Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері

Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, мұны да ойла.
Соқтықпалы соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алстым, кінә қойма.

Абайды әркім түсінеді,  десек сірә, қателесетін шығармыз. Өйткені оның өлеңдерін әр оқыған сайын, жаңа әсер мен ойлар қаптайды да еріксіз тебіренесің, толқисың. Ақын жүрегін тербеген сезімдер, араға ғасырлар салып саған оралғандай күй кешесің. Ой толқындарының қуатты ағысы жүрегіңді лүпілдетіп іліп ала жөнеледі де, оның таби-атын болжау үшін сірә, қалай болғанда ерекше қабілеттілеу жаралған, сұңыла адам болуы керек те шығар.
Алайда, Абайды ұғу ғана емес, терең түсіну бізге, ойшылдың бүгінгі және болашақ ұрпақтарына парыз. Көрнекті қазақ қаламгері Т.Әлімқұловтың Абай шығармашылығына арналған «Жұмбақ жан» деген зерттеу кітабы, монографиясы бар. Бұл сөз құдіретіне бас иетін, аса талантты қаламгердің Ұлы ойшыл шығармаларымен сан мәрте сырласуден кейін келген түйін.
Талай жылдарын Абайға, Абайды ұғуға арнаған суреткер оны – жұмбақ жан дейді. Мен де бір жұмбақпын,  дейді Абай. Ұлы ақын шығармашылығы туралы қаламгердің талдаулар мен толғамдарын оқып отырып Абайды ұқпақ болған қаламгер жолыққан сан қилы иірімдерге сен де жолыққандай боласың. Жолығу емес-ау соған тап болғаныңды сезінесің. Мұнда қабат-қабат ой мен толқыған сезім тереңіне тартады, тоқтай алмай зымырай жөнелесің. Бірақ, тұңғиықтың табалдырығына келіп тірелесің де тоқтайсың... Одан аттап өту үшін ерекше күш, қуат қажет.
Абайды оқу үшін, өлеңін түсіну, ұғу үшін қандай қуатты қасиет – күштің қажет екенін сонда ғана ұққандай боласың. Абайды терең білу үшін оның қара сөздерін ұғу керек. Әйтпесе өлең өрнегіне өрілген қабат-қабат сезімдер шұғыласына оранған ойларды таратып кете алмайсың. Бір ұшынан ұстасаң, екінші тармағы ұстатпай әуре қылады. Сондықтан да Абайды айрықша түсініп оқитын адамдардың жас шамасы да өмірбаяны да олардың шамасына орай, әдетте, әртүрлі болады. Абайдың өмірбаяндық мәліметтері мен шығармашылығына қатысты еңбектерде зерттеушілер ашық пайдаланып, жариялап айта алмаған үлкен бір мәселе болды. Ол Абайдың қара сөздері еді. Қырқыншы жылдар ішінде бұл тақырыпта түрлі деңгейде айтыс-тартыстар өтті. Мұның объективті де субъективті де себепкері болды. Субъективті себептердің бірі: Абай шығармалары өзегіндегі ресми идеологияның қағидаларына келіңкіремейтін ой-идея, дінге қатысты пікірлердің молдығы. Тіпті осы сөздерде жиі ұшырасатын діни түркілік тіл орамдары да шығыстық, түркілік, діни мұра атаулыны шатасудың, адасудың жолы деп қараған зерттеушілерді қорқытты.
Объективті себептеріне келер болсақ, қара сөздер өзегіндегі ойларда қайшылықты пікірлер мен шарпысқан сезімдер табы, толғаныстар толқындарының көптігі, поэтикалық орамдарының тосындығы, тілі мен архитектоникасының сонылығы т.б. көптеген зерттеушілерді шошытты, тәуекелге баруға екінің бірі бата алмады.
Абай қара сөздерінің кейбірінде байқалатын шарасыздық пен арпалыс, тартыстарда шаршаған ақынның толқыған жан әуендері, төңірегінен түңілу, безіну үндері осындай жайлармен қабаттасқан сезімдерден. Бұл домбыраның құлақ күйіне қажет үстіңгі ішек әуені болса, астыңғы ішек қашан да халық, ел қамын ойлап халыққа көмектескен, тығырыққа тірелген жандарға ақыл айтып, жол көрсеткен ғұламаның барар бағдар-болжамын аңғартсам деген адал көңіл, ақ тілектермен үндесіп жатыр.
Қара сөздер туралы алғашқы дау-дамайларда-ақ көп қозғалған, зерттеушілер назарын аударып, ойға түрткі болған мәселе – ондағы кейбір сөздерде діни, түркілік лексика мен грамматиканың, синтаксистің көп қолданылуы. «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол – ақынның білімсіз бишарасы», – деп келген Абайдың кенет халыққа түсініксіз үлгіде жазуы кездейсоқтық па, әлде мақсатты әрекет пе?
1.Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы.– Алматы: Жазушы, 1985. – Т.20. .
2.Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы.– Алматы: Жазушы, 1985. – Т.18. 1
        
        З. Бисенғали
АБАЙ ОЙЛАРЫНЫҢ ҚАРА СӨЗДЕРІНДЕГІ ӨРНЕКТЕРІ
Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, мұны да ойла.
Соқтықпалы соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен ... ... кінә ... ... ... ( десек сірә, қателесетін шығармыз. Өйткені оның
өлеңдерін әр оқыған ... жаңа әсер мен ... ... да ... толқисың. Ақын жүрегін тербеген сезімдер, араға ғасырлар ... ... күй ... Ой толқындарының қуатты ағысы ... іліп ала ... де, оның ... ... үшін сірә, қалай
болғанда ерекше қабілеттілеу жаралған, сұңыла адам болуы керек те ... ... ұғу ғана ... ... ... ... ойшылдың бүгінгі және
болашақ ұрпақтарына парыз. Көрнекті ... ... ... Абай
шығармашылығына арналған «Жұмбақ жан» деген зерттеу кітабы, монографиясы
бар. Бұл сөз құдіретіне бас ... аса ... ... Ұлы ойшыл
шығармаларымен сан мәрте сырласуден кейін ... ... ... ... ... ... ... суреткер оны – жұмбақ жан
дейді. Мен де бір жұмбақпын, ( ... ... Ұлы ақын ... ... талдаулар мен толғамдарын оқып ... ... ... ... ... сан қилы иірімдерге сен де жолыққандай боласың. Жолығу
емес-ау соған тап ... ... ... ... ой мен толқыған
сезім тереңіне тартады, тоқтай ... ... ... ... ... келіп тірелесің де тоқтайсың... Одан аттап өту үшін ... қуат ... оқу ... ... ... ұғу үшін қандай қуатты қасиет – күштің
қажет екенін сонда ғана ... ... ... терең білу үшін оның қара
сөздерін ұғу керек. ... өлең ... ... қабат-қабат сезімдер
шұғыласына оранған ойларды таратып кете алмайсың. Бір ұшынан ұстасаң,
екінші тармағы ... әуре ... ... да ... ... ... адамдардың жас шамасы да өмірбаяны да олардың шамасына ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты
еңбектерде зерттеушілер ашық пайдаланып, жариялап айта ... ... ... ... Ол ... қара сөздері еді. Қырқыншы ... ... ... түрлі деңгейде айтыс-тартыстар өтті. ... ... ... де ... ... ... себептердің бірі: Абай
шығармалары ... ... ... ... келіңкіремейтін ой-
идея, дінге қатысты пікірлердің молдығы. Тіпті осы сөздерде жиі ұшырасатын
діни түркілік тіл орамдары да ... ... діни мұра ... адасудың жолы деп қараған зерттеушілерді қорқытты.
Объективті себептеріне келер болсақ, қара сөздер өзегіндегі ... ... мен ... ... ... ... толқындарының
көптігі, поэтикалық орамдарының тосындығы, тілі мен ... т.б. ... ... ... ... баруға екінің бірі
бата алмады.
Абай қара сөздерінің кейбірінде байқалатын шарасыздық пен арпалыс,
тартыстарда ... ... ... жан ... ... түңілу,
безіну үндері осындай жайлармен қабаттасқан сезімдерден. Бұл ... ... ... ... ішек әуені болса, астыңғы ішек қашан да халық,
ел қамын ойлап халыққа көмектескен, тығырыққа тірелген ... ақыл ... ... ... ... ... ... деген адал көңіл,
ақ тілектермен үндесіп жатыр.
Қара ... ... ... дау-дамайларда-ақ көп ... ... ... ойға түрткі болған мәселе – ондағы кейбір
сөздерде діни, ... ... мен ... ... ... «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол – ... ... – деп ... ... ... халыққа түсініксіз үлгіде жазуы
кездейсоқтық па, әлде мақсатты әрекет пе?
Оның мақсатты ... ... қара ... ... ... оқырманда
(зерттеушіде ғана емес) дау туғызбайды. Мысалы, дін, ... ... Абай ... тән ... ұғымдарды ғана емес, синтаксисті де
сақтайды. ... ... дүр, ... дүр ғибадат қылып жүрсе, оны
ғибадаттан тиюға аузымыз ... ... ... ... ... жоқ қой ... ... сондай адамдар толымды ғибадатқа ғылымы
жетпесе де қылса екен. ... оның екі ... бар, соны ... ... Әуел ... иғтиқатын (нану, сану – З.Б.) махкамлемек керек, екінші – үйреніп
жеткенше осы да ... ғой ... ... ... ... Бұл стиль Абайдың 1,
12, 13, 27, 32, 35, 36, 38, 43, 45 сөздерінде кездеседі.
Осындай ... ... ... мен ... көзделінген
мақсаттарына орай салғастыра, топтай келе сол ... ... ... пікірлерге келеді: Абай қарасөздерін оның шығармашылығынан
алып тастау. ... ... ... төмен, тілі нашар, мәтіні аз т.б.
«Қара сөздер Абайдікі емес. Ұлтшылдардың өз ... Абай атын ... ... әрекеттері» т.б. Қазір қисынсыз көрінсе де кезінде бұл
пікірге ойлағандар аз болмаған. Абай қарасөздеріндегі дін туралы ... діни ... т.б. ... ойға ... ... мен ... ... өзегіндегі Абай жандүниесін тербеген,
ойын қозғаған идея-ойларды жан-жақты ашып айтудың қиындығы да аз ... онда ... ... ... ... сыймағандар да
кездеседі. Сондықтан осы тақырыпқа барған зерттеушілер Абай қарасөздерін
мейлінше абайлай ... ... ... ... «идеологиялық електен»
өткендерін ғана пайдаға жаратты. Бұл қиындықты М.Әуезов те көрді:
1.Абай қара сөздерін жұртқа, көпшілікке таныстыру;
2.Эпопеяда қолдану.
Қара сөздерде ... ... мен ... ... ... ... ... сырлары жақсы сақталған. Әуезов те осы сөздер астарында
байқалған ... ... ... ... өшіріп алмауға тырысады. Жоғарыдағы
үзінділер оның айғағы.
Абайдың Қара сөздерінде кемеліне келген ғұламаның ... ... ... ... ... сезім сырлары бейнеленген. Оны асықпай оқыған сауатты
жанның аңғармауы мүмкін емес. Сондықтан да оны ... ... ... ... ... ... жалтақтау, болмаса шенді біреулерді қолдау
тәрізді әлдеқандай мақсаттың қылтиып тұрғанын байқу қиын емес.
«Абай жолы» ... ... ... ... ... болса,
қара сөздерді төртінші томында ғана қолданар еді. Алайда, қаламгердің ... ... ... ... ... бастағанын көреміз. Алғашқы
томдарда қарасөздердің мазмұнын ғана сақтай, еркін қолданады. Көп жағдайда
бұл ... ... ... ... ... ... сан алуан сауалдарға
тоқтам, жауаптан гөрі ... жол ... ... ... ... ... қазіргі зерттеушілер ойларында қашан да есте болуға
тиісті екі түрлі мәселе бар. ... – Абай ... ... ... ... ... ретінде оның тілі, поэтикасының мүлде ... оңай ... ... дін, исламиятқа қатысты (болмаса одан үзінділер
алынатын) сөздерде болмаса, негізінен қазақ тілі, халық тілі қазынасынан
небір сырлы ... ... ... мен сырлы эссенің, ғылыми стиль мен
көркем прозаның небір ғажайып үлгілері бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... көз тартады. Түрлі
айта алмай кеткені белгілі. Ендеше, осының бір астарларын көркем шы-ғармаға
сыналай енгізген жоқ па ... ... ой, ... ... ... жолы»
эпопеясында сақталған. Біз көптеген сұрақтарға ... ғана ... Міне осы ... Абай ... ... ... орай ірі
негізді батыл пікірлер айтқан М.Әуезов еді. «...Абайдың осы қара сөз ... ... ... өзіне бөлек, бір алуан болып қалыптасады. Бұлар
сюжетті шығармалар емес. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда, осы шығармалар Абайдың өзі тапқан, бір
алуан көркем сөздің ... ... ... ... ... және ... мораль мәселелеріне арналған өсиет, толғау тәрізді» [1., 218-
219 ... ... ... ... ... түскен соң Абай өлеңді
аз жазса да, қара ... ... ... көп ... ... ... ... сол 90-жыл мен 98-жылдар арасында жазылған. 91-жылдан соң ... ... ... ... қара сөз ... ... ... Кей
уақыттарда бірталай өлеңдерін сол қара сөзде айтқан пікірлерінен шығарып
өлең ... ... де ... ... да Абай ... 10-15 жыл ... осы сияқты бір жаңа түрді
тауып, соған кейде ... де көп ... ... Бұл ... Абай сөзін
қадірлі көріп, әрбір шыққан жаңа өлеңдеріне ынтық ... ... ... қара ... шыға бастаған соң, мұны өлеңнен кем ... ... . Тегі қара ... кім ... да соның қолында кетпей, жазылысымен
маңайындағы сауаттылардың қолына түсіп, соларда ... аман ... ... [ 2., 131 б. ] . ... Абай өзінің қасында жақын
жүрген шәкірт достарына, үміт еткен жақсы жастарына аса бір жылы ... ... етіп ... ... ... ... ... көрініп отырған тыңдау-шысы жаңағы
жастар ғана емес сияқты. ... олар ... ... ... тартына
сөйлейтін адамдары тәрізденеді.
Осы себептен болу керек, қара сөз ой ... ... да көп ... ... сәл ғана ... өріс-өрісін байқат-қандай
болады.[1., 221б].
М.Әуезов қара сөздерге арналған мақалаларында олардың ерекше түр, терең
мазмұндылығын ... ... ... ... ... ... пікірдің
астарында «қызылкөз идеологиядан» сақтану тәсілі бар тәрізді.
Қара сөздер тіліндегі бөтен ... ... мен ... ... өзі біршама «Абай жолы» эпопесының төртінші томында толық
айтады. Оны Абай мен Әбіш арасындағы ... ... ... соңғы айлардағы кейбір «Қара сөздерден», «Өлең сөздеріңізден» дін
өсиетіне дағдыланған молда ақынның аңғарын ... ... ... ... сөз ... ... оқып, ұғып, жаттап жүрген қазақ ... ... ғой. ... сөйлеудің қажеті қанша екен? – ... ... ... ... – деп Әбіш ... де, – ... қарағанда,
сондай сөз үлгісінің орны бар екен деп, ... ... ... ... тағы да айтайын, көңілімде жүрген осы жөніндегі ... ... жоқ, ... халфе, молда, қазақ қауымында көп емес, сирек ... ғана топ қой. ... үшін ... ... түріңізді басқартып,
кейде көпшілікке сөйлеп, осындайда әкесіне бар ойы мен ... ... ... ... Мен ... ... жаман қылықтарын айыптаушы сыншы болсам, ... ... ... өз ... сөйлемеске ша-мам бар ма?!» [1., 221б.
].
Абай – қашан да өз жүрегіне, ... әсер ... ... ... қараған. Көрінгеннің жетегінде болмаған. Өзін қашан да сақтай алған.
М.Әуезовтың ұлылығы Абайды осы ... ... М. ... ... шығармалар жинағы.– Алматы: Жазушы, 1985. –
Т.20. .
2.Әуезов М. Жиырма ... ... ... ... ... 1985. ... 1

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Қазақ ою - өрнегі24 бет
Иса Байзақов өмір өрнектері7 бет
Орыс философиялық ойларының типологиялық ерекшеліктері17 бет
Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері15 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«ақша қаражаттарының есебі»58 бет
«БИАР» ЖШС-нің АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ БӨЛУ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ75 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Ірі қара мал кетоз ауруының патологоанатомиялық өзгерістері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь