Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы

Қазақстандағы таңбалы тастар туралы алғашқы зерттеулер орталыққа Солтүстік және Шығыс Қазақстаннан түсіп жатты. Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің, соның ішінде тастағы таңбалардың зерттелуінің басталуы Қазақстанның Ресейге қосылуымен байланысты жүргізілді. ХVІІІ-ХІХ-ғ.ғ. Ресей Қазақстанды жан-жақты зерттеуге зор мән берді. Қазақстанның байлығын, жерін т.б. келешекте өз пайддасына пайдалану үшін, Ресей Қазақстанның экономикасын, саяси жағдайын, тарихи-мәдени мұраларын зерттеуге үлкен күш жұмсады. Қазақстанда Ресейдің көптеген зерттеуші-ғалымдары жұмыстар атқарып, нәтижелері орталыққа жіберіліп отырылды. Солардың ішінде археологиялық ескерткіштер де зерттеліп отырылды. Қазақстанның тарихын, археологиясын зерттеушілер тастағы таңбаларды да зерттеуге қызығушылық танытты. Қазақстан территориясында петроглифтердің көптігі және олардың ашық аспан астында орналасуы зерттеушілерге оларды тауып, зерттеуде септігін тигізді. Ресейдің өзінің оңтүстік және шығыс шекараларындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын белсенді түрде жүргізуіне байланысты тастағы таңбалар туралы алғашқы жазбалар да пайда бола бастады. Әсіресе, Сібір археологиясының пайда бола бастауымен петроглифтерді зерттеу ісінің қолға алынуы орын алды.
Сібір археологиясының тарихнамасында ХVІІІ-ғ. академиялық экспедициялар кезеңі деп қарастырады.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштерінің зерттелуі Сібір ескерткіштерін зерттелуінен өзгеше болды. Бұл негізінен Қазақстанның Солтүстік және Шығыс бөліктерінің Ресейдің ықпалына кешірек түсуімен байланысты болды. Соған сәйкес Қазақстандағы археологиялық ескерткіштерді зерттеуге кейінірек қол жеткізді. Қазақстандағы археологиялық ескерткіштерді зерттеумен археолог-мамандар емес, негізінен басқа саладағы мамандар, мемлекеттік қызметкерлер айналысты.
Оңтүстік Қазақстандағы тастағы таңбалардың зерттелуі Қазақстанның Солтүстік және Шығыс аймақтарына қарағанда кешірек басталды. Бұның негізгі себебі Қазақстанның Оңтүстік аудандарының Ресейге тек ХІХ-ғ. 70-жылдарында ғана толығымен қосылып бітуімен байланысты болды. Сол себепті Қазақстанның Оңтүстігіндегі тастағы таңбаларды алғаш орыс зерттеушілері зерттеді. Олар сол кезде Қазақстанның табиғаты, халқы т.б. туралы ақпараттар жаза жүріп, Қазақстанның тарихи деректеріне қатысты да мәліметтер келтіріп отырған.
Көптеген ақпараттар Жетісудан келіп отырды. Жетісу ежелден тастағы таңбаларға бай өлке болатын. Бұған қоса тастағы таңбалар ашық орналасуы себепті оларды көп күш жұмсап тазалап жатпай-ақ зерттеп бақылауға болатын еді. Жетісу жеріндегі Тамғалытастағы Іле бойындағы тастағы буддалар суреті мен Шолақ тауындағы петроглифтерді тауып суретін салған.
        
        Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы
Қазақстандағы таңбалы тастар туралы алғашқы зерттеулер ... және ... ... ... ... Қазақстандағы археологиялық
ескерткіштердің, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. ХVІІІ-ХІХ-ғ.ғ.
Ресей Қазақстанды жан-жақты зерттеуге зор мән берді. Қазақстанның байлығын,
жерін т.б. келешекте өз ... ... ... ... ... саяси жағдайын, тарихи-мәдени мұраларын зерттеуге үлкен күш
жұмсады. Қазақстанда Ресейдің ... ... ... ... ... ... отырылды. Солардың ішінде
археологиялық ... де ... ... ... ... зерттеушілер тастағы таңбаларды да зерттеуге қызығушылық
танытты. Қазақстан территориясында петроглифтердің көптігі және ... ... ... ... ... ... тауып, зерттеуде
септігін тигізді. Ресейдің өзінің ... және ... ... ... ... ... жүргізуіне байланысты тастағы
таңбалар туралы алғашқы жазбалар да пайда бола бастады. ... ... ... бола ... петроглифтерді зерттеу ісінің қолға
алынуы орын алды.
Сібір археологиясының тарихнамасында ... ... ... деп ... ... ескерткіштерінің зерттелуі ... ... ... ... Бұл ... ... және ... бөліктерінің Ресейдің ықпалына кешірек түсуімен
байланысты болды. ... ... ... археологиялық ескерткіштерді
зерттеуге кейінірек қол жеткізді. ... ... ... археолог-мамандар емес, негізінен басқа саладағы
мамандар, мемлекеттік қызметкерлер айналысты.
Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... Қазақстанның
Солтүстік және Шығыс аймақтарына қарағанда кешірек басталды. ... ... ... Оңтүстік аудандарының Ресейге тек ХІХ-ғ. 70-жылдарында
ғана ... ... ... ... ... Сол себепті Қазақстанның
Оңтүстігіндегі тастағы таңбаларды алғаш орыс зерттеушілері зерттеді. Олар
сол кезде Қазақстанның табиғаты, халқы т.б. ... ... жаза ... ... ... ... да мәліметтер келтіріп отырған.
Көптеген ақпараттар Жетісудан келіп отырды. Жетісу ежелден тастағы
таңбаларға бай өлке ... ... қоса ... ... ашық ... ... көп күш ... тазалап жатпай-ақ зерттеп бақылауға болатын
еді. Жетісу жеріндегі Тамғалытастағы Іле бойындағы тастағы буддалар суреті
мен Шолақ тауындағы ... ... ... ... ... ... ... ХІХ-ғ. алғашқы
жартысында Г.И.Спасский жүргізген зерттеулермен байланыстырады. Ол бірнеше
зерттеу бағыттарында жұмыс ... Оның ... ... ... ... ... «Азиатский вестник» және «Сибирский вестник»
журналдарында жарияланды. Ол ... ... ... зерттеулерді
жалғастыра отырып, Смолянка өзенінің Ертіске құяр ... ... сол ... ... қатар Зырян руднигінен 7 ... және ... 4 ... батысқа қарай суреттерді тауып зерттеген. Ол «на
берегу ... ... ... ... вала находиться вещь,
достопамятная и любопытная для всякого путешественника. Это два ... один ... в 5, ... в 2,5 ... и ... ... величины, тиснутые на гранитном, имеющем в длину 4, а ширину 3
аршина» деп мәліметтер келтіреді.
Г.И.Спасский бірінші ... ... ... ... ... Ол «Уже ... было замечено, что этих ... ... ... на ... они ... равно как по грубости и
необычайности самой ... не ... ... ни ... ... ни ... ... только для забавы какими-
нибудь праздными людьми, но что они, ... ... ... ... от ... ... деп ... Бұдан
Г.И.Спасскийдің тастағы таңбаларды ежелден қалған ескерткіш деп бағалағанын
көреміз. Бұл ... ... ... зерттеуге ден қойып, оның
ғылыми маңыздылығын бағалау болды.
Тастағы таңбаларды ... ... ... ... ... чтобы тот, кому сие поручено ... ... ... в
настоящую их величину и с соблюдением возможной точночти, чтобы не ... ... ... или ... малые только следы приметны, даже обозначил
бы места совсем истребившихся надписей» деп ... ... ... ... ... әлі алда ... аңғаруы және сол
кезде зерттеушілердің бұл жұмысқа ұқыптылықпен келуі керектігін ... Ол ... ... ... түсіру болмағандықтан, зерттеуші
тастағы таңбалардың әр сызығының көшіру кезінде дәл түсірілуін ... ... ... ... ... ... ... дәлелі. Сондықтан
да ол таңбаларды суретке салудың дәл ... ... ... ... ... екендігін нақты түсінген.
Ертістің тастағы суреттері басқа да зерттеушілердің назарын аударып
отырған. Олардың ... ... ... ... ... К.Риттер, Н.М.Ядринцев сынды зерттеушілер бар.
Н.М.Ядринцев Ертіс суреттері бұл ... ... ... ... ... өмір ... болғандығын дәлелдейді, ал бұқтырма
жартастарындағы ... ... ... ... ... табылады деп
санап, олардың кейбірін пиктограммалар қатарына жатқызған. ... ол ... ... ... ... ... туралы дерек деп қарастырып,
тіпті оларды алғашқы жазудың бастамасы деп санағаны ... ... ... дәл деп ... ... орын ... Дегенмен де
зерттеушінің тастағы таңбаларды бұлай бағалауының ғылым үшін ... ... ... ... ... ... қазақ далаларында саяхатта
жүріп, Күршім өзенінің жоғарғы жағында, ... ... ... ... мен бұғы ... ... ... кейінгі кезеңдерде Қазақстандағы тастағы таңбалар неғұрлым
экстенсивті түрде ... ... Бұл ... Орыс ... ... ... ... Батыс-Сібір, Түркістан
бөлімдері, Семипалатинск бөлімшесі) қызметімен байланысты болды. ... де ... ... зерттеулер алғашқы кезеңдегі ... ... ... ... техникалық жаңалықтар да петроглифтерді зерттеудің
қарқын алуына септігін тигізді. ... ... ... ... ... ... зерттеулерді қатар жүргізп
отыратын. Енді зерттеуде барлығын қарастыра бермей, әр ... ... ... келу орын ... ... жағдайда олар мамандандырылған
сипат ала бастады.
Арнайы ұйымдармен қатар тастағы таңбаларды зерттеу ... ... ... де үлес ... Олардың жұмысы негізінен петроглифтер
шоғырланған орындарды тауып, оларды тіркеп, сипаттама беру болды. ... ... ... ... ... ... ... Бұған мемлекеттік қызметкерлер де ат салысты. ... ... бір ... ... ... қызығушылық таныта бастайды.
Олар тастағы таңбалар туралы мәлметтер жинап қана ... ... ... ... ... ... таңбалар туралы мәліметтер негізінен Шығыс
Қазақстаннан түсіп отырды. Дегенмен Қазақстаның басқа да ... ... ... мен ... да ... таңбалар туралы
мағлұматтар жинақтала бастады. Оған себеп бұл ... да ... ... орындардың көптеп кездесуі еді.
Жетісудағы петроглифтер туралы ақпарат ... ... орыс ... Н.Н. ... болды. Ол 1879 ж. «Туркестанские
ведомости» газетінің №43 санында Жоңғар ... ... ... ... ... (1. 18). Оның ... ... туралы
мәліметтері осымен шектелмейді. Бұдан кейін 15 жылдай уақыт ішінде ... ... және ... ... жанындағы тастағы таңбалар ... ... ... ... ... (1880 ж.), ... Алтынемел асуындағы, Көксу мен Қара өзендері ... ... ... ... ... ж. А.М. ... мен Г.В. Фишер Іле өзені бойындағы Тамғалытас
шатқалында көптеген тастағы суреттерді табады. Бұл суреттерді кейін ... ... ... (17. 345). ... ... таңбаларды
суретке түсріп, ондағы жазулардың мағынасына түсінік беруге тырысқан. Ол,
әсіресе, тастағы таңбалардың суретінің дәл түсуіне ... мән ... ... ... ... кезде дәл шығуы үшін оның бетіне ұн сепкен».
Осылайша ... ... ... ... қана ... оны ... түсірп алудың да өзіндік әдісн қолданған.
Оңтүстік Қазақстанның тастағы таңбалары туралы құнды ... ... ... ... келтіріп отырған. В.А. Каллаур
археология әуесқойларының Түркістан үйірмесі хаттамасында топограф ... ... ... ... ... етегіндегі Бесарық шатқалында тас
құралдар мен тастағы суреттер туралы мәліметтер келтіреді (5). ... ... бұл ... ... И. ... ... (1. ... Бесарық шатқалындағы тастағы таңбалар туралы мәліметтер
толыққанды емес. Себебі ол бойынша қай ... ... сөз ... отырғанын
анықтау қиын. Негізі Марьяшев А.Н, ... М.К. ... ... ... екі тобы бар: бірі ... ... ауыздан алыс емес
жерде, Шығыстағы аласа жартастарда ... ... ... түйелердің
схемалы ойып салынған бейнелері көбірек; екіншісі шатқал бойымен 9 ... ... ... ... Осы ... пікірінше М.А.
Кирхгоф мәліметтері төменгі топқа қатысты болса керек, дегенмен шоғырланған
екі топ бойынша мәліметтерді біріктіріп ... де ... деп ... ... ... ары ... зерттелуі Орыс
географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімнің қызметімен де ... ... ... ... бөлім мүшелері Қазақстанда саяхаттай
және зертеу жұмыстарымен айналыса жүріп, татағы ... ... ... ... ... қоғамның белсенді мүшелерінің бірі А.В.Адрианов 1881ж. Алтайға
саяхаты туралы жазбаларында ... ... ... ... айтқан. Қазіргі Шығыс Қазақстан жерінде ол өзі «тікелей Шанағаты
кентіне жақын, ... ... ... ... суреттерді және
Көкпекті өзені бойында Қараой ауданында және Бөрітастаған деген жердегі,
сонымен қатар Қалжыр ... ... ... ... ... ... ... А.В.Адрианов өзінің ақпарат берушілерінің сөзі
бойынша сипаттаған. Ол «те немногие ... ... есть в ... так ... ... исполнения, слабо развитым
искусством. Отмечу одну ... ... мною ... ... совершенно не встречаетс, например, среди ... из ... ... ... в ... уезде» деп Шығыс Қазақстандағы
суреттердің сызылу дәрежесіне баға беріп кетеді. Автор суреттерді ... ... ... ... суреттерді көргендер оларға әр түрлі баға беріп
жатады. Біреулер оны өнер ... деп ... енді ... ... ... де ... аударып жатады. Дегенмен қалай болғанда да
зерттеушілердің тастағы таңбаларға ... ... ... ... ... ... ... таңбаларды зерттеу ісіне қосылған үлес
болып табылады. Оның үстіне осы алғашқы мәліметтер қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... септігін тигізеді.
Тастағы суреттерді зерттеу бойынша алдыңғы әріптестерінің ... ... ... Олар ХХ-ғ. бас ... де ... қол ... ... тікелей өздері келіп, суреттерді
қарап, сипаттап ... енді ... ... ... ... олар ... жазып алып отырды.
Н.Гуляев өз баласы С.Н.Гуляевтің көшірмелері және Н.В.Казновтың
айтулары бойынша Көксу өзені бойындағы Таловка ... ... ... ... ... Онымен шектелмей бұл бейнелерді Томскідегі
суреттермен салыстыра отырып, ... ... ... ... Том
өзені бойындағы суреттерге қарағанда мазмұны жағынан анағұрлым ... ... ... оның өз ... ... ... ... бұл аталған ескерткіш туралы толықтай ұғым қалыптастыруға
көмектеспейді.
Н.Гуляевтің тастағы таңбаларды ... ... орын ... ... ... ... ... ескерткіштері қатарына жатқызған ... ... ... қорғау керектігі жөнінде ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін күрдел
мәселелер қатарында. Сондықтан қазіргі таңда бұл ескерткіштерді ... ... ... ... ... Н.Гуляевтің айтқандарына
ешкімнің аса мән бермегендігін көруге болады.
А.Н.Новоселов ... оң жақ ... Өбе ... ... ... ... және ... шоқтықтарындағы бірқатар аттылар бейнелерін
тіркеп ... ... ... ... сонымен қатар басқа да аймақтар бойынша Орыс
географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімінің ... ... ... ... алынып, жүйеленіп отырылмады. Кейбіреулері ... ... ... хаттамаларында ғана ескертулер келтірілген. Бұл
біздің революцияға дейінгі кезеңдегі тастағы таңбалардың зерттеулі ... ... ... ... ... ... ... сүйенеумізге тура келеді. Дегенмен де бұл да ... ... ... ... ... ... туралы зерттеулер туралы
біуімізге мүмкіндік береді.
В.В.Радловтың бастамасымен 1910ж. ... және ... ... ... ... ... ... ғылым академиясының экспедициясын
ұйымдастырады. Экспедиция Сібен пикетінен (қазіргі Никитинка ауылынан) 8
верст жердегі Бердібай ... ... ... әр ... бейнелерін тіркеп жазады. Экспедиция жетекшісінің ... «Это ... ... выбитые изображения животных-архаров, оленей-
маралов и коз. В некотором расстоянии от этой писаницы была ... ... ... наносящего удар, и ... с ... ... ... ... о пощаде. Все эти изображения, ... ... ... ... ... Зертеушінің бұл жазғандарынан
байқайтынымыз ол бұл суреттерді кейінгі уақыттарда салынған деп ... ... ... ... ... атап ... П.П.Семенов-Тянь-
Шанскийдің және В.И.Потаниннің мәліметтеріне қарағанда марал, ешкі және
аттың бейнелері бар деп жазылған ... ... ... ... фотосуретке түсіріп, тіркеп жазған. В.И.Каменскийдің соңғы зерттеу
орны ол А.В.Адриановпен бірге барып қараған Бөрітастаған жартасы болды.
Бұл екі зерттеушінің ... осы ... ... ... ұғым
береді. Олар жартаста қызыл охрамен салынған жануарлардың, ... және әр ... ... ... ... тауып
қарастырады. В.И.Каменский «это совершенно особое письмо, ничего ... ... с ... ... ... на скалах, во множестве
встречаемых в киргизских ... деп жаза ... олар «не ... и ... ... характер» деп көрсетіп кетеді. Зерттеуші бұл
сызбаларды тек тас ... ... деп ... оның ішкі ... де ... Бұл оның ... ... зерттеуде біршама алға жылжып, оны
неғұрлым ғылыми дәрежеде қарауға ұмтылғанын көреміз. Ол ... жазу ... және онда ... да бір ерекшелік бар деп санайды. Оларды шынайы
деп қарастырмайды. Ал А.В.Адрианов болса, Бөрітастаған жартасын қазақтардың
ерекше құрметтейтінін атап ... ... ... сюда ... и ... ... ... ситца» деп келтіреді. Осыдан шыға ... ... ... таңбалардың да қандай да бір символикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... мен
Бөрітастаған таңбалары туралы қорытындыларын толықтай дәл деп қабылдауға
болмайды. Дегенмен де оның бұл ... сол ... ... ... ол жерлеу ескерткіштерімен тастағы таңбаларды қатар зерттеп,
кешенді ... ... ... ... түсірген, осы зерттеліп
отырған ескерткіштерге қатысты қосымша мәліметтер жинаған; зерттеу жұмысына
басқа да сала ... ... ... мен осы ... ... ... болып табылады.
Жалпы алғанда революцияға дейінгі кезеңде петроглифтер туралы
зерттеулер мәліметтері анағұрлым ... ... ... ... ... нақты күрделі ғылыми мақсаттар қоймаған еді. Сол себепті
олар кейбір сурет сюжеттерін жай сипаттап, ... ... ... ... ... ... ... шектелген. Онда петроглифтердің
жасын анықтау, олардың кімге ... ... ... ... ... ... көре ... кезеңдегі тастағы таңбалар туралы зерттеулер олардың мерзімделуі,
семантикасы және ... ... ... маңызды мәселелерді
шешіп бере алмады. Фактілерді теориялық ... мен ... ... ... ... кезеңдегі зерттеу жұмыстарына жетіспеді, бұның бірқатар
объективті себептері ... Ол ... ... ... енді ... ... еді, ... ескерткіштерді зерттеумен археолог мамандар
емес, басқа саладағы зерттеушілер, мемлекеттік ... ... ... ... ... білімдер, жазба деректердің болмауы
т.б. тек фактілік материалдардың жинақталуына әкелді, ал бай ... ... ... ... ... отырды.
Оңтүстік Қазақстан мен Шығыс Қазақстанның петроглифтері туралы
бірқатар зерттеу жұмыстарының революцияға дейінгі кезеңде-ақ орын ... ... ... ... Олар біз атап ... қарамастан тастағы таңбаларды зерттеу ісінің негізін салып
кетті. Сол іс ... ... де ... орынды жалғасын тауып, қазіргі
таңда Қазақстанда петроглифтерді зерттеудегі өзіндік саланың ... ... ... ... ... ... ... кезеңде бүкіл елдегі археологиялық ескерткіштерді зерттеп,
қорғап, сақтауға үлкен мән ... ... ... ... ... ... да бірқатар зерттеулер жүргізіле бастады.
Қазақстанның археологиясын зерттеуде бірқатар жетістіктерге қол жеткізілді.
Археологиялық ескерткіштерді ашып, оларды жан-жақты ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... ... осы салада жемісті
еңбек етеді. Олардың ... ... ... ... ... ... айқын дәлелі болып отыр. Археологиялық
ескерткіштерді ... осы ... ... ... орын ... ... зерттеулерге айқын жол ашып берді. Археологиялық
ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... зерттлуіне зор үлес қосты.
Кеңес өкіметі тұсында петроглифтерді зерттеуге неғұрлым ... келу орын ала ... Бұл ... ... ... ... ... мәселесіне қатысты
пікірлер айтады. Алайда ХХ ғ. ... ... ... ... бойы дерлік
Оңтүстік Қазақстан және Жетісу петроглифтері туралы зерттеулер жоқтың ... ... ... ... ... туралы арнайы
зерттеулер жүргізілмеді. 30-жылдардан ... бұл ... ... ізденіс
жұмыстары атқарыла бастады.
Бұл кезеңде петроглифтерді зертеуде, тек оларды сипаттап, суретін
салу ғана емес сонымен ... ... ... ... ... яғни
ғылыми тұрғыда баға беруге зор көңіл аударыла бастады. Зерттеушілер
петроглифтердің мерзімін ... ... ... ... ... ... ... тастағы таңбалар туралы бірқатар ғалымдар зерттеу
жүргізе отырып, оларға келешекте ... ... ... ... ... салды. Зерттеулер Қазақстанның ... ... ... жүргізіле бастады. Әсіресе, Орталық Қазақстанды
зерттеу бұл кезде қарқынды болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... туралы жасаған тұжырымдары
теориялық білімдердің жинақталуына да зор септігін ... ... ... ... тұжырымдар мен қорытындылар кейінгі
ғалымдардың келешек зерттеулерінде ... ... ... осындай ұсынылған әдістердің ішінен анағұрлым ... ... ... ... ... аймақтардағы жаңа петроглифтерді ашып
зерттеді. Олардың ... ... алда ... ... кезеңдегі зерттеулер туралы айтқанда тек Оңтүстік және
Шығыс қазақстандағы ғана емсе, ... ... ... да ... ... ... де ... Себебі біз айтып
отырғандай, бұл ... ... ... ... мен қорытындылар
кейіндері басқа ... ... ... Сол ... негізі
қаланған зерттеу әдістері әлі күнге дейін өзінің ғылыми маңызын жойған ... ... тек ... ғана ... ... ... ... одақ бойынша,
сібір, Орта Азия бойынша жүргізілген ... ... ... ... петроглифтер көп шоғырланған барлық ... ... ... ... ... ... отырды. Осы кезде
Қазақстан мен Одақ бойынша бірқатар ірі ... ... ... ... ... әдістерін шығарып,
қолданған профессор В.А.Городцов болды.
В.А.Городцовтың есімімен ... ... ... ... ... ... жүргізген зерттеу
жұмыстарының құндылығы оның, Қазақстандағы тастағы таңбаларды ... ... ... ... Кең ... материалдарды жинақтай
келе, ол бүкіл Евразия кеңістігіндегі петроглифтердің арасында ұқсастықтар
бар деп ... Ол ... және ... ... таңбаларын бір
халыққа жататындығы туралы гипотеза қоюды» ұсынады. Бұл ... ... ... ... Қазақстан интенсивті мыңдаған жылғы ... ... ... болып табылады. Ғалымның берілген
гипотезасын ... ... ... шығармайды, сонымен қатар олар
Орталық Қазақстан арқылы өтіп, Орта Азияны Батыс Сібірмен жалғастырған Ұлы
Жібек ... бір ... ... жатқан солтүстік пен Оңтүстіктің
тайпаларының арасында өзара қарым-қатынас ... ... ... ж. А.Г. ... ... ... ... Оңтүстік-Батыс
бөлігінде Тамғалы шатқалында петроглифтер тобын ... Бұл ... ... өте бай және ерекше еді. А.Г. ... ... ... ... ... үш кезеңге бөледі: саққа дейінгі, сақ кезі
және түркілік кезең ескерткіштері. Бұл ... ... ... ... атты мақаласында келтіреді (24. 108). Оған ... ... ... ... ... ... жұмыс біраз тоқтайды.
Қазақстандағы петроглифтердің орналасуы бойынша анағұрлым кең
мағлұмат еңбектер қатарына Х.А. Алпысбаев пен Т.Н. ... ... ... ... наскальные изображения Бостандыкского района»
(19. 85-б.) атты ... ... ... ... ауданының
Ходжакент картасындағы бейнелер туралы жазады. Ол бейнелер негізінен ешкі
және жылқы ... ... ... ... сақ ... ... Себебі
оның пікірінше бұл бейнелер стильдік жағынан араван петроглифтеріне және
сақтардың қола қазандарындағы бейнелерге ұқсас (10).
Т.Н. ... ... ... ... 8 тобын сипаттап
жазады, олар Шымкент облысы ... ... ... ... оң
жағалауындағы тастарға орналасқан. «....основная часть рисунков ... ... ...... І, ІІІ, ІV, V) ... ... до н.э., а
остальная (группы ІІІ, VІ, VІІІ) – І – ІІІ в.в. н.э.» деп ол ... екі ... ... (11). ... ... ... ... бейнелерінің басқа аймақтардағы суреттермен ұқсастығын алады.
«Наскальные рисунки козлов аналогичные прежней группе, имеются в ... ... таше в VІІ и V в.в. до н.э. и в ... Сибири на отдельных
предметах. Такие же фигуры козлов на ... ... во ... ... и датируются VІ - І V.в.в. до н.э. и ... (49. 96-б.) ... ... ... ... таңбаларды ғасыр
бойынша тура мерзімдеуге ұмтылады.
Жалпы Оңтүстік Қазақстанның петроглифтерін ... ... ... ... ескерткіштермен салыстырып отыру
жиі кездеседі. әсіресе Қазақстанға Шу және ... ... ... ... жақын аудандарда ескерткіштер бар Солтүстік
Қырғызстанмен ... ... ... ... ... тұрғыдан гөрі
тарихи-жануарлық тұрғыдан келу де кездеседі. Бұл жерде ... ... П.И. ... ... айтуға болады. Ол өсімдіктер,
жануарлар, жәндіктер өмірін зерттеп, бақылаумен қатар тастағы таңбаларды
зерттеп, ... ... ... ... ... ... отырған. Ол әсіресе,
Оңтүстік Қазақстан, Жетісу территориясындағытастағы таңбалармен айналысқан.
Оның зерттеу мақалалары сонау ХХ.ғ. 50-60 ... ... көре ... ... арналған кітаптары әлі күнге дейін жарық көруде. Олардың
қатарында «О наскальных изображениях в горах Чулак» (мақала), ... гор ... ... на ... ... и ... районов
Казахстана» т.б. Г.И. Мариковский еңбектерінің бір ерекшелігі арнайы түрлік
анықтамалардың, кейбір сюжеттерді түсіндіруде ... ... ... ... ... ... бұл тастағы таңбалады кімдер қалдырды,
тастағы таңбалар дегеніміз не ... ... да ... ... ... таңбаларды қалай табу және зерттеу керектігіне байланысты ... Г.И. ... тағы бір ... ... ... ... ... бара жатқандығы және оларды сақтау керектігі. ... г. я ... ... ... ... ... ... вблизи Алматы, ныне называемого Тамгалыташ. После двухдесятилетий,
посетив его, был ... ... или даже ... некоторых
рисунков» дей келе, тастағы таңбалардың ... ... ... ... ... ... ішіндегі анағұрлым қызықтыларының көшірмесін
жасауға бел буғанын ... (7. ... ж. ...... археологиялық экспедицияның қарату
отрядының жұмысы басталды. Бұл ... бес ... ... ... ... ... Ксан, Майдантал және басқа ірі ... ірі ... ашып ... Осы ... тастағы таңбалар
негізінде М.К.Қадырбаев пен А.Н. Марьяшевтің «Наскальные изображения ... атты ... ... ... (1. 25-б.). Бұл кітап ... ... ... ... ... жартастағы қалдырған өнер
туындыларын сипаттау мен талдауға арналған алғашқы ... ... ... кітапта тастағы таңбалар орналасқан 4 ірі орын ... ... ... ... «Основная задача работы
состоит в публикации наиболее ... ... ... изображений
Каратау, обощая
накопленных сведений по другим местонахождением этого ... их с ... ... и предгорных областей Казахстана и
Средней Азии и разработке на этой ... ... ... региона» (2. 13-б.). ... ... ... ... ... ... ... олардың мерзімін анықтауға да бет
бұрған.
Монографияда тастағы таңбаларды аса ... ... бір ... ... ... ... ... әзірлеу, тастағы
таңбалардың мазмұнын интерпретациялап түсіндіруге де маңызды қадам ... ... ... всегда выбрали для ... ... ... так ... пустынным (лаком) – загаром – натечными ... из ... ... и ... Со временем выбытые на таких
камнях ... ... ... ... ... ... ... и скального фона служит как известно, одним из ... ... ... ... Степень пустынного
загара, или лучше сказать патиназации скальных полотен, различна и зависит
от ряда причин: наклона ... ... ... ... ... ... (2. ... петроглифтерін зерттеу жұмыстарына Ж.Құрманқұлов, Ч.Бакунина,
Л.Дробышева, Л.Концова, В. Зубков, М.Алибеков, ... ...... С.Анарбеков, Г.Воронцова қатысқан.
Отряд жұмысының арқасында Қаратау петроглифтері ғылыми айналымға
енгізілді. (2.13-б.)
1985 ж. Максимова А.Г., Ермолаева А.С., ... А.Н. ... ... Тамгалы» атты кітап-альбомы шығады. Бұл ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлініп
көрсетіледі. Алдымен аталған ескерткіштің орналасқан орны, ол туралы кімдер
қай уақытта зерттегені туралы айтылады. ... ... ... ... тастағы таңбаларды 1957 ж. А.Г. Максимованың жетекшілігімен
Қазақ ССР ҒА-қ ... ... ... ... ... ... кезеңдеудің әдістерін қолдану туралы пікір
айтылып, авторлар таңбаларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... отырып, кезеңдеуге ұмтылады. «Петроглифы
Тамгалы разновременны. На это указывает множество фактов, в первую очередь
сюжеты: ... ... ... ... ... ... к эпохе бронзы; фигуры архаров, оленей переданных в
типично скифо-сакском ... ... ... ... ... ... легко датируемые по реалиям и т.д.» (3. 5-б.)
Осыған орай авторлар Тамғалыдағы тастағы таңбаларды қола дәуіріндегі,
сақ дәуіріндегі және түркілік езеңдегі деп ... ... ... ... еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі
жылдары өз жалғасын тауып ... ... тағы да ... А.Н., Мариновский П.И., Рогожинский
А.В., Самашев З.С., ... А.Г. ... ... ... Осы
уақыттарда аталған авторлардың жұмыстары жарыққа шығады. ... 1991 ... А.Н. мен ... А.Е. ... ... в горах
Ешколмес» атты зерттеу жұмысын жазады.
Археологиялық экспедициялар барысында тастағы ... әлі ... ... келеді. Әсіресе, елімізде «Мәдени мұра» мемлекеттік
бағдарламасының қабылдануының маңызы аса зор. ... ... ... ... ... оларды қорғауды мақсат ... ... ... ... туралы да зерттеу нәтижелері жарық
көруде.
Бұған дейін ... ... ... атап ... ... ететіндердің
бірі Марьяшев А.Н. мен Горячев А.А. «Наскальные изображения ... ж.). Бұл ... ... ... ... Абай атындағы ҚазПИ
экспедициясымен (80-жылдары) жүргізілген зерттеу жұмысының материалдары да
келтірілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. сонымен қатар 2002 ж. А.Х. Марғұлан
атындағы ... ... ... ... ... ... ... мен Жетісудағы тастағы таңбаларды зерттеуге
бірқатар шетелдік ғалымдар мен зерттеу мекемелері де ... ... ... 2003 ж. Құлжабасы тауында шетелдік ғалымдар Хонвуд С. пен
Бедмор Р. жұмыс істеп, ... ... ... олардың маңыздылығы, рөлі туралы өзіндік пікір
айтқан және оларды топтап бөлуде өз ойын ... ... ... ... 2005 ж. ... ... ... «Наскальные изображения Южного
Казахстана» атты жұмысында бірқатар мәселелерді көтерді және таңбалы тастар
бар алты ірі орынға сипаттама береді. ... ... ... тек ... ретінде қабылдамай симантикалық ғылымдарға сүйене отырып, олардың
мазмұнын анықтау қажет деп, оларды ... да ... ... ... (10. 23-б.). ... тастағы таңбаларды құнды тарихи дерек
ретінде жан-жақты қорғау және оларды құжаттап есепке алып ... ... атап ... (10. ... ... ... бағдарламасының қабылдануына орай бірқатар
жұмыстар атқарылуда деп айтқанбыз. Атап айтсақ бағдарлама ... ... ... ... ... алу бойынша кітаптар сериясы шығуда.
Солардың ... З.Ш. ... ... ... ... ... «Петроглифы в горах Кульжабасы» ... Бұл ... ... ... таңбалар туралы соңғы мәліметтер
жинақталып жекелеген орындар ... ... ... ... қатар
тастағы таңбаларды мерзімдеу мәселесі де көтерілген.
«Ешкіөлмес тауларындағы петроглифтер» кітабының авторлары тастағы
таңбаларды зерттеу барысында оларды ... бір ... ... ... ... ... ... отырған. «Петроглифтердің уақытын белгілеу үшін және оларды
осы ... елді ... ... ... үшін Көксу өзені
аңғарындағы ... ... ... ... нақтырақ қарастыру қажет
болды» (6. 11-б.)
Тастағы таңбалардың мерзімін анықтап, кезеңдерге бөлудің әдістерін
пайдалана отырып, петроглифтерді қола ... сақ ... ... ... ... петроглифтері деп бөліп қарастырады.
«Петроглифы в горах Кульжабасы» еңбегінде Құлжабасы ... ... ... ... ... ... жалпы
мерзімдеу мәселесі де көтерілген. «В целом надо отметить, что петроглифы
Кульжабасы ... ... ... много общего и с изображениями этой эпохи ... ... как в ... как и в ... ... ... и ... изображении. Однако имеется ряд признаков, указывающих на их большую
органичность», - дей келе ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызады. (5. 8-б.)
Тастағы таңбалар жай бір салына салған сурет емес. Ол өзіне алғашқы
адамның өмірі, дүниетанымы т.б. ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымдық дәуірдің жазудың ... осы ... ... ... ... ... мәлімет алуға септігін тигізетін бірден-бір
дерек көзі екендігі айқын.
Мәселенің ... ... ... зерттеуші ғалымдар тастағы
таңбаларды зерттеуде аса ... болу ... деп ... М.И. ... ... занимают особое место в
археологии. Они прежде всего во много раз ... ... чем то, ... закырто паслоениями земли и требует кропотиливой и ... ... ... если ... ... раскапывающие курганы или
следы древных поселений, по ... ... ... ... ... ... ... время захоронения, то с наскальными
рисунками в этом отношении ... ... Их ... а подчас и
невозможно датировать, то есть ... к тому или ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде маңыздылығыын атап өтеді.(7. 10-
б.)
Тастағы таңбаларды құнды дерек екендігін Кадырбаев А.Н., ... атап ... ... изображения принадлежат к числу ценных
видов истарических источников. В многочисленных гравировках и ... ... ... в СССР на ... ... и ... ... Сибири и Дальнего Востока, средней Азии и Казахстана, скырыта
богатейшая инфармация о ... и ... ... ... духовной,
мировоззреческой жизни человека на разных этапах его развития»- дей келе
Қазақстанда да ... ... мол қоры бар ... назар аудартады.
( 2. 7)
Бір қатар ғалымдар тастағы таңбалар дегеніміз не ... ... ... ... Мариковский Н.И. «... Наскальные рисунки условно можно
разделить на две группы. Одна из них ... в ... ... и ... в ... ... ... группа наскальных рисунков
нанесена на камни ... ... ... таңбалардың екі тобын
бөліп көрсетеді.(7. 10-б.) Шығыс ... ... ... айналысқан белгілі археолог З.С.Самашевте осыған ... ... ... ... ... ... ... байланысты
оларды зерттеу әдістері де ... ... ... цикл ... ... в ... ... по истории культуры, как
известно, состоит из трех последовательных этапов: сплошного исследования и
описания комплекса, классификации и ... ... и ... 8) ... ... Сало Р. ... ... зерттеп
талдауда оларды қандай да бір ... ... деп ... ... ... ... их глубину очень сложная работа: мы ... их ... и ... ... ... ... ... который был использован авторами.»
Тастағы таңбаларды зерттеудегі ең бір күрделі мәселе олардың мерзімін
анықтау ... ... ... ... ... ... ... үстіне бірі
салынып отырылған, сонымен қатар оларды ... ... ... ... ... отыр. Соған қарамастан Қазақстанда, көршілес ... ... ... ... ... мерзімін анықтауда
өзіндік әдістемелерге сүйеніп отырады.
«Древние художники почти всегда выбирали для своих гравировок ... так ... ... ... ... корочками из
окислов железа и марганца.Со временем выбитые на таких камнях рисунки тоже
покрываются патиной. Соотношение цвета патины гравировки и ... ... как ... ... из приемов установления относительного возраста
пертроглифов.»(1. 36) Алайда бұл әдісті ұсынушы авторлар тас ... ... ... ... ... сол себепті
бұл әдісті бірден ... ... әдіс деп ... ... ... ... зерттеуге аналогиялық стильдерге қарап отырып,
яғни жануарларды ... ... ... шығара отырып, оларды
топтастыруды белгілі ... ... Л.А. Шер ... (15. 128). ... ... ... ... қолданып жүрген әдістердің қатарында.
Мысалы осы ... ... ... ... А.Г. Максимова
сүйенген. «При изучении наскальных изображений из ур. Тамгалы наиболее
приемлимыми оказались ... ... ... как анализ сюжета и стиля,
споставление наскальных рисунков с аналогичными по сюжету и ... ... ... ... (3. 7). ... ... смерзімі
анықталған археологиялық ескерткіштермен ... ... ... ... ... мен ... ... стилін салыстыра отырып
зерттеудің бірқатар ... қол ... ... ... Онда
құралдардың, заттардың арнайы бір белгісімен ... ... ... ... А.А. «Пока что у нас популярны преимущественно две
направления в осмыслении ... и ... на ... ... ... как одного из видов археологических ... ... ... как свидетельство о духовном мире наших предков.
Первое направление включает в себя описание и классификацию тех или ... ... их ... и ... соотношения
друг с другом как в пределах каждой границы, так и на более широком фоне,
их ... с ... из ... ... и ... Для
второго направления важны этнографические и фольклорные параллели древним
рисункам»-деп ғылымда тастағы таңбаларды ... ... ... ашып көрсетуге тырысады (14. 25). Біздің атап өтетініміз бұл екі
бағыттың да өзіндік маңызы бар. ... ... тек ... ... тек оның мерзімін анықтауға ғана немесе тек классификациялап
сипаттауға болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... қажет. Сонда ғана оның нәтижелері ғылым үшін де құнды болмақ.
Тастағы ... ... ... ... оларды оқу, мазмұнын,
сюжетін түсіндіру де күрделі іс. Ол ... ... ... ... ... ... ... көзі болып табылатындықтан, ... қоса ... ... ... «В ... ... много настоящих
зарисовок с натуры, исполненных с ... ... ... ... опыта и наблюдательности. На них отражаются социальные,
религиозные а также этнические ... ... ... ... или воинских подвигов, сценки образа жизни зверя, празднеств».
Әрине Мариновскийдің бұл ... ... ... ... ... ... ... таңбаларда кездеседі деп айту да қиын. (8. 12)
Тастағы таңбаларды белгілі бір ... ... ... оны ... да бір ... жүйе ... ... ұсынған
Р. Сала. Ол бірқатар семиотикалық ғылыми әдістеріне сүйене отырып, олардың
ішкі мәнін оқуға болады деп ... тағы бір ... ... орналасу заңдылықтарын
көрсетуі болып отыр. «Закономерности распростаранения, которые в первую
очередь ... от ... ... ... скальной породы, благоприятных
условий для человеческого проживания и наличия естественных путей ... ... (10. 48) ... ... адам өмір ... ... ... бар аймақтарда тастағы таңбалар да көптеп кездеседі.
Петроглифтерді зерттеу ... ... ... ... ... түсіру, тіпті орналасқан жерін табудың жолдарын да қарастырып
кеткен. әсіресе ертерек уақыттарда таңбаларды суретке ... ... беру ... ... ... ... ... уақытта
зерттеушілер суретке түсірген петроглифтердің дәл бейнесін ... ... ... ... ... пайдалануға мүмкіндік алып
отыр. Бұл да болса петроглифтерді зерттеп, тіркеуге қосылған үлес.
«Гармония, профессиональная перерисовка гравировок умеющими ... ... ... их запечатления, так как нередко многие из них
слишком стары, подобны едва заметным ... или к тому же ... ... ... особенно ответственных и редких рисунков, ... ... ... ... ... сомнения в достоверности,
необходима еще и ... (6. 90-91). ... бұл ... ... ... деп ... Себебі әр петроглифтің сақталу
дәрежесі, орналасуы әрқалай, сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай тастағы таңбаларды зерттеу сонау ... ... әлі ... ... ... келеді. Алғаш патшалы Ресей
өкілдерінің қатысуымен басталған іске, кейін отандық ғалымдар да араласа
бастады. ... ... ... ... қою ... кейін оларды нақты
ғылыми тұрғыда зерттеп, оларға қатысты бірқатар мәселелер көтеріле бастады.
Атап ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын түсіндіруге ұмтылу т.б. Осыған орай қазіргі таңда бірқатар
жерде жұмыстары жарық көрді.
Тастағы таңбаларды зерттеу ісі әлі күнге ... ... ... бәрі әлі ... ... ... ... болған жоқ, олардың
саны бірнеше мыңдардан асып кетеді. Сонымен қатар ... ... ... ... кету ... туып ... ... суретке түсіріп,
мейлінше көбірек қорын жинақтап алу да ... ... ... ... төңірегінде ілі де қалам тартары сөзсіз. Ал біз өз кезегімізде жалпы
Оңтүстік және РОңтүстік Шығыс Қазақстандағы ... ... ... ... зерттеу жұмыстары туралы жалпылама ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу петроглифтерінің зерттелуі50 бет
Аймақтағы инвестициялық іс-әрекетті басқару77 бет
Ағарту ісінің басты бағыттары9 бет
Банк ісінің сенімділігі мен тұрақтылығы30 бет
Банктік ісінің дамуын болжамдаудың түрлері мен модельдері43 бет
Ежелгі Грециядағы білім беру ісінің дамуы30 бет
Еліміздегі сақтандыру ісінің құқықтық қамтамасыз етілуін жетілдіру бойынша ұсыныстар86 бет
Италия әдебиетінің басу ісінің шығу тарихы24 бет
Италияның кітап басу ісінің шығу тарихы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь