. Ертегілердің мазмұнында ... ... ... дәстүрлері, бақыт жолындағы күресі, адамдардың өзара ... ... ... ... өз ... ... туып-
өскен табиғатқа деген сүйіспеншіліктері бейнеленген. Т.Барласүлы ертегінің
адам баласына тәлім-тәрбиелік, рухани маңызы жөнінде айта ... ... ... ... мәні аса зор, ... ... қүлағымыз ести алмайтын, тек
ақылмен ажыратып, жүрекпен ғана түйсіне алатын материалдық ... ... жоқ ... әлем ... ... ... баян ... көрінісі",
- деп анықтама береді.
Ерлік тәрбиені қалыптастырудағы ... ... мен ... ... ... ... көрнекті көркем құбылыс болып табылады. Оның
маңызды ерекшелігі мынада: ертегілерде жекелеген ... ... ... ... шын ... ... ... объективті
болмыстың көрінісі болып табылады.
Негізінен ертегілер оқушылардың ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге,
халқын ... және ... ... ел ... ... ... Мысалы,
"Ер Төстік" ертегісінің мазмұнында Ер Төстік жұт ... ... ... ... табу үшін жер ... ... ... жекпе-жекке шығып,
жыландар патшалығына барып, жолда айнымас достары - ... ... жер асты ... ... ... ... ... Сонымем катар Темірхан елінде өз мергендігін көрсетеді, Айдаһармен
алысады, пері ... ... ... ... ... ... ... ерлігімен қатар бауырмалықты, ... ... ... жетудегі қиыншылықтырға төзімділігі әсірелеп беріледі. Және ... ... ... қай ... ... ... бағалағанын, оларды
қадірлей білуге үл-қыздарын жастайынан үйреткендерін байқауға болады. "Өнер
мүратқа ... ... ... ... шығарма соңында мақсат-
мүратына жетеді. Осы мұрат-мақсатқа жетудің өзі ... ... ... ... ... ... батырлардың түр-тұлғасын "жауырыны қақпақтай, бұлшық ... ... алып ... т.б. ... арқылы суреттеу көптеп
кездеседі. Мұны ертегілердің қоғамдық-әлеуметтік жағдайға ... ... ... Өте ... ... ... көбіне
"батырлар" мерген немесе аңшы бейнесінде ... ... ... мен ... "Ағайынды екі жігіт", "Шора батыр", "Керқүла атты
Кеңдебай", 'Ер Төстік" т.б. ерертегілерде басты кейіпкер - ... ... ... ... ... осы ... ол ... күресіп жүреді. Әдетте
мұндай ертегілер батырдың дүниеге келуімен басталады. Мысалы "Ер ... "Ол ... бала ... ... Бір айда бір ... баладай, үш
айда, үш жастағы баладай, бір жылда он бестегі жас ... ... ... алысқан кісілерін, кемпірді өлтіреді, алтын қүйрықты күмыс жалды
сегіз қүлынды алып келеді, ... ... ... ... ... ... ... батырлар ертегісінде батыр тылсым күштермен емес, елді,
халықты жаулаған дүшпандармен күреседі. Оның астарында ел, жер үшін ... алу ... ... ... туған-туысқанға көмек беру, шынайы ғашықтық,
батырдың айнымас серігі - түлпардың ... ... ... «Әлібек
батыр», «Делдаш батыр», «Ер тарғын», «Көрүғлы», «Нарық батыр», «Ер Көкше
және алып ұратын бала болады. ... ... ... ... ... тоғыз
қабат темірден өткізеді", - дейді. Бұл жерде кейіпкердің тұлғасы елін,
жерін қорғайтын, ерлік жасайтын батыр кейпінде көрінеді. ... ... ... ... ... өз мергендігін көрсетеді, айдаһармен алысады, пері
Шойынқүлақты жеңеді. Осындай кедергілармен күресе отырып, мүрат-мақсатына
жетеді. Бұл жерде біз ... ... ... ... зор ... олар мистикалық әлемнің дұшпандарына қарсы тұра алатындай
кабілеті бар екенін байқаймыз.
Ал "Керқүла атты Кендебай" ... ... ... мен ... ... "Ай сайын емес, күн сайын өсіпті. Алты күнде күліпті, алпыс
күнде жүріпті, алты жылда жігіт болыпты, соңдай күшті болыпты, ... ұра ... ... жыға ... шыңырау қүдыққа қүлаған атанды
жалғыз тартып шығара беріпті, аң аулап әкесіне жәрдем беріпті, құралайды
көзіне атқан мерген ... Жеті ... ... ... ... ... мыстан «Орақ», «Қамбар батыр», «Алты жасар Алпамыс» т.б.
ертегілерде көбіне ерлік көрсету, қаһармандық рух жоғары тұрады. Ал
батырлар ерлігінің сипатталуына келер болсақ, ... ... ... алты қарыс селебесімен туылады, ай сайын емес, күн сайын өседі",
- деп айтылады. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... пышақ" деп түсінік беріледі. Демек, мұндай сипаттау
ертегіге тән қасиет деп ұққанымыз жөн. Себебі халықтың арман-тілегі бойынша
осындай ... ... ... ... үғынуға болады. Сондай-ақ,
"Қазанбай батыр" ертегісінде біз оның бейнесінен ... ... ... ... ... ... ... бар, дүшпанына кекшіл, бағынған
дұшпанына кешірімшіл", - десе, ал оның жеке ... ... ... "Қазанбайдың үрыс кезіндегі тағы бір айласы арқанға ілмектеп,
қашып бара жатқан жаудың мойнына ... дәл ... және ... жау ... ... қарсы бару. Ол көп, аз демейді. ... ... ... ... ... екі ... әзер көтеріп жүретін найзасын кәдімгі
қамшыдай үйіре сілтеп, көзіне көрінгенді ... ... ... ... ... ... ... оңтайлы күні ғана аттанады. Шабуылға ертеңгі Шолпан
жүлдызы туған ... ... ... - деп ... ... ... батырдың айла-тәсілдерінен мағлұмат бере отырып,
оның тегін батыр еместігін көреміз. Себебі ертегі болса да ... ... ... ... А.В.Сухомлинский: "Ертегі - халық мәдениетінің рухани
байлығы, оны тану арқылы бала туған халқын жүрегімен танып ... - ... ... ... ертегінің қай Тұрін алсақ та, онда ... ... елін ... ... отбасының, бауырларының амандығын ойлаған
арман тілектеріне негізделген ... ... ... өзінің ертегілерінде қиял түрінде болса да, қоғам өмірінің
көптеген мәселелері жайында ой ... ... ... тілегі, қоғам
тұрғысынан сөз етеді. Халық нені ұнататыны, нені жеқ көретіні жайында пікір
білдіріп баға ... ... Неше ... ... ... ... оны жасаушыларға халық. атынан үкім ... ... ... ... мен ... ... шық ... Шығайбайдай тас
сараңдарды халық ішінен шыққан Алдар көсе, Қожанасыр, Тазша бала ... ... жер ... халық алдында масқара етіп отырады. Халық
тас сараңдар мен ... ... ащы ... ... ... ... көздейді.
Сондай-ақ бір топ ертегі, аңыздарда жауыздық пен ізгілікті, жалқаулық
пен елгезектікті, тапқырлық пен топастықты салыстырмалы түрде сөз ... ... ... ... ... ... отырып,
жақсыдан үйренуді, жаманнан жиренуді өсиет етеді. Халықтың сыны да, ... ... ... да, ... ... де ... ... Яғни В.Г.Белинский
айтқандай, ертегі-аңыздарды "халық өмірінің айнасы" деуге болады.
2.2 Бала тілін дамытудағы ертегілердің атқаратын ролі
Ертегі - ауыз әдебиетінің ... ... келе ... көне де ... Оның ... деп ... ... де, сол сияқты ертегілердің
«Бұрынғы өткен заманда, ерте-ерте, ертеде» деп басталуынан да оның ... ... ... аңғару қиын емес.
Ертегілерде халық басынан кешкен, ғасырлар ізі ... ... ... ... әдет-ғүрпы, елдік тарихы, ... ... ... мүң ... ... ... елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және ... ... ... ... ... шығарған күрделі шығармасының бір түрі ... ... қара сөз ... ... оны ... ... шығарған көркем әңгімесі деп қараймыз.
Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер де адам ... ету, ... ... құру ... ... ... құбылыстарын, табиғат сырын жетік білмеген, олардың неліктен
болатындығын толық түсінбеген ертедегі ... әр ... қиял ... ауыр ... ... жайын қарастырған. Бұл жөніндегі ұғым-
түсініктерін, нанымы мен сенімін әңгімелеп айтатын ... ... ... ... ... ... (Халық шығармасының бұл түрі «ертегі»
деп аталуының өзі-ақ, онда ... ... есте ... ... ... ... ... әкономиканың ілгері дамуы, қоғамдық ... ... адам ... ... ... ... сапа-сезімінің
үлғайып өсуі жалпы халық шығармаларына, соның ішінде ертегілерге көп әсер,
еткен. Осы ... ... ... ... әр ... өзгерістерге
үшырап, жаңа ертегілер туа бастаған және онда адам ... ... ... ... күтетін үміті суреттелген. Осы ретте туған
ертегілерден адам баласының тұрмыс-тіршілігі, өмірі, ісі басты орын ... мәні бар ... ... ... бәрін халық ертегілері
көркемдеп суреттеу, образдар арқылы бейнелеген.
Бұл секілді ... ... ... де ... кешірген деуге
болады. Алайда, қазақ ертегілерін сөз ... біз оның ең ... ... мазмұны, көркемдік дәрежесі қандай болғандығы жағын
анықтап айта ... ... ол ... ... ... қалпын сақтай
отырып, біздің дәуірімізге жеткен емес. Ауыз әдебиетінің ... ... ... де ауызша шығарылып, ауызша тарағандықтан әр түрлі
өзгерістерге үшыраған, бір ертегіге бірнеше ... ... ... Бергі заманда туған ертегілер ерте ... ... ... ... ... ... оқиғаларын бойына жинай да жүрген.
Осыған байланысты тағы бір жайды ескерте кетелік. ... ... ... ... ертегілердің барлығын бірдей қазақ халқы шығарған жоқ. Қазақ
ертегілерінің ішінде ағайындас-аралас, ... атап ... ... ... Түркімен, қарақалпақ халықтарынан алынған, бізге сіңісіп
кеткен, өзіміздің төл- тумамыз болған ... де бар. Бұл ... ... түрде келіп енбеген. Ол ... ... ... көп ... ... ... ... қарым-
қатынастардың негізінде енген. Сөйтіп, қазақ халқы бұл ертегілердің жалпы
мазмұнын алып, ... ... ... тума шығармасы етіп жіберген.
Сондықтан да біз ... ... ... ... деп ... ... бай ... бірі - қазақ халқы. Қазақ фольклорындағы
ертегілердің сан ... ... бар. XIX ... ... қазақ
ертегілерінің ғажап та көркем үлгілерін В.Радлов, Г.Потанин, И.Березин,
А.Алекторов, П. Мелиоранский, Ш. ... ... ... ... ... ... ... жариялай бастады. Қазақ фольклорының кейбір
нұсқалары «Дала уалаяты», Айқап», «Туркестанские ведомости», «Тургайская
газета», т.б. ... ... ... ... келді. «Образцы народной
литературы тюркских племен» атты 10 томдық жинақтарында В.В. Радлов ... ... ... әзербайжан сияқты кептеген Тұркі тайпалардың әпостық
жырлары мен ертегілерін молынан жариялаған. Сонымен қатар қазақ әпосы мен
ертегілерін ... ... ... ... ғалымы, профессор Әбубәкір
Диваевтың еңбегі де елеулі.
Осы аталған адамдар сол кезде Орынборда, ... ... ... Ташкентте шығатын газет-журналдар бетінде қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар ... ... ... не ... не ... кейде бір тілде ғана шығарады. Ертегілерді қазақ тілінде
шығаратын болса ... ... әрпі ... онда ... ... орысша
аударады. Бұлардың жинаған материалдары өткен ғасырдың бесінші жылдарынан
бастап, «Дала уалаяты» газетінде, ... ... ... ... ведомосы, «Орынбор газетінде», «Орынбор ... ... ... т.б. ... ... тұрады. Қазақ ауыз әдебиетінің,
соның ішінде ертегілердің көптеген үлгілері, әсіресе, Омбы мен ... ... ... жарияланады.
Жоғарыда аталған адамдардың ішінен қазақ ертегілерін жинап бастыруда
айтарлықтай еңбек еткендер - А. ... ... А. ... М. ... Олар ел ... ... материалдарын төрт-
бес газетке бастырып отырған және жеке ... етіп те ... ... ... ... Омбы, Астрахань, Орынбор газеттерінде үнемі
жарияланып келген және ол бір ертегіні бірнеше жерде ... ... ол өзі ... ертегілерін кітап етіп 1898 жылы «Киргизская
хрестоматия» деген атпен екі тілде ... ... ауыз ... ... ел ... жинау ісіне белсене
араласқан және бұл жөнінде асқан үкыптылық жасаған ... бірі Н. ... Ол ... ... бастап қазақ елінің көп жерін аралайды,
қазақ тілін үйренеді және жүрген жерінде ауыз ... ... ... ... жинаған материалдарын орыс тіліне аударады. Оның
материалдары, көбінесе, ... ... ... ... аты ... ... екі тілде үзбей жарияланып Тұрады. ... ол ... ... ... ... ... және «Қазақ халық
әдебиетінің үлгілері» деген атпен 1899-1909 жылдар арасында (әрпі орысша,
сөзі қазақша) жеті ... ... ... Қазан қаласында басылады. Бұл
жинақтарға казақ ертегілерінен көп материалдар енеді.
Қазақ ... көп ... ауыз ... ... ... ... шығаруда бірсыпыра еңбек сіңірген адамның бірі -А. ... ... ... ... ... ... мен ... облыстық
ведомосында» екі тілде үзбей басылып Тұрады және «Қазақ ауыз әдебиетінің
үлгілері» деген атпен 1897 жылы ... ... ... елу шақты
нөмірінде көптеген ертегілер басылады. А. Васильев ... ... ... ... (сөзі қазақша, әрпі орысша) жеке кітапша болып ... ... ... ... ... ... 1901 жылы ... Көрпеш - Баян
сұлу» жарияланды. Бұл екеуін де жинап, газетке бастырған А.Васильев болды.
Қазақ ертегілерін жинау, ... ... ... ... ... ... ... істелді. Егер Октябрь революқиясына дейін бұл істі жеке
адамдар ғана ... ... ... оған ... мекемелері
қатысады, мемлекет тарапыпан каржы бөлінеді. Мүнымен қатар, ... ... ... орыс тіліне аударылып бірнеше рет жеке жинақ болып
шықты. Бұл жөнінде қазақстандық ... ... пен ... ... ... атауға болады.
Октябрь революқнясына дейін қазақ ертегілерін ел арасынан ... ... да, оны ... ... ... үлкенді-кішілі еңбектер
болмады. Бұл ретте Потанин, Васильев, Диваев, Мелиоранский т.б. бірен-саран
ғана мақалалар жазып, ... ... Олар ... ... ... ... сөз ... фольклоры Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, А. БайТұрсынан, сондай-ақ
М.Әуезов, С. ... ... де мол орын ... бар. ... ... ... казақ совет әдебиетінде халық мұрасынан безу, оның басым
көпшілігі байлар мән үстем тап өкілдерінің ықпалынан туған ... ... бел ... ... Қазақ ССР Ғылым ... ... және ... ... ертегілерінің екі томдық жинағын жарыққа шығарды. Бұл іске
дайындық жұмысы 1945-1946 жылдарына жасала ... ... 1947 ... ... ... бұл игі ... аяқсыз қалған еді.
Кейінгі кезеңде қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. ... ... ... М. Ғабдуллин, Б. Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев,
С. Садырбаев, С. Касқабасовтардың қосқан үлесі де елеулі.
Қазақ ертегілерінің қай түрі ... да ... ... ... ... сіңіп кеткен сюжеттер. Онда бір елден ... елге ... ... ... ... мотив-образдар да аз емес. ... ... ... ... шыға береді. Төменгі тап ортасынан шыққан
ертегілерде сатира, демокартия ... ... ... кезінде М. Әуезов
жақсы айтқан болатын. Сонымен бірге қазақ ертегілерін тек қана ... ... оны 1868 ... ... да ... ... ... кенжелету ме дейміз. Шыншыл ертегілер антифеодалдық сарында
болған десек, сол жеткілікті.
Қазақ ертегілерін ... ... ... ... ... ... Олар:
а) мифологиялық (қиял-ғажайып) ертегілер; ә) хайуанаттар (жан-жануарлар)
жайындағы ертегілер; б) ... ... ... - ... ... Бұл ... тым ерте ... адам
табиғат сырын толық түсініп болмаған кезде туған. Мұнда өмір көрінісі аздау
болады. ... ... ... ... болып орман, тау-тас
үңгірлерін мекендеп жүрген кезеңінен ... туса да ... ... ... ... ... ... дәрежесі өте анайы болған. Күн, ай,
от судың жойқын ... ... ... ... ... адамдары
табиғатқа сыйынып, табынған: бірінен ... ... ... ... ойлап, әрекет жасайтын құбылыстар деп үққан. Мұндай сәби мифология
тарихы үнді, грек, араб ... ... ... ... ... киелі
аңдарға сыйыну дәсТұрі де болған. Қазақтың мифологиялық ертегілері бұдан
кештеу, матриархат пен патриархат дәуірінің ауысу ... туса ... ... өмір ... ... ... ... аң-қүстардың сырын
танып, біліп, олар жайында сан-салалы образдар тудырған. ... ... ... ... дәуірінің ұғым-нанымдары болмақ. Аңшылық
кәсіп ер адамдардың әрекетімен көбірек байланысты болғандықтан, алғашқы ... ... ... ... неке туады. Бұл кезеңде туған
қиял-ғажайып ... ... жат ... ... ... -
мергендер, батырлар болып көрінеді.
Патриархат дәуірінде адамды ең басты киелі күш деп ұғыну үстем ... ... ... ... ... ... соған адам әрекетін
қарсы қоятын қиял - ғажайып ертегілері осы ізде туған. Мұндай ертегілерде
реалдық адам ... мен ... ... қаз-қатар суреттеледі. Ондай
сюжеттердің қазақ ертегілеріндегі үлгілері - «Ер Төстік», «Еділ-Жайық»,
«Құламерген», «Аламан мен ... «Күн ... ... қыз», «Алтын
сақа», «Керқүла атты Кендебай», т.б.
Кейбір ертегілерде де ат иемдену, мал асыраудың іздері де айқын байқалады.
Малшылық ... өзі ... ... ... еді. Ертегілерде бұрынғы
магиялық ұғым, матриархат дәуірінің салт санасына қарсы күрес бастайтын
Ерназарлар ... Ер ... Көп ... ... аты да жоқ, тек ... ... (Тазша бала).
Қазақтың қиял- ғажайып ертегілерінде адамға жамандық ойлап жүретін
мифтік образдардың бірі - жалмауыз ... ... ... ... үстемдік етсе, «Алтын сақада» баладан жеңіліс табады. Жалмауыз
кемпір табиғатының өзінде де ... ... бар. ... ... ... күштері төменгі дережеде болғандықтан, адам етін ... ... ... ... ... ... Оның ізі ... - Жайық»
ертегісінде бар. Ондағы жалмауыз қора-қора малы болса да, адам етін жейді.
Кенже туған ... ... мен ... ... олар ... ... ... батыр, мергендеріне қарсы күресіп жүретін, ... гөрі ... көп, ... ... ... ... ... қол шоқпары ретінде көріне бастайды. Бұл кездегі аты - мыстан.
Бірақ олардың матриархат кезеңіне тән басты ... ... ... ... ... ... не ... жырда мыстандардың ер адамнан шыққандығы
туралы дерек жоқ. Олар жұбайлы некені ... ... ... бала тумайтын қырық қызының табиғатынан да байқаймыз.
Ер ... ... ... Желім батырдың өзі ең алдымен аталық
қоғамның ұйытқысы болған жұбайлы ... от басы үшін ... ... әр салалы болып, табиғат, жалмауыз кемпір, диюлер, тіпті ... да ... ... ... ... ... ... әйелін хан
мыстанды жұмсап, қолға түсіреді. «Қүла мерген» сюжетінде жұбайлы некенің
ұйтқысын бүзушы дәулер болса да, мерген ... ... жат ... ... ... Осы күресте ертегінің басты кейіпкеріне болысып, достық
ықылас ... жаңа ... ... ... (Желаяқ, Таусоғар, Көлтаусар,
Жарғаққұлақ, т.б.). Бұлар көбіне адам тұлғасында көрінетін мифтік образдар.
Олар ертегінің бас қаһармандарына ұзақ сапарға ... ғана ... қыз ... үстіндегі бәйге, күресте көрінеді. Мұндай ... ... де бар ... ... ... ... күшейген сайын оның достары қүс (самұрық), қүмырсқадан да
табыла бастайды. Адамның киелі күш ... айту үшін ... ... ... ... ... ... құралдарды адам бойына телиді. Бұл - ... ... ... болмақ.
Өмір ілгері басқан сайын, ит, түлкінің де қызметі жіктеле бастайды.
Мысалы, «Күн астындағы Күнікей қыз» ертегісіндегі көк ... адам ... ... сақадағы» иттер адамның досы. Кейде пері қыздары өз сиқырын
адам (батыр) ... ... Оған - ... ... ... ... ... айналдыруы куә. Адам енді тілсіз күштердің, түрлі-түспен
тұлғаға ене ... ... де жан ... ... ... ... танып білу
тереңдей түседі. Мифтік ойлаудың астарында табиғат, өмір құбылыстарын адам
әрекеті, еңбек үстінде танудың белгілері бар.
Сонымен, ... ... ... адам ойының сәби, жетілмеген
кезіндегі ой-нанымдарының таңбасы басым дейміз. Оны ... ... ... ... ... ... ... фольклорға тән жемісі
деп білеміз. М. Горький сөзімен айтар болсақ, халық қиялы сан-алуан мифтік
образдарды ойлап шығарып, солар ... ... ... өмір мақсатын танып
білуге тырысқан.
Матриархат пен патриархат ... ... ... ... (қиял-ғажайып) ертегілері - «Алтын сақа», «Күн астындағы ... ... ... ... ... «¥шар ханның баласы», «Аламан мен
Жоламан», «Керқұла атты Кендебай», «Ер ... ... - ... ... тотемизм сарыны азайған.
«Алтын сақа» ертегісінен бақташылық өмір суреті ... ... ... ұғым да бар. ... ... ... қуып жеткенде, екі түлкі
келіп, бірі оның тісін, бірі кетпенін алып ... ... ... ... ... ғана оның бес ... жеткізеді. Бес төбет
жалмауыз кемпірді де, оның артынан іздеп келген қызын да өлтіреді.
Осы сарын «Сырттандар» ... ... ... ... бұл ... ... тотемін символдау болса керек. Мұндай ертегілер қазақ фольклорында аз
емес.
«Желім ... «Күн ... ... қыз» ... ... неке ... ... негізделген. Алғашқы
ертегіде кемпірдің үш баласы болады. Олардың екеуі ... кіші ... ... ... жауып тастаған дәумен шешесінің көңілі жарасып, содан Желім
батыр туады.
Жерден шығу ертедегі ... тау ... ... ... ... ... ... өзінің алтынын киік, тай, қой, бүзау түрінде құйғызып,
шатыр ... ... ... ... ... ... Күнікей ертегісіндегі
алтын мүйіз киік, «Бозінгендегі» басы алтын, күйрығы күміс бота түрік
қағанаты заманында ... ... ... - ... мен ... ... ылғи дәу, мыстандармен күреседі. Осы
мазмұндас мифологиялық ертегілерде қала, қамал, құдық (зындан) оқиғасы және
кездеседі.
«¥шар ... үш ... ... ... ... ізі бар. ... шығыс ертегілерінде көп болса да, бұл ертегі қазақтың төл
ұғымынан туған. ... ... ... қалу ... ... да ... ... Жандыбатыр күн (пері) қызын іздеп, екі айдаһарды,
көлтаусар дәуді өлтіріп, ... ... пері ... ... ... жұбайлы
некенің орнығу кезеңінен хабар береді. Мұндағы балаға болысатын жүлдызшы,
кітапшы, суға ... ... ... ... ... ... ... дос.
Матриархат дәуірінің мифінен мыстан мен Сары ... ... дәу ... ... ... ... ... мен ұғымдар шеңбері өте
кең. Айдаһар, мыстан, дәу ерте замандарға ... ... ... - ... Тибет елдерінің ұғымына бейім, Сиқырлы ... ... ... ... ... қағанатында
темір табу IV ғасырдан бар десек, оқиға Алтай - ... ... ¥шар - ... ... тайпаларының аты болса, бірде Сібір ханы -
Ишбара. Жандыбатыр ылғи ғана жаяу ... Оның ... мал ... ... болса да ғажап емес. Бұл қазақтың мифологиялық
ертегілерінің ішіндегі көнелерінің ... ... бір ... ... ... ... тотемдер, екінші жағында солармен күреске түсіп жүретін мергендер,
аты жоқ балалар, Ер Төстік, оның Желаяқ, Таусоғар, Көлтаусар сияқты ... ... ... ... көбіне пері болып келеді. Кенжекей ақ қасқыр
қызындай сәуегей, ол мыстан, ... ... ... күн ... Қыз ... ... ... әлеуметтік типі көп жағдайда бұлдыр.
Проблемасы тек Жанды батыр, Ер Төстіктердің төңірегіне құрылған. ... ... ... бала батырлар басында.
Мифологиялық ертегілердің бас қаһарманы - мерген балалар. Олар бірде
кемпір мен шал, бірде бай, ... хан ... ... ... жоқ, тек кемпір
баласы делінеді. Кендебай, Қазанғап ... ... ... Ол мифтік
патшаға (пері патшасына) түтқын болған Мергенбайды қүтқарып, пері ... Оның ... ... - жеті ... дәу, ... ... ... үлкені - адам перісі. Мұның бәрі де миф. Қияли ертегіде ат иемдену, ... туа ... ... ... жүні құндыз құлындар да ... ... ... ... ... де бар. Олардың өздері де ... ... ... ... ... ... «өзімдікі» дегенді білмесе,
хандар бәрін «өзімдікі» дейді. Мифтік ертегілерде реалдық өмір ... ... ... ... пен ... көбіне табиғат пен
адам арасындағы тартыстарға құрылады. Түрліше тотем, миф ортасында реалдық
адамдар - мергендер мен бала батырлар - арал ... ... ... ... локалдық шеңберде көрінуі арыда емес, қоғам
бақташылық кәсіпке көшкен кезде ... ... ... ... ... өмірлік шеңбері кең де шексіз. Күн,
жер, тұрмыс ... ... ... ... ... ғана тән ... ... Алтай - Саян, Иран, Үнді, грек, орыс мифологияларымен де
ұқсатуға рет бар.
Тылсымдау, сиқырлау, жәділеу, самұрықпен ұшу, ... ... ... жеті ... жалмауыз, адам етін жейтін кемпірлер үнді ертегілерінен
алынған ба дейміз. Жамандық пен жақсылық, жеті пәле Иран ... ... ... ... Ол замандарда политеистік наным бүкіл ... ... ... ... ата ... сюжетіндегі Төбекөз дәу «Одиссеядағы»
Полифемге үқсас. Скиф-сақ дәуірінен қалған ... ... ... яки ... ... (Горокат) шығыс-батысқа бірдей ортақ.
Жабайылық, аңшылық, бақташылық өмір сатыларын, ... ... ... ... ... ... ... елдер кемде-
кем.
Жан-жануарлар туралы ертегілер. Мифологиялық ертегілерден кенже туған,
тақырыбы жан-жануарлар ... ... да, ... ... бар қазақ
ертегілерінің бір саласын хайуанаттар жайындағы сюжеттер дейміз. «Қазақ
ертегілерінің» бірінші томына бұл тақырыптағы ... он үш, ... ... бес ... енген-ді. Бүгінде бұл ертегілер барынша толық күйінде
жарық көріп ... ... өзін мал ... ... ... байланысты туған («Сырттандар», «Арыстан мен түлкі»)
ертегілер деп екі салаға бөлеміз. Соңғысында ... үнді ... «Мың ... «Қалила мен Димна», «Тотынама» сияқты сюжеттерінен алынған ертегілер
де бар.
Қазақтың бақташылық өмірінен туған ғажап ертегілердің бірі -«Бозінген»
сюжеті. Мұндағы Бағланбай ... қүты ... ... тумады деп, бір
шал мен кемпірге бақтырады. Бозінген басы алтын, қүйрығы ... ... ... мен шал інгенді бір керуеншілерге сатып жіберіп, ботасын
алып ... ... ғана ... көп жері ботасын жоқтап ... ... ... құрылған. Бағланбайдың екі баласы Бозінгеннің
даусын танып, оны ботасына қосады. Малды, ... түйе ... ... ... ... бұл ... ... сүйген Бозінгенді үлкен образға
айналдырған.
Бозінгеннің зары - монолог түрінде берілген. Онысы - жоқтау:
Жаралғанннан жасымнан,
Үстіме кілем ... ... ... ... бар ма ... беру бала ... ботамды сағындым.
Бұдан әрі өзі жат қолына түскен Бозінген ұшқан құстардан, түнде жортқан
жапалақтан ботасының дерегін сұрайды. Иесі түйені ... ... ... жатқанда да Бозінген оны көруге асығып, адамша мұңданып, көз ... ... ... ... қазақ ұғымында түйенің бала сүюі ... ... ... күту мен ... мәнін биік бағалайтын «Қотыр торғай», «Кім күшті?»,
«Қуыршақ» сияқты жас балаларға арналған ... ... ... да ... ... Кім күшті? ертегісінде мұздан күшті нәрсе жоқ деп ... одан ... жер, шөп, ... ... ... ... оқтың
күшті екенін айтады. Ал оқтан мылтық пілтесін жеп қоятын тышқан, тышқаннан
ін қазып, алты батпан ... ... жеті ... ... ... ... болып шығады. Өйткені ол - еңбек ... ... ... ... ... ... кедейленген үш баласына малдан қалған жалғыз көк
тай олжа ... ... ... дәрі шөп ... шығатын қошқар мен теке -
кедейдің ... ... Олар ... түрлі жыртқыш аңдарға жем бола
жаздаса да, дәрі ... ... ... өз ... ... ... ... бен мысық» ертегісінде мал баққан елдің баласы жасынан-ақ сол тірлікті
қадірлей бастайды. Қазақ ергегілерінде төрт ... мал ... ... ... ... суреттеледі.
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ертегілер де көп.
Оның көркем үлгілері «Қазақ ертегілерінде» ... ... ... ... болып келетін бұл ертегілер («Түлкі, қойшы, аю», «Түлкі
мен бөдене», «Арыстан мен түлкі») көп жайда ... ... ... ... ... сол ... арқылы қоғам өміріндегі әлеуметтік теңсіздікті де
көрсетеді. Қу асығып, ... ... көз ... төгеді. Малды қадір тұтқан
қазақ ұғымында түйенің бала сүюі адамға ұқсас болып шығады.
Мал күту мен еңбек ... биік ... ... ... «Кім ... сияқты жас балаларға арналған қысқа ертегілердің мазмұны да аса
қызық, тартымды. Кім күшті? ертегісінде мұздан күшті нәрсе жоқ деп ... одан ... жер, шөп, ... ... осылардың бәрінен оқтың
күшті екенін айтады. Ал оқтан мылтық пілтесін жеп коятын тышқан, ... ... алты ... ... ... жеті ... ауырды сүйреген қүмырсқа
күшті болып шығады. Өйткені ол - еңбек сүйгіш, ұйымшыл. ... ... ... ... кедейленген үш баласына малдан қалған жалғыз көк
тай олжа түсіреді.
Ауырып жатқан кемпір-шалға дәрі шөп ... ... ... мен теке ... ... қолқанаты. Олар жолай түрлі жыртқыш аңдарға жем бола
жаздаса да, дәрі ... ... ... өз ... ... ... «Мақта
қыз бен мысық» ертегісінде мал баққан елдің баласы жасынан-ақ сол тірлікті
қадірлей бастайды. Қазақ ергегілерінде төрт түлік мал ... ... ... ... суреттеледі.
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ертегілер де көп.
Оның көркем үлгілері ... ... ... ... ... ... ... келетін бұл ертегілер («Түлкі, қойшы, аю», «Түлкі
мен ... ... мен ... көп ... ... ... мінезін танытып
қана қоймай, сол мінездер арқылы қоғам өміріндегі әлеуметтік теңсіздікті ... Қу ... ... ... ... ертегілері сықақ, сын
қолданған. Кейде бұл ертегілерді қара ... ... ... десе ... Бұл реттен «Түйе, арыстан, қасқыр мен түлкі» ертегісінің айтары
тіпті терең. Түйе еңбекшілер ... ... ... ... ... ... ... суреттейді.
Хайуанаттар туралы кейбір ертегілерге адам ... ... ... қыз» бен ... торғай» оқигалары еңбек процесімен тікелей
байланысып жатады. Қотырын ауыртқан шеңгелді торғай ешкіге шағады, ... ... ... ... ... ... шағады, сөйтіп торғай екеш торғай
да өзінің кегін жоқтайды. ... ... - ... ... ... ... зор
шықса, көзің шығар деген әділет идеясы болмақ. Тым кішкене куыршақтың өзі
де әділет адамы, ... ... ... көк» ... ... ... ертегілерінде сатира сарыны да бар. ... ... ... ... ... ақымақтығы, түлкінің қулығы дәріптеледі.
Маймыл - баққүмар, ол патша болсам ... Соны ... ... ... ... ... бақ ... деп мазақ етеді. Түлкі қай елде
болса да ... қу ... ... ... мен ... ... қорқау
қасқыр қыс айында түлкіден балық алып жемек болса, ол «балық өзенде көп,
суға қүйрығынды салып ... ... ... ... ... ... ... қалып, суатқа келген шаруалардан таяқ жейді, ... ... ... - ... ақылсыздау аң. «Кәрі арыстан» ертегісінде сол
тойымсыз қаскырдың өзіне де зауал туады. ... ... жүре ... кезде, патшамыздың көңілін сүраймыз деп барлық андар келеді.
Келмегені қасқыр болыпты. ... оны ... ... мерт ... ... ... ... деген арыстанға, ол: «амандық болса, көтеншегінді де
жермін», - дейді.
Арыстан образында хан, ... да сыны бар. Осы ... ... ертегілердің аяғы шыншыл ертегілермен жалғасып келеді.
Халықтың мегзеп отырғаны бір ғана аңдар арасында ... ... ... ... ... ... -күн ... өмір сүрудің шарты дейтін
меже болмақ.
Шыншыл ертегілер. Бұл ... өмір ... ... ішінде реалдық
адам бейнелері басым. Олар кейде өмір шындығынан алынып, бас ... ... хан ... ... ... «Хан мен уәзір», «Өнеге», «Ақылды
етікші» ертегілерінің бас қаһармандары күндіз тақта отырса, ... ... киім ... ... ... ... ... мен оның уәзірлері. Мұндай
ертегілерде хан әділ ... ... ... көп ... ... жауыз адам
ретінде суреттеледі. Мысалы, «Ақылды етікші» ертегісінде хан ешкім ... ... ... ... деп ... ... Мүны ... етік
тігіп, бала-шағасын зорға асырап жүрген етікші енбек адамдарына тиімсіз сол
үшін ақылсыз ханның ісі ... ... ... ... өмірінен алынған нүсқалары
мәндірек. Мұндай ертегілердің бас қаһармандары ақылды қарт, тапқыр жігіт,
қаңбаң шал, ... ... ... көретін Шіңкілдек, айлалы тазша,
қойшы, кедей, жауыз, бай, сұғанақ молда, тойымсыз ұры болып келеді. Олардың
көбісі - ... ... ... ... ... Көптеген ертегілердің
рухында сын-сықақ сарыны бар. ... ... пен ... ... ... ... адам мінездерін ғана емес, қоғам өміріндегі теңсіздік
суретін, халықтың әділет, жақсы өмірді іздеген ... де ... ... ... ең марқаларының бірі ... ақыл ... ... болуға тиіс. Бұрын жүрт өзінің алпысқа келген
әкесін өлтіретін болса, бұл ... ... қарт ... ең ... айналады. Бұл аталық қоғам салтының нығаюын көрсететін құбылыс.
«Жақсылық пен жамандық», «Үш ауыз сөз» ... ... ... ... ... жаяу келе ... ... атын мініп
өзін жаяу қалдырып кетеді. Бірақ табиғатынан ақылды ... бай ... ... ... ... ... қасқыр мен арыстанға жем болады.
«Үш ауыз сөз» ертегісінде жас жігіт ақылды ... бір үйір ... ... ... ... ... «оң қолың ұрысса, сол қолың арашашы болсын»,
«ертеңгі асты тастама» дейтін үш ауыз өсиет үйренеді. Бала елден ... ... ... тұрады. Оған хан әйелі ғашық болып, мазасын ... ... ... көнбеген соң, әйел баланы ханға жамандайды. Хан баланы
ертеңгісін от ... ... «Кім ... ... соны ... ... деп әмір ... қабын арқалап бара жатқан балаға бір кемпір жолығып, ертеңгі
асты татып кет дейді. Сол екі ... ... ... ... ... келген
ханымды от жағарлар өртеп жібереді. Сөйтіп бала бір өлімнен аман қалады,
мүрат-мақсатына жетеді,
«Екі ... ... өгей ... қиянаты, «¥р тоқпақ» ертегісінде
үрылардың өзі ұратын тоқпақтың астында қалғаны суреттеледі. «Үрлық түбі -
қорлық» деген ғибрат ... ... ... ... ең әділ, ең ақылды адам халық ортасынан
шығады. ... ... ... - Аязби». Хан өзінің қырық уәзіріне адамның,
қүстың және шөптің жаманын тауып ... ... ... ... ... ... оның ... ақылында емес, тұрмысында, кедейлігінде.
Ақыры ол өз заманының нағыз зерек, ақылды адамы болып ... ... хан ... Ол кісі ... да ... «аяз әліңді біл» деп
өзіне-өзі ақыл салып отырады. Сондай ақылды да әділ ... ... ... ... ... ... ертегісінде халық үстем тап адамдарын, олардың
қараулығы мен ақылсыздығын әжуа ... ... ... ... төменгі тобынан шыққан
«кішкене ... (М. ... ... көп. Олар ... қаңбақ шал, бойы
бір қарыс, Шіңкілдек түрінде кездессе, бірде хан мен ... ... ... түрінде әңгімеленеді. Қаттырақ соққан жел ... ... шал ... аулайды, еңбек сүйгіш. Бірақ күніне екі балық
ауласа, соның ... ... ... ... ... ол ... ... үш
дәуді жеңіп шығады, түлкіден де солардың қолымен кек алады.
Зорлаушылардан жапа көрушіні айыруда «Тоғыз ... - бір ... ... көп. Сырт ... ... ... ... үлы мен
тоқалдан туған Шіңкілдек ... ... ... ... ... бұл
күштілердің әлсіздерге істеген қиянаты болмақ. Әлсіздерге болысу - қазақ
ертегілеріне тән халықтық белгілердің бірі.
Қазақ ертегілерінен ... ... ... бірі - ... «Тазша
бала» ертегісінде бала сараң байдың майын алып, патшаның қазынасына түседі.
Бірақ өзін таптырмайды. Сол патшаны мазақ еткен ... ... ... ол ... өз ... ... ... ертегі айту еріккеннің ермегі емес, жастарды сөз ... мен ... ... ... ... болып саналған. Мәселен,
ертеде казақ ауылына келген әр қонақтан "қонақ кәде" талап ... ... ... ... аңыз ... ... келтіріп айтып беруін қалауы,
ал оны ауылдың үлкен-кішілерінің кірпік кақпай тындап ләззат алуы, жастарды
ауызекі сөз ... ... ... ... ... Неше ... ... құрылған ертегілердің жігін келтіріп, ... ... ... әр ... ... қыл ... етіп ... мінездеме беру, оларды ... көз ... етіп ... бере ... әр ... мінез-қүлқы мен іс-
әрекетіне қарай сөз сараптау, тілдік сипаттау таба ... ... ... өнерді, тіпті айтқыштық шешендікті, әрі дикторлық, әрі ... ... ... ... ... тартымды, қызықты, тыңдаушыға
әсерлі болуы оны айтушыға ... ... ... айта білуге үйрету де
халықтың сөз өнеріне тәрбиелеудегі өнеге мектебінің рөлін атқарып келген.
Бала тілін жан-жақты дамытып, ... ... ... ... ... өте зор. ... ауыз екі ... әсем түрде
құрылған жұмбақ, жаңылтпаш, санамақ, ойын өлеңдер, ертегі, аңыз-әңгіме,
мақал-мәтелге бай. Осы бай ... қай ... ... та балаға ана ... ... ... ... ... ... сөйлеуге, тілінің
грамматикалық құрылымын қалыптастыруда, дыбыстық қателіктерді ... ... ... баға ... ... ... табылады.
Халықтық әсем сөз өрнектері балалар түсінігіне лайықты, тілге ... ... ... жазылған. Сазда халық әуенімен айтылатын бесік
жырларынынң ... ... ... кесу ... ... ... жазылған
санамақтар, ойын өлеңдері балалардың жас ... ... ... ... тіл ... деген қызығушылығы артып, ана тілден
байлығын меңгертуде үлкен ... ... ... Қай ... алсақ та, ол
белгілі бір сюжетке құрылады, оқиғаның басталуы, аяқталуы ... ... ... ... ... ... ... образдардың
шебер суреттелуі баланың ертегі дүниесіне қызығушылығын арттыра түседі.
Ертегілерді баланьң тындауы, естіген ... ... ... айтып
беруі, баланың сөздік қорьш молайтып, байланыстырып сөйлеу тілін дамытьш,
тілдің грамматикалық құрылымын меңгеруде ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерді
тәрбиелеуге, әстетикалық талғамын, қиялын дамытуға мүмкіндіктер беріп Тұрлі
жауыздық, зүлымдық иелері арқылы жамандықтан жирендіреді.
Ата-ана бала түсінігіне лайықты ... ... ... ... ушін ... және хайуанаттар туралы ертегілер оқылатындығын ескергені жөн.
Сәби балаларға (3-4 жас) ертегілерді ауызша әңгімелеп айтып ... ... ... (5-6 жас) ... ... және ... ... болады. Себебі мектеп жасына дейінгі ... жас ... ... даму ... ... болсақ бала үшін ұзақ уақыт
оқылған ертегіні зейін қоя отырып тыңдау қиынға соғады.
Ертегіні тындату арқылы балаға жан-жақты тәрбие беріп, дамытумен ... ... ... ... ... ... аламыз, Әсіресе,
ертегіні сюжетке қатысты түрлі-түсті суреттерді, картиналарды пайдалану
арқылы әңгімелесу баланың ... мен ... ... арттыра
түсуде мол мумкіндіктер береді. Бала үшін сурст арқылы ертегі мазмұнын
айтып беру, ... ... ұзақ ... есте сақтау қабілетін де
дамытады.
Ертегілердегі балаларды аса қызықтыратын тағы бір жәйт-кейіпкерлердің
аса айқын, дәл ... ... ... ... ... әсер етіп ... ... жағымсыз кейіпкерлердің өздері де
ақымақтығымен, қулығымен балаларды таң-тамаша қалдырады.
Халық ауыз әдебиетінің үлгілері тақырыптық, ... ... ... ... ... ... ... жолдары, орындайтын тапсырмалары
да әр алуан келеді. Оқу үрдісі басқа түрде ... ... ... негізінен кіріспе сөзбен басталады. Мұғалімнің кіріспе
сөзі білімділік, тәрбиелік, көркемділік талапатарына сәйкес, тілі ұғымды,
мазмұны шағын әрі ... ... ... ... сөзді тек баяндау тәсілімен
ғана емес, кейде сұрақ койып, оқушылардың өздерін қатыстыра отырып өткізуге
болады. Ертегілермен тантыстыруға ... ... ... ... ... ...... өмірін суреттейтін фантастикалық оқиғаларға
құрылған көркем шығармалар. Ертегілер - үрпақтан-үрпаққа ауызіпа таратылып,
ұзақ ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінің ең
бір көркем түрі. Ертегілер өзара ... ... ... дей келе,
оқушыларды әңгімеге тартып, төмёндегідей ... ... тілі ... орыс ертегілерінің қандай ... ... ... ... атап ... Олардың
кейіпкерлері кімдер?
3. Бұл ертегілерде қандай қызықты оқиғалар суреттелген? -деген сұрақтар
оқушылардың есіне орыс әдебиеті сабақтарынан ... ... ... ... ... байланыстыра қарастыруға жол ашады.
Оқушылардың берген жауаптарын жинақтай отырып мұғалім қазақ ... ... ... ... және ... ... болып үш
түрге бөлінетіндігіне тоқталады. Ол өзінің сөзін кітапханадан ... ... жеке ... ... әр ... ... ... арқылы көркемдеп, толықтырып ... ... ... ... ... ... мәтінде ертегілерге арқау
болған құбылыстар мен жағдайлар ... ... ... ... ... деректер ұсынылады. "Ертегілердің ең бір тамаша, балаларға қызықты
түрі - киял-ғажайып ертегілері" ... ... ... ... ... сан-алуан оқиғаларды басынан кешірген кейіпкерлер жөнінде,
олардың қарсыластары мен достарының фантастикалық түрде ... ... мен ... ... ... ... баса ... жөн. Мәтінді оқып-талдау үстінде ... ... өз ... ел-жүртын қорғау мақсатында ұзақ жолға шығып,
көптеген қиындықтардан өтіп, жеңіске жеткендігімен қатар оның үлкен ... ... ... ... адал болатындығына тоқталып, өз
беттерімен тиісті қорытынды жасап отырады. Талдау ... бір ... ... ертегілерінің көркемдік ерекшеліктерін ... ... Осы ... ... ... ... беруге
болады:
1. Басты кейіпкер қандай фантастикалық, ғажайып ... ... ... ол өзін ... ... ... заттарды атап шығындар? Олардың кандай ғажайып
сипаты бар?
3. Басты ... ... ... Олар ... ... кейіпкердің достары мен көмекшілері кімдер? Олардың басты
қасиеттері қандай?
Өз жауаптарын оқушылар мәтіннен ... ... ... ... ... ... ... Қолтауысардың сипатталуына іс-
әрекетіне аса қызығушылықпен тоқталады. Бірлесе отырып оқушылар оларды орыс
ертегілеріндегі фантастикалық кейіпкерлермен салыстыру ... екі ... ... ... ... ... ... түсіп, ойларын
сөзбен жеткізе білу қабілеттерін жетілдіреді.
Мәтінді мұғалім өзі бастап оқығаны жөн. Өлеңмен жазылған ... ... оның ... мен ... ... тырысып, интонақиалық,
ритмикалық жақтардың ерекшеліктерін байқату көзделеді. Ертегінің көлеміне
байланысты ... ... ... оқып ... ... ары қарай оқушылар
өздсрі жалғастырып оқығанда да ... ... ... ... үндестігін ескеріп отыруды талап етеді.
Сондай-ақ халық ауыз әдебиетіндегі жақсы айтылған ертегінің өзі де
жасөспірімдер ғана емес, ересектердің ... мен ... ... әсері мол. Мұнда оқушылар бос уақытында ... ... ... ... қиялға құрылған өмірінен сабак алады. Окушылардың мектеп
сахнасында өздері оқыған ертегілерді қойылым ... ... ... ... ... оқушыларының тілін дамытып, сөздік ... ... рөлі ... ... ... ... дамыту жұмыстарын жүргізгенде
мыналарды:
- Мәтінді бірінші болып мұғалімнің өзі оқуын;
- Өлеңмен жазылған мәтінді ... оның ... мен ... ... ... ... жақтарының бұзылмауына;
- Мәтінді мәнерлеп оқуға;
- Мәтіндегі дыбыс үндістігінің бұзылмауына;
- Мәтіндегі сөздердің қатесіз дұрыс оқылуына;
- Балалардың ... ... ... ... өз сөздерімен айтып
беруіне баса көңіл бөлу керек.
Ертегілердің асыл қасиеттерінің тағы бірі – оның бай тілі. Осы ... ... ... ала ... балалар оның ішкі әлеміне ... сап ... ... және ... ... еткен тілін меңгереді, оның
бояуы мен әсерлі үніне, сөйлеу, баяндау мәнеріне құлақ салады. Сонда ғана
ертегілерден ... өз ... ... жолындағы арман-тілектерін,
тамаша қиялдарын біумен қоса, өздері де солай, ... ... ... ... қиялдарына қанат бітіріп, арманын асқақтатады, өмірге
құлшындырып, жаңалық ашуға жігерлендіреді. Сондықтан халық ертегілерін ... ... ... одан тіл ... ... ... ... білуге,
тағылымын бойларына сіңіруге септігін тигізумен ерекшеленеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Алпысбаев Т. «Қазақ халық әдебиеті» Т.З; Ертегілер. Алматы,
«Жазушы» 1975ж. 135-1846.
Айдашаев А. ... ... ... ... ... 1979ж. ... Ш. «Қазақ балалар әдебиеті» Алматы «Ғылым» 1974ж,
221-2276.
Бердібаев Р. «Сарқылмас қазына» Алматы «Мектеп» 1983ж.
145-2016.
Ғабдуллин М. «Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... А. ... әдебиетін оқыту методикасы» Алматы
«Мектеп» 1969ж. 77-796.
Кенжебаев Б. «Әдебиет белестері» Алматы «Мектеп». 1986ж.
143-2016.
«Қазақ ертегілері» Алматы «Балауса» Қазақстанның ауыз
әдебиеті 2003ж. ... ... ... ... Т.1, 2-ші ... ... халқының ауыз әдебиеті»
редактор Қаратаев А. Алматы «Мектеп» 1964ж. 14-236.
10. Қазақ халық ... І-ші том ... ... 1988ж. ... «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихымең даму жолдары» Алматы «Ғылым»
1981ж. 157-2026.
12. ... ... ... ... қиял-ғажайып, хаиуанаттар
туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
13. Қалиев С. «Халық ертегілері» // Тәрбие құрал 2005 №11. ... ... М. ... ... ... ... ... 1976ж.
68-1016.
15. Қирабаев С. «Мектеп және қазақ әдебиеті» Алматы «Мектеп» 1979ж." ... ... Ә. ... ... тарихы» Алматы «Мектеп» 1994ж.24-76б.
17. П.Мұқанов С. «Халық мұрасы» ... ... 1980ж. 122-126 ... ... X. «Қазақ әдебиетінің қалыптасу ... ... 1967ж. ... ... С, ... Ғ. және Қожакеев Т. «Мектепте қазақ ... ... ... 1980ж. 80-886.
20. Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері Алматы «Ғылым» 1979ж. 12-376. 21.
Бастауыш мектеп ІІҮ. Сайлыбаева ... ... үлгі ... ... тіл
байлығын дамыту» 2004 №5 25-26 бет.'
22. Бастауыш мектеп // О. Бартаева ... ... ... ... № 11 18-20 ... ¥лағат // Р. Берекенова «Ауыз әдебиетінің ... ... ... 2004 №2 47-49 ... Ұлт ... 2004//Р. Ерденова «Патриоттық тәрбие берудегі ертеглерді
рөлі» №4 17-21 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің ұғымы мен маңызы76 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет
Құстардың табиғатта және шаруашылықтағы ролі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь