Есімді сөйлемдер

КІРІСПЕ
1 ЕСІМДІ СӨЙЛЕМДЕРДІҢ СИНТАКСИСТІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ
1.1 Тіл біліміндегі есімді сөйлемдер, олардың зерттелуі
1.2 М. Әуезовтің «Абай жолы» роман.эпопеясындағы есімді
сөйлемдердің қолдану аясы
1.3 Есімді сөйлемдердің ерекшелігі

2 «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАН.ЭПОПЕЯСЫНДАҒЫ ЕСІМДІ
СӨЙЛЕМДЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ, ҚЫЗМЕТІ
2.1 Есімді сөйлемдер
2.1.1 Зат есімді есімді сөйлемдер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаты. Синтаксистің зерттейтін негізгі нысандарының бірі – сөйлем. Қазақ тіл білімінің дамуы, қалыптасу тарихында бүкіл синтаксис мамандары: А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, Х. Басымов, С. Жиенбаев, Ш.Х. Сарыбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев, Р. Әмір, Қ. Есенов, О. Төлегенов, М. Серғалиев, Т. Сайрамбаев, Б. Сағындықұлы, Ж. Садуақасов, Ж. Жакупов, Т. Ермекова сол сияқты К.Оңалбаева, Б. Елікбаев т.б. жас ғалымдар жай және құрмалас сөйлемнің түрлерін, бір-бірінен өзіндік айырмашылықтарын, ішкі мағыналық, сыртқы құрылымдық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеді. Десек те бүгінгі таңда сөйлем түрлерінің тілімізде бар, бірақ ғылымда әлі зерттелмеген түрлері зерттеу нысанына ене бастады. Сондай-ақ сөйлемнің құрылымдық ерекшелігі, оған сөз таптарының тікелей әсері, оның сөйлем мағынасына ықпалы да қолға алынып келеді. Қазіргі лингвистиканың даму жағдайында тіл деңгейлері арасындағы байланысты анықтау қазақ тілінің грамматикалық жүйесіндегі негізгі бағыттардың бірі болып саналады. Грамматикалық бірліктер арасындағы парадигмалық қатынасты қарастыру функционалды грамматиканың міндеті болып табылады.
Қазақ тіліндегі есімді сөйлемдер бір жүйеге түсірілмеген, оған вербоцентристік көзқарастың ықпалы мол. Өйткені етістік шақ және модальділік қатынасты білдіреді деген көзқарас басым орын алған. Сол себепті де жалпы тіл білімінде (орыс тіл білімінде) есімді сөйлемдер толымсыз сөйлемдер деп немесе нөлдік тұлғадағы сөйлемдер деп қана танылды. Ал түркі тіл білімінде А.П. Поцелуевский, қазақ тіл білімінде М. Балақаев бірінші рет есімді сөйлемдерді жеке бөліп, оның етістікті сөйлемдерден ерекше екенін алғаш көрсетті. Біздің жұмысымызда қазақ әдебиетінің классигі, жазушы М. Әуезовтің «Абай» эпопеясындағы есімді сөйлемдер, түрлері, олардың берілу жолдары, жұмсалымдық мәселесіне назар аударылды. Соның бірі – автордың есімді сөйлемдер түрлерін молынан қолдануы және олардың жасалу ерекшеліктерін анықтау. Жалпы басқа түркі тілдерінде М. Әуезов сияқты жазушылардың еңбектерін тілдік жағынан талдау жан-жақты қолға алынған. Ал қазақ тілінде осы сияқты еңбектердің тілдік жағы тіпті сөз болмады десе де болғандай. Сөйлем синтаксисі өте күрделі. Осы күрделілік олардың түр-түрімен байланысты. Қазіргі кезде қазақ тілінде жай сөйлем, құрмалас сөйлем, жалаң, жайылма, жақты жақсыз, хабарлы, лепті, сұраулы, бұйрықты, болымды, болымсыз, толымды, толымсыз, белгілі жақты, белгісіз жақты, атаулы деп беріліп келеді. Осылайша сөйлемдерді беру қалыптасты да, дегенмен соңғы кезде осы сөйлемнің түрлері қатарына есімді, етістікті сөйлемдер дейтін де түрлері орын ала бастады.
1 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 247 б.
2 Казамбек М.А. Грамматика турецко-татарского языка. – Казань, 1839. – 1-издание. – 416 с.
3 Мелиоранский П.М. Синтаксис / Краткая грамматика казах-киргизского языка: В 2-х ч. – Санкт-Петербург: Типография имп. АН, 1897. – Ч. 2. – 92 с.
4 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
5 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
6 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. – Алматы: Қазмембас, 1941. – 43 б.
7 Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы. Қолжазба ретінде. – Алматы, 1940. – 141 б.
8 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: Санат, 1994. – 320 б.
9 Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. Очерктер. – Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. – 86 б.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищеге арналған. – Алматы, 1953. – 219 б.
11 Балақаев М. Сабақтас сөйлемнің кейбір ерекшеліктері туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959. – № 2. – 39-48 бб.
12 Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі. – Алматы: Санат, 1995. – 171 б.
13 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Санат, 1997. – 237 б.
14 Амиров Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – Алма-Ата: Наука КазССР, 1972. – 180 с.
15 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 1998. – 191 б.
16 Оңалбаева К.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді сөйлемдер: Филол. ғыл. канд. дис. автореф.: 10.02.02. – Алматы, 2002. – 25 б.
17 Елікбаев Б. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді құрмалас сөйлемдер: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 24 б.
18 Поцелуевский А.П. Избранные труды / Отв. ред. А.А. Курбанов. – Ашхабад: Ылым, 1975. – 291 с.
19 Севортян Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в тюркских языках // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис / Под. ред. Э.В. Севортяна. – М.: Наука, 1961. – С. 21-28.
20 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М.: Издательство, Наука, 1973. – 408 с.
21 Сапашев О.С. Көне түркі тіліндегі сөйлем мүшелері: Филол. ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.06. – Алматы, 2000. – 25 б.
22
        
        мазмұны
Кіріспе
1 есімді сөйлемдердің синтаксистік жүйедегі орны
1.1 Тіл біліміндегі есімді сөйлемдер, олардың зерттелуі
1.2 М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ... ... ... ... сөйлемдердің ерекшелігі
2 «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді
сӨйлемдердің түрлері, қызметі
2.1 Есімді сөйлемдер
2.1.1 Зат есімді есімді сөйлемдер
Қорытынды
Пайдаланылған Әдебиеттер ... ... ... ... ... негізгі нысандарының бірі
– сөйлем. Қазақ тіл білімінің дамуы, қалыптасу тарихында бүкіл ... А. ... Қ. ... С. ... ... Х. ... С. ... Ш.Х. Сарыбаев, М. ... ... Р. ... Қ. ... О. ... М. Серғалиев, Т.
Сайрамбаев, Б. ... Ж. ... Ж. ... Т. Ермекова сол
сияқты К.Оңалбаева, Б. Елікбаев т.б. жас ... жай және ... ... ... ... ... ішкі ... құрылымдық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеді. Десек те бүгінгі таңда
сөйлем түрлерінің тілімізде бар, бірақ ... әлі ... ... ... ене ... Сондай-ақ сөйлемнің құрылымдық ерекшелігі,
оған сөз таптарының тікелей әсері, оның ... ... ... да ... ... ... лингвистиканың даму жағдайында тіл деңгейлері
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бірі болып саналады. Грамматикалық бірліктер арасындағы
парадигмалық ... ... ... грамматиканың міндеті болып
табылады.
Қазақ тіліндегі ... ... бір ... түсірілмеген, оған
вербоцентристік көзқарастың ықпалы мол. Өйткені ... шақ ... ... ... ... ... басым орын алған. Сол
себепті де жалпы тіл білімінде (орыс тіл ... ... ... ... деп немесе нөлдік тұлғадағы сөйлемдер деп қана танылды.
Ал түркі тіл ... А.П. ... ... тіл ... М. ... рет ... сөйлемдерді жеке бөліп, оның етістікті ... ... ... ... ... жұмысымызда қазақ әдебиетінің
классигі, жазушы М. ... ... ... есімді
сөйлемдер, түрлері, олардың берілу жолдары, жұмсалымдық ... ... ... бірі – ... ... сөйлемдер түрлерін молынан қолдануы
және олардың жасалу ерекшеліктерін анықтау. Жалпы басқа түркі тілдерінде М.
Әуезов ... ... ... ... ... ... жан-жақты қолға
алынған. Ал қазақ тілінде осы сияқты еңбектердің тілдік жағы тіпті ... десе де ... ... ... өте ... Осы ... ... байланысты. Қазіргі кезде қазақ тілінде жай ... ... ... жайылма, жақты жақсыз, хабарлы, ... ... ... ... толымды, толымсыз, белгілі жақты, белгісіз
жақты, атаулы деп беріліп келеді. Осылайша сөйлемдерді беру қалыптасты ... ... ... осы ... ... ... ... етістікті
сөйлемдер дейтін де түрлері орын ала бастады.
1 есімді сөйлемдердің синтаксистік жүйедегі орны
1.1 Тіл ... ... ... ... ... тіл білімінде ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап синтаксистің
объектісі сөз тіркесі және ... ... ... ішінде сөйлемнің орны қай
жағынан болса да ең елеулі орын алады деп ... ... Тіл – ... ... құралы да, сөйлем - сол қарым-қатынас жасауда кісінің ... ... ... ... ойы әр ... ... ... соларды
айту үшін жұмсалатын сөйлемдер, олардың құрамы да түрлі-түрлі болады [1,
106-107 ... ... ... ішкі ... ережесі негізінде
ұйымдасқан коммуникативті бірлік ретінде адам ойын ... ... ... ... ... ... ... олардың лингвистикалық сипаттамасы тұрғысынан келгенде
зерттеушілер ... ... ... ... ... түрлі
көзқарастар қалыптасқан.
Тіл біліміндегі сөйлем туралы, оның ... ... ... қарағанда, олар бір біріне қарама-қарсы болып келеді, ... ... ... ... ... сипатына ие.
Сөйлем, оның ережелері туралы пікірлер өте көп. Сөйлемге ... мен ... ... ... тіл ... мына белгілер
анықталған: предикативтілік, модальділік, коммуникативтілік, интонациялық.
Профессор М. Балақаев сөйлемге ... ... ... ... ... ... ... ойды білдіретін тиянақты сөздер
тізбегін сөйлем дейміз» – дейді [1, 16 б.]. Бұл ... ... ... ... бастауыш, баяндауыш негіз болатынын басты өлшем болу
керек. Лингвистикалық әдебиеттерде баяндауыш қызметін ... сөз ... ... ... ... ... есім сөздердің баяндауыштық қызметі
ұзақ жылдар бойы ... тыс ... ... Дегенмен барлық ситаксистік
еңбектерде сөйлемнің түрлеріне қатысты, ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөйлемдердің зерттелуі ХІХ ғасырдан басталды деп айтуға
болады.
1839 жылы Қазан қаласында басылып шыққан А.К. ... ... ... ... ... ... мәселесін «Общее
словосочетание» (ІІІ бөлімі) түрінде ат беріп ... ... ... байланысы (словосочетание), есім мен етістік сөздердің
(не формаларының) синтаксистік қызметі сөз болады. Автор ... ... ... ... ... ... ... деп
түсінеді. Демек, «Словосочетаниенің» грамматикалық және логикалық тұрғыдан
қаралатынын ескертеді» [2, 393 б.].
Ал сөйлем туралы ... ... ... түсінік берілген:
«… предложение или суждение о предмете ... ... ... [2, 394 б.]. ... мен байымдау (суждение) бір-біріне
тепе-тең болып алынады. Сонымен бірге, сөйлемнің бастауыш пен баяндауыштан
құралатыны, баяндауыштың ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы еңбекте бастауыш пен баяндауыштың қандай сөздермен
жасалатыны және қандай типті болатыны көрсетілген.
Баяндауышты дара түрі ... ... ... ... ... ... 1.
Имена существительные, как собственные, так нарицательные, собирательные и
отвлеченные, определяющие или объясняющие ... 2. ... ... определяющее качество или состояние подлежащего. ... ... и ... 4. ... ... ... ... всякого глагола… 6. Наречие вообще» [2, 415-416
бб.].
Баяндауыш аталған сөз ... ... деп, ... сол сөз ... ... морфологиялық өзгешеліктері ескертілмейді. Ал, етістік
тұлғаларынан болатын ... ... ... Қазамбектің осы еңбегі қазақ тіліне тікелей қатысты болмаса
да, түркі тілдерін зерттеуде ерекше орын алады. 1861 жылы ... ... ... ... шығарған Н.И. Ильминскийдің «Турецкая
хрестоматиясының» ІІІ томы тікелей қазақ тілін зерттеуге арналды.
Қазақ тілін ... оның ... ... ең күрделі саласының
бірі синтаксис саласын зерттеген ғалым, профессор П.М. Мелиоранский болды.
Ғалым өзінің ... ... ... ... ... ... ... синтаксисін зерттеп, көбінесе жай ... ал ... ... тоқталады.
Профессор П.М. Мелиоранскийдің «Синтаксисінде» сөйлем құрылысы, ... ... ... ... «При ... спокойной речи простые
предложения состоят по крайней мере из двух ... ... ... как ... так и ... ... стоят в именительном
падеже, и подлежащее стоит обыкновенно ... ... ... ... ... и ... Если сказуемое выражено посредством имени (а равно
именной глагольной формы), то для показания связи ... ним и ... при 1-ми 2-м лице ... ... ... ... а при ... лице обоих чисел частица «-ды», «-ді» и т.д. Эти
аффиксы, а особенно частица «-ды», «-ді», ... ... Если при ... ... сказуемое выражено именем
прилагательным, то при нем ... ... имя, ... ... ... ... хороша» по-киргизски будет «Сенің атың
жақсы ат» [3, 1-2 ... ... жай ... ... ... ... ... пен
баяндауыштардың морфологиялық, синтаксистік тұлғалары тар көлемде болса да
анықталмаған.
Cөйлем ... жай ... ... сөйлем синтаксисін зерттеу сондай-
ақ А. Байтұрсынов атымен де ... 1925 жылы ... ... шыққан «Тіл-құралдары» (үш кітап) оқу орындарында оқулық есебінде
жұмсалған елеулі еңбек болды. Онда ... ... мен ... ... ... құрылыстары жайында жүйелі түрде мағлұматтар ... ... ... ... ... «Тіл-құралында» баяндалады [4,
6 б.]. А. Байтұрсынов еңбегінде жалаң, жайылма, болымды, болымсыз, толымды,
толымсыз, ... ... ... жай сөйлем және құрмалас сөйлем түрлерін
бөліп қарастырады. ... ... ... жеке бөліп қарастырғанымен,
етістікті, есімді сөйлем түрлері туралы пікір ... ... ... ... ... ... ... барысында мынадай есімді сөйлемдер
кездеседі:
-Болымды сөйлем: Бурыл атта бұғау бар, оны да кесер егеу ... ... ... ... емес, жоқтық ұят емес деген сөйлемде
мұрат емес, ұят емес зат есімдері мен ... ... ... ... ... ... ... тұр.
-Толымды сөйлем: Ағаш көркі – жапырақ, адам көркі – шүберек.
-Жалаң ... Ет ... ... ... ашық.
-Жайылма сөйлем: Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.
Бұл сөйлемдердегі баяндауыштары жапырақ, шүберек, сусын, балада, далада
– зат есімнен, ашық, ... – сын есім сөз ... ... есімді
сөйлемдер.
-Лепті сөйлем: Уф, алла! Тамаша қарағанға нұрың қандай!
А. Байтұрсынов жай сөйлемге мынандай анықтама береді: «Сұраусыз, лепсіз,
тілексіз айтылған ... бәрі жай ... ... аталады» - деп «Өзің
қойған зекетші, біздің елде Жүзбай бар. Жаңа мұның жолдасы қара тамыр ... Еріп ... ... қырық-отыздай адам бар»-деген мысалдар арқылы
көрсетеді. Бұл мысалдардан көбінесе баяндауышы «бар» сөзі ... ... ... тек бір ғана ... «Ат ... келеді, ер мұрынды
келеді» - деп ... ... ... ... Автор: «Сөйлемдер арасында
екі түрлі жақындық болады. Бірі – ішкі, бірі – ... Ішкі ... ... ... жақындық. Мағына жақындығынан басқа жақындық жоқ сөйлемдер
іргелес деліп, мағына жақындығынан басқа қисын жақындығы бар ... ... ... - ... Автордың іргелес сөйлемдерінде де есімді
сөйлемдерді кездестіреміз, мысалы: «Күн ашық. Тоғайлар шат. ... ... ... қаз. ... үш ... Осы ... баяндауыштары ашық,
шат сын есімді, орман, жалпы есімді, қоңыр қаз, үш ... ... ... ... ... [4, 296-302 бб.].
Салалас құрмаластың: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы
деп бес түрге бөліп көрсетеді. А. ... ... ... ... ... ... ... да: «Сабыр түбі сары алтын,
сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа не болмаса Шалқайғанға шалқай,
пайғамбардың ұлы ... ... ... атаңнан қалған құл емес».
Сабақтас құрмалас сөйлемдерді басыңқы және бағыныңқы мүшенің атауымен
аталатындығын көрсетеді: бастауыш ... ... ... ... ... ... бағыныңқысы, мекен
пысықтауышының ... сын ... ... ... бағыныңқысы, мақсат пысықтауышының бағыныңқысы, ... ... ... ... ... бағыныңқы берген мысалынан
есімді құрмалас сөйлемді кездестіруге болады: «Кім ... ... ... ... ... шартты бағыныңқы және ереуіл бағыныңқы түрлерінде
де құрама баяндауышты есімді сөйлемдер кездеседі: «Тоқпағы зор болса, ... ... ... Қыс қатты болса да, мал аман шықты». Бұл екі ... ... зор, ... ... сын ... мен бол ... етістігіне
–са шартты рай жұрнағының ... ... және ... ... да ... ... тіркесуі арқылы жасалып тұр [4, 306-307
бб.].
А. Байтұрсыновтан кейін құрмалас ... ... ... – Қ. ... А. ... С. ... С. Аманжолов,
Н.Т. Сауранбаев, Т. ... Қ. ... Р. ... Б. ... ... Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» деген еңбегінде жай сөйлем,
жалаң, жайылма сөйлемдерді қарастырып, оларға анықтама ... ... ... ... негізінде үш ірі топқа айыруға болады» - деп «1. ... 2. Леп ... 3. ... ... - деп ... ... сөйлем, жайылма
сөйлем, сабақтас сөйлем тағысын-тағылардың әрқайсысы хабар ... да, ... да, бола ... ... керісінше бұл соңғылардың әрқайсысы жалаң да,
жайылма да, сабақтас та т.т. бола ... ... ... ... ... жеткіліксіз деп таптастыру – сөйлемнің мүше құрылысына қарай
таптастырғанымыз да, хабар ... ... сазы деп ...... ... әніне, сазына қарай таптастырғанымыз. Сондықтан мүше құрылысы,
тіпті сөздігі (лексикасы) ... ... ... ... ... сазы ... болуы мүмкін» - [5, 217-218 бб.] деп ... ... ... ... бұл еңбегінде баяндауыш туралы сөз ... ... ... деп ... ... ... мына мысалдардан есімді
баяндауыштарды байқадық: «-Менің кітабымның түсі көк. –Көк? Қой, қайдан көк
болсын, қара шығар». Осы ... ... ... ... екі сөйлемде де көк
деген сөз бар. ... ... ... көк пен ... ... ... айырма бар. Үйткені алдыңғы сөйлемдегі көк мойындай ... ... ... көк сұрай, күмәндана айтылған» - деп автор сын
есімді баяндауышпен айтылған ... ... ... ... ... Осы ... «Қай бала? Оқушы бала. Оқушы бала ма? Я, оқушы
бала. Әнші бала ше? Ұзын бойлы қараша жігіт» - [5, 216 б.] ... ... ... ... арқылы береді.
1941 жылы шыққан С. Жиенбаевтың «Синтаксис мәселелері» [6] атты еңбегі
құрмалас ... ... ... күрделі еңбектердің бірі болып саналды.
1940 жылы С. ... ... тілі ... ... қысқа курсы»
жарық көрді [7]. Автор бұл ... ... ... ... ... назар аударды. С. Аманжоловтың осы еңбегі өңделіп,
қайта басылып 1994 жылы «Қазақ әдеби тілі ... ... ... ... шығады [8, 320 б.].
Автордың еңбегінің алғашқы нұсқасында ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер туралы ... ... ... 1. ... ... ауыл ... басым еді. Қазір
өндіріс кәсібі басым болды. 2. Есіктің алды күртік, ... ... ... жатыр. 3. Қанаш белсенді азамат, Қанаштың (оның) еңбегін
колхоз бағалайды. 4. Оны айту ... ... ... ... айтқан
Байбол. 5. Менің айтайын дегенім осы, ендігісін өзің біле ... ... ... ... адам, әрі оның өлең шығарудағы тәжірибесі мол. 7. Таң
жақындап қалды, бірақ түн әлі қараңғы [7, 120-121 ... ... ... ... аударып көрелік. Бірінші сөйлем –
салалас сөйлем, ... ... ... ... сын есім ... және
(еді) көмекші етістігінің түйдектелуінен болса, екінші сыңарының баяндауышы
(басым) да қатыстық сын есім мен ... ... ... ... ... ... 2-ші сөйлем де салалас, бірінші сыңарының
баяндауышы (күртік) туынды зат есімнен жасалған. 3, 6-шы ... ... ... адам – ... ... жалпы есімдер. 4-ші
сөйлемнің бірінші ... ... ... І жақ ... ... зат есім арқылы жасалса, 5-ші сөйлемнің осы ... ... ... ... баяндауыштары қызметін атқарып тұр. ... ... ... ... ... сын ... ... қарсылық салалас құрмалас сөйлем.
Қазақ тіліндегі жай және құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... де байланысты. 1948 жылы Н. Сауранбаевтың «Қазақ
тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі» [9] деген, 1953 жылы ... ... ... ... көрді [10]. Н.Т. Сауранбаев құрмалас сөйлемдерді
екі топқа бөледі: ... ... ... ... ... ... «Қазақ тілі» оқулығында есімді ... ... ... ... ... ... баяндауыштарды етістік баяндауыштар,
есім баяндауыштар деп бөліп қарастырған. «Баяндауыш болған сөз ... атау ... я ... септік тұлғада тұрады» - деп мына
мысалдар арқылы көрсеткен: «Қазақстанның жері кең. Тас ......... жерім. Совет үкіметінің бір күші – ... [10, 160 б.]. ... осы ... ... құрмалас
сөйлемдердің мына түрлерін кездестірдік:
-Шартты бағыныңқылы сабақтас сөйлем: Мен тірі ... ... ... ... Бұл ... бағыныңқы сыңарының баяндауышы тірі
болсам сапалық сын есім мен 1-жақ ... рай ... бол ... ... ... ... ... баяндауыш.
-Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас сөйлем: Қонысымыз алыс болғанмен,
көңіліміз жақын еді (С.М.) [10, 208-209 бб.]. Бұл ... ... да, ... ... да ... ... баяндауышты есімді
болып келген. Бағыныңқы сыңарының баяндауышы алыс болғанмен сапалық ... ... ... ... ... бол ... ... тіркесуі
арқылы жасалса, басыңқы сыңарының баяндауышы жақын еді де сапалық сын есімі
мен еді көмекші етістік ... ... ... ... тұр. ... ... бірталай есімді сөйлемдерді мысал ретінде бергенімен,
құрмаластарды ... ... деп ... ... ... ... зерттеп, құнды пікір айтқан ғалымдардың бірі
М. Балақаев 1959 жылы «Сабақтас сөйлемнің кейбір ... ... ... сабақтас сөйлемге байланысты құнды ой-пікірлерін білдірді
[11, 39-48 бб.].
Қазақ тілінде де, жалпы ... да ... оның ... жай сөйлем
де, құрмалас сөйлемдер туралы оқулықтар, ... ... да ... ... Осы ... синтаксистің сөйлемдер
жүйесіндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемдер, олардың айырмашылықтары,
түрлері, ... ... ... ... деп айтсақ қателеспейміз.
Құрмалас сөйлемдер туралы П.М. ... А. ... ... Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, ... А. ... С. ... Х. ... Х. ... ... Р. Әмір, Қ. Есенов, Б. Шалабай, Б. ... ... Қ. ... С. ... және ... ұлы ... жарық көрді.
Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдерді көп зерттеген тілші ... ... пен Қ. ... ... Бұл ғалымдардың зерттеулерімен
таныса отырып, мынадай бағыттарды байқадық: Ең ... бұл ... ... ... түрінің, әсіресе, етістікті түріне ... ... ... ... ... ... өзінде
құрмалас сөйлемдердің баяндауыштары ... де ... ... ... ... Т. ... ... пікірлері мен сөйлемдеріне
тоқталсақ. Профессор Т. Қордабаев: «Құрмалас сөйлем синтаксисіне ... ... ... ... ... жай ... ... қағида бар.
Сөйтіп, құрмалас сөйлем компоненті де жай сөйлем деп ... ... ... ... ... ... сөйлем компоненттері де ... ... ... да өз ... ... ... басқа да
мүшелерге жіктеледі. Құрмалас сөйлем компоненттерінің дербес айтылатын жай
сөйлемдерден ... ... ... бар» [12, 22 б.]. Демек
профессор Қордабаев бұл еңбегінде құрмаласқа ... жай ... ... пен ... жіктелетінін айтады.
Профессор Т. Қордабаев осы еңбегінде құрмаластың баяндауыштарына ерекше
назар аударады. Профессор Т. Қордабаев: «Жалғаулықсыз салалас сөйлемнің ... ғана тән ... ... ... жоқ, ... тиянақты жай
сөйлемдерде баяндауыш қызметінде қолданылатын сөз таптарының, формалардың
қай-қайсылары ... да ... ... ... компоненттерінің
баяндауыштары бола алады. Мысалы: Табалдырықтан ... ... ... ... ... ... ... аяқ басуға қалтырайды (Ғ. Мұстафин). Бұл
қырсықтың неден болғаны маған аян, - оны қазір қалай айтарсың (Ө. ... ... ... істі ... бітіреді. Екі ауылдың арасы екі-үш
шақырымдай ғана, үрген ... ... ... ... Оған ... ... мен,
сенің жұмысың болмасын (Ғ. Сыланов)» [12, 46-47 бб.]. ... ... ... баяндауыштары есімдерден жасалады деп жалпылай айтса,
бұл жерде тек жалғаулықсыз құрмалас сөйлемдердегі баяндауыштар да ... ... ... ... ... сөз таптарының,
формалардың қай-қайсылары болса» деген пікірінде «Сөз таптары» көпше түрде
қолданудың ... мәні бар. Осы ... ... ... ... ... тек етістікті түрі ғана беріліп келсе, мұнда
автор жалғаулықсыз салаластағы көптеген сөз таптарын да ... ... ... ... аян зат есімі, дұрыс сапалық сын есімі, екі-үш
шақырымдай қосарлы сан есімі мен нумеративті ... ... ... ... баяндауыштардың берілуі және мен жіктеу есімдігі арқылы
берілген. Автордың ... ... ... ... ... ... ботасының айналасында, қайғысы інгеннің маңайында. Мұндағы ...... кен аты – ... ... кен аты – ... ... [12, 60 б.] - ... ... ... кездестірдік.
Баяндауыштары айналасында жатыс жалғаулы зат есімнен, інгеннің маңайында
ілік жалғаулы жалпы есім мен ... ... ... ... ... Успен нольдік тұлғадағы жалқы есімдерінен жасалған. ... ... ... ... ... ... ұзақ жүре алмас,
үкімет құрығы ұзын (Ғ. ... [12, 64 б.]. Осы ... ... ... ұзын ... сын ... ... ойды тиянақтап тұр.
Қазіргі қазақ тіл білімінде сөйлемнің мынандай түрлері бар.
1 Сөйлемдер құрылысы жағынан жай сөйлем, құрмалас сөйлем болып бөлінеді.
2 ... ... ... ... төртке бөлінеді: хабарлы сөйлем,
сұраулы сөйлем, лепті сөйлем, ... ... ... ... болған, болмағанына байланысты сөйлемдер болымды,
болымсыз болып бөлінеді.
4 Бастауыштың бар, жоғына қарай сөйлемдер ... ... ... ... Бір ... ... бастауының ерекше айтылмауына
байланысты сөйлемдер белгісіз жақты, жалпылама жақты болып ... Ойға ... ... ... ... ... толымды, толымсыз болып
бөлінеді.
7 Сөйлемдер тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелерінің қатысына қарай жалаң,
жайылма ... ... ... ... ... ... ... тілінде бір уақытта қалыптаспағаны да белгілі.
Сөйлемнің ... ... ... ... ... сөйлемдермен бірге
соңғы кезде бұйрықты сөйлем де енді. Бұйрықты ... ... ... тән. ... ... ... ... диалогта жиі ұшырайды. Оның өзіне
тән жасалу жолдары баяндауыш формасы арқылы дәлелденді. Осы тұрғыда ... ... ... ... ... өз алдына жеке қарастырыла бастады.
Бұйрықты сөйлем қазақ тілі грамматикасында жаңа бір ... түрі ... М. ... ... ... ... сөйлемнің түрлерімен
бірге есімді, етістікті сөйлем ... ... ... ... жөн көрген. Сөйтіп, қазақ тіл біліміне енді есімді сөйлем де енді
деп айтуға ... Осы ... ... есімді, етістікті сөйлем түрлері деп
қазақ ғалымдарының бірі бұл түрлерін бөліп ... ... ... де осы түрлері орыс тіл білімінде бұрыннан айтылып ... ... ... ... тіл ... ... М. Балақаев
еңбегінен басталады. «Баяндауыштарының қай сөз табынан ... ... ... іші ... (Күн ... Аспан ашық. Айнала жым-жырт)
болып бөлінеді» - деп ... ... ... ашық, жым-жырт сын есімді
есімді сөйлем арқылы көрсеткен. М. Балақаев «Қазіргі ... ... ... баяндауыштар» деген тараушасында есім баяндауыштарға жалпы түсінік
беріп: ... ... есім ... (зат ... сын ... сан есім,
есімдіктердің) қайсысы болса да баяндауыш қызметінде жұмсала береді, бұл
үшін олардың қасында ... ... ... шарт ... ... қатар
есімді сөйлемдердің қазақ тілінің өзіне тән ерекшеліктері де бар» - деп
орыс тілімен ... ... «Бұл – ... тілінің артықшылығы емес,
өзгешелігі» - дейді [1, 131 б.].
Проф. М. Балақаев сөйлемдерді:
-Хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті сөйлемдер;
-болымды, болымсыз сөйлемдер;
-жақты, ... ... ... және ... сөйлемдер;
-толымды және толымсыз сөйлемдер;
-атаулы сөйлем, – деп бөледі. Автордың 1954 жылы және 1992 жылы ... ... ... ... тілі» оқулығында есімді сөйлем мәселесіне
тоқталғанын көреміз. ... ... мен ... болған
баяндауыштар» тараушасында: «Сапалық есімдер мен есімдіктердің бәрі ... ... ... ... Бірақ олардың баяндауыш болу дәрежесі
де, баяндауыштық қызметі де бірдей емес» - деп мына ... ... Ай ... Қар қалың. Ауа райы жақсы. Сапалық есім ... ... ... интонациямен айтылады. Ондайда
бастауыштардың айтылу әуені көтеріңкі болады да, ... ... одан ... ... Сапалық есімдерден болған баяндауыштар I,II жақтық
жіктік жалғауларда айтылғанда, олар бастауыштан онша ... екі бас мүше бір ... ... айтылады: Біз бақыттымыз. Сен
әдептісің. Сіз ... Біз он ... Біз ... ... ... Мен елу екідемін (Ғ. Мұстафин)» - ... ... ... ... ерекшелігін атап өтеді. «Есімдіктер қай сөз табына
қатысты сөздердің орнына жүрсе, сол сөзге тән ... ... ... ... есімдіктердің бірі де баяндауыш бола алады. Дегенмен
бұл қызметте жіктеу, сілтеу, сұрау ... жиі ... -Бұл кім ... ... – Ол ... ғой, Абай? Жидебайдағы қыстаудың ең ... – осы (М. ... ... ... ... ... ... сөздерінің де
баяндауыш қызметінде ... ... ... 1971 ... ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында да
«Хабарлы сөйлем» тараушасында баяндауыштарының қай сөз ... ... ... және ... ... ... деп ... 1992 жылы шыққан
«Қазіргі қазақ ... ... ... ... сөйлемдер туралы пікірі
айқын көрінеді. Ғалым есімді сөйлемдер ... ойын 1997 жылы ... ... ... ... ... ... еңбегінде жалғастырады.
Мысалы, хабарлы сөйлем: Күн жылы. Түн жым-жырт. Жел де жоқ Бірақ сәл ... ... бар. ... ... жым-жырт сын есімдері және жоқ,
бар сөздері арқылы есімді сөйлемдер жасалған.
-Сұраулы ... -Әй, ... бар ма ... Неге ... - Өзі атпен
баратын жер ме, машинамен баратын жер ме? - Ой, ... ... ... ... ... ілік ... ... есімдігінен, жер ме-
жалпы есім мен сұраулық шылау арқылы, мұның не-сілтеу есімдігі мен ... ... ... ... ... сөйлем: Тыңда, дала, Жамбылды! (Жамбыл). –Тарт тіліңді! Жоғал
көзіме көрінбей! (С. Ерубаев).
-Лепті сөйлем: Қандай ақылды адам! Тіпті ғажап қарқын! (Ғ. ... ... ... бай! (Х. Ерғалиев). Жаңа қоныс болғанда қандай!
-Болымды және болымсыз сөйлемдер: Поэзия – ажарлап құраған сөз тізбегі
емес... (Т. Нұртазин). Тура биде ... жоқ, ... биде иман жоқ ... ... ... Көлдің биік қабағы. Әлсіз жел (С. Мұқанов) [13,
18-29 бб.]. Автордың еңбегінен есімді ... тек ... ... ... ... бұйрықты, лепті, болымды және болымсыз сөйлемдер де
кездестіреміз.
Баяндауышы есімді сөйлемдер пікірін проф. М. ... ... ... ... ғалым профессор Р. Әмір өзінің «Особенности
синтаксиса казахской разговорной речи» ... ... ... типы ... ... ... ... «В казахском
языке все простые предложения можно ... на две ... ... ... с ... и ... ... причастием. Такая классификация основывается не только на чисто
грамматических признаках, но и ... во ... ... ... с ... и предложений с подлежащим-
причастием.
В казахском языке основным, ... ... ... тип ... с ... ... построения (т.е. подлежащим-
именем)» [14, 55 б.] - деп осы сөйлемдердің ерекшелігін: «Предложения эти
имеют также большую ... по ... с ... где подлежащее
выражено глаголом. Они могут включать все второстепенные члены, расширяющие
содержание предложения. Разнообразны и формы ... в ... ... - деп сипаттайды. Одан әрі автор: «Функциональной,
стилистической ... ... с ... ... с ... Нам ... что ... предложений
с подлежащими, выраженными глаголами, связано с ... ... ... для ... ... предложении предикативный член содержит основное ядро информации.
Поэтому в ... речи ... ... ... ... особо. Именно на эту функциональную избранность сказуемого
опирается стилистический прием, называемый нами приемом ... Суть ... ... ... в том, что ... ... ... выполняет акцентируемое слово» - деп келесі мысалдар
арқылы көрсетеді: «Кеше алдым – Алғаным кеше; үй ...... ... ...... баяу [17, 55-56 бб.]. Сондай-ақ предикация жолы ... ... ... ... ... ... – сол ... Мұны
кептірген – кешегі аңызақ жел.Предикация жолымен объектіні, уақытты,
жағдайды, сапаны білдіретін сөздерді ... ... ... ... ... Күзден бері председательдің орынбасары болып жүргені де
солардың ... (С. ... ... ... ... с
подлежащим-причастием позволяет в качестве сказуемого со ... ... ... ... осы, сол: ... көптегн бері өзін-өзі
анықтап көргені осы еді (Ә. Нұрпейісов). ... ... ... осы. ... ... ұзақ ... көргенім сол (М. ... осы ... ... ... ... баяндауыштары болған істің
уақытын білдіреді дейді. Сонымен бірге мынау, анау сілтеу ... ... ... ... «В предложениях,
построенных по способу ... ... ... с ... ... ... ... мынау, анау. Конструкции с
этим составом служат для ... ... ... ... ... ... көрмегір, сенің алдыңғы сұмдығың жетпеп пе еді! Қолың батып
әкеңнің басын ... ... ... (М. ... Біз үшін ... не
деспеді. Енді мұның жайлауы жарасып, жері кеңіп отырғаны мынау (М. Әуезов).
Басқасын қайтейін, ең аяғы бір ... ... ... ... ... анау (Ә. ... ... Р. Әмір жай сөйлемді осы, ... ... ... ... ... ... [14, 58 б.].
Профессор Р. Әмір «Жай ... ... ... ... және оның ... ... орны» деген тақырыпша
беріп, онда қазақ тілінің грамматикалық ... ... ... екенін атап өтеді. Автор: «Субстантивтіктің тіліміздің синтаксистік
құрылысына, сөйлем құрау жүйесіне тигізетін септігі бірнешеу. Соның бірі –
жай ... ... ... ... ... жол ... Дүние
жүзіндегі тілдердің көпшілігінде жай сөйлемдер құрылысы жағынан номинативті
болып келеді. Сөйлем бастауышы есім, баяндауышы ... есім ... Бала ... Бала жас т.т. ... ... жай ... ... баяндауышы есім, етістік болып та құрала береді: ... ... ... т.б. Сөз жоқ, ... мүше қызметінде жұмсалу үшін ... ... ... Сонымен, етістік субстантивтену арқылы
бастауыш ретінде ... ... сол ... жай ... мүмкіншілігі
кеңейді, лексикалық базасы молайды. Екіншіден, номинативті ... зат пен оның ... ... ... қатынасқа түсуін
білдіретін болса (ұста кірді, ұста жас т.т.), соңғы сөйлемдер ... ... ... қимылдың қатынасқа түсуін білдіретін болды. ... Көп ... бұл ... тек ... ... арқылы ғана білдіре
алады: понравился, как он читал», - деп, субстантивті сөз таптары ... ... ... ... [15, 105-110 бб.]. Автор осы еңбегінде есімді
сөйлемдер тақырыбына ... ... ... типтері»
тараушасында: Субьект зат пен оның заттық сапасының қатынасын ... ...... ... – сол ... ... – шөп желке қыз.
Бұл сөйлемдердің баяндауыштары зат есімнен жасалған. ... екі ... ... ... ... ... ... бар: Сөзім – сөз. Аты- ат-ақ.
Жұмысым – бұрынғы жұмыс [15, 55-56 бб.]. ... ... және ... деген келесі тараушасында: «Актуализациялау ... ... ... ... ... ... асырылады. Ол үшін бастапқы
номинативті сөйлем аталғандай трансформацияға түседі.Бұрынғы ... ... ... форма алып ... ... ... сөз ... ... ... қызметіне ауысады.
Мұны кешегі аңызақ жел кептірді. – Мұны ...... ... ... ... мұны ... ... Мұнда екінші сөйлемнің баяндауышы жел
зат ... ... ... ... ... кеше үстеу арқылы жасалып тұр
[15, 57-58 бб.].
Профессор Р. Әмір «Особенности ... ... ... ... ... «Система сложных предложений в разговорной речи» ... ... ... ... туралы пікір қозғайды. Профессор Р.
Әмір: «Особым ... ... ... ... ... ... предложения с субъективно-глагольным
построением, где сказуемыми выступают осы еді, сол еді. Этот ... ... ... ... ... со
сказуемым осы, сообщающим время действия. Простые предложения со сказуемыми
осы еді, сол еді являются ... ... ... ... ... предложений, выражающих временные отношения: Аяғымыздың
бортқа іліккені сол еді, ... ... ... ... Тілегенов). Келгені сол еді, бастық шақырып кетті. Нұрсұлу бір ... ... ... сол еді, ... ... ете ... (Қ. ... 148 б.]. Демек, осы пікірден ... ... ... мен ... арқылы жалғаулықсыз ыңғайлас (мезгілдес) салалас сөйлемнің бірінші
сыңарларының жасалу жолдарын көрсетуі есімді құрмалас сөйлемнің бір ... ... ... Одан әрі ... ... с ... ... теснее связаны со структурой сложного предложения в
тех случаях, когда в качестве сказуемого выступает слово мұң екен» - ... ... ... ... ... ... мұң ... Құдайменде
қарқылдап үйді басына көтере күлді (Ә. Нұрпейісов). Селдір сұйық қамыстары
селтиіп, ащылық сораң өскен ... еді. ... жету мұң ... әлгі сұр құйын
лезде аппақ болып ұзарып шыға келді (Ә. Нұрпейісов) [14, 148-149 бб.]. ... мұң екен ... ... ... со ... мұң ... ... только в сложносочиненном предложении. Мұң екен
является сентимантичным ... ... для ... ... В ... употреблении оно лишено конкретного ... - деп мұң екен сөз ... ... ... ... ... кездесетінін атап өтеді, дегенмен, бұл да есімді сөйлемнің бір ... деп ... ... ... «В ... ... ... с
причинным значением могут входить номинативные предложения: Аңқаулығым ғой,
солардың тұзағына ... ... ... (Б. ... ... жоқ, ... ... жатқан машина, ... ... ... ... ... ... ... жүргелі жатыр
екен, қаптаған адам, ерсілі-қарсылы жүгіріп мазам кетті (І. ... 150 б.] - деп ... ... ... ... ... компонентом
сложных предложений, номинативное предложение называет событие, ... ... ... ... ... адам в ... ... состояние, действие говорящего: ерсілі-қарсылы
жүгіріп мазам ... - деп ... ... ... ... ... көрсетеді.
Автордың бұл еңбектерінен есімді жай сөйлемдер мен ... ... ... ... көп ... ... ... талданған еңбектердің барлығы есімді сөйлемдерді жеке
зерттеудің нысаны ретінде ... Олар ... ... ажыратуда,
баяндауыштың жасалу ерекшелігін анықтағанда айтылып отырған. Қазақ ... ... ... жеке ... ... ретінде қарастырған
елеулі екі еңбек бар. Оның бірі – К.Қ. ... ... ... ... ... атты ... диссертациясы. Бұл зерттеу
жұмыста жай ... ... ... ... ... мәселелер
тұңғыш рет жүйелі түрде берілді: 1) есімді сөйлемдердің ... ... 2) ... сөйлемдерге қатысты сөз таптары; 3) ... ... ... сипаты; 4) ... ... ... ... ... ... 5) есімді сөйлемдерге тән
дауыс ырғағы, тыныс белгілері [16].
Б. Елікбаев «Қазақ тіл біліміндегі есімді ... ... ... ... ... ... ... бүкіл түркітануда есімді құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... табылады. Автор ... ... ... ... ... орыс тіл ... берілу дәрежесіне, өзіндік
ерекшеліктеріне тыныс белгілеріне жан-жақты ... ... ... ... ... дәстүрлі жіктеме бойынша есімді салалас құрмалас
сөйлемдер мен ... ... ... ... деп ... ... ... мен жасалу жолдарына тоқталған.
Түркітану ғылымында жекелеген түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... ғасырымыздың басынан-
ақ европа, орыс ғалымдарының тарапынан ... ... ... ... Н.А. Баскаков, А.П. ... Н.П. ... ... В.М. ... А.К. Боровков, Е.И. Убрятова, Э.В. Севортян,
Н.З. Гаджиева, Б.А. ... және т.б. ... ... ... Дегенмен түркітану ғылымында тарихи синтаксиске ... ... ... жоқ ... ... ... айтқанда, көне түркі
руника жазбалары тілінің синтаксистік құрылымы, сөйлем құрылысы, сөйлем
мүшелері олардың ... орын ... ... ... аша зерттеген
еңбектер саны көп емес.
Түркологтардың дені орыс ғалымдары, бір ... ... ... тектес
елдердің ғалымдары болып бөлінгенімен, жалпы түркологияда олар өз ... із ... өз ... ... ... ... ... назар
аударуды жөн көрдік. Алғаш рет түркітануда есімді сөйлем туралы сөз ... ... ... А.П. ... ... из этих ... с ... поздним (сравнительно) возникновением в тюркских языках
финитных глагольных форм, а, следовательно, и предложений ... ... ... в ... ... ... VIII века ... эры мы находим
только две ... ... ... ... и имперфект (общую форму
прошедшего времени). Вполне понятно поэтому, что для ... ... ... языков характерно абсолютное преобладание номинальных
предложений» - деп ғалым түркі тілдерінің европа тілдеріне ... ...... ... ... қалыптасқанын сөз етеді. Автор
ертедегі VІІІ ғ. Орхон жазуларында көбінесе есімді ... ... айта ... ... ... имперфекті тұлғалы етістіктер
де кездеседі, бірақ олардан соң ... ... ... да
кездесетінін айтады. Соңғы ескерткіштерде т.б. жазбаларда ... ... ... ... ... ... Одан әрі
етістікті сөйлемдердің қалыптаса бастағанына байланысты ХVІІІ-ХІХ ... ... ... ... ... басымдылық жасай бастайды.
Бұл құрамды ... тек жай ... ғана ... ... ... де мол орын алды ... ... келеді. Сондықтан да қазіргі
кезде сөйлем түрлерінің бәрі көбіне етістікті сөйлем түрінде беріліп жүр –
дейді [18, 284 ... бұл ... ... ... ... баяндауыштарының зат есім,
сын есім, есімдік сөз таптарымен бірге бар, жоқ ... ... де ... типы ... предложений» - деп есімді сөйлем
қатарында қарауды жөн деп біледі.
А.П. Поцелуевский: «Именное предложение может иметь в ... ...... имя ... или ... форму глагола.
Примеры предиката в именных предложениях:
1. Предикат ... ... ... ... ... случай): Биз
мыдам тайяр. Мы всегда готовы; Сув ... дәл. Вода не ... ... – имя ... Мен ... ... Я ... Атам өйдедир. Мой отец дома.
3. Предикат – местоимение: Бу китабың авторы – ... ...... Мен ... сен онда. Я здесь, (а) ты там.
Автор этой книги – я. Бу нәме? Что это?
5. Предикат – именная форма глагола: «Мен ... ... ... ... ... ... «Я умру» [18, 207-208 бб.]. Осылай автор есімді
баяндауыш баяндауыштардың бес түрін атап ... Сын ... зат ... ... ... ... үстеу және етістіктің есімді формасын
да осы ... ... сан ... предикат болуы туралы айтпаған.
Э.В. Севортян түркі тіліндегі сөйлем құрылымы және оның ... ... ... ... ... начиная с древнейших, ныне
вымерших языков или ... ... ... архаической структурыи кончая
наиболее развитыми современными языками с длительной ... ... ... к ... с ... ... предложения» – дейді
[19, 5 б.]. Бұл пікірден біз қазіргі дамыған, ұзақ ... ... бар ... де, көне ... өлі ... тірі түркі тілдері ... ... ... ... ... ... ... шешімге
келеді. Автор баяндауыштық тұлғадағы есімді баяндауыштар туралы: «А.П.
Поцелуевский ... из ... для всей ... ... ... именной категорией над глагольной в истории тюркских языков и
из именного ... ... ... [19, 318 б.] – деп,
А.П.Поцелуевскийді қолдайтынын ... ... ... бұл ... бүкіл
түркі тілдеріне қатысты деген шешімге келеді.
Көне түркі тілін қазіргі түркі ... ... ... Гаджиева: «Именное предложение как объект сравнительно-
исторической ... ... ... ... ... в плане
проблемы существования связки.Современное состояние ... ... ... разнообразие связочных средств, а в ряде случаев
и их отсутствие. В ряде современных тюркских ... ... ... ... ... может не иметь личного оформления. Глагол
быть, есть в парадигме склонения имен и ... не ... ... ... студент не развита в тюркских языках» [20, 156 б.] - деп мына мысалдар
арқылы жалғастырады: «алт. Мен ... ... Я ... Слер ... ... ... [20, 237 б.]. Ғалым осы ... ... ... ... ... башқұрт тілін зерттеген Н.К. Дмитриевтің
және т.б. ... ... ... ... жүргізе отырып, қазіргі
түркі тілдерінің есімді баяндауыштарының грамматикалық ерекшеліктерін атап
көрсетеді.
Көне түркі тіліндегі жай ... ... де ... ... ... ғалым О.С. Сапашев «Көне түркі тіліндегі сөйлем мүшелері»
атты еңбегінде ... ... ... мақсатына қарай хабарлы,
сұраулы және модальды (лепті) сөйлемдер деп қарастырады. Мысалы, хабарлы
сөйлемге: ... ... ... ... 3) ... сәл ... сөйлемге: Қағаны мы қысайын тідім (Тұн.,5) «Қаған сайласам ше? –
дедім». Модальды ... ... ... ... ... 34). ... ... Жай сөйлем қай тілде болмасын екі басты құрамның ... ... пен ... ... ... пен ... тұрады.
Ескерткіштер тілін қарастыру барысында көне ... ... ... ... ... ... яғни көне ... өзінде
предикаты есімнен болып келген сөйлемдер ұшырасады. Көне және қазіргі түркі
тілдерінің көпшілігіне тән ... бірі – ... ... ... ... келуі. Түркі тілдерінде ... ... ... жіктеу есімдіктерінің негізінде көрінеді.
Мысалы:
Қазақ тілінде: Мен шахтер, сен ... ... ... ... слер ... ... ... Мин язусы, һин укусы.
Сондай-ақ, барлық түркі тілдерінде үшінші жақтағы есім баяндауыштар
аффикссіз келеді, мысалы:
Қырғыз тілінде: Кенен ... джаз «кең ... ... ... ... ... ... формасын қабылдайды, мысалы,
Татар тілінде: Безнең полк окопта.
Тува тілінде: Бо ном ... «Бұл ... ... ... жалғаулықсыз келуі көне түркі ескерткіштерінен
жалғасып келе жатқан құбылыс» - деп атап ... ... О.С. ... ... Суджа ескерткіштерінен мына мысалдар арқылы көрсетеді:
Қырғыз оғлу мен, ... ... ... ... ... ... бойла
тарқан». Бұ ырық бітіг едгү ол. «Бұл ырық ... ... ... зат ... ... ... ... ырық бітіг
ескерткішінің тіліне тән құбылыс. Бұл түркі тілдерінде ... ... ... ... ... керек, өйткені «Ырық бітік» ІХ ғасырда
руника әліпбиімен жазылған ең ... ... ... табылады. Түріктанудағы
есімді құрмалас сөйлемдер де ертеден зерттеліп келеді. Жүйесіне қарай көне
тілдегі ... жай және ... ... ... ... ... жай ... Елте бұң йоқ (КТк., 3) «Елде мұң жоқ», Үзе көк теңрі
(КТү., 1) ... көк ... ... ... үчін, ыдұқ өзім қазғантықым үчін, ел йеме
ел болту, бодұн йеме бодұн болты (Тұн., 55) «Жаулағандығыңнан, ... ... елім де ел ... халқы да халық ... [21]. ... біз ... ... яғни көне ... тілінде есімді
баяндауыштардың бар болғанына көз жеткіздік [21].
Н.З. Гаджиева мен Б.А. Серебрянников түркі тіліндегі жай ... ... ... ... ... ... тек ... және түркі тілдеріне жататындығын ... ... ... ... ... олардың тарихи даму үрдісіне көңіл бөлу ... ... ... ... ... бастауыш туралы: «Область
подлежащего оказалась ... ... ... - деп оның ... ... ... айта ... «Совсем иную картину дает область
сказуемого. Здесь, как будет ... ... ... ... за счет и ... ... ... и связочных средств.
Грамматическое выражение ... ... тип ...... ... [22, 74 б.]. ... осы еңбектерінде: «Вряд ли ... в том, что в ... ... уже ... ... т.е. ... содержащее в своем предикате имя. Такое
предположение ... ... ... ... древнетюркской
письменности, где именное предложение выступает как уже ... ... [22, 75 б.] – деп, ең ... ... ... ... көне ... жазбалары да растайтынын сеніммен айтады.
Біздің тақырыбымыз есімді сөйлемдер болғандықтан, тек қана есімді
сөйлемдердің алғаш ... болу ... ғана ... жөн ... ... ... осы ... «Простые предложения» деген екінші тарауында:
«Именное ... ... ... безличное предложение» -деп
бөліп көрсетеді. Етістікті сөйлемдердің кейіннен пайда болғандығы, шығу
барысы, қалыптасуы ... ... ... «Об этом ... то, ... ... в группах тюркских языков, и даже, в отдельных языках уже
после того, как ... язык ... [22, 84 ... ... А.К. Боровковтың, В.М. ... ... Н.А. ... Н.П. ... Убрятовалардың еңбектерінде баяндауыштардың морфологиялық
жағынан дерлік жасалып құралатыны, көбінесе етістік және есім ... ... ... орын ... ... жалпылама алынып факт етіледі; ол
жайындағы түсініктер бәрінде де ... ... ... ... де ... ... ... бірен-саран түрлері аталады да,
мысалдар беріледі. Күрделі ... ... ... факт ... ... ... пікірлеріне назар аударайық.
Түркі тілдеріне жататын ойрот тілін (алтай тілін) зерттеген ғалым
Н.П. ... ... ... ... ... еңбегінің
«Синтаксис» бөлімінде жай сөйлемнің әрбір мүшесіне анықтама ... ... ... ... управляющий член предложения – сказуемое –
располагается в самом конце предложения.»-деп баяндауышты сипаттайды. Осы
бөлімінің ... ... ... ... «Так ... ... ... состоит из 2 членов – подлежащего
сказуемого – и ... ... 3) ... и ... его: тун ... холодна.
4) рода и вида: сыгын – анъ «марал – зверь»; кайынъ - агаш ... ... адам - ... «мой отец – ... - деп бастауыш пен
баяндауыштың жасалуының 4 түрін көрсетеді, біз есімді ... ... ... ... автор есімнен болған ... ... ... яғни сын ... зат ... ... ... бірақ
бұл жерде етістікті, есімді баяндауыштар деп бөлмейді [23, 225-226 бб.].
Осы ... ... ... ... ... ... именное сказуемое;
- причастное сказуемое;
- именное составное сказуемое;
- причастное сказуемое составное – причастие + ... ... ... ... со ... тур;
- составное именное сказуемое с глаголом-связкой э ... ... ... ... именных сказуемых;
- именное сказуемое бар и дъок» - деп ... ... Н.П. ... «Простое именное сказуемое может быть чисто
именным, т.е. быть ... ... и ... ... ... сказуемое
выражается любым именем» - деп зат есімнен, сын ... ... сан ... ... ... ... ... ичинде
көлдөр көп «на Алтае много озер (озер много)», «именами бар и ... ... ... ... ... жасалған баяндауыш: Кадын – турген суу «Катунь – быстрая
река»;
-сын ... ... кун ... ... тун узун ... день короток,
зимняя ночь длинна;
-есімдіктен: менинъ ижемчилу унаганым ол «мой ... друг – ... сан ... уч ... уч – ... ... три – ... [23, 234-
241 бб.].
Түрколог ғалым А.М. Щербак өзінің «Очерки по ... ... ... ... ... «У ... спор о том, что ... имя
или глагол, лишен той остроты, которую он приобрел в кругу индоевропеистов.
На протяжении нескольких ... ... ... ... положение имени и воспринимали как само собой ... ... ... ... ... [24, 11 б.] – деп есім
мен етістіктің қайсысы бұрын ... ... сөз ... сөз ... ... ... ... пікірлерге назар аударғанымен,
өзінің нақты шешімін айта алмайды. Сондай-ақ ғалымның мына пікірі ... ... ... ... ... ... «Сложным, но не
принципиальным для нас является вопрос о ... и ... ... ... тому ... ... о ... природе
предикативных отношений в реконструктируемой модели ... ... ... ... ... ... и ... их структуры, Г. Винклер сделал ... что ... ... для ... языков является предложение с поссесивной связью
[24, 11-12 бб.]. ... ... Г. ... ... ... ... ... бұрын пайда болғандығына күманданбайды және ... ... ... ... атап ... ... туралы П.М. Мелиоранский, А.П. Поцелуевский,
В.А. Гордлевский, А. ... Н.К. ... И.А. ... ... Н.А. ... Н.П. Дыренкова сияқты ғалымдардың еңбектерінен
оқуға болады.
Енді түркітанудағы есімді құрмалас ... ... ... ... еңбектеріне назар аударсақ. А.П. ... ... ... ... ... ... ... «Особые типы
именных предложений» [25] деген тарауша береді.
А.П. ... де В.А. ... А. ... ... ... түрінен сабақтас құрмалас сөйлем түрін ғана ... ... ... ... в ... наряду с
главным, или независимым суждением имеется еще одно или ... или ... ... - деп ... ... ... сөйлеммен қатар тағы бір немесе ... ... ... сөз ... ... ... простые предложения с отглагольными формами слов;
- простые ... с ... ... слов;
- простые предложения с инфинитивом;
- простые предложения с ... ... ... – деп ... ... ... жасалуында «глагольно-именными» деген атауында
есімді (именными) деген сөзі қосарланып тұр. ... ... ... на ... в ... ... чаще ... в роли существительного: случай употребления ее в качестве
собственно ... ... ... - дей ... ... ... сөйлемге жататынын ескертеді [19, 229-232 бб.].
А. Боровков, В.А. Гордлевскийлерге қарағанда А.П. ... ... ... ... жай ... құрмалас сөйлемдер құрамында да есімді
сөйлемдерді қөрсетіп, өз еңбегінде автор: Предикат именного ... типы ... ... ... ... именнные
предложения со словом диймек в качестве предиката деген ... ... ... тіліндегі есімді сөйлемді екіге бөліп көрсеткен: именные
предложения со словами «бар» и «ек» в ... ... – деп ... «жоқ»
сөзді сөйлемдерді есімді сөйлемдерге жатқызады. Құрмалас сөйлемдер ретінде
мысалы: Паны дүнйә гелдик, екдан бар болып, «Мы пришли в ... мир, ... ... ... ... бар ... алып, соган
ялы сойдылар. «Воры... взяв все наши вещи, облупили нас, как липку. ... ... ... ... сөйлем сабақтас құрмалас сөйлемнің
баяндауыш бар болып негізгі ... ... ... ... ... есімді аралас сөйлем жасалған, екінші сөйлем қимыл-сын
бағыныңқылы ... ... ... [25, 224-225 бб.]. ... автор
осы еңбегінің «Сложноподчиненые предложения» деген тарауында: «Зависимым
может быть не ... ... ... но и ... ... ... входят в состав главного, замещая отдельные его члены.
Так, например, в сложном предложении: Гамзасы ок, ... ... ... ... «Я ... ... ... красавицу, у которой брови, как стрелы, а
ресницы подобны ... ... [25, 230 б.] - ... ... ... («ее брови стрелы) және кирпиги пейкам («ее ресницы-наконечники ... ... ... тура ... ... ... көрсетіп,
бағыныңқы сыңарының баяндауышы тек қана етістікті сөйлем емес, есімді
сөйлем де болатынын ескертеді. ... ... ... ... ... рет зерттеген А.П. Поцелуевский болды.
А.Н. Кононов өз еңбегінде жай ... ... ... ... ... ... ... қарай двусоставное, односоставное, простое распространенное
предложение, второстепенные ... ... ... ... ... ... ... предложение;
-сложноподчиненное предложение с союзными словами - деп үш ... ... ... «Сложносочиненное предложение состоит из двух или
нескольких простых предложений, которые ... быть ... ... с ... членами предложения, или с развернутыми
членами предложения, ... или ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер әр ... жай ... ... [26, 227 ... ... біз А.Н. ... пікірі бойынша құрмалас сөйлем оның
ішінде салаластың ... жай ... ... ... ... ... ... құрылымы жай сөйлемдер сияқты жалаң, жайылма, толымды,
толымсыз, жақты немесе жақсыз, ... бұл ... ... есімді құрмалас
сөйлемдер туралы пікірін білдірмейді. ... ... ... ... келтірсек: «Кеча коронғу, қор еғмыңда (С. ... ... идет ... Онла ...... ... ... – Глава семьи – Зуннун-ходжа, хозяйство ведет старуха» [29]. Осы
екі сөйлемнің бірінші сөйлемдерінің ... ... – сын ... ...... ... арқылы есімді сөйлемдер жасалған.
А.Н. Кононов та жоғарыдағы авторлар сияқты сабақтас құрмалас сөйлемге
көп көңіл бөліп, ... ... ... туралы: «сказуемое
придаточного предложения выражаются:
1) прошедшим временем условного наклонения;
2) настоящим- будущим временем условного наклонения;
3) ... ... ... [297, 409 ... бұл ... ... сабақтас құрмалас сөйлемнің баяндауыштары
тек етістіктен болатынын байқаймыз.
Н.А. Баскаков құрмалас сөйлемдерді басқа ғалымдарға қарағанда ... ... ... аралас құрмалас сөйлем деп 3 топқа бөліп,
әрқайсысының өзіндік белгілерін атап ... ... ... ... бұл ... ... тағы да ... түрлерге бөлді. Н.А. Баскаков
та өз еңбегінде салалас құрмалас сөйлемнің жасалуын тек ... ... ... ... есімді сөйлемдер туралы пікір қозғалмаған [28, 236
б.].
ХІХ ғасырдың 60-80 жылдары орыс тіл ... ... А.А. ... ... Ф.Ф. ... және Потебняның шәкірті Д.Н. Овсянико-
Куликовский етістікті жақтаушылардың бірі болып саналды.
А.А. Потебня: «...предложение невозможно ... ... ... ... verbum finitum, само по себе без verbum finitum составляет предложение»
[29, 310 б.]. Осы пікірін «Мысль и ... ... ... ... ... Для нас предложение немыслимо без подлежащего и ... ... быть ... в ... падеже и сказуемое невозможно без глагола;
мы можем не выражать этого глагола, но мы чувствуем его ... ... ... ... ... от определительного» -
осылай автор сөйлемнің ... күші ... ... ... ... 110 б.]. А.А. ... орыс тіліндегі етістіктің тарихи жағын ... «В ... ... по ... к ... ... увеличивается
противоположность имени и глагола» [28, 84 б.] - дей ... ... ... ... о ... в наших ... без ... я не ... что vb fin есть ... и не ... ... ... под последним наслоением этих
языков следы ... ... ... [28, 84 б.] – деп ... ... ... қарама-қайшылықтардың көбеюінің, дегенмен автордың
есімді сөйлемдер туралы әлі толық пікірге тоқталмағандығын көреміз.
1.2 М. ... ... ... ... ... сөйлемдердің
қолдану аясы
Қазақ әдебиетінде есімді сөйлемдерді өзінің ... ... ... ең мол ... ... ... көрнекті сөз ... ... ... тілі бай, орамды. Ол қазақ халқының сөйлеу тілі мен
фольклорының және жазба әдебиетінің сөздік қорын мол қамтып бойына ... Сол ... бұл ... сөз ... ... ... ... қымбат
қазынасы дей аламыз. Біз өзімізді қазақ тілін орташа ... ... ... ... ... ... тіпті білмеген не мағынасын анық
түсінбеген сөздеріміз аз кездеспейді. Ондай сөздер ... ... ... ... ... заңды орнын алып, кең пайдаланылып кетті. Мысалы,
шынайы, шытырман, шатқалаң, паш ету, ... ... ... түс
шайысу, әктеу, танаурау, иен, жұрт, ...... ... ... ... ... ... қатар, бастапқы мағынасынан ... ... де ... ... жаңа ... ие ... ... білеміз. Мысалы: қыжыл, әбзел, күдіс, қырбай, сығыр, ... ... ... – сияқты сөздер жөнінде осыны айтуға болады.
Мұның бәрі Әуезов тілінің сөздік, лексикондық жағы. Ал, ... ... ... тек оның ... ... ғана ... ... сол
байлықты жазушының шығармада қолдану шеберлігімен, яғни ... ... Осы ... алғанда, Мұхтардың шеберлігі ерекше» [42,
151-152 бб.]. Кемеңгер жазушы, ғалым М. ... ... ... ... ... ... ... Қ. Сәтпаевтың: «Әуезовтің «Абай» романы аса
көрнекті көркем шығарма ғана емес, ол ... ... ... ... ... ... әр саласының мамандары назар салмай өте алмайды. Қазақ
халқының өткенін зерттегісі келетін ... ... бұл ... өте ... ... одан ... бай ... қоса, қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді...», – деп
сонау қырқыншы жылдары айтқан сөздері бүгінде ... ... ... жан ... ... келетін саналы адамға шам-шырақ тәрізді [43,
38-39 бб.]. ... бері ... ... көптеген монографиялық еңбектер
мен ғылыми зерттеулер, мақалалар жарық көрді. Алайда уақыт озып, жылдар
өткен ... ұлы ... жаңа ... ... ... ... ... қуатының ең негізгі тамырларының
бірі оның тіл шеберлігінде. Жазушы тілінің шеберлігі, ... ... ... да, ... суреттерінен де геройлардың сөздік,
портреттік сипаттарынан да әрдайым айқын сезіліп отырады. Қазақтың ғасырлар
бойы ... ... ... тіл ... ... жете игерген және сонысын
өзінің романдарында мейлінше мол әрі шебер ... ... ол ... ... ... мол қуат ... Бұл заңды да. Өйткені қандай сөз
суретшісі болмасын тыңнан тіл ... ... ... ... ол халық тілін
молықтырады, оны жаңа сөздермен, сөз ... ... ол өз ... ... мол ... отырып, қазақтың әдеби тілін жаңа биікке
көтерді. Бұл ретте М. ... ... ... рөлі ... ... ... қазіргі әдеби тілінің байлығы мен алуан түрлі қырын, оның
суреттеушілік мүмкіншіліктерін М. ... Абай ... ... ... танытты» [44, 136 б.].
«Абай жолы» - Мұхтар Әуезовтің бас кітабы. Мұхтар Әуезов ... ... пен ... ... ... ... ... дейін, одан әрі
ұланғайыр ғасырлық шындықты туған халқының тарихи ... ... ... кең құлашты эпопеяға дейін самғап, парлап көтерілген
теңдесі жоқ сөз ... ... ... ... ... бағзы дәуірден күні
бүгінге дейінгі бүкіл дүниежүзілік әдебиет пен өнер құпияларын бір ... ... ... сол ... ... ... ... ұлттық
сөз өнерінің өсіп-өрбу процесін жіті қадағалап, жете талдап, тағы да ... ... биік ... ... ... әділ сарапшы да, ұстаз ретінде сан
мың шәкіртті аузына қаратып энциклопедиялық біліміне кенелткен ... бола ... [45, 294-295 ... ... ... бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы ... ... ... 1949 жылы ... ҚСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Ұлы ақын және оның халқы туралы тарихи ... ... одан ... «Абай жолы» да екі кітап – дилогия: бірінші кітабы 1952 жылы,
екінші кітабы 1956 жылы түзетіліп басылып ... ... ... ... кітап өзара тұтасқан төрт том ... жылы ... ... ие болды» [45, 262-263 бб.].
«Абай» тарихи романының бірінші кітабы 1942 ... ... ... ... ... ... Екі кітабы 1948-1949 жылдары қазақ, орыс тілдерінде
қатар жарияланды. 1952 жылы және 1956 ... ... ... ... «Өз ... осы шығарманың 1948-1949 жылғы басылымында (1,2
кітап) бөтен біреудің қолымен түзету ... бар. Бұл 1952 ... ... ... адамның редакторлық жасағаны сияқты. ... ... ... ... ... ... ... сондағы көрсетілгендер
бойынша кеткен. Басылу барысындағы корректураны қарап-қармағаны белгісіз,
бірақ қолжазбаны ... ... ... ... ... аударған; әрбір сөз,
сөйлем көзі түсіп кетсе болды, өңдеп жөндеуді тіленіп тұрған сияқтанған.
Мұндай әрекеттер ... ... ... ... ... тұрған. Егер алғашқы
басылымдарда «еді», «екен» ... ... мол ... ... ... келіп-
келіп соңғы басылымда мүлде сыпырылып қалған, кейде орнын басатын ... ... ... ... бәрі қиялап айтқанда Құнанбайдың
қошаметі еді», «Мына мінездерін кешіргендей еді», «Салғырттығы жоқ, ... ... еді» ... ... кете ... [46, 597 ... ... ««Абай мектебі» жөніндегі өз қателерімді тереңдеп ... ғана мен ... ... көп ... ... 1951 жылы
«Знамя» журналында «Абай жолы» деп жаңадан ат қойып, жаңадан ... ... сол ... ... ... табақтай түзетулер кіргіздім. Осы соңғы
кітапта Абайдың ... ... да және ол ... ... ... да қатты сынын айтқыздым. Абай ... мен ... ... ... ... олардың Россияға жаулығын әшкерелейді, өзінің
қараңғылық қорлықта жүрген елінің бар үміті, ... ... тек ... арқасында ғана туатынын ойлап отырып жаңағыларды айыптайды.
«Ақын аға» романында жаңағы аталғандай өрескел қателіктер болғандықтан
мен сол ... ұлы ... ... сай шығарма деп танымаймын. Ол
кітапты солайша ... ... оның ... ... жұртшылыққа Абайды тану
жөнінде жіберген қателерім турасындағы партиялық сынды ескеріп ... ... ... атты ... ... Осы ... байланысты сол
«Абай мектебі» дейтұғын мәселенің жөніндегі өз қателерімнің ... ... деп ... Бұл ... 1933 ... бері қарай Абайды тану жөнінде
менің сыңаржақ сипаттап келе жатқан бір қателігім боп ... [47, ... ... «Абай» эпопеясының екінші басылымында романның бірінші және
екінші басылымының ... ... ... ... ... бар.
Осыған дәлел 2007 жылдың тамыз айының 29 жұлдызында «Ана тілі» газетінде
жарияланған академик-жазушы Зейнолла ... ... ... объективизм әдісімен жазған екен ғой. Мұнда ... ... ... партия деген атымен жоқ» деген Сәбит ... ... ... ... екі ... ... социалистік реализм әдісімен жазуыңыз
керек»,– дедік бүкіл ... ... ... ... ... ақыры
соңғы екі кітабы алдыңғысынан қатты бөлек болып шыққан байқасаңыздар», –
деп жазады [48, 4-5 ... де өз ... ... ... басылымы мен екінші басылымының
мәтінін салыстырып біршама айырмашылықтарды байқадық.
1-кесте – М. ... 1942, 1947 ... ... ... ... ... ... 1961 жылы қайта жарық көрген «Абай жолы» роман-эпопеясының айырмашылығы
|М. Әуезовтің «Абай» романы |М. ... ... ... романы |
|«Жолда» бөлімі (1942, 1 кітап) ... ... (1961, 1 ... |
|1 |2 |
|1 ... ... ... Оспанмен |1 Айғыздан туған Смағұл Оспанмен |
|түйдей ... ... (96 б.). ... ... (97 б.). |
|2 Дәл ... ... биік ... |2 Дәл ... ... биік шелекке |
|ашытып қойған түйенің қымызы бар еді ... ... ... қымызы бар (98 |
|(96 б.). |б.). |
|3 ... күз ... Зере мен |3 ... күз ... Зере мен ... ... ... ағы осы |балаларға әзірлеп отыратын ағы осы ... (96 б.). |(98 б.). ... ... (1942, 1 ... |«Шытырманда» бөлімі (1961, 1 бөлім) |
|4 Үнсіз уайымдаған ана қаралы еді |4 ... ... ана ... ... б.). |(142 б.). ... ... (1947, 2 кітап) |«Тайғақта» бөлімі (1961, 2 ... |
|5 Жәй ... ауыр ... ... ... Жай ... ауыр тыныс алып, демігіп|
|келе жатқан, өзінің шешесі екен (4 ... ... ... шешесі. (385 б.).|
|б.). | |
|6 ... ... ... ... бұл |6 Барлық тұлғасы Құнанбай тектес бұл |
|жас әйел, - осы үйдің ... ... әйел - осы ... ... ... ... Мәкіш еді (11 б.). ... - ... (385 б.). ...... |
|1 |2 ... да ... ... (1947, 2 ... бөлімі (1961, 2 бөлім) |
|7 ... қыс, ... ел ... |7 ... қыс, ел ... ... |
|тынышсыз жүрістерден өзін босатып |жүрістерден Абай өзін босатып алып, |
|алып, үйде көбірек ... ... ... көбірек орнығып отырған қысы |
|қысы еді (430 б.). |(766 б.). |
|8 ... да ... мен Мұқа |8 ... да, Мұқа ... жақсы |
|сияқты жақсы әншімін деген жігіт |әншімін деген жігіт (771 б.). ... (435 б.). | |
|9 Оның ... ... ... де |9 Оның ... ... ... де ... өлең ... бар еді |анда-санда өлең шығаратыны бар (771 |
|(435 б.) |б.). ... ... ... Абайдан шыққан |10 ... ... ... ... ... ... көшіріп алып, жаттап |өлеңнің бәрін көшіріп алып, жаттап |
|айтып жүретін Абай айналасындағы жас ... ... Абай ... жас |
|достың бірі еді (435 б.). ... бірі (772 б.). ... ... 1942 ... ... ... Айғыздан туған
Смағұл Оспанмен түйдей ... ... ... мен 1961 жылғы «Жолда»
бөліміндегі: Айғыздан туған Смағұл ... ... ... ... арасындағы айырмашылық бар. Демек, автор алғашқы басылымында
құрама етістікті ... ... ... ... басылымында есімді
баяндауышқа айналдырып болатын есімше жұрнақты бол ... алып ... ... де ... ... ... ... басылымының баяндауышы құрама болса, ... ... бар ... жасалып тұр:
бар еді → бар.
Үшінші сөйлемде де болатын ... алып ... ... есімді
сөйлемге айналдырған:
осы болатын → осы.
Төртінші сөйлемнің алғашқы нұсқасы сын есімді құрама ... ... ... сын ... ... ... өзгертілген:
қаралы еді → қаралы.
Қорытынды
Синтаксис – тіл білімінің грамматика саласындағы ең іргелі тарауының
бірі. Алғашында сөз бен ... ... ... ... ұғымнан кеңейе
келе, сөйлем құрудың жүйесі және тілдің синтаксистік құрылысын зерттейтін
ғылым деген мағынаға ие ... ... ... адам ойын ... тура ... ... болып
табылатын сөз және сөйлем болып табылады, нақты айтқанда сөз тіркесі, ... және ... ... Біз бұл ... М. Әуезовтің «Абай»
эпопеясының негізінде ... ... ... ... жолдары, түрлері
мәселесін қарастырдық.
Жалпы басқа түркі тілдерінде М. Әуезов сияқты жазушылардың еңбектерін
тілдік жағынан ... ... ... алынған. Ал қазақ тілінде осы сияқты
еңбектердің тілдік жағы тіпті сөз ... десе де ... ... өте ... Осы күрделілік олардың түр-түрімен байланысты.
Қазіргі кезде қазақ тілінде жай сөйлем, ... ... ... жайылма,
жақты жақсыз, хабарлы, лепті, сұраулы, бұйрықты, болымды, ... ... ... ... ... ... ... деп беріліп
келеді. Осылайша сөйлемдерді беру қалыптасты да, дегенмен соңғы ... ... ... ... есімді, етістікті сөйлемдер дейтін де ... ала ... Осы ... ... ... етістікті сөйлемдердің жасалуы, эволюциясы
туралы түрліше көзқарастар бар. Сонда ірі ғалымдар есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... бұрын қалыптасты деген де
көзқарастар орын алуда. Орыс тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... М. Ломоносовтың пікірін қолдаушылар
А.А. Потебня, А.А. Шахматов, Н.Ю. Шведова, В.А. Белошапкова, Г.А. ... ... Н.М. ... Я.И. ... болды. Түркі тілінде А.П
Поцелуевский, Э.В. Севортян, Н.З. ... Б.А. ... ... ең ... ... ... ... болғанын, содан кейін етістікті
сөйлемнің пайда болғанын ... ... ... ұғымдық мәнін білдіретін есімді сөйлемдер М. Әуезовтің ... ... мол ... ... ... әдебиетінде есімді жай
және құрмаластардың қалыптасуына негіз болды деп білеміз. Сөйлемдердің
есімді түрі ... ... ... ... ... ... еңбектердің
барлығы есімді сөйлемдерді жеке зерттеудің нысаны ... ... ... түрін ажыратуда, баяндауыштың жасалу ерекшелігін ... ... ... тіл ... ... ... жеке ... ретінде қарастырған елеулі екі еңбек бар. Оның бірі – ... ... ... ... есімді сөйлемдер» атты кандидаттық
диссертациясы. Екінші жұмыс – Б. Елікбаевтың «Қазақ тіл ... ... ... ... ... диссертациясы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Сөз ... мен жай ... ... ... Ана ... 1992. – 247 ... ... М.А. Грамматика турецко-татарского языка. – Казань, 1839. – 1-
издание. – 416 с.
3 ... П.М. ... / ... ... ... В 2-х ч. – Санкт-Петербург: Типография имп. АН, 1897. – Ч. 2. – ... ... А. Тіл ... – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
5 Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ...... ... 1999. –
581 б.
6 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. – ... ... 1941. – 43 ... ... С. ... тілі ... синтаксисінің қысқа курсы. Қолжазба
ретінде. – Алматы, 1940. – 141 б.
8 Аманжолов С. Қазақ ... тілі ... ... курсы. – Алматы:
Санат, 1994. – 320 ... ... Н. ... ... ... сөйлемдер жүйесі. Очерктер. –
Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1948. – 86 б.
10 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. ... ...... 1953. ... ... ... М. Сабақтас сөйлемнің кейбір ерекшеліктері туралы // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 1959. – № 2. – 39-48 ... ... Т. ... ... ... ... ... – Алматы:
Санат, 1995. – 171 б.
13 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. ...... 1997. – 237 ... ... Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – Алма-
Ата: Наука КазССР, 1972. – 180 ... Әмір Р., ... Ж. Жай ... ...... Санат, 1998. –
191 б.
16 Оңалбаева К.Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі есімді сөйлемдер: Филол. ... дис. ... ...... 2002. – 25 ... ... Б. ... қазақ тіліндегі есімді құрмалас сөйлемдер: Филол.
ғыл. канд. дис. авторефераты: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 24 б.
18 Поцелуевский А.П. ... ... / Отв. ред. А.А. ... ... ... 1975. – 291 ... ... Э.В. О некоторых вопросах структуры предложения в ... // ... по ... ... тюркских языков.
Синтаксис / Под. ред. Э.В. Севортяна. – М.: ... 1961. – С. ... ... Н.З. ... пути ... ... ... языков. – М.: Издательство, Наука, 1973. – 408 с.
21 ... О.С. Көне ... ... ... ... Филол. ғыл. канд.
дис. авторефераты: 10.02.06. – Алматы, 2000. – 25 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер119 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Баяндауыш.туралы28 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Етістікті болымсыз сөйлемдер41 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі61 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь