«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен «Серке» газетінің тарихы

1.1 Қазақ газеттерінің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2«Серке» газеті . қазақ қоғамындағы алғаш демократия
жаршысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.3 Міржақып Дулатұлы «Серке» газетінің жабылуының басты себепкері ... ... ... 22

II тарау. «Серке» газетінің тарихтағы орны

2.1 «Серке» газетінің қазақ журналистикасының дамуына әсері ... ... ... ... ... ... ... 28
2.2 Бүгінгі таңда «Серке» газетінің журналистика тарихы үшін зерттелуінің деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Менің осы дипломды жазудағы мақсатым не? Ол – қазақ тіліндегі алғашқы басылым «Серке» газеті туралы сөз қозғау. Ресейде 1905 жылы басталып, одан кейін де кең өріс алған революция толқыны, демонстрациялар қарапайым халықтың ой-өрісіне әсер етпей қалмады. Нақ осы кезде қазақ халқының көзі ашық, көңілі ояу оқыған азаматтары өз елінің болашағын ойламай қала алмады. Ресейдің қарамағында болған қазақ жерінде мектеп, медресе деген жоқ десек де болады. Бірен-саран елді мекендерінде мешіт жанында мұсылманша оқытып отыратын медресе молдалар бар болатын.
Публицистика да сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол көркем әдебиетпен бірге туып, қалыптасып, өсіп, өркендеп келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгініміз тәуелсіз ел тұғырынан қарайтын бақытты күндер туды. «Тірі болсақ, алдымыз үлкен той. Алаштың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар» ,– деп, Әлихан Бөкейханов сияқты ардақтыларымыз армандаған заман келді. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдармашы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне жол ашылып отыр. Бұл қажеттіліктен туған мүмкіндік, әрі мүмкіндіктен туған қажеттілік.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің Мемлекетттік тіл туралы бір толғанысында: «...Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі қалқан, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен?!» – деп тебірініпті. Сол туған тіліміздің барлық қадір-қасиетін бойына сіңірген қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі бола білді. Жұрт қиналса, демеу болып, жігер отын жаныды, намыс рухын оятты, ұлт қуанса, медеу болып жарқын жолға бастады, биік белестерді бағындыруға шақырды. Сөйтіп, қазақ публицистикасы ұлттың рухани байлығының ажырамас бөлігіне айналды. Оның ғажаптығының өзі сонда – публицистика белгілі бір кезеңде болған белгілі бір нақтылы оқиғаны айна-қатесіз бүгін көз алдымызға әкелді. Сол кезде не болды, қалай болды, кімдер өмір сүрді, олар қандай әрекет, мінез көрсетті? Міне, осы сауалдардың бәріне публицистикалық шығармалардан жауап таба аламыз. Өткенді бүгінге, бүгінді болашаққа жалғап тұрған ақиқат көпірін көргіңіз келсе – ол публицистика өнері.
Қазақ журналистикасының қалыптасып, дамуына іс жүзінде де, сөз жүйесімен де үлкен үлес қосқан тұлға Міржақып Дулатұлы «Серке» газетінің 1907 жылғы шыққан алғашқы санымен.
Бөкейханов А. Шығармалары. – Алматы,Жазушы, 1989. – 320б.
Назарбаев Н. Туған елім – тірегім. – Алматы, Рауан, 2001. – 128 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 4 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 19 б.
Амандосов Т., Елеукен Ш., Ыдырысов Т., Қожакеев Т. Газетжанрлары. – Алматы, Қазақстан, 1965. – 67 б.
Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1989. – 224 б.
Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, 1950. – 158 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 215 б.
Сұхпанбердина Ү. Қазақ баспасөзі тарихынан. – Алматы, 1995. – 129 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 326 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 451 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 104 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 112 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 121 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 124 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 127 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 359 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 249 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 332 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 548 б.
Б.Кенжебаев «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» - Алматы, Жазушы, 1991ж – 225 б.
«Егеменді Қазақстан», №5(24977) 09.01.08.
«Серке», №84, 1907.
М.Дулатұлы «Алаш мұрасы», Алматы, «Мектеп», 2002. – 97 б.
М.Дулатұлы «Алаш мұрасы», Алматы, «Мектеп», 2002. – 125 б.
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 273 б.
М.Дулатов Баспасөз үмесі// Еңбекші қазақ, 1923-23 мамыр
Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 167 б.
Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1991. – 17б.
Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992. – 154 б.
Қазақстан. Ұлттық энцик. I-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2004. – 97 б.
Б.Кенжебаев «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» - Алматы, «Жазушы», 1991. – 358 б.
Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992. – 297 б.
Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992. – 306 б.
Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1991. – 47 б.
Т.Амандосов «Совет журналистикасының теориясы мен практикасы» – Алматы, Мектеп, 1978. – 158 б.
Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы, 1956. – 179 б.
Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы, 1956. – 246 б.
Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы, 1956. – 297 б.
Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1991. – 49 б.
«Серке», №84, 1907.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................................3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен «Серке» газетінің тарихы
1.1 Қазақ газеттерінің
тарихы......................................................................
..................9
1.2«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия
жаршысы
............................................................................
............................................16
1.3 ... ... ... газетінің жабылуының ... ... ... ... тарихтағы орны
2.1 «Серке» газетінің қазақ журналистикасының дамуына
әсері….........................28
2.2 Бүгінгі таңда «Серке» газетінің журналистика тарихы үшін зерттелуінің
деңгейі………………………………………......................................................
..........38
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..........................................40
СІЛТЕМЕЛЕР
ТІЗІМІ......................................................................
..........................46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... осы ... ... ... не? Ол – ... ... ... «Серке» газеті туралы сөз қозғау. Ресейде 1905 жылы басталып, ... де кең өріс ... ... ... ... қарапайым
халықтың ой-өрісіне әсер етпей қалмады. Нақ осы кезде қазақ халқының көзі
ашық, көңілі ояу оқыған ... өз ... ... ... қала ... қарамағында болған қазақ жерінде мектеп, медресе деген жоқ ... ... ... елді ... ... ... мұсылманша оқытып
отыратын медресе молдалар бар болатын.
Публицистика да сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол ... ... ... ... ... ... келе ... шығармашылықтың ерекше
бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгініміз тәуелсіз ел тұғырынан ... ... ... ... ... ... ... той. Алаштың баласы бұл жолы ... ... өз ... ... ... мемлекет болар»[i],– деп, Әлихан
Бөкейханов сияқты ардақтыларымыз армандаған ... ... ... ... ... ... ... жолбасшысы, ойсерігі,
бағдармашы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, неғұрлым
еркін қарап, бағалап, парықтау ... жол ... ... ... ... ... әрі ... туған қажеттілік.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің Мемлекетттік тіл ... ... ... ... ... ... сезімге салса қырандай
қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі
қару, әрі ... әрі ... әрі ... жас, отты да ... Ана ... ... үшін бұл ... қымбат не бар екен?!»[ii] – деп тебірініпті.
Сол ... ... ... ... ... сіңірген қазақ
публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі бола ... ... ... ... жігер отын жаныды, намыс рухын оятты, ұлт қуанса,
медеу ... ... ... ... биік ... ... шақырды.
Сөйтіп, қазақ публицистикасы ұлттың рухани ... ... ... Оның ғажаптығының өзі сонда – публицистика белгілі бір кезеңде
болған белгілі бір ... ... ... ... көз ... әкелді.
Сол кезде не болды, қалай болды, кімдер өмір сүрді, олар ... ... ... ... осы ... бәріне публицистикалық шығармалардан
жауап таба аламыз. Өткенді бүгінге, бүгінді болашаққа ... ... ... көргіңіз келсе – ол публицистика өнері.[iii]
Қазақ журналистикасының қалыптасып, дамуына іс жүзінде де, ... де ... үлес ... ... Міржақып Дулатұлы «Серке» газетінің
1907 жылғы шыққан алғашқы ... ... ... ... қызметтің ерекше саласы
ретіндегі мәні бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... негізгі күші – оның ... ... ... мен ... ... ... де атқарады. Сондай-ақ журналистика жүйесінің алдындағы сан-салалы
міндеттерді ... ... ... құрал да – осы ақпарат. Ал оның
қоғамдық пікір ... ... өз ... ... ... ... мен
теледидардың, газет-журналдардың тарататын ақпарат, мағлұматтары бұқараға,
қалың көпшілікке ... ... ... ақпараттар құралдары»
деп аталуының себептері де одан шығады. Бұқаралық ақпарат журналистер мен
оқырмандарды, көрерменді, ... ... ... көпір
іспеттес.[iv]
Ақпаратқа деген қажеттілік адамзатпен бірге туып, бірге жасасып келеді.
Қоғамдық дамудың әр түрлі сатысында хабар ... ... мен ... әр ... ... Алаңға немесе биік мінберге шығып, халықтың алдында
патшаның әмірін оқыған жаршылар, көрші ... көш ... ... жорық жайлы, қорғаныс, біріккен шабуыл жоспарының ... ... ... қашалып жазылған жазулар, ... ... мен ... т.б. бәрі – ... ... ... етудің қарапайым
жолдары, өмірдің өзі тудырған көріністер еді[v].
Уақыт өте келе, қоғам өмірінде тың өзгерістер бола бастады. ... жаңа ... ... ... ... Адамзат өркениеті түрлі
техникалық ... ... ... ... ... ... озық
тәсілдеріне қол жеткізді. Дамыған, ... ... ... ... XIX ғасырдың аяғы XX ғасырдың бас кезінде қазақ сахарасына да
жетті.
Дәл осы ретте қазақ оқығандарының ... ... тура ... ... алғаш анықтамасын берген А.Байтұрсынов: ... ... ... соттық, саясаттық тағысын тағы, сондай қоғамшылық
істерін түзету, жаңалау, өзгерту керек болған кезінде ... ... ... ... ... ... миына қондырып, көңіліне сіңіреді. Көсем сөз
күндегі мәселе жайын сөйлейтін сөз болған соң, кезіндегі ... ... ... ... шығады. Көсем сөз әлеуметке басшылық есебінде айтылатын
сөз болғандықтан жұрт ісіне мәні зор ... ... ... болса,
әлеуметті түзейді, теріс басшылық қылса әлеуметті адастырады. Солай ... ... сөз ... әлеуметке басшылық қылатын адам көпті ... ... адам ... ... ... ... азаматтарының басты мақсаттарының бірі не еді? Ол – өз
халқының ... ... ... ... ... ... ... шақыру
еді. Ресейде болған 1905 жылғы революциядан кейін қазақша ... ... ... бұл ... ... ... алты газет-журнал шықты. Жоғарыда
айтылған қазақ тіліндегі алты ... ... еді: ... ... 1907 ... ... газеті» 1907 жылы Троицкіде, ... ... ... ... ... ... ... ішінде Троицкіде басылып
шығып еді.[vii] Сонымен қатар, «Ешім даласы» 1913 жылы Қызылжарда, «Қазақ»
1913-1918 жылдар аралығында Орынборда ... ... ... ... ... болды. Оның бір-екі саны шығып, тоқтап
қалды. Газет негізінде ... ... ... ... ... алғанда
ағартушылық-демократтық бағытта болды. «Қазақ» – ... ... ... ... ... көбі ... халықты, әсіресе
жастарды оқуға шақырды. Қазақ халқына деген жанашыр дауысты осы ... анық ... ... ... өмір ... кешіп, оқуға деген ынтасы
дамымай тұрғанын көзі ашық, көңілі ояу жас ақын-жазушыларымыз көре ... ... жеп, ... ... ... ... ... көрсетпек болған.
Бірақ нақ сол кезде 1905 жылы Ресейде бірінші революция басталып, ел ... ... өріс ... ... ... ... ... Шаһмардан Қосшығұлов,
Әбдірашид Ибрагимов, Е.Бұйрин, Б.Қаратаев, ... ... ... бұл орыс ... ... өз елінің пайдасына шешуді
қалады. Қазақ ... ... алты ... ... Халықты оқуға, білімге
ден қоюға шақырды.
Біз қазіргі гүлденген Қазақстанда өмір сүріп отырмыз. ... ... ... осынау оқыған азаматтарымыздың елге еткен еңбегін, бастарын
қатерге тіге жүріп газет-журнал ашып, ... ... ... Олар ... отаршылықтан азат болып, оқыған ел болуын қалады.
Қазақ халқына арналған баспасөздерде 1905-1907 жылдардағы ... ... ... ... қазақ баспасөзі, қазақ еңбекшілерін революцияға
қарсы күреске ... ... роль ... ... ... етуде бұл
баспасөз жергілікті партия ұйымдарының жауынгер қаруы болды. Кейбір қазақ
басылымдары ... ... ... ... алдында халықты құрдай
жорғаламауға үндеді. Орасан зор ... ... ... ... ... ... сипатын әшкерелеу үшін, соғыс, бітім,
және ... ... ... ... насихаттау үшін барлық
құралды, ... ... ... ... ... ... ... негізделген революциялық әдебиет шығаруға кірісті.
Орынбор губерниясындағы ... ... ... ... ... орыс және
қазақ тілінде листовка шығарды.[ix]
1905-1907 жылдары Ресейде болған бірінші орыс буржуазиялық революциясы
шығыс халықтарының да ... ... ... ... әсер ... Ресеймен және басқа елдермен ерте араласып, өнер мен
білімге ... гөрі бір ... ... ... татарлармен біздің
бабаларымыздың қандас әрі аралас-құралас болуы Қазақстанда да мәдени-ағарту
жұмыстарының жандануына ... ... ... ... Бұлай
дейтініміз, сол кезеңде Қазан, Уфа, Троицкі ... ... ... ... ... 1906 жылы ашылған Ғалия медресесін 1916 жылға дейін 930 шәкірт
аяқтаса, соның 154-і ... ... ... ... ... медресесінде
оқыған башқұрттар «Парлақ», қазақтар «Садақ» деген қолжазба әдеби журналдар
шығарып ... Бұл ... ... ...... ... ... Тлепбергеновтар болды. «Журналымыздың мақсаты – оқуға кеткен
қазақ ... ... ... ... ... сөз жазуды үйрету,
өткендегі өмірдің жақсылық жағын өнеге етіп, жаманшылығынан безіндіру болып
табылады», – деп жазды ... ... ... ... ... татар басылымдарының орны ерекше. Тек 1905-
1907 жылдары Ресейде татар тілінде 33 ... ... ... ... Татар
халқының көрнекті өкілі, саяси ... ... ... ... ... ... нөмірі 1905 жылы 11 желтоқсанда
шықты.[x]
Қазақ тіліндегі алғашқы газеттерінің бірі – ... ... ... ... жаңа ... лебі ... ... Орда қаласында,
одан араға алты ай салып Орал қаласында қайтадан ... ... ... бұл ... көп ... душар болғанын көрсетеді. Оны шығаруда
Ғ.Қарашев, Е. ... Б. ... Ш. ... ... ... абзал
азаматтары аянбай еңбек етті. «Қазақстанның» бірінші саны 1911 жылы жарық
көрді.[xi]
Петербург үйлерінде Абай өлеңдері, ... мен ... ... жатты. Мұның арты қазақ халқының бостандығы туралы, оның патша
өкіметінен ... ... ... ұзақ ... ... ... ... толғандыратын бірде бір патша әкімдері мен министрлерінің туған
халқының талаптарымен санаспайтындығы еді. Осындай жиындардың бірінде ... ... ... ... ... ... орталығын ашу ұйғарылды,
«Серке» деген ат жайлы ... ... өз ... ... бір ... боранда дұрыс жолға алып шығады, - деп жазды, - олай болса «Серке»
газеті езілген қазақ ... ... жол ... оның ... сана-сезімін
оятатын жолбасшы болу керек».
1907 жылы наурыздың 28 күні Шаһмардан Қосшығұловтың қаражатына
А.Ибрагимовтың ... ... ... ... саны татардың
апталық «Ульфат» газетінің қосымшасы ретінде жарық көрді.
Шаһмардан Қосшығұлов 1869 жылы, ... ... ... ... келген. Ресейде Омбы облысында Марьяновка станциясында қоғам
қайраткері Науан ... ... ... одан ... білімін Бұқара
медресесінде жетілдірген. 1903 жылы Көкшетау уезінде Ресейдің ... ... ... ... үндеу хат таратқаны үшін Сібірге айдалып,
1905 жылы бірінші орыс революциясы дүмпуімен айдаудан қайтқан. 1906 ... ... ... ... ... 2-ші ... болды. Съезд мұсылмандардың халықтық саяси ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
комиссия құрамына сайланды. 1906-1907 жылдары Бірінші Мемлекеттік Думаға
Ақмола облысынан депутат ... ... ... ... орыс ... дегенді алға тартып, оны Дума мүшелігіне тіркемеген. 1906 жылы
Нижний Новгородта болған Бүкілресейлік ... 3-ші ... оның ... ... Ол ... ағымдағы саяси ахуал, оқу
және дін ... ... ... ... қатысқан. Съезде құрылған
«Ресей мұсылмандар одағы» ұйымының ... ... ... ... ... ... Мұсылман фракциясының құрамына енді. «Серке» газетін
шығаруға атсалысты, діни және ... ... ... ... ... ... ... ұдайы қуғын көріп, саяси қыспаққа ұшыраған.
Сонымен, айта ... ... бір ... ... ... патша
заманында елі үшін, халқының келешегі үшін қам жеп, ... ... ... ... ... ... ... қынжылтады.
Бұл тақырыптың өзектілігіне келер болсам, қазақ журналистикасының
тарихын зерттеп білу әр ... ... деп ... ... айтпас едім.
Журналистика тарихы әр уақытта, әр кезеңде өзекті де, маңызды ... Өз ... ... ... ... жылдарда Ресейде болған
бірінші революция екпінімен шыққан баспасөз түрі. Қиын-қыстау кезеңде жарық
көрген «Серке» газетінің ... ... ... Бұл ... жайында
Б.Кенжебаевтің «Қазақ баспасөз тарихынан ... ... ... ... берілген және де Мұхаметжан Сералиннің оқушыларға
арнап жазған бас ... да ... ... ... газеті жайлы
сөз қозғаған мағлұматтар өте аз, сондықтан бар табылған және сақталынған
мәліметтер өте ... ... ... ... ... ... ... жинақтап, іріктеп, «Серке» газетінің тарихтағы орнын зерттеп,
осы бітіру жұмысымды ... ... ... осы тақырыпта жазуымның басты мақсаты: ... ... ... ... газеті туралы сөз қозғау. Кезінде «ұлт
қамын ойлап, шарқ ұрған» ... ... әлі де ... ... ... ала ... жоқ еді. «Серке» газетінің тарихтағы орнын зерттеп,
бағалау болып табылады.
Міндеттерім:
– Қазақ баспасөзінің тарихын қарастырып, шығару;
... ... ... ... ... ... себепкері жайлы
сөз қозғау;
– «Серке» газетінің қазақ журналистикасының дамуына әсерін бағалау;
– Бүгінгі ... ... ... журналистика тарихы үшін зерттелуінің
деңгейін анықтау.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
«Серке» газетіне қатысты мәліметтер Б.Кенжебаев «Баспасөз тарихынан
мәліметтер», Бауыржан ... ... ... ... ... Бекхожин Х. «Қазақ баспасөзінің даму жолдары»,С.Қозыбаев ... ... ... «Көк сеңгірлер» кітабынан алынды және т.б.
Зерттеудің ... ... ... жұмысымда теориялық талдау,
салыстырмалы-сараптамалық баға беру және ғылыми тұрғыда тұжырымдап ... ... ... зерттеудің пайда болуынан бүгінгі күнге
дейінгі даму ... ... ... ... түрде зерттедім.
Зерттеудің негізгі нысаны. Басты деректемелік негіз ретінде ҚР Ұлттық
Кітапханасы ... ... ... ... ... мен ғылыми туындылар да негізгі құрал ретінде пайдаланылды.
Бітіру жұмысының құрылымы. Бітіру ... ... ... ... ... сілтемелер мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен
тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Қазақ публицистикасы мен «Серке» ... ... ... ... ... ... жаңа түр, жаңа сипат, жаңа саяси маңыз алып тарих
аренасына шыққан кез – XIX ... II-ші ... ... ... ... баспасөзінің тарихын тұңғыш зерттеуші, прфессор Х.Н.Бекхожин да
құптаған. Ал профессор Т.С. ... ... ... ... ... ... уалаяты» (1888-1902), «Торғай газеті» (1895-1910) газеттері
және «Айқап» журналы (1911-1915) ... ... ... ... және ... ... әсер ... Бұл газеттер
мен журналдарда істеген прогрессивті бағыттағы қазақ оқығандары ... ... ... ... ... оның ... жолында
жемісті еңбек етті», – деп атап көрсетті. «XIX ғасырдың соңғы ... ... ... ... ... Р.Сыздықова: «... бұл газет («Дала
уалаятының газеті» – Б.Ж.) ... ... ... зерттеуде екі жақтан
қызғылықты болып ... 1) ...... ... ... ... 2) осы стиль және көркем проза стилі бойынша тұңғыш
аударма тәжірибелерін бақылауда» – ... ... ... ... та қазақ баспасөзінің тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... – демократиялық ой бой
көрсеткеніне баса назар ... ... ... бірі – ... ... ... ... қазақ ойының өрістеуіне
тигізген әсерін академик С.З.Зиманов өз еңбегінде жан-жақты дәлелдеп берді.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... идеялық-саяси
ағымдарды көрсету барысында ғалым К.Бейсембиев те ... ... Ал ... ғалым Д.Қабдиев «Қазақстандағы экономикалық ... ... ... ... ... шыққан «Айқап»
журналының төңірегіне топтасқандығы», – ашып, ... ... ... ... ... дейінгі историографиясын (тарихтың
жазылуын) зерттеген ... ... да екі ... тоғысындағы газет-
журналдардың тарихи ойды ... орны мен ... ... ... ... ... ... 1870 жылы
«Түркістан уалаятының ...... ... ... ... ... тараған тұңғыш газет еді. Патша үкіметі өз ... ... ... ... ... ... үшін ... газет шығаруды
қажет етті. Сондай-ақ сол кездегі қазақ оқырмандарының ұлттық талаптарының
бірі – ана ... ... ... ... болатын. 1868-1869 жылдардағы
патша үкіметінің Уақытша ережелеріне сәйкес Қазақстан ... ... ... ... және ... ... ... Сибирь
генерал-губернаторына, Орал және ... ... ... ... Жетісу, Сырдария облыстары Түркістан генерал-губернаторы
болып, генерал Константин Кауфман тағайындалды. Ол 1868 жылы ... ... ... шығарудың қамына кірісті. Сөйтіп 1870 жылы ... ... Орта ... ... ... орыс газеті «Туркестанские
ведомости» жарық көрді. Сол газеттің қосымшасы қазақ және өзбек тілдерінде
шығарыла ... ... ... ... қазақ тілінде шығару –
отаршылдық саясатты күшейту, патша жарлықтарын ... өз ана ... ... ... ... ... еді. ... «қосымша»
Түркістан ведомостыларының редакциясына қаражат жағынан болмаса, басқа
ешқандай қатысы болған жоқ. Осы ... ол 13 жыл ... 1883 ... дейін
шығып тұрды. Газетті шығарушы басында генерал-губернатордың тілмашы
Ибрагимов, ал ... ... ... ... Чанышев
болды...».[xiii]
Газеттің редакторы – Шаһмардан Мирасұлы Ибрагимов, ұлты – ... орыс ... ... ... адам ... Ол Шоқан Уалихановпен
таныс, тіпті жақын дос болған деген деректер де бар. Ол ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің үлгілерін жинақтап,
басылымның биресми бөлімінде ондаған ... ... ... ... ... орыс ... ... ведомости» басылымының алғашқы нөмірінде ... ... Онда ... деп ... ... ... Түркістан өлкесінің
қазіргі әкімшілігінің міндеті мынандай: орыс өкіметіне ... ... ... ... ... ... қара ... емес, ақыл-оймен және рухани
басымдылықпен жеңіп шығу. Орыстырдың Орта ... ... ... ... ... ... жұрт бұған дейін бірнеше ғасырлар бойы
тікелей мойынсұнып келген ... ... ... және жемісті
екендігін сезінуге мәжбүр ету. Бұл басымдылық бұратаналардың көз алдына
жылдам және ... ... ... деп күтіп отырмау керек. Ескі ... ... ... ... жою үшін ... ... жасау қажет.
Бұратаналарды жаңаша ұғымдарға, жаңа өмірдің жағдайларына тәрбиелеу
керек...»[xiv]. ... ... ... ... ... ... – жергілікті халықтың санасында өзгеріс ... ... ... де қазақ халқына түсінікті тілде газет шығару қолға алынған болатын.
Қазақ баспасөзінің тарихын зерттеуші Х.Бекхожин ... ... ... ... шыққандығын дәл айқындап берді: «Бұл газеттер
қазақ халқының қамын ... оның ... және ... ... ... жоқ, патша үкіметінің отаршылдық
саясатын күшейте түсу, оның ... ... ... ана
тілінде жариялап, сөзсіз орындаттыру, сондай-ақ, оның ресми көзқарастарын
халық арасына кең таратып, қол ... ... ... ... ... патша үкіметінің екі жүзді мақсатына қарамастан, Қазақстанда
мәдениеттің дамуына ... ... ... ... елеулі әсер
етті...»[xv]
Бұл газет Ресейдегі түркі тілдес халықтардың да алғашқы басылымы ... ... 1809 ... ... 6-7 ... ... ... мәселесін қойды.
Бірақ империя әкімшілігі тарапынан рұқсат болмады. Татар тіліндегі мерзімді
баспасөз тек 1905 жылы ғана жарыққа шықты. ... ... 1875 ... ... ... 1883 жылы ғана ... ... жарық көрген материалдарда XIX ғасырдың екінші ширегіндегі
саяси ахуал, сол ... өмір ... ... ... ... ... ... Мұның өзі ертеде жарияланған хабар-ошардың жылдар өте ... ... ... бола ... ... ... берудің алғашқы нұсқалары да тұңғыш газет бетінен көрініс
тапқан.
Қазақ ... ... ... 1888 ... 1-қантарынан бастап шыға
бастады. Омбы қаласында Дала генерал-губернаторының органы ретінде ... ... ... ... ... ... ... к Акмолинским областным ведомостям» деген атпен жарық көрді.
Кейіннен 1894 жылдан бастап ... ... ... ... ... шығарылды.
Бұл газеттің орысшасы ... ... ... деп ... ... ... И.Козлов, К.Михайлов, Г.Абазов деген адамдар қол қойған.
Газеттің қазақшасын аудармашы ... ... ... ... ... Сұлтанғазиндер басқарды. Газетке қатысқан ... ... ... ... ... ... уалаятының газеті» – қазақ публицистикасының қалыптасуына үлкен
әсер еткен басылым болды, әрі ірі ... ... ... болды.
Газет ашылды. Ол тек патша үкіметінің бұйрық, ... ғана ... ... ... кетер пайда аз болар еді. Сол кездегі ақылды,
парасатты қазақ зиялылары, оны халық ... ... ... ... хабардар етуге пайдаланды. Бірақ ол өте қиын да ... іс ... ... ... ... ақыл-ойын алға сүйрейтін идеяларға толы
мақалалардың ... ... ... ... де, ... ... жалпы қазақ ұлтының қамын
ойлайтын қоғамдық жайларға ... ... сәті ... ... емес ... ... зор ... жариялап жіберуді өз ... бірі – ... ... нұсқасының редакторық жасаған
Дінмұхамед Сұлтанғазин болды. Ол 1890 жылы «Біздің қазақ тілі туралы ... ауыз сөз» ... ... тіл ... мен ... ... мәселені
көтереді. Газеттің 1894 жылғы 12-нөмірінде «Кейінгінің қамын ойлап жазылған
ақыл» атты хатты жариялаған. Бұл хат – ... ең ... ... көзі ... ал ... ... ... қазақ халқына жолданған хат.
Дәл осы білім-ғылым жолына түсудің бірден-бір жолы ... ... ... ... анық ... ... ... білім шашатұғын нәрсе
Дала уалаяты үшін шығарылмыш қазақ газеті деп ... ... ... ... ... ... һәмма газеттің анық пайдалы екенін де
біледі. Оның бер жағында қазақша газеттің ... ... ... ... Бұл ... көз ... қыр даланың ішіндегі жатқан халықтың бірер
нәрсеге ... ... ... Бірінің айтқан ақылын біріне білгізеді.
Егер де бұл ақыл мал бағып өсірмек, егін екпек, барша қыр даланың ... һәм ... ... ... жауаптарға керекті болған болса.
Жоғарғы айтылмышқа қарағанда біздің газет оқырмандарымыз хабар шашып тұрған
бұл жалғыз ... ... ... екенін де білсе керек деп
ойлаймыз...»[xvii]. Міне осы ... ...... ... ... ... ... келетінін айқын айғартамыз. Ол ... ... ... елді таныстырып отыратын, тілмаш, аудармашы,
орыс отаршылдарының қолшақпары ... ... ... ... ... ... ... өз қолына алып, сол арқылы қалың ... ... ... кеңейтуге, танымын ұлғайтуға күш салатын қайраткер-қаламгер
екендігі айқын көрінеді. Мақаланың соңында: «Біздің оқу білген ... ... ... ... ... ... ұмтылып жаһұт етіп
жұмыстарын қолына алып оқушылардың пайдасы үшін мұны ынтық ... ... ... ... жазып тұрар деп көңіл айтамыз», – ... өз ... ... да «Дала уалаятының газеті» қазақ халқының
әдеби-мәдени, жалпы рухани тұрғыдан дамуында зор ... ... рөл ... ... екендігі – бүгін алыстан таудай «мен
мұндалап» көрінеді.
Шын мәнінде Қазақстанда мәдениеттің дамуына мерзімді баспасөздің пайда
болуы елеулі әсер ... ... ... бетінде отырықшылыққа көшу мәселесі, ... ... ... да ... ... ұлы ... Ыбырай, Абай шығармаларында – отырықшылық ... көп ... ... ... да бұл ... ... Ол да ... елінің
отырықшылыққа көшіп, егін салып, өркениет көшіне тез ілесіп кеткенін мақсат
тұтқан қайраткерлердің ... ... ... бетінде жарық көрген бір
корреспонденциясында:«Біздің уездің қыр ... ... ... Енді ... өз наны ... – деп ... жазды.
«Дала уалаятының газеті» – қазақ публицистикасының қалыптасуында тұтас
бір ... ... ... әр жылдары қатысып, халық ішіндегі ... ... ... ... және ... тақырыптарды
қамтуда қазақтың қалам қайраткерлерінің үлкен шоғыры еңбек сіңірді. ... ... ... газетінің» публицистік мектебін қалыптастырушы,
көрнекті қаламгерлер ретінде Мәшһұр Жүсіп ... ... ... ... ... ... бүркеншік атпен қол қойған Барлыбек
Сыртановтың, Жағыфар Аймановтың, Дүйсенбай Тұрапов, Жәке ... ... ... ... ... «Дала уалаятының газеті» шыққан 1888 жыл мен 1902
жылдың аралығы – ... ... ... ... бір ... ... жасаймыз. Бұл публицистиканың баспасөзбен тоғысып, ірі ... ... ... ... Әрине патшалық Ресейдің отаршылдық
саясаты, оның қатал ... ... ... ... кеңге жайғызбады.
Бірақ, ірі публицистеріміз жол табуға ... тіс ... ... да ... қазақ мәселелерін алға тартты, ел ... ... ... мұра етіп ... ... ... «Қазақ» газеті 1993 жылдың 2 ақпанынан бастап
1918 жылдың 16 қыркүйегіне ... ... ... ... ұлттық
баспасөздің, әдебиет пен мәдениеттің дамуына үлкен ықпал еткен ... ... ...... ... шығарушысы – Мұстафа Оразаев ... ... ... ... Майлин, Әлихан Бөкейханов, М.Шоқайұлы,
Е. Омарұлы, тағы да басқа қазақ қаламгерлерінің публицистикалық, көркем
шығармалары жарық көрді. Сол ... ... ... ... мен қоғамдық ойының
белсенді өкілдері ұлттық басылым төңірегіне тоғысуы – кездейсоқ жағдай емес
еді. Оларды бірлесе ... ... ... жасауға итермелеген –
ғасыр басындағы ... ... ... ахуал, елдің ауыр халі
болғандығына көзіміз енді жетіп отыр.
Демек, «Қазақ» газеті – сол кезеңнің шындық ... ... ... қана ... жоқ, сонымен қатар, қалың көпшілікке жол сілтеген, ұлттық
сана-сезімді оятуға үлес ... ... ... ... ... ... еді.
Бұл басылымның қазақ халқының ұлттық даму жолындағы ... ... ... ... бар. ... ... де ... туралы сол
кезеңдегі ел зиялыларының нақты ... ... ... ... әсер
қалдырады. Мәселен, Алаштың ардақты азаматтарының бірі – Смағұл ... ... ... атты ... очеркінде: «...Айқаптан» кейін
1918 жылы қазақ әдебиетінің мақтанышы болған «Қазақ» газеті шықты.
«Қазақ» газетінің ... ең көп ... ... ... ... ... қозғап, болып жатқан оқиғаларды жіті бақылап,
шолу жасап, кейбір кезек күттірмейтін ... дер ... үн ... ... ... ... ... бостандық жарығына бастап
отырды. Олар Ресейдің отаршылдық саясатын әшкереледі, Қытайдағы ... да ... ... ... ... ішкі жағдайын үнемі назарда
ұстады, сыртқы ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс тақырыбын жан-жақты қамтыды,
қазақтан әскерге адам алу мәселесінде оңтайлы ... ... ... ... ... жеке ... ... құруға шақырды.
Сөйтіп, XX ғасыр басындағы қоғамдық-саяси істерге ... ... ... елде ... басқарушылық, бағыт берушілік, ағартушылық,
ұйымдастырушылық, үгітшілік функцияларын жүзеге асырды. Бұл ... ... ... ... ... ойға ... ... ауыл шаруашылығы, егіншілік мәселелерін сөз ... ... ... ... ... ... оқулықтар жасау, кітаптар
шығару, әліппе, емле, жер игеру, кәсіп істеу, ... дін, ... ... көпшілікті ұйыстырды. Қазақтың оқыған зиялы қауымын
бір ойдың, бір мақсаттың ... – ұлт ... алу үшін ... ... «Қазақ» газетіндегі публицистиканың – еліміз дамуына
қосқан үлесінің өлшеусіз ... ал ... ... ... ... ... нағыз орталығы болғандығын көруге болады.
XX ғасырдың басында бой көрсеткен алғашқы саяси-құқықтық идеялардың
тууына осынау отарлық қамыт ... ... ... пен ... ... болған еді. Бұл жерде біз саяси-құқықтық идея деп өмірдегі нақты
жағдайдың, объективті ақиқаттың көріністері мен ... ... ... ... ... ... Саяси-құқықтық идея, сөз жоқ, қоғамда
орын алып ... ... ... ахуал және адамның өз құқығын қорғап
әділдікке жету мүмкіншілігі жоқ ... ... ... ... ... ... Оның дүниеге келуі мен дамуының басты себебі – қазақ ... ... ... ... ... ... кемсітушілердің
шектен шыға шиеленісуінде жатқан-ды. Ойлы азаматтарды бұған қандай амал
қолданбақ керек ... ... ... ... ... ... ... басын қосып кеңес құру, ортақ мүддені ... және ... ... ... ашу ... ... ... өмірге келді.
1905-1907 жылдары Ресейде болған бірінші орыс буржуазиялық ... ... да ... ұлт-азаттық, мәдени-ағартушылық қозғалыс
тудыруға әсер етті. ... және ... ... ерте ... өнер мен
білімге қазақтардан гөрі бір ... ... ... татарлармен біздің
бабаларымыздың қандас әрі аралас-құралас болуы Қазақстанда да мәдени-ағарту
жұмыстарының ... ... ... ... ... ... сол ... Қазан, Уфа, Троицкі баспаханаларында едәуір қазақ
кітаптары басылып шықты.
Мысалы, 1906 жылы ашылған Ғалия медресесін 1916 ... ... 930 ... ... 154-і ... ... ... Кезінде Ғалия медресесінде
оқыған башқұрттар ... ... ... ... қолжазба әдеби журналдар
шығарып тұрған. Бұл басылымның ұйымдастырушы, шығарулары – Бейімбет Майлин
мен Жиенғали Тлепбергеновтер болды. «Журналымыздың ...... ... ... ... көрсетіп, қалам ұстауды, сөз жазуды үйрету,
өткендегі өмірдің жақсылық жағын өнеге ... ... ... болып
табылады»[xx], – деп жазды редакция алқасы.
Сол кезеңде жарық көрген татар басылымдарының орны ерекше. Тек ... ... ... ... тілінде 33 мерзімді басылым шығып тұрған. ... ... ... ... ... ... ... «Үлфәт» газетінің алғашқы нөмірі 1905 жылы 11 желтоқсанда
шықты.
«Үлфәт» ... ... ... ... бағытты
ұстаған мұсылмыан зиялылары қызмет етті. Оған көрнекті татар жазушысы Мұса
Бигиевпен қатар Шаймардан ... ... ... ... да ат ... жылы ... пен ... жетекшілігімен шығарылған
қазақтың «Серке» атты ... де осы ... ... ... ... ... «Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы
«Серке» газеті 1905-1907 жылдарда ... ... ... ... ... ... түрінің бірі. Бұл газет жайында ... ... ... ... деген кітабында бірталай
мағлұматтар берілген.
«Серке» газеті 1907 жылы ... ... ... ... ... ... газетіне қосымша ретінде Шаһмардан Қосшығұловтың
басқаруымен, Хажы Ибрагимовтың редакторлығымен ... ... ... ... алғашқыда екі жетіде бір шығатын болып анықталса да, бірақ
«Серкенің» екі нөмірі ғана шығып, ... ... ... ... бір жылға 2
сом, жарты жылға 1 сом 25 тиын, жеке саны 10 ... ... ... ... 1911 жылы ... ... ... жазған бас мақаласында айтылған: « 1907 жылы II
мемлекеттік думаның ... ... ... ... Петербурда
«Серке» есімді журналы шыға бастап еді, ұзаққа бармай, үкімет ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының
Орталық Ғылыми кітапханасында Ш.Қосшығұловтың айтуымен жазылған қолжазба ... Ол ... ... ... 3-4 нөмірі шығып тоқтағанын «Серке» деген
не сөз, ол боранда қой бастайтын ... ... ... ... ... жылы ... ... Мемлекеттік Дума депутаты болды. Думада ол
өз ... ... ... ... ... ... татарлардың «Үлфәт» газетіне
қосымша түрінде қазақша «Серке» ... ... ... Ел ішін
дендеген парақорлықтың халық сотын да шырмағаны, сөйтіп, ... ... ... ... кеткеніне жаны ауырғандығы болар, қазақ арасындағы
сот жүйесінің әдет құқығы негізінде ... ... ... болды, шариғат
құқығын басшылыққа алуды дұрыс деп есептеді. Ол бұл ... ... ... ... бір ... ... (азаттық) деген жинақта «Үлфәт» газетінің редакторының бірі
деп қол қойған хабарда. 1906 жылдың ақырында ... ... ... қазақ тілінде «Серке» атты екі жетілік газет шығаруға қарар ... ... ... ... ... сол ... жариялуы шықты. Артынша,
28 наурызда бірінші саны шықты. Ол ... ... ... ... ... Газет шыққан соң бірер ... ... ... ... ... ... «Үлфәт» газеттерінің ұсталғаны туралы әмірін оқып,
басқармадағы бар даналарын ... ... ... күні ... ... олар: «Серке» газетіндегі кейбір мақалаларда қазақ халқын
үкіметке қарсы үгіттеу бар, ... ... деп ... ... ... ... қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятуға,
мәдени-әдеби дүниетанымын қалаптастыруға, кеңейтуге едәуір әсер етті. Саяси-
экономикалық мәселелермен қатар оқу-ағарту ... ... ... орыс мәдениетінің жетістіктері жарияланды. Сонымен қатар, қазақ
әдебиетінің хал-қадірі, қазақ зиялылары мен ... ... ... ... ... ... да жария көрді.
Ал, бүгінгі таңда бұл газеттің ... ... ... ... ... ... Дулатұлының «Жастарға» атты өлеңі мен ... ... ... ... ... ... ... бар.
Бүкіл қазақтың мақтанышы, халқының адал ұлы болған ... ... ... өз атын ашық ... та, ... атын «Арғын» деп
атап та өлең, мақалалар ... ... бірі ... ... тікендей
қадалған өлеңі «Жастарға» мен «Біздің мақсатымыз» мақаласы еді.
Ақын ағамыздың «Жастарға» деген өлеңіне тоқталайық:
Найзаменен ... ... ... ... ... ұйқыны
Бердің бізге, ой, алла-ай!
Бар ма екен біздей ... ... көз ... ... ... ... тая алмай?
Етемін үміт жастардан,
Жаңа гүл шашқан бақшадай,
Мұратын оңай кім табар,
Жар салып жұртқа қақсамай?
Халыққа, жастар, басшы бол!
Қараңғыда жетектеп,
Терең судан өтер ме,
Мың ... ... ... өлең ... ... ... қазақ халқын оянуға
шақырғаны айқайлап ... тұр. ... ... орыс ... болып,
большивиктер партиясы өз басылымдарын көптеп шығарып жатқан кез ... ... ... ... ... баспахана құрып, листовка
тарату кеңінен өріс алған тұс. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ояу жанашырлары өз елінің тағдырын, болашағын ойламай
қала алмады. Біз ... ел ... ... әлі өмір ... ... еді. ... халқына революция жаңалығын жеткізу де оңайға соқпады. Сол
кездің өзінде ел ішінде патшаның өз адамдары ... ... ... ... құрсауда ұстап, ғылым-білімнен шеттеу ... ... ... сауатсыз болғанын көздеген патша өкіметі мектеп, ... ... ... ... ... ... көре білген оқыған азаматтарымыз қазақ
халқына: «Неге қалың ұйқыдан ... – деп ... ... «Жастарға» деген өлең шумақтарында жазғанындай ... ... ... Ол ... ... ... жаңалық, білім таратушы
болуын қалады. М.Дулатұлы жастардың халыққа жар салуын, қайта-қайта елді
еркіндікке, ... ... ... Ақын ... ... ... қарапайым елді алға шығаруды жастарға тапсырды. Ол ... ... ... Серкенің мыңдаған қойға бас болып, судан алып
өтетінін тілге тиек ... ... ... бүркеншік атымен «Серке» газетінің 1907 жылғы
тұңғыш санында «Біздің мақсатымыз» ... ... ... Осы
мақаланы да толығымен оқып, танысуды жөн көрдік:
«Қазағым ... елім ... Ең ... ... ... – Ресейге тәуелді
халық. Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек ... ... ... қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті де керек емес
нәрселерге жұмсалады.[xxv]
Халық күйзелісін ... ... ... адам есепсіз қаражат
шашып, Петерборға жол тартып, министрлердің табалдырығын тоздырады. ... ... ... ... болмады. Ал, қазіргі жағдайымызға көз жіберсек,
сол мәртебелі министрліктер тағайындаған түрлі шенеуліктер мен ... ... ... ... асыру үшін қазақ жерінің ... ... ... көз ... ... отырғандай, шенеуниктер, урядниктер кедей
қазақтарды ұрып-соғып, мал-мүлкін тартып алып, ойына не келсе, соны істеді.
Енді шенеуніктер біздің дінімізге, ... мұра ... келе ... ... ... ... ғана ... неке мәселесіне де араласа
бастады, діни кітаптарды ... ... Енді бұл ... ... ... ... жер аударып, қазақтардың суы мен ... ... ... ... ... олар ... жайлы қазақ жерін
еркін иемденуде. Тұтас ауыл болып келіп, бұлар сорлы қазақтарды ұрып-соғып,
бар мүлкін тартып алып кетуде.
Қазақ ... бұл ... не үшін жер ... Әлде ... жер аз
ба? Шұрайлы жер аз емес, бірақ соның бәрі ... ... ... олар өз ... ешқашан тегін бермек емес, ал аштан
өлуге шақ жүрген мұжықтардың оны сатып алуға шамасы жоқ. ... ... ... шенеуніктер мен генералдар Россияда көбейіп келе жатқан
мұжықтардан құтылу үшін оларды біздің қазақтардың арасына жер ... ... бай ... ... өз ... ... ... қала береді. Оны
өздерініз білесіздер.
Бірінші Думада депутаттар халықтың талап-тілегін ... ... ... мен ... ... ... пен жоқтыққа ұшыраған миллиондаған
халықты қоныстандыру жөнінде заң шығарып, байлар мен ... ... ... күш ... ... беру ... ... Осы сөзден қорыққан
олар Думаны қуып, таратып жіберді.
Бүкіл Ресейді генералдарға бөліп ... ... ... ... 87-
статья бойынша әр жерлерде дала соттарын құрды. Бұл ... ... ... ... ... ... берілген азаматтар асылып, атылып
кетті. Қазірдің өзінде мыңдаған ерлеріміз ... ... жүр ... ... ... ... ... үкіметінің ұлт аймақтарындағы отаршылдық
саясатын сынап, бұратана ... ... ... қиянатын, зорлық-
зомбылығын әшкереледі. Осы үшін газет нөмірі бірден ... одан ... ... ... Бұл «Серке» газетінің соңғы жарыққа шыққан
нөмірі еді...
«Серке» газеті 1907 жылы ... ... ... ... ... Енді «Үлфәт» газеті тарихы жайлы сөз қозғайық...
1905-1907 жылдары Ресейде татар тілінде 33 мерзімді ... ... Оның ... ... болатын. Осы басылымдардың ішінде түркі
тілдес ... ... ... мол ... ... ... бірі – «Үлфәт» газеті.
«Үлфәт» газеті Ресей мұсылмандарының тарихында бүкіл ... ... ... мүмкіндік туып, патшалық әдейі тұмшалаған ұлттық сананың
ояну дәуіріне жол ашқан ... ... орыс ... жылдары дүниеге
келді. Осы тұста И.Гаспринскийдің «Тәджіман» газетінен ... ... ... ... ... азаттық ұранын көтерген «Үлфәт» газеті
болды.[xxvi]
Жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа ат ... бар ... ... ... «Үлфәт» газетінің редакторы А.Ибрагимов
мұсылмандар сайлау науқанында ұйымшылдық танытып, ... ... ... еңгізсе, бәлкім, бірер министр мұсылманнан тағайындалар деген
үміт те ... ... ... ... ... мұсылман фракциясының
қызметін зерттеуде құнды тарихи дерек болып ... ... ... Бірінші және екінші Мемлекеттік Думаларға қазақ депутаттары ... ... ... енді. Бұл газетте Мемлекеттік Думаға сайланған
қазақ депутаттарының атқарған қызметтері ... мол ... ... Думадағы қазақ депутаттары мұсылман фракциясына кірер алдында қазақ
халқының ... ... ... ... ... Онда ... жер, дін, сот, мәселелері көтерілген.
А.Ибрагимов бірінші орыс революциясына дейін-ақ күрескер ... ... ... ... 1905 жылы ... ... сәтінде-ақ
Бүкілресейлік мұсылман съезін өткізу мәселесін көтеріп, оның негізінде
ұйымдастырушысы болды. «Үлфәт» және ... ... ... ... ... ... ... саяси оқиғалар мен Ресей мұсылмандарының
саяси-әлеуметтік мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... одағының» құрылғандығы хабарланды. Онда
«Автономистер одағының» түз халықтарын азаттық күресте жақындастыра ... ... ... ретінде бағаланды. Сонымен ... ... ... ... съезінің қарарлары жарияланды.
Аталмыш газетте Ш.Қосшығұловтың екінші Думада атқарған ... ... Онда ... ... ... мәжілісінде Семей
облысының 300 қазағы жер жанжалына байланысты генерал-губернатор Назаровтың
әмірімен жер ... ... ... күні ... ауыр ... айтылған.
Мұсылман фракциясы құрамындағы қазақ депутаттарының қызметі жайында
басқа да мұсылман басылымдарында жазылып тұрған. Олар көп ... ... ... отырған.
«Үлфәт» газеттері беттерінде 1905-1907 жылдардағы қазақ қоғамының саяси-
әлеуметтік ... ... мол ... ... 17 қазан
манифесінің мән-жайын ... ... ... олардың қоғамдық-саяси
белсенділігін арттыру мақсатында «Үлфәт» газеті бетінде М.Тынышбаевтың «Тар
заман» атты мақаласы, Ж.Сейдалиннің осы ... ... ... ... бас қосып, съезд жасауға шақырған үндеуі жарияланды.
Мұның өзі «Үлфәт» газетінің ... ... да ... ... ... бүкіл Ресей мұсылмандарының мүддесін қорғаушы органы
ретінде осы ... өріс ... ... ... ... ерекше
көңіл бөлді. Газеттің редакторы А.Ибрагимов осы қозғалыстың бел ортасында
болды. 1905 жылы 15 ... ... ... ... ... ... ... Ресей мұсылмандарын өзара байланыстырып, іс-әрекетін бір
ізге түсіріп отыратын ұйым құру ... бір ... ... бұл ... мен ... ... ... пен А.Ибрагимовке
тапсырған еді.
«Үлфәт» газеті ... ... ... ... ... мен ... мұсылмандар одағының» өзара тығыз қарым-қатынаста
болғанын ... ... ... одағының» мүшелері фракция
мәжілістеріне қатысып, мұсылмандарға қатысты заң ... ... ... Бұл ұйымның көптеген мүшелері Мемлекеттік Думаларға сайланып,
мұсылман фракциясының қызметіне тікелей араласты.
1907 ... ... ... ... ... етек ... ... саясат
көп ұзамай «Үлфәт» газетіне де өз ... ... ... ... бұл ... ... қарсы әрекет етуде деген ... ... рет айып ... ... ... ... ... алып келді. Оның редакторы А.Ибрагимов шетелге эмиграцияға кетіп,
онда азаттық идеясын насихаттаған «Тағариф муслиман» (мұсылман прогрессі)
атты жаңа ... ... ісін ... алды.
Ресейдегі түркі тілдес халықтардың XX ғасыр басындағы тарихын зерттеуде
«Үлфәт» газеті мәліметтері бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметі жан-жақты ... ... ... ... ... алатын орны оң бағалануы
керек.
1.3 Міржақып Дулатұлы ... ... ... ... ... ... бірі, қазақ поэзиясы жарық жұлдыздарының
бірегейі – Міржақып Дулатұлы. ... ... ауыл ... болудан бастаған ол
саяси-әлеуметтік жұмыстарға араласа келе, бұл істегі баспасөздің ролін тез
түсіне қойған. Көңілдегі ой-пікір мен игі ... ... ... ... ... ... төңірегінде қоғамдық пікір қалыптастыруда газет-
журналдың аса қажетті құрал ... көзі ... ... ... ... бүкіл шығармашылық өмірін баспасөзбен байланыстырған.
М.Дулатұлы журналистік қызметін Петербургтен ... ... ... тұсында онда татар тілінде «Үлфәт» атты газет ... ... 1906 жылы ... ... ... ... қатысады да, артынша
оның делегациясы құрамында ... ... Бара ... ... ... жасайды. Қазақ оқушыларына арнап, оның «Серке» атты
қосымшасын шығаруға келіседі. Келесі жылдың наурыз айының басында ... ... рет ... ... жариялады: «Серке» есімінде нағыз
қазақ тілінде бір журнал ... ... ... ... осы ... ... керек. Алушыларға хақы: бір жылға екі теңге, жарты ... ... 25 ... ... нұсқасы 10 тиын.[xxvii]
Айтқандай-ақ, «Үлфәттің» сол жылғы 28 наурыздағы 67-нөміріне ... ... ... ... ... ... ... журнал емес газет болып шықты. Оны дайындап, жарыққа әкелуде
М.Дулатұлы үлкен еңбек сіңірді. Бірінші нөмірінде ... атты ... Бұл ... ... алдына үлкен міндеттер қойып, оларға зор
сенім артты. ... ... атты ... ... ... ... көрсетіп отырған зорлық-зомбылығын әшкереледі. Бұл мақала
«Серке» газетінің жабылуына ... ... ... ... ... кейін Міржақып «Айқаппен» байланыс жасады.
Алғаш оның қызметін аса жоғары бағалады. Екі ... ... ... ... ... ел ішіндегі оң істерге ... ... ... ... ... ... қамын ойлап, өз бұрышын ұққанын,
елдің ... ... көз ... ... ... ... түзу ... ақиқатты тура айтып, жасқанып, жасып бұқпағанын шабыттана
жырлады. ... ... ... ... ... қаламы өткір
білімпаздардың дабысын алысқа жеткізгенін паш етті. Осы игі ісі ... ... ... ... «жарқырай жанған жұлдызым» деп
таныды.[xxviii]
Оның әрбір ... ... ... ... ... ... ... тоқтататын болсын», «Қазақ қырғыз съезіне еңбекшілер табын
жақтайтын, жанын аямай қызмет қылатын жігерлі, ақ ... таза ... ... ... орнаған соң капиталға қарсы тап күресі күшейді»,
«Кедейлер, жалшылар ұйымдасыңдар! ... тап, ... ... жете ... ... жем ... кез-келгенге құл болады»
деген сияқты пікірлерді оқимыз.[xxix]
М.Дулатұлы публицистикасы – елге деген ... ... ... ... ... үнге ... публицистика, идеялы ұран,
үндеулерге тұнып тұрған публицистика. Оның публицистикасы – биік идеялы,
көркем бітімді, жалыңды да ... ... ... ең көп ... бірі ... Дулатұлы қоғамдағы
барлық мәселелерді қозғап, ... ... ... жіті ... ... кейбір кезек күттірмейтін жайттарға дер кезінде үн қатып, елді қауіп-
қатерден сақтандырып, қазақты ұлттық-бостандық жарығына бастап отырды. Ол
Ресейдің ... ... ... ... даласының ішкі жағдайын
үнемі назарда ұстады, сыртқы саясат мәселесімен, халықаралық байланыстармен
елді ... ... ... ... ... ... жан-жақты
қамтыды, қазақтан әскерге адам алу мәселесінде оңтайлы ... ... ... ... құруға шақырды. XX ғасыр басындағы қоғамдық-саяси
істерге газет арқылы белсене араласты, елде ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Бұл тұрғыдан
келгенде «Серке» ... ... ... ойға ... оқу-ағарту, бостандық мәселерін шешуге көпшілікті ұйыстырды.[xxx]
Бұдан ... ... ... қызметі «Қазақ» газетінде
жалғасты. Ол іскер газетші, даңғыл публицист ретінде ... ... ... ... ең сенімді серігі, оң көзі, оң ... ... ... ... «Қазақ» газеті халық үшін бірсыпыра ... ... ... ол ... ... ... ... айыптан бас ала
алмады. Бұл туралы Міржақып бірде мынаны айтты: ... ... ... – бес ... бері ... ... келе ... жас баласын
тәрбиелеген анадай ыстық-суғын көрген бізге зор іс, зор ... ... күні ... ... ... қай күні ... ... деген қауіп зор
еді. Бірақ «бел байлап тәуекелге шоқыта бер, қансырап ... ... деп ... ақын ... біз «Құдайдың» не салғанына көнуге
риза болып, жолымыздан тоқтамадық».
Міржақыптың Кеңес дәуіріндегі журналистік қызметі «Ақ жол» ... ... ... ... ол 1920 жылы 5 ... осы
газетті жарыққа әкелді. Бұл алай-түлей төңкерістер жасалып, аумалы төкпелі
кезеңдер болып, алмалы-салмалы үкіметтер ауысып, бүгін ... ... ... ... бастан өткізіп, жұрт жоқшылықтың зардабын көріп, ашаршылық
аранын ашып тұрған кез еді. ... ... ... «Ақ жол» ... ... бірде тап басып, тауып сөйлеп ел санасын оятуға, советтік идеяны
таратуға ауыз толтырып айтарлықтай үлес қосты.[xxxi]
Даңғыл журналист бұл ... ... ... ... ... ... ... «Әйтен келсе, Бәйтен жоқтың» кебіне
ұшыратпай: «Сабақты ине ... деп ... ... ... күн тәртібіне
қойды. Түсін бояп, тонын айналдырып киіп, халық билейтін мекемелерге отырып
алып, баяғы тіске жұмсақ қазақ, қырғызды жем ... әлі де ... ... ... ... ... ... тұста Міржақып Дулатұлы баспасөзге қатысты әрбір мәселеге белсене
араласып, одан оқырмандарды хабардар етіп ... ... бір ғана ... Бүкілресейлік VIII съезіне барған Түркістан өкілдері Мәскеуден
123 пуд мұсылман ... ала ... 1921 жылы 23 ... соны кімге,
қалай бөлу туралы Түркістан Ооталық Атқару Комитетінің төрағасы Н.Төреқұлов
мәжіліс өткізген. Осы жиынның басы-қасында ... ... ... ... Онда әлгі ... көбі ... қалдырылып, оқу құралдарын
шығаруға пайдаланатын болғанын хабарлаған.[xxxii]
«Ақ жол» газетінің тіл, стилін жақсартуға да М.Дулатұлы көп күш ... ... ... ... Сұлтанхожаев сияқты өзбек жолдастар өздерінің
«Қызыл байрақ» газетін таза өзбек тілінде шықпайтындығы, өзбектер өмірін
жазбайтұндығы үшін ... ... «Біз осы күні «Ақ жол» ... ... Өйткені бұл газет таза қазақ тілінде жазылып, халықтың жай-күйін
көзге көрсетіп отыр».
Баспасөздің даңғылы ендігі журналистік қызметін 1923 жылы ... ... ... беру ... ... ... ... Қазақстан»
журналында жалғастырды. Мұнда «Таймінер» деген ... ... ... ... «Дін әм ғылым», «Жаңа жазу ережелері» деген сияқты ғылыми
мақалалар жариялады. Бұларды автор елге ілім-білімнің ... ... ... ... жетістіктерін игеру үндеді. Сауатты жаза ... ... Әрі ... ... оқуға жаңа жол ашып, ол туралы
арнаулы ... ... да, бұл ... әлі де ... ... ... ... Бірсыпыра кемшіліктердің бетін ашып, оны ... ... ... жылы ... ... «Еңбекші қазақ» редакциясына ... ... ол, ... ... ... ... ... стилін айқындауға баса көңіл ... Ең ... ... жандандырып, байланысты күшейтті. Бұған дейін редакцияда олардан
қанша хат ... ... ... ... нәтиже шыққаны жөнінде
ешбір мілімет ... еді. Енді ... есеп ... кейбір нақты
деректер айтылатын болды.
Баспасөздің тілі туралы Міржақып «Газет тілі оңды ... ... ... ... Онда ... ... ... түрде алынған
терминдерден басқа да, жамау-жасқау сөздер, тілді шұбарлап, оның ... жат ... көп ... бара ... ... Автордың
пікірінше, осыдан сақтандыратын, осыған тосқауыл болатын ... бірі ... Ол күн ... ... ... тарап тұрады. Оның бәрі жатық жазатын,
тілге шебер кісілер емес.
Осыны айтады да, тілмәр, ... ... ... ... ... ... ... түзетіп, тілін ширатып жіберуді талап ... ... мән ... және бір ... – емле ... газет
материалдарының емлесінде де қаяу болмауға керектігін ескертеді.
Журналист ретінде М.Дулатұлы баспасөзде тек қызмет ... ... қана ... Ол ... ... ... ... түсіндірген,
не үшін қажет екенін өлең етіп ... ... ... «Айқапқа»
арнауында:
Газет, журнал оқысаң,
Көзіңді, қазақ, ашасын
Дүние халін білмесең,
Ілгері қалай басасың, –
десе, ... ... ... ... жүзі ... ... арасында бар көп фарық.
Алты айлық алыс сапар аралары,
Тұрады бір-біріне хабар ... сол ... ... шаруаларын түгел жайып, –
деп олардың ел арасындағы байланыс құралы, ... ... ... ... ... ... дұрыс айтқан. Әрі газет,
журналдың болашақта кездесетін қауіп-қатер, жау мен жұт туралы ... ... ... ... ... көз жеткізген. Журналист газет-
журналдың әрі ілім-ғылым таратудағы ролін ашып, тиын-тебеңді аямай, ... ... ... ... отыр.
Міржақыптың өлең сөзге деген құмарлығы ерте оянды. Ол туралы өзінің
өмірбаянында ... деп ... ... ... ... ... бала ... жиырмаға келгенге дейін де ден қойып, маңызды ... ... жоқ. ... ... ... жазған да едім, бірақ оған жете мән
берген ... ... олар ... ... ... өлеңім 1906 жылы Петерборда шыққан «Серке» газетінің
тұңғыш санында ... ... ... оның «Жастарға» атты өлеңі тұңғыш рет 1907 жылғы
наурыздың 28 күні ... ... ... ... ... ... ... қалың ұйқыны
Бердің бізге, ой, Алла-ай?! [xxxv]–
деп ақын күйіне ұран тастайды. Ол өз халқының қайғы-мұңын тек ... ... ғана ... XIX ... аяғы мен XX ... ел ... шерменделікті де егіле жазады.
Міржақып шығармалары ақынның рухани әлеменің соншалықты бай ... ... ... ... әуезділік, әсемділік, шынайылық, біртіндеп
философиялық толғанысқа ауысатын ... оның ... ... ... ... шығармаларының шоқтығын биік көтеретін басты мәселе – халық
алдындағы жауапкершілік, ар, ұждан, парыз. Ол ... өзін ... ... ... ... азаттық пен елдікке жету жолдары
толғандыратындығын жиі айтады. Оның ... көбі ... ... ... ... уақыт отар ахуалында езгіде келе жатқан қазақ арасында XX ғасыр
басында ... ... ой ... ... ... ... мазмүұнда дами бастады. Бұл дамудың өзіндік ерекшелігі
– Ресей империясы орнатқан отарлық ... ... ... тарапынан қарсы
әрекеттер жасала бастауында еді.
Қаламы ұшқыр журналистің ... ... ... ең ... бір талабы
– шыншыл болу, шындық жаршысы ... іс ... ... Ол ... ... ... әсері күшті, пайдасыз сенсация туғызатын материалдар
жариялауға төзбеген. Ондай хабар-ошарларға бой ... ... ... ... ... үкіметі мен коммунистік парияны уағыздаған, оларды қостауға,
қорғауға жұртты ұрандап жұмылдырған ... 1932 жылы ... ... ... ... ... ... сілтеу еді, қиянат еді.
Публицист патша үкіметінің саясатынан не туды деп сұрау қояды да,
«мұнан ... ... Ұсақ ... ұлтшыл болмасқа шарасы қалмады» ... ... Тағы ... ол осы ... ... ... бізді «ұлтшыл қылған
нәрсе кемдікте, қорлықта жүргеніміз, көрінгеннен соққы ... ... ... ... Міржақыптың патша үкіметіне көзқарасы.
Міржақып Дулатұлы – мол қыр-сырының үстіне, әрі өткір тілді, ұшқыр
қаламды, ... ... ... ... білген, кезінде өз
тұсының қаламгерлеріне ... ... ... ... ... ... айтылғандардан шығатын шындық қорытынды: М.Дулатұлы – патша
заманында халқының қараңғылықта қалғанына ... ... осы ... ... ... ... ағартушылық идеяларға бар дауыспен үн
қосқан, Кеңес ... ... ... ... ... ... жолын
жазған, жас ұрпақ қамын жеп, ел-жұртының көзін ашып, еңсесін ... ... ... ... айтулы ағартушы. Жастарды қой бастаған серкедей
болып надандықта, түнекте жатқан ... ... ... алып ... ... үкіметінің ұлт аймақтарындағы отаршылдық саясатын ... ... ... ... ... ... Бұл ... «Үлфәт» газетін
шығарушылардың бірі былай деп жазды: «Газет шыққан соң, бірер күн өткеннен
кейін ... ... қала ... ... ... ... ... үкім оқып, басқармада бар даналарын жинап, құлыптап
кетті.[xxxvi] Екінші күні тиісті ... ... ... ... газетіндегі кейбір мақалаларда қазақ халқын орыс ... ... бар. ... ... деп ... ... ... «Серке» газетінің тарихтағы алған орны
2.1 «Серке» газетінің қазақ журналистикасының дамуына әсері
Демократиялық бағытты ұстанған «Серке» газетінен кейін ... ... осы ... газеттер шыға бастады: «Қазақстан», «Қазақ»,
«Орал», «Бірлік туы», «Жас азамат», «Қазақ ... ... ... «Ерік»,
«Кедей туы», «Кедей», «Кедей тілі», «Өртең», «Лениншіл жас» газеттері.
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ... ... бәрі ... ... түсті, партиялық нұсқауларды ... ... ... ... ... ...... халқына кеңес үкіметінің саясатын
түсіндірді, партия ... ... ... Ал ... ... ... ... проблемалық мәселелер, қазақ мәдениеті мен
әдебиетінің озық үлгілерін ... ... ... ... тасталды.
XX ғасыр басындағы қазақтың оқыған азаматтары газет-журнал ... ... ... ... ... отаршылдық саясатынан құтылудың, ұлт
бостандығы үшін күресудің бірден-бір жолы – баспасөз бетінде халыққа ... ... ... ... ... арқылы қазақ азаматтығына қол
жеткізу деп білді. Бұл үшін өзге ... ... ... үлгі ... ... Ахмет Байтұрсыновтың мына пікірі соның дәлелі: «Халыққа
газеттің ... ... ... бар екендігін білген жұрттар газетті
киетін киімі, ... ... ... үйінен соңғы керек нәрсеге санайды.
Газеттің пайдасын білімді, өнерлі ... ... ... ... ... өнерлі халық болса, соғұрлым газет-журналдары көп. Оны
мынадан байқауға болады.
Төңкеріске дейінгі қазақ тұрмыс-тіршілігінің ... ... ... ... да белгілі-бір дәрежеде қоғам өміріндегі ... ... Ол ... ... жеке ... ... бүгінгі көзқарас тұрғысынан өз бағасын алатын күн туды. Төңкеріске
дейін шыққан ... ... ... ... газеттердегі
мәтіндерді көшіріп, қайта бастыру ісіне бүкіл ғұмырын арнаған, зерттеуші
ғалым Ү.Сұхбанбердина революциядан ... ... ... көрсеткіші
туралы былай дейді: «Революциядан бұрын қазақ тілінде 14 газет, бір ... ... ... ... газеті» (1870-1882), «Дала уалаятының
газеті» (1888-1902), «Серке» (1907), «Қазақ газеті» (1907), «Дала» (жылы
белгісіз), ... ... ... ... (1913), ... (1913-
1918), «Айқап» (1911-1915), «Алаш» (1916-1917), ... туы» ... (1917), ... (1917), «Үш жүз» (1917), ... (1917)».
Ғасыр басындағы оқығандардың баспасөз туралы, оның рөлі ... да ... ... ... өзі – ... алға бір ғана ... да ... «Мерзімді баспасөз бізде қашан туғаны белгілі. ... әр ... ... ... ... ... бір
өлшеуіші – баспасөз болады. Қай жұрттың баспасөзі күшті болса, сол жұрттың
өзі де ... – деп ... ұлт ... бірі ... Дулатұлы.
Міне, осы ойлардың бәрі жиылып кеп ... ... ... ... ... ... ... болды. Жоғарыда аталған 15 басылымның ішіндегі
қазақ публицистикасының дамуын сапалық тұрғыдан жаңа ... ... ... ... ... еді. ... газеті «Айқапта» шала піскен мәселелерді
дұрыстап ... ... ... ... ... тілі ... Таза қазақ
тілінде шыққан баспасөз «Қазақ» газеті ғана болды...»
1905-1907 ... орыс ... ... және ... ... жаңа ... ... «Искра», «Правда» сияқты жалпыорыстық
жұмысшы ... ... Орда ... ... демократиялық,
мәдени-ағартушылық күрес жолдарын бастаған қазақ интеллигенциясының алдыңғы
қатарлы бір топ өкілдері өздерінің жасырын көпшілік одағын ... олар ең ... ... шаруашылық және саяси мақсаттарын ... үшін ... ... ... ... ... ... түрткі болған
«Серке» газеті екендігі сөзсіз.
1911 жылдың наурыз, мамыр айларында орыс баспаханасынан «Қазақстан»
газетінің ... екі ... ... көреді. Бұл туралы газет қызметкері
С.Меңдешев «Бөкей даласындағы 1916 ... ... ... ... ... ... ... ел ішіндегі саяси мәселелерге
баса көңіл бөлді. «Серке» газетімен мәндес болып, алға ... ... ... Мәселен, 1912 жылы Ленадағы жұмысшылар ереуілін жергілікті
қарапайым шаруа, кедейлерінің сана-сезіміне түсінікті боларлықтай, яғни
таптар ... ... ... талдау жасай ... ... мен ... өзара келіспеушілік себеп-сырын ... 1912 ... ... Б.Қаратаевтың «Азаматтарға бір-екі
сөз» деген мақаласы жарияланады. Онда автор көшпелі ... күні өтіп ... ... өмір және ескі ... ... ғылым мен білімнен мақрұм
қалдырғанын, «Балуан бірді, білімді мыңды жұғатынын» ... ... ... бет ... ... ... ... балаларды
оқытуға шақырады. Жастарды білімге, жарқын болашаққа ... ... ... де орын ... ... жөн. М.Дулатұлы
«Жастарға» атты өлеңі мен аталмыш мақаланың мақсаты мазмұндас, сарындас
десек ... ... ... ... тек жалаң насихатшылықпен айналысатын
материалдар жариялаумен шектелген деген ой ... ... ... ... мен пікірлер жасаған еңбектер де болған. Мәселен, Ғабдолла
Көпжасаров деген автор ... 1912 ... 11 ... жарияланған
мақаласында серіктестік туралы айтып, «Оқыған адамдар бас ... ... ... екі я үш ... ... ... жасап, жиналған
ақшаға жер-жерден сауда орындарын ашып, сай-саланы бөген, серіктестікте
үлесі бар егіндік, пішендік ... ... ... ... ... ... соң ... ұмтылар еді» – деп жазды. Екінші нақты ұсыныс жасаған
автор Мухаммедқали Орақбаев. Ол 1912 ... 7 ... ... ... білік-бірлік немен болды? Білік болмай, бірлік болмайды. Әлбетте,
ғылымнан болады», – ... Бұл ... жұрт не ... ... ... ... ... журналында жарияланған мақалаларға үн қосып,
қолдап отырғанымен мал ... ... қала болу ... ... ... да ... ... Бұл факті де ... ... ... рөлін танып, біле түсуімізге көмектеседі. Мысалы,
«Айқаптың» 1912 жылдың 5-ші ... ... ... ... ... ... қала ... тиіс емес, қала болудың соңында
біздің үшін бек көп қорқыныштар ...... ... ... өз бетінде жарияланған «Ахмет Жанталинге жауап» атты мақаласымен
қарсы шығады.[xxxvii]
Автор өз ойы: «Креcтиандардың ата кәсібі – егін. Біздің ата ... ... ... Қала бол ... сөзден мал өсірме деген сөз шықпайды. Орал
облысындағы қала ... ... ... ... ... мал ... жарақты
жерлер қалдырылып жатыр, мал бағу біздің ... ... ... ... ете ... ... хүкім (заң деген ұғымда) дұрыс хүкім
емес. Жөні келсе егінмен де, ... де ... ... ете ... Осы
күндегі орыс, татарлар секілді отырық елдердің бәрі де әуелде ... ... ... ... ... дей ... «Бұл заманда көшпелі, бәдәуи, надан
жұрт ... ... ... ... ете ...... ... адамдарды жалқауланбай, еселей еңбек ... ... да ... ... басылымның бірінші нөмірінде
жарияланған «Тіршілік таласы» деген мақалада «жалқаулықтан арылып, ... ... – деп ... ... іс ... ... ... ұран
бар.
Газет 1913 жылы жабылады. Редакция ұжымы басылымның жабылу ... иесі ... ... ... ... ... ... Ал негізгі себеп – газеттің демократиялық-прогресшіл сарыннан
қорыққан патша әкімдерінің ... ... еді. ...... Бұйрин болды. Бұл басылым демократия бағытын
ұстанғаннан, «Серке» газетінің ... ... көп ... ... ... тоқтатты.[xxxviii]
Отырықшылық мәселесінде «Қазақстан» газеті мен «Айқап» журналы олқылы-
толқылы ... ... түп ... ... ... терең талдап жазуы
кезінде үлкен прогресшіл рөл атқарғанын да атап өткіміз келеді. Бұл ... ... ... материалдардан жұрт үлгі алып,
отырықшылыққа бейімделе бастаған. Оған ... ... № 1, ... ... ... сол жақ жағалауында орнаған тұрғындардың басын
құраған қырғыз поселкесі пайда ... ... бұл істі ... ... ...... деп аталады», – деген ... ... ... ... ... еңбек етуге
шақырады. Басылымның бірінші нөмірінде жарияланған «Тіршілік таласы» деген
мақалада ... ... ... елдің жолдасы», – деп жұртты
нәтижелі іс тындыруға ұрандап шақырады.
«Серке» газетінің ... ... ... ... ... ... ... Аталмыш газет 1913 жылдың екінші ақпанынан бастап 1918 ... ... ... ... ... ... ... баспасөздің, әдебиет пен
мәдениеттің дамуына үлкен ықпал еткен басылым еді. Оның редакторы – Ахмет
Байтұрсынов, ...... ... ... ... ... ... С.Дөнентаев, М.Шоқаев, М.Жұмабаев, Б.Майлин, тағы
басқа қазақ ... ... ... ... ... Сол ... қазақ саяси өмірі мен қоғамдық ойының белсенді өкілдері
ұлттық басылым төңірегіне тоғысуы – ... ... емес еді. ... ... қосылып іс-әрекет жасауға итермелеген – ... ... ... ... ахуал, елдің ауыр халі,
болғандығына көзіміз енді ... ... Сол ... ... ... шақырған Міржақып Дулатұлы бұған дейін «Серке» ... атты ... мен ... ... атты мақаласымен өз мақсатын
жария етті.
Демек, «Қазақ» газеті – сол ... ... ... ... ... болып қана қойған жоқ, сонымен қатар қалың көпшілікке жол ... ... ... үлес ... болашаққа бағыт-бағдар берген
қоғамдық ойдың өлшемі еді.
Бұл ... іс пен ... ... қамның, асығудың ретінде бұдан өзгенің
бәрін қоя тұрып, бір саясат әңгімесіне жұмылдырудың, жалғыз соған ... ... ... ... ... ... ... пен тұтынған
жол да осы ретпен жүрді. Жазылған ұсақ ... ... ... бәрі де ... ... ... сергіту, күшін біріктіру
оқығандарын түзу жолға салу, соларға басшы ... ... ... көз-құлақ
болуға арналған. Бұл тұтынған жолда «Қазақ» газеті өз міндетін ... ... ... ... газетінің қалдырған мұрасын, бағыт-бағдарын жүзеге
асырды. «Біздің мақсатымыз» атты мақаласымен іспеттес болған ... ... ... ... ... ... және 79-нөміріндегі
«Ресейдегі ұйымшылдық» деген мақаларында қоғамда болып жатқан ... ... ... ... патша саясатына қарсы шықты ... екі ... ... үкім шығарылған. Салмақты қиындықтарға
қарамастан газет 1918 жылдың қыркүйек айына дейін ... ... ... ... ... ... ... мұндай ұзақ уақыт жарық
көрген басылым жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... іспеттес. Орынбор Кеңесіне берілген «...просим
немедленно закрыть газету» ... ... ... көп ... жабылды. Сөйтіп
патша үкіметінің отаршылдық саясатына бағынбай, толассыз шығып тұрған
басылым Кеңес өкіметі тұсында ... ... ... ... газетті шығарушылар алғашқы
нөміріндегі беташар ... ... ... ... ... ... ... аты деп, газетіміздің есімін «Қазақ» қойдық. Ұлт үшін
деген істің ұлғаюына күшін қосып, ... ... ету ... ... ... ... ... десеңдер, азаматтар, тура жолдың бірі осы».
«Қазақ» газетін шығарушы ... ... ... ... тура ... ... қызметін таңдағандығы – осы алғашқы беташар
мақаладан-ақ ... тұр. ... жол ... мұра ... патша
үкіметінен алғаш соққы алған ... ... ... ... жөн.
«Қазақ» газетінде ең көп жазғандардың бірі Міржақып Дулатұлы қоғамдағы
барлық мәселелерді қозғап, болып жатқан оқиғаларды жіті ... ... ... кезек күттірмейтін жайттарға дер кезінде үн қатып, елді қауіп-
қатерден сақтандырып, қазақты ұлттық-бостандық жарығына бастап отырды. ... ... ... ... ... ... ішкі жағдайын
үнемі назарда ұстады, сыртқы саясат мәселесімен, халықаралық байланыстармен
елді таныстырып отырды, бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... адам алу ... ... шешім қабылдап, жеке
Қазақ Автономиясын құруға шақырды.[xxxix] XX ғасыр басындағы ... ... ... ... араласты, елде публицистиканың басқарушылық,
бағыт берушілік, ағартушылық функцияларын жүзеге ... Бұл ... ... ... ... ... ойға ... оқу-ағарту, бостандық мәселерін шешуге көпшілікті ұйыстырды.
Қазақтың оқыған зиялы ... бір ... бір ... ... ... ... алу үшін ... жұмылдырды. Осыдан-ақ «Қазақ» газетіндегі
публицистиканың – ... ... ... ... ... ... ... газетінің революция алдындағы қоғамдық ойдың ... ... ... ... Бұған жол салушы, алғашқы қарлығаштай болған,
отаршылдық саясатына қарсы ... ... ... ... ... санасына тәуелсіздік рухын сіңіріп, ... ... ... ... ... ... басылым 1917-1918 жылдары Семей қаласында
«Сарыарқа» деп аталып, шығып ... ... ... ... – алаштың
ардақты азаматы, соңынан кеңестік ... ... ... ... ... көтерген мәселесі – Алашорда өкіметін құру, қазақ
мемлекетін жасау, жоғалған елдікті ... ... ... Ең ... ... ... ... іс-қимылдарымен де осы газеттен танысуға
болатын еді.
«Сарыарқа» газетінде жазылған нағыз шындықтың бет-бейнесі – өз ... да ... ... дейін билік жүргізіп, жерінен
ығыстырып, қудалауға ұшыратқаны болған. Осы ... ... ... ... ... бағыттас болғаны көрініп тұр.
«Сарыарқада» партия, ел қамы, ұлтаралық қатынас мәселерімен қатар ... ... ... мәселен, мемлекет күйі де сөз ... ... ... ... ... ... мемлекет басында
күнделікті болып жатқан өзгерістерден ... етіп ... ... ... ... ... Халел Ғаббасұлының жазғандары өткір де ... ... ... Оның бір ғана Ресейде болып ... ... ... ... «Сарыарқада» жарияланған «Мемлекет күйі» деп
аталатын тарихи, ғылыми, публицистикалық еңбегінен күні бүгінге ... ... ... ... ... ... ... болады.
Басылымда бұдан басқа Әлихан ... ... ... және тағы да басқа халқым деп аңыраған бірталай ... ... ... ... ... ... жабылуымен,
Міржақып Дулатұлы өз жұмысын, мақсат-міндеттерін «Серке» газетімен үндес
болған басылымдарда жалғастырды, соның бірі – ... ... ... ... аталған ойшылдардың қымбат ... ... ... ... ... ... құнды. Кезінде «ұлт қамын
ойлап, шарқ ... ... ... әлі де ... ... ... ... қойған жоқ еді.
Қазақтың ұлттық баспасөз тарихында елеулі орны бар «Серке» газетінің
бағытын жалпы ... ... ... жәрдемдескен, азаматтық ой-сананы
ілгерілетуге ... ... ... ... «Жас ... атты
басылымды ерекше атаған жөн. «Жас азамат» ұлт ... ... ... ... ... ... жастарының тұңғыш қоғамдық-саяси
газеті.
Қазақ жастар ... ... – «Жас ... ... 1918 ... ... барлық жастар ұйымдарын біріктіріп, басын қосқан «Жас азамат»
ұйымының органы (тілі) болып есептеледі. Бұл ... ... ...
Мырзаұлы, басқарма мүшелері: С.Сәдуақасұлы, М.Сейітұлы, Т.Досымбекқызы,
Ә.Бәйділдәұлы сияқты қазақтың біртуар ұл-қыздары болатын. Ал осы ... – «Жас ... ... ... ... еді. Бұл ... ... басылымның алғашқы нөмірі 1918 жылдың 30 шілдесінде
Қызылжар ... ... ... «Жас ... алтын идеялы, әулие
мақсұты, негізгі жолы – ұлт ... ұлт ... ... ... ... ... журналисінің бірі болған Міржақып Дулатұлы ... ... ... ... ... қазіргі жағдайы туралы
зерттеуші Дихан ... ... ... ... ... «Жас ... ... мақаласында: «Кеңес дәуірінде жазылған тарихтан хабардар адам ... ... ... ... ... пен ... ... кінәлі емес, жұртты
сергелденге түсірген ... ... ... дес ... «Жас ... ескермегендей сыңай таныту, немесе ол жөнінде ... ... ... ештеңе айтпау – ұлттың өткеніне де, бүгінгісіне ... де ... ... бір ... дей ... «Жас азаматтың»
бізге қазір 18 саны мәлім болып отыр. Нақтырақ айтсақ, 1-нөмірінен 22-
нөміріне ... ... ... ... ... ... ой-сананы ілгерілетуге септігі тиген келесі басылым – ... ... ... «Қазақ мұңы» 1918 жылы(16) сәуірде ... ... ... ... қоғам қайраткері – Нәзір Төреқұлов болды.
Бұл газет қазақ еңбекшілеріне ... ... ... оның ... ... түсіндіріп отырды.
1918 жылдың 21 наурызынан 3-ші сәуіріне дейін Орынборда большевиктердің
басшылығымен Торғай облысының советтер съезі өтті. Осы ... ... шыға ... «Қазақ мұңы» ... ... ... ... осы ... ... ашардағы сөзі толықтай
берілді. Онда ол: «Кеңес үкіметінің күші оның ... ... ... ... ... сай ... Бұл ... аз уақыт ішінде орасан
зор жұмыстар істеді. ... ол ... ... ... жерді
еңбекші шаруаларға берді, ескі соттарды жойды, бітім жасап, ... – дей ... ... ... ... ... жаңаша тұрмыс құруға
шақырды.
Съезде облыстық атқару комитеті ... оның ... ... Бұл ... ... ... деп кінә ... халықтық «Қазақ»
газетін жауып, оның баспаханасын конфискациялауға шешім қабылдап, енді
Торғай ... ... ... болып «Қазақ мұңы» газеті ... ... ... ... және ... қазақ уездері Торғай облысына қарайтын)
еңбекші ... ... ... ... ана ... түсіндіру үшін
пайдаланылды. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... ... және Алаш Орда партиясының түп-тамырына тезірек
балта шабылуына айтарлықтай ... ... көп ... ... ... басталып кетуіне және Орынбордың
Дутов бастаған ақ ... ... ... байланысты «Қазақ мұңы»
шығуын тоқтатады.
Кеңес үкіметі Верный қаласында 1918 жылдың 3 наурызында орнады. Ол ... ... ... ... да билік жүргізе бастады. (Ол кезде Жетісу
облысына осы күнгі Алматы облысы, ... ... ... ... ... ... республикасының территориясы қарайтын). Верный
большевиктері де қазақ жерінде орнаған кеңес өкіметін ... үшін ... ... ... түсінді. Сондықтан олар «Заря свободы» деп
аталатын ... ... ... ... ... күш ... ... ол
газеттің алғашқы нөмірі 1918 жылдың 8-ші наурызында ... ... ... ... ... ... ... құрамында арнаулы қазақ
бөлімі болды. Мұнда маңызды мәселелер және жергілікті халыққа қатысы бар
материалдар орыс және ... ... ... басылып отырылды.
Газеттің бетінде Жетісуда кеңес үкіметін орнату үшін күреске белсене
қатысқан большевик Тоқаш ... ... ... хаттары мен
мақалалары қазақ және орыс ... жиі ... ... ... Мәселен, Тоқаш Бокиннің «Қазақ жолдастарға!» («Заря свободы» 1918
жылы, 16 мамыр) деген хатында, ... ... ... ... не беруге
тиісті екендігі түсіндірілді. Автор қазақ еңбекшілерін кеңес жұмысына
белсене қатысуға шақырды. ... біз ... ... ... ... көріп отырмыз.
«Серке» газетінің бағытын жалпы жұртқа ... ... ... ... ... ... тиген газет-журналдардың бірі –
«Айқап» журналы еді. Қазақ публицистикасының қалыптасуында ... ... ... ... жылдары тұрақты түрде шығарылып, қазақ елінің түкпір-
түкпіріне таралған тұңғыш журнал 20-шы ... ... ... ... ... кезеңнің айнасы бола білді. «Айқапта» жарық көрген шығармалар ғасыр
басындағы қоғамдық-саяси ахуалды ... сол ... өмір ... дерек көзіне айналды. «Журналдар мерзімді уақытта немесе мезгіл-
мезгіл ... ... ... ... Олар апта ... 10 күнде бір
рет, екі аптада, ай сайын, тоқсан немесе одан да ... ... ... мүмкін... Журнал» Journal деген француз сөзі, яғни күнделік деген
түсінік. «Айқап» журналының шығу ... ... ... ... ... ... ... халқының мәдени өмірінде 20-шы ғасырдың бас
кезінде болған елеулі оқиғалардың бірі – «Айқап» ... ... ... ... қоғамдық-саяси және әдеби журналы болды. «Айқап» өзінің
сипаты жөнінен ... ... ... іс ... ... ... ... Абай Құнанбаевтің ағартушылық идеялары
негізінде дамып келе жатқан қазақтың ... ... ... ... және ... ... ілгері дамытқан журнал болды». «Айқапқа» Сәкен Сейфуллин,
Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... ... Сабыржан Ғаббасов және басқа жазушылар мен публицистер қатысты.
«Айқап» журналы халқымыздың әлеуметтік, саяси ... ... ... ... таратуда елеулі рөл атқарды.
Журналда жарияланған материалдар негізінен мынадай басты тақырыптарға
бөлінеді: қазақ елінің экономикасы мен ... ... ... ... ... қазақ халқының жалпы мәдениеті және дін туралы.
«Айқап» қазақ халқының саяси-әлеуметтік, мәдени-шаруашылық өмірінің
көптеген түйінді, ... ... сөз ... ... ... де
шаруашылықпен мәдениеттің өркендеуі тұрғысынан алып ... Ол ... ... ... ... «қайтсек біз ілгері басып, ел қатарына қосыла аламыз?»
деген сұраулар қойып, солардың шешуін, жауабын ... ... ... ... ... шығаруды жүзеге асырған, оның редакторы
Мұхаметжан Сералин болды. Алғашқы ... ... ... мақалада-ақ
елге газет-журналдың халық дамуындағы орнын көрсетті. ... ... ... ... ... ... болмағандықтан тез
жабылып қалғандығын ащы сабақ ... ... ... ... ... үміт ... екендігін қадап көрсетеді.
Сонымен, «Айқап» журналының жарық көрген кезеңінде қазақ публицистикасы
даму кезеңіне көшті. Егер «Түркістан ... ... мен ... газетіндегі» қоғамдық-саяси мақалалар – қазақ публицистикасының
қалыптасу кезеңін ... ... ... ... ... публицистикасының даму белесіне көтерілгендігінен көрініс береді.
«Айқап» қазақ публицистикасын қоғамдық ойдың көшбасшысы ... ... ... газетінде жарияланғандай, қазақ бостандығы үшін саяси ... ... ... интеллигенцияның мақсат-мүддесі ... ... ... ... басындағы зор саяси оқиғалардың бірі –
1905-1907 жылдарындағы орыс революциясы еді. Ресей империясындағы бұл ... ... ... ... қозғалыстың басталуына да көп ... Осы ... ... ... ... ... ... ұлттық зиялылар жаңа өрлеу ала бастаған ұлт-азаттық
қозғалысқа нысаналы сипат беру үшін ... ... ... ... ... ... ... Дума жанындағы мұсылман фракциясы
жұмысына, жалпыресейлік ... ... ... ат салысу
сияқты қазақ қоғамына бейтаныс күрес әдістерін игере бастады. Бұл бағыттары
1907 жылы жарық көрген «Серке» ... және де 1911 ... шыға ... ... 1913 жылдан жарық көріп, жалпыхалықтық басылымға айналған
«Қазақ», оның артын ала өмірге келген «Бірлік туы», ... «Ақ ... ... ... ... ... қызмет етті.
Алғашқы қазақ журналының ел алдындағы бедел биігіне жетуіне күш қосқан,
жаңадан шыға бастағанында үлкен жәрдем беріп, ... ... ... жастарды ояту мақсатында жазылған «Серке» газетінде басылып шыққан
«Біздің мақсатымыз» атты алғашқы ... бірі ... ой ... ... бірі – ... ... ... басты мәселесі – жер мәселесі екендігін айтып, «Айқапта»
жарық көрген «Жер ... ... ... мәні зор ... ... ... жер мәселесін шешудің дұрыс ... ... ... ... ... ... тартсаң өгіз өледі, былай
тартсаң арба сынадының» кері, қиын заманда қысталаңнан жол тауып шығу ... Осы ауыр жүк ең ... ... сияқты нағаз ұлт болашағын ойлаған
азаматтар иығына түсті.
«Серке» газеті демократия жаршысы болды. Демократияға жол ... ... ... туы», «Сарыарқа», «Ақ жол» «Жас азамат», «Қазақ
мұңы», «Бостандық туы», «Ерік», «Кедей туы» ... жол ... ... ... ... ... әсер еткен, алғашқы қарлығаштай
болып келді. Солай ойлай отырып «Серке» ... ... ... зор әсер ... ... газетте шыққан Міржақып Дулатұлы ағамыздың
жастарды, халықты оянуға, өз ... үшін ... ... ... ... көп ... ... жойған жоқ. Қазақ халқы өз егемендігін
алғанша ол ... көзі ... ... ... ... азаматтарымызға қозғау
салар ой болды, үгіт болды.
2.2 Бүгінгі таңда «Серке» газетінің журналистика тарихы үшін ... ... ... ... «Серке» газеті алғашқы қарлығаштай болып
келеді. Газет демократиялық ... ... ... ... ... ... ... жазған еді. Патша үкіметі кең қазақ даласына іштен ене
бастады. Өз елінде жер, суға ... ... орыс ... ... көп ... көшіре бастады. Қазақтың кең даласын орыс мұжықтарына
бөліп бере бастады. Патша ұстанған ... көзі ... ... ояу, оқыған
Міржақып Дулатұлы сынды азаматтар ... ... Олар өз ... ... шын ... болатын. Патша ұстанған саясат қазақ
халқының тілін, дінін өзгерту ғана емес еді. Бұл ... ...... ... ... бағытталған саясат еді. Мыңдаған жылдар бойы ата-
бабасын қоныстанған жер-суды қазақтан қызғанған саясат еді. Патша үкіметі
жерге ғана қол ... ... Ол ... жеріне көптеп орыстарды
қоныстандырып, шіркеулер ашып қазақ халқын шоқындыруды ... ... орыс ... ... тілі барынша тез ... ... ... орыс ... ... ... ... де айтыла бастаған кез
болатын. Міне, осы қазақты көпе-көрнеу басыну, ... ... ... өз ... ене ... оқыған азаматтары халқын барынша оқу, білім алуға шақырды.
Олар ... ... ... ... шақырды. Жастар білім алса екен, халық
қамын жесе екен деген Міржақып Дулатұлы сынды өз елінің асыл ... ... Олар өз ... ақ ... ... кең ... көз алартқан
саясатына қарсы шығуға, көзін ашып, көңілін ... ... ... сол ... ... алғы ... болды. Қазақ оқыған
азаматтарының газет-журнал ашып, халқын оқуға, білімге шақыруы, ... ... ... патша саясатына қайшы боп келді. Ақ патша қазақ
халқын білімді етіп, өз еліне өзі ие, ... ... ... ... ... себепті қазақ даласына демократия сәулесін ала келген ... ... ... ... ... ... халық арасына бүлік салуға
шақырды, үгіттеді ... айып ... Сол ... ... ... ... ... сол газеттерге өлең, мақала жазған
Міржақып Дулатұлы сияқты қазақ ... ... ... кейбіреулері
Сібірге де айдалды. Оларды қудалау басталды.
«Серке» газеті қазақ халқын бостандыққа, білім алуға, ... ... ... ... ... басылым.
«Серке» газетінің бүгінгі таңда қазақ журналистика тарихында алатын
орны зор. Аталмыш газет халқының бостандығын аңсап, ... ... ... ... ояу ... етіп ... армандаған алғашқы газеттердің
біріншісі десек ... ... ... ... ... ... зор әсер етті. Осынау
алғашқы келген қарлығаштай ... ... ... көзқарасты ала
келген газет рөлі ... ... ... баса айтқымыз келеді. Міжақып
Дулатұлы сынды асыл ақын-журналистеріміз армандаған ел бостандығын алдық.
Қазақстан ешкімге ... ... ... елге ... ... ел
бостандығын аңсап, елі үшін, халқы үшін өз білімін, өмірін ... ... ... асыл азаматтарының арманы орындалды. Қазақ халқы егеменді ел
болды.
Міне, біздің тағы бір айта кетеріміз – ол Міржақып ... ... ... ... ... жоқ. Оны халқы қадірлеп, мақтан тұтады, ... ... ... тәлім алады. Алматы қаласының нақ ортасында
жаңадан салынып, тек қазақ ... ... ... орта мектеп абзал
ағамыз, халықтың мақтанышы Міржақып Дулатұлы ағамыздың атында екендігін
айта ... ... ... ... ... көшелер, мектептер бар.
Ал енді «Серке» газеті қалай зерттеліп жатыр ... ... ... жақ ... өз ... ... әлі ... «Серке» газетін әлі де зерттеу
қажет, оның шығу тарихы мен себептерін барынша ашып көрсету ... ... ... ... тұсында да коммунизмді алға тарту етіп көрсете отырып
қазақ жеріне, дініне, ... ... ... ... Ел ... біткен,
қазақ халқына тиісті кен байлықтары, малы, еті, сүті ... ... ... ... ... сыртқа тасылды, шашылды. Кеңес ... ... ... ... орыс ... ... қаптап кетті. Қазақ елі
ұлттық тілінен айырылып қалуға азақ тұрды. Жастар орыс тілінде ... Өз ана ... ... ел қай ... халық ретінде саналған
десеңізші. Міне, Қазақстан егемендік алған соң жабылған қазақ мектептері
ашылды. Оған қосымша жаңа ... ... ... ... Бұл ... сонау
қиын-қыстау кезде абзал ағаларымыз армандаған кезең еді. Міржақып Дулатұлы
сынды өз халқының адал ұлдары нақ ... ... ... ... ... халқын, гүлденген жерін армандаған еді. Осы егемендікке жету жолын
көрсете білген еді. Олар өз ... ... ... ... ие ... Осы алғашқы газеттер ... ... ... ... ... қалыптастыруға бірден-бір себепші болды.
«Серке» газетінің қазақ журналистика тарихында, тіптен қазақ халқы
тарихында алатын рөлі зор. Осы ... ... ... демократиялық
бағыт кейінгі шыққан қазақ газеттеріне, журналдарына зор әсерін тигізді.
«Серке» газетін әлі де ... ... ... сол ... халық басындағы
қиын-қыстау заманды сезіне білген, халқына жаңа жол, ... ... ... ерекше.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, «Серке» газеті нақ өзі шыққан заманындай болды. Сол
кездегі ... ... ... ... Бұл ... мақала жазған ақын-
жазушылар, журналистер заман ағымын, сол қиын ... ... ... ашына жазды. Ақын-журналист М.Дулатұлы «Серке» газетіне өз атын
ашық жазып та, ... ... ... де ... ... ... Соның
бірі патша шенеуніктеріне тікендей қадалған өлеңі «Жастарға» мен мақаласы
«Біздің мақсатымыз» ... ...... ... халқының қараңғылықта қалғанына
қабырғасы қайысқан, осы ғасыр басындағы ... ... ... ... бар ... үн ... ... үкіметінің алғашқы
жылдарында оқу-ағарту ісінің жаңаша жолын жазған, жас ұрпақ қамын жеп, ... ... ... еңсесін көтеру жолында күш-қуат, қабілетін аямаған
айтулы ағартушы. Жастарды қой бастаған серкедей болып надандықта, ... ... ... ... алып ... ... Патша үкіметінің ұлт
аймақтарындағы отаршылдық саясатын ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне орай көшпелі қазақ елі болысқа, ал
болыс ... ... ... елді ... ... ауылды –
ауылнайлар басқарды. Бұл ... ... ... ... ... ... үш жыл сайын елу шаңырақ ... ... ... уезд ... қатысуымен сайлау рәсімі ... ... ... сайлауы науқанын Дала өлкесінде ру мен ру
арасындағы жалған намысты қоздырып, ... ... ... ... ... ... басу мінез-құлқын шым-шымдап бойына дарытып,
сіңіруге әрекеттендірді. ... ... ... ... ... ... білетіндерден сайлады. Ал олардың тілмаштарын орыс-қазақ
мектептерін ... ... ... ... билік шынтуайтына
келгенде тілмаштардың қолында болды.
Сол жылдардағы патшаның отарлау саясатын әшкерелеп, қазақтың бірлігінің
азайып, ... ала ... ... ... ... бой ... ... әйеленің күйеуіне, ағайынның ағайынға қарсы шығуы сол арам
саясат әкелген қасірет екенін көріп, ел ... ... ... ұлы
Абай былай деп жазады:
Атаны бала аңдиды, ағаны іні,
Итқорлық немене екен сүйіткен күні...
– Құда ... ... ... да бір ... бола алмай жүр.
– Арақ ішкен, мал болған ... бәрі ... ... не ... біле ... жүр.
... Мәз болады болысың,
Арқаға ұлық қаққанға.
Шелтірейтіп орысың,
Шенді шекпен жапқанға[xl], –
деген өлең жолдарымен сол заманның ішкі анатомиясын ашып берген, елінің
жоғалып бара ... ... ... қорқау заман құрсауынан ... ... қалу үшін ... ... ... ... ұлы ақын ... молда
Шәймерден хатының мән бергенін түсіну қиын емес. Билік басындағылар ... 17 ... ... пен ... істерін қарап, «үкімет
жарлықтарына қазақтарды қарсы қоюшылар» деген айдар тағып, Сібірге ... ... ... ... ... ... бірінші революция
екпінімен шыққан баспасөз түрінің бірі. «Серке» газеті 1907 жылы ... ... ... ... ... «Үлфәт» газетіне
қосымша ретінде Шәймерден ... ... Хажы ... шыққан. «Серке» газетінің шығуы туралы 1911 жылы Мұхаметжан
Сералиннің «Айқап» оқырманына арнап жазған беташар мақаласында: «1907 ... ... ... ... ... ілтипатымен
Петербургта «Серке» атты журнал шыға бастаған еді, ұзаққа бармай, үкімет
тарапынан ...... ... ... ... ой-пікірін оятуға, мәдени-
әдеби дүниетанымын қалаптастыруға, ... ... әсер ... ... ... ... ... ісінің жай-күйі, өнер-білімнің
пайдасы, орыс мәдениетінің жетістіктері жарияланды. Сонымен қатар, қазақ
әдебиетінің ... ... ... мен ... ... ... ... мақалалар, хабарлар да жарияланды.
Орыстың революцияшыл-демократиялық ... мен ... ... ... Орыс ... ... қазақ тілінде
«Серке», «Қазақстан», «Қазақ», «Алаш», ... ... ... ... ... «Тіршілік» және т.б. газет-журналдар шығып, қазақ халқының
дүниетанымына әсер етіп, ... ... ... ағартушылық
бағытта үлкен қызмет атқарды. Қазақстанда ұйымдастырылған ... ... мен ... өлкедегі революциялық қозғалысқа басшылық
етті, сонымен қатар, олар жергілікті басылымдарды ... ... ... баспасөз органдарын құрды.
Санкт-Петербургте шығатын қазақ оқырмандарына ... ... ... 1907 жылы ... ... ... ... 3-4
нөмері басылғаннан соң тоқтап қалған. Газет жайында ... ... ... Ғылыми кітапханадағы қолжазбада газет атауына
байланысты мынадай дерек бар: «... ... ... ... ... ... ... Ал ... («Азаттық») деген жинақта «Үлфәт» газеті
редакторының бірі жазған хабарда: «1906 жылы ... ... ... ... ... «Серке» атты екі жетілік газет шығаруға қарар болды.
Келесі жылдың наурыз айының басында сол ... ... ... ... Газет шыққан соң бірер күннен кейін ... ... ... ... ... ... ұсталғаны туралы әмірін оқып,
басқармада бар даналарын жинап, құлыптап кетті. 2-күні тиісті орындардан
сұрағанымызда, ... « ... ... ... мақалаларда қазақ халқын
үкіметке қарсы үгіттеу бар, содан ұсталды деп ... ... ... ... ... ... тағдыры да қосымшасы ретінде шыққан «Серке» газетімен
байланысты болды. Мұны да либералдық ... ... ... деген
айып тағылып, шығарылуы тоқтатылды. «Егемен Қазақстан» газетінің №5 (24977)
09.01.2008 жылғы санында «Міржақып съездің жұмсауымен 1906 ... ... ... ... өлеңін бастырды. Ал екінші санында «Біздің
мақсатымыз» атты мақала жарық көрді. Онда 1905 жылы ... ... ... ... ... ... жазылғандықтын, газет
кәмпескеленіп, таратылмай ... ... деп ... Б. Әбілқасымов алғашқы қазақ газеттерінің бағдарламасы
жөнінде әңгіме қозғай келіп: «Ол бағдарлама бойынша газет жоғары ... ... ... ... ... ... тұруға,
сондай-ақ олардың арасына елдің табиғаты, тұрмысы, шаруашылық жайы туралы
хабарларды таратуға тиісті болғанын тілге тиек ... ... ... ... ... дей ... да, іс ... қазақ халқын ағартуды тіпті де
көксеген жоқ. Шын ... оның ...... ... ана тілінде
тарату арқылы оны сөзсіз орындатуды қамтамасыз ету, жергілікті халықтарды
басқаруды жеңілдету, қазақтың ... ... ... ... біраз
ілгері көтеріп, оны патша үкіметінің шикізат жөніндегі ... ... ... ... қазақтың өз тілін дамытып отырып, сол ... ... ... ... ... ... ... бастаған
шағатай, түрік, татар тілдерінің ықпалына қарсы ... ... ... отаршылық саясатын одан әрі күшейте беру мақсатын ұстады» – дейді.
«Серке» газетінің жабылуының басты себепкері Міржақып Дулатұлы ... ... ... ... деген пікірдемін. Міржақыптың өлең сөзге деген
құмарлығы ерте ... Ол ... ... ... ... деп жазады:
«Менің өлеңге деген құмарлығым бала жастан басталғанмен, жиырмаға ... де ден ... ... ... жаза қойғам жоқ. Шындығында, біраз
өлеңдер жазған да едім, бірақ оған жете мән ... ... ... ... ... ... ... 1906 жылы Петерборда шыққан ... ... ... ... анығына келсек, оның «Жастарға» атты өлеңі тұңғыш рет 1907 жылғы
наурыздың 28 күні жарияланған болатын. ... ... ... ... ... ... ... бізге, ой, Алла-ай?! [xli]–
деп ақын күйіне ұран тастайды. Ол өз халқының қайғы-мұңын тек ... ... ғана ... XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр
басындағы ел ... ... де ... ... ... ... рухани әлеменің соншалықты бай екендігін
танытады. Іштей астасып жатқан әуезділік, ... ... ... толғанысқа ауысатын қиялшылдық, оның поэзиясының тұтас рухани
әлемін құрайды.
Міржақып ... ... биік ... ... ... – халық
алдындағы жауапкершілік, ар, ұждан, ... Ол ... өзін ... тағдыры қатты күйзелетінін, азаттық пен елдікке жету ... жиі ... Оның ... көбі елмен сырласу
сарынында болып келеді.
Ұзақ уақыт отар ахуалында езгіде келе жатқан ... ... XX ... ұлттық саяси-құқықтық ой ұшқындары ... ... ... ... дами ... Бұл ... өзіндік ерекшелігі –
Ресей империясы орнатқан ... ... ... ... ... ... ... бастауында еді.
Жиырмасыншы жүзжылдықтың қарсаңы мен ... ... ... сол ... аумағында тұратын халықтардың өмірі, экономикасы
мен әлеуметтік қарым-қатынастары ірі өзгерістерге ұшырағаны мәлім.
XX ғасырдың басында бой ... ... ... идеялардың
тууына осынау отарлық қамыт басқа салған құқықсыздық пен надандық ... ... еді. Бұл ... біз саяси-құқықтық идея деп өмірдегі нақты
жағдайдың, объективті ақиқаттың көріністері мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, қоғамда
орын алып тұрған нақты ... ... және ... өз ... ... жету ... жоқ ... ақылға салып парықтаудың түрі
болып табылады. Оның дүниеге келуі мен дамуының басты себебі – қазақ қауымы
бастан ... ... ... ... ... кемсітушілердің
шектен шыға шиеленісуінде жатқан-ды. Ойлы азаматтарды бұған ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде зиялы
жұртшылықтың басын ... ... ... ... ... ... және сол
мақсатта бұқараның көзін ашу жөніндегі саяси мұрат ... ... ... ... діни ... алғаннан кейін, Көкшетау қаласының
мешітінде қызмет атқарды, медресесінде дәріс берді. Әйгілі ... ... ... әрі ... ... ... үкіметінің жергілікті
әкімшілігі жүргізген ... ... ... ... ... жылы ... жазып таратушылардың бірі. Соған байланысты бас ... ... ұлт ... соның ішінде Абайға хат жолдады.
Тұтқындалып, Якут облысына айдалды. 1-орыс революциясы ... ... 17 ... дінге еріктілік жария етілген патша пәрменіне
байланысты) ... ... ... ... съезінде (1906 жылы, қаңтар, Санкт-
Петербург) мұсылмандардың халықтық ... ... құру ... қолдады,
партияның бағдарламасын жасау жөніндегі комиссия құрамына енді, ... ... ... ... ... ... мүшесі болып жабық
дауыспен сайланды.
Санкт-Петербургте шығатын қазақ оқырмандарына арналған 1907 жылы ... ... ... ... ... ... сол жылдары Екінші
мемлекеттік Дума депутаты болды. Сайлау ... ... оның орыс ... ... тағы да ... ... ... дегенмен бұл жолы оның
депутаттығы мойындалады. Шәймерден ... ... ... ол мұсылман фракциясына тіркеліп, өз саяси пікіріне сәйкес жұмыс
атқарады. Осында татарлардың «Үлфәт» ... ... ... ... газетін шығаруға атсалысты. Ел ішін дендеген парақорлықтың халық
сотын да шырмағаны, сөйтіп, әділет сынды қасиетті ұғымның ... ... ... ... ... мұсылмандық ілімді тәп-тәуір білгендіктен
шығар, ... ... ... сот ... ... негізінде жұмыс
істеуіне қарсы болды. Шариғат құқығын басшылыққа алуды дұрыс деп есептеді.
Ол бұл ... ... ... ... ... бір ... еді.
(Бірқатар қазақ азаматтары, соның ішінде зайырлы жоғары білім ... ... ... Лапин секілді заңгерлер де елде шариғат ... ... ... ... соң елінде діни және ағартушылық істерімен шұғылданған.
Кеңес үкіметі тұсында молда ... ... ... ... ... қарт ... Жайық Бектұров ақсақал өзімен аталас болып
келетін бұл кісіні жас кезінде бірнеше рет ... ... ... жазылған-ды. Қағылездеу, тез-тез сөйлейтін кісі еді деген.
Жалпы қазақ газеттерінде жарияланған материалдардың маңызы мен ... ... ... ояту үшін ағартушылық қызметін алуға болады. Газет
материалдарын іріктеп топтап, құрастырып, осы ... ... ... ... зерттеуші Ү. Сұқпанбердина 1905-1907 жылдары Ресейде
болған революция дүмпуі нәтижесінде қазақ газеттерінің ... бір ... ... келгендігін айтады.
Олар: «Серке» – 1907 жыл, «Қазақ ... – 1907, ... ... ... ... «Ешім даласы» – 1913 жыл. Осы аталғандардың қатарына
Ә.Бөкейханов сынды ... ... әр ... шығып тұрған «Голос степи»,
«Омич» газеттерін де қосу керек екендігін айтады.
Алғашқы қазақ журналының ел алдындағы ... ... ... күш ... шыға бастағанында үлкен жәрдем беріп, қалам-қуатын, ... ... ... ояту ... ... ... ... басылып шыққан
«Жастарға» мен «Біздің мақсатымыз» атты мақалалар еді. ... ... ... ... ... қазақ халқы тарихында алатын рөлі зор.
Осы ... ... ... ... ... кейінгі шыққан қазақ
газеттеріне, журналдарына зор ... ... ... ... әлі де болса
зерттеу керек, сол кездегі ... ... ... ... сезіне
білген, халқына жаңа жол, саясат көрсеткен газет рөлі ерекше.
«Серке» газеті – сол кезеңнің шындық шежіресі, ... ... ... қана ... жоқ, ... ... ... көпшілікке жол сілтеген, ұлттық
сана-сезімді оятуға үлес қосып, ... ... ... қоғамдық
ойдың өлшемі еді.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ:
-----------------------
[i] Бөкейханов А. Шығармалары. – Алматы,Жазушы, 1989. – ... ... Н. ... елім – ...... ... 2001. – 128 ... Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 4 б.
[iv] Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 19 ... ... Т., ... Ш., ... Т., ... Т. ...
Алматы, Қазақстан, 1965. – 67 б.
[vi] Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1989. – 224 ... ... Б. ... ... тарихының очеркі. – Алматы, 1950. – 158
б.
[viii] Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас
редакциясы, 2004. – 215 ... ... Ү. ... ... ... – Алматы, 1995. – 129 б.
[x] Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ ... ... 2004. – 326 ... ... ... энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас
редакциясы, 2004. – 451 б.
[xii] Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 104 б.
[xiii] ... ...... ... 2004. – 112 б.
[xiv] Бауыржан Жақып. – ... ... 2004. – 121 ... ... ...... Білім, 2004. – 124 б.
[xvi] Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 127 б.
[xvii] Бауыржан Жақып. – ... ... 2004. – 359 ... ... ...... Білім, 2004. – 249 б.
[xix] Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас
редакциясы, 2004. – 332 б.
[xx] Қазақстан. Ұлттық энцик. VI-том.-Алматы, ... ... ... 2004. – 548 ... Б.Кенжебаев «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» -
Алматы, Жазушы, 1991ж – 225 ... ... ... ... ... «Серке», №84, 1907.
[xxiv] М.Дулатұлы «Алаш мұрасы», Алматы, «Мектеп», 2002. – 97 ... ... ... ... ... «Мектеп», 2002. – 125 б.
[xxvi] Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 273 ... ... ... ... ... қазақ, 1923-23 мамыр
[xxviii] Бауыржан Жақып. – Алматы, Білім, 2004. – 167 б.
[xxix] Дулатов М. Шығармалары. – ... ... 1991. – ... ... «Көк ... - ... Қазақ университеті, 1992. – 154 б.
[xxxi] Қазақстан. Ұлттық энцик. I-том.-Алматы, «Қазақ ... ... 2004. – 97 ... ... «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары»
- Алматы, «Жазушы», 1991. – 358 б.
[xxxiii] Қожакеев «Көк сеңгірлер» - ... ... ... 1992. – 297
б.
[xxxiv] Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992. – 306
б.
[xxxv] ... М. ...... ... 1991. – 47 б.
[xxxvi] Т.Амандосов «Совет журналистикасының теориясы мен практикасы» –
Алматы, Мектеп, 1978. – 158 б.
[xxxvii] Б.Кенжебаев «Қазақ ... ... ... – 179 б.
[xxxviii] Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы,
1956. – 246 б.
[xxxix] Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан ... ... 297 ... ... М. ...... Жазушы, 1991. – 49 б.
[xli] «Серке», №84, 1907.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Бөкейханов А. Шығармалары. – Алматы,Жазушы, ... ... Н. ... елім – ...... Рауан, 2001.
3. Бауыржан Жақып, «Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары»,
Алматы, «Білім», 2004.
4. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, Жазушы, 1989.
5. Қазақстан. ... ... ... ... ... ... 2004.
6. С.Қозыбаев, А.Рамазанова, Қ.Аллаберген «Әлем баспасөзі ... ... ... Б.Кенжебаев «Қазақ баспасөзінің тарихынан мәліметтер»-Алматы, 1956.
8. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, «Жазушы», 1991.
9. Т.Амандосов «Совет журналистикасының теориясы мен практикасы» -
Алматы, ... ... ... №84, ... ... ... халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары»
- Алматы, «Жазушы», 1991.
12. Т.Қожакеев «Көк сеңгірлер» - Алматы, Қазақ университеті, 1992.
13. Б.Кенжебаев, Т.Қожакеев «Қазақ ... ... ... - ... ... ... ... үмесі// Еңбекші қазақ, 1923-23 мамыр
15. «Егеменді Қазақстан», №5(24977) 09.01.08.
16. Ө.Әбдіраманұлы «Мәңгілік мұра» мақала «Қазақ» газеті №266. ... «Жас ... ... №11,19 қараша, 1918.
18. М.Дулатұлы «Алаш мұрасы», Алматы, «Мектеп», 2002.
19. Амандосов Т., Елеукен Ш., Ыдырысов Т., Қожакеев Т. ... ... ... ... Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, 1950.
21. ... Т. Жас ... ...... ... ... ... Ү. Қазақ баспасөзі тарихынан. – Алматы, 1995.
23. Әбдімәнов Ө. Ахмет Байтұрсыновтың әдеби-публицистикалық мұрасы. –
Алматы, 1994.
24. ... Х. ... ... даму ...... ... Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы, 1981.
26. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – ... ... ... ... Д.И. ... дореволюционного Казахстана (1861-
1917г.г.). – Алматы, Наука, 1984.
28. Қожакеев Т. Ұлттық баспасөз ... Жас ... – 1992. – ... ... Б. ... ... ... тілі. – Алматы, 1971.
30. «Қазақ» газеті. – Алматы, «Қазақ энциклопедиясы» Бас
редакция,1998.
31. ... ... ...... ... Газетные жанры. – М., Изд. Полит.литературы, 1967.
33. Қабдолов З. Адам. Публицистика. – Алматы, ҚМБ, 1964.
34. ... В.М. Мир ... ... – М., Знание, 1967.
35. Кенжебаев Б. Журналист – Мұхаметжан Сералин. – Алматы, 1957.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ публицистикасы мен «серке» газетінің тарихы31 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
"Жетісу" газеті78 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
«Егемен Қазақстан» газетіндегі білім реформасы мәселесінің насихатталуы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь