Қорқыт ата жыры және қазақ әдебиеті

I. Қорқыт ата өмірі мен шығармашылығы.
II. Қорқыт ата жырына қысқаша түсінктеме.
а) Қорқыт туралы аңыз.
ә) Қорқыт жырының зерттелуі.
б) Қорқыт жыры мен қазақ эпосының ұқсастығы.
в) Қорқыт жырында кездесетін мақал . мәтелдердің қазіргі кездегі алатын орны.
III. Қорытынды.
Қорқыт жырының қазіргі алатын орны.
Қорқыт ата-(VIII ғ. т. ө. ж. белгісіз, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауд) – ақын, асқан күйші, аңыз кейіпкері. Тарихи деректер мен халық шежіресі бойынша, Қорқыттың анасы қыпшақ тайпасынан, ал әкесі Қарақожа оғыздардың Қашы ( Қайыспас) деген атасынан шыққан. Сондықтан Қорқыт оғыз бен қыпшақтар арасында бірдей кемеңгер ел ағасы болып өткен. Батихан архивінде Қорқыт туралы «Расул пайғамбар заманына жақын кезде (VII – VIII ғ.) Балет (Сырдария) бойында Қорқыт ата атты бір ер болыпты. Оғыз ішінде барлық уәлалтты ол өзіне қаратып, неше түрлі ғажайып сөздіе сөйлеуші еді. Әрине ісі болса, бәрі оның алдына келіп кеңес сұрап, ол не бұйырса соны қабыл етер еді» деген дерек бар. Жазба ескерткіштердегі деректер бойынша Қорқыт 95 (кей деректерде 195) жыл жасаған қарт данышпан. Қорқыт өз өмірінде үш хан тұсында уәзірлік қызмет атқарған. Тарихта Қорқыт ықпалында болған Инам, Хан-Еркен, Қаңлықожа деген хан аттары аталады. Ал бұл хандардың Жетісу (Алмалық, Ыстықкөл),Тамас, Сайрам, Қазығұрт, Қаратау,Сыр бойы, Орталық Қазақстан(Ұлытау, Кішітау, Есіл, Нұра, Сарысу), Торғай өлкесі, Ертіс бойы мен алтайда әкімшілік құрғандығы тарихтан белгілі. Қорқыт осы тұста әлеуметтік жора (заң ) негізін жасап, оны: ата-баба жасаған мекенді ұйық деп білу, оны сыртқы жау шабуылынан қорғау, жер-суды белгілі тәртіппенен пайдалану, дау-жанжалды ақылмен шешу, кінәлі болған адамды жазалау сияқты саналарға бөлді. Сондай-ақ халық сапқа тұрғызғанда ортасын алқа-қотан етіп, екі қанатын оң қол, сол қолға бөлу, халық жиналыстарда тәртіппен отыру, ас-той үстінде мүше беріп, шүлен таратқандағы тәртіптердің бәрі де Қорқыт жасаған атаның заңға(жарамарға) жатқызады. Ел аузында «Қорқыт айтты» деген мәтелдер жиі кездеседі. Мысалы, «Ескі машық боз болмас, кәрі дұшпан дос болмас. Өлген кісі тірілмес, өткен қайтып келмес», «Шөлді жердің отын киік білер, сулы жжердің қадірін құлан білер, ұзақ жолдың сырын түйе білер, шытырманды тау қайнауын түлкі білер».т.б. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Қорқыт асқан күйші ғана емес, қазақ музикасының, ән –күй өнерінің атасы. Оның шын мәніндегі күйші-композитор болғандығын ел ішінде сақталған «Қорқыт күйі», «Қорқыт сарыны» акты музикалы шығармалары дәлелдейді. Қойлыбай бақсы, Нысан оғыз, Мекеш бақсы, Найман бала жырларында Қорқыт ата олардың ұстаз пірі ретінде жиі аталады. Мысалы, «жыраудың үлкен пірі Қорқыт ата, бата алған барлық бақсы асқан ата.
1. Немат Келімбетов.
«Қазақ әдебиеті бастаулары»
2. Қазақ әдебиеті энциклопедиясы
3. Немат Келімбетов.
        
        Қорқыт ата жыры және. Қазақ әдебиеті
Қорқыт ата-(VIII ғ. т. ө. ж. белгісіз, қазіргі Қызылорда облысы,
Қармақшы ауд) – ... ... ... аңыз ... ... ... мен
халық шежіресі бойынша, Қорқыттың анасы қыпшақ тайпасынан, ал әкесі
Қарақожа оғыздардың Қашы ( ... ... ... ... Сондықтан
Қорқыт оғыз бен қыпшақтар арасында бірдей кемеңгер ел ... ... ... ... ... ... ... пайғамбар заманына жақын кезде (VII
– VIII ғ.) Балет (Сырдария) бойында Қорқыт ата атты бір ер ... ... ... ... ол ... қаратып, неше түрлі ғажайып сөздіе сөйлеуші
еді. Әрине ісі болса, бәрі оның ... ... ... ... ол не бұйырса
соны қабыл етер еді» деген дерек бар. Жазба ... ... ... 95 (кей ... 195) жыл ... қарт данышпан. Қорқыт
өз өмірінде үш хан тұсында уәзірлік ... ... ... Қорқыт
ықпалында болған Инам, Хан-Еркен, Қаңлықожа деген хан аттары аталады. Ал
бұл хандардың ... ... ... ... ... бойы, Орталық Қазақстан(Ұлытау, Кішітау, Есіл, Нұра, Сарысу),
Торғай ... ... бойы мен ... ... ... ... Қорқыт осы тұста әлеуметтік жора (заң ) негізін жасап, оны: ата-
баба жасаған ... ұйық деп ... оны ... жау ... ... ... белгілі тәртіппенен пайдалану, дау-жанжалды ақылмен шешу, кінәлі
болған адамды ... ... ... ... Сондай-ақ халық сапқа
тұрғызғанда ортасын алқа-қотан ... екі ... оң қол, сол ... ... ... тәртіппен отыру, ас-той үстінде мүше беріп, ... ... бәрі де ... ... ... ... Ел ... «Қорқыт айтты» деген мәтелдер жиі кездеседі. Мысалы,
«Ескі машық боз болмас, кәрі дұшпан дос ... ... кісі ... ... ... «Шөлді жердің отын киік білер, сулы жжердің қадірін құлан
білер, ұзақ жолдың сырын түйе ... ... тау ... түлкі
білер».т.б. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, Қорқыт асқан күйші ғана емес,
қазақ ... ән ... ... ... Оның шын ... ... ... ел ішінде сақталған «Қорқыт күйі», «Қорқыт сарыны»
акты ... ... ... ... ... ... оғыз, Мекеш
бақсы, Найман бала жырларында Қорқыт ата олардың ... пірі ... ... ... ... ... пірі Қорқыт ата, бата алған барлық бақсы
асқан ата.
Таң қалып ... бәрі ... ... ... ата күй тартқанда:-
деген жыр тармақтары мұра қалдырған Қорқыттың атын халық ғасырлар ... ... ... ... ... әдеби-музикалы мұрасы
тек қазақ халқының ғана емес, бүкіл түркі тектес халықтарға ... ...... ... ... ... ел ... таралған, аңыздарда
білмейтін, мәңгі жасайтын өмір іздеуші ретінде суреттеледі. ... ... ... ... өшпейтін жер іздеу үшін дүниенің төтр бұрышын түгел
аралайды. Бірақ оның алдынан шыққан көк ... ... ... ... ... ... тау ... сәулетті едік, мыжырайып біттік » деп
мұңалды. Жапырағы сарғайған қара орман қайғымен ... ... Ол ... да, көр ... жатқандарға кездеседі. Қорқыт өлімге керек ем іздеуге
әрекеттенеді, бірақ ол еңбегінен де ... ... ... ... жоқ ... деген қорытынды жалап, өмірінің кейінгі кезеін қобыз үнімен
іздейді. Негізінде, ... ... ... ... ... ... Сондықтан аңыз Қорқыт атаны байласынты айтылғанемн оның шығу,
таралутарихы ... ... ... діні тарымай тұрған кезде салды. Сол
сияқты Шушер хамкының атақты дастаны «Ғылға мыш» (« ... пен ... ... ... кең ... «Ермекхан әңгімесінде де Қорқыт
туралы аңыздағыдай өлімге қарсы ... ... ата ... ... ... – түркі халықтарының әдеби мұрасы. Шығыс Түркістаннан
бастап кіші ... ... ... ... ... да, ... да
жәдігерліктерінен ойып орын алған, түркі халықтарының арасына есімі ... ... ата ... бір ғана көркемдікойдың жемісі емес, ... ... ... тарихи тұлғ,а қоғамдық, әлеуметтік, саяси дәни,
дүниетаным тамыр тартқан дәуірлік құбылыс жатыр. Ислаинан бұрынғы идеология
мен ... ... ... ... бар тұлғалардың қуаттысы да, жұртшылыққа
кеңінен мәшһур болғаны да ... ... ... ... ... оның атын ... өмірге алмауына қарағанда, оның ... ғана ... ... ... салмағы де кезінде аса жоғары болса ... ... ... ... ... күні ... дейін ауызша аңыз -
әңгімелердің, тамылжыған күйлердің тақырыбы болып келуіне ... ... ... үғым мен ... ... ... ... Отырықшы
кәсіпке бет бұрған түріктердің Қорқытқа ... ... ... ... ... ... мен шығармалардан орын беріп, есімі есте қалдыру
ниетімен байланысты болды. Қорқыт туралы аңыз - әңгіме әпсана, өлең – ... ... мен ... ... ... ... ... елкен
еткен түріктердің қазіргі үрпақтарында сақталып ... - ... ... ... ортақ тарихымыздың алтын деңгегі. Сондықтан болар, XX
ғасырдың басынан бастап Қорқыт ... ...... ... ... ... ғана ... дүние жүзінің өркениетті елдерінде
үздіксіз жазылып, жарық көруде. Қорқытқа тікелей қатысты еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... исламға дейінгі түркілік дүние
танымның ең соңғы ірі өкілі ғана емес, ... ... ол өз ... ... ... ... идеялық тұлға. Ол тұралы зеріттеулердің
жалпытүркілік тарихымыздың кеш жатқан ...... ... таным мен
тәңірлік ұғымдарға қарай ойыса ... де ... ... ... дені ... және ... деректерді жинақтау жарыққа
шығару, тексталогиялық сараптардан өткізу түрінде ... ... ... ... қатысты жанырлық, тілдік, тарихи ізденістердің нәтижелері талай
– талай іргелі еңбектерге арқау болды.Соңғы 200 жылға жуық ... ... ... ... ... шолу жасап, жүйемен қарастырған тақырыбы
бойынша жүйелеп шығарудың өзі арнайы бір көлемді ... ... ... өзі және ... ... ата кітабы» жайында қандай бір ... қай ... ... ... та қозғау салып, ұйытқы боларлық
бірқатар іргелі зеріттеулерді алдымен атап өту парыз. Әсіресе, кез – келген
ой – ... мен ... ... ... текістік материалдарды жариялауы
ғылыми түсініктеме беруі, деректерді мейлінше ... ... ... ... ... мен ғылыми тереңдігі сайма – сай еңбектер бұл салада
жетерлік. Олардың ішінде, ... ... И.В. ... А.А.
Диваев, А.А.МЕйлер, Зернов, А.Н. Самойлович, К.А. Иностраицев, ... ... ... ... соңы мен XX ... ... қазақ
даласының тарихы мен рухани мәдениетін зеріттеген ғалымдар болды. Қорқыт
жайлы зеріттеулердің іргелі сипат алып, әлемге ... А.Ю. ... ... ... ... ықпал етті. 1815 ж неміс
ғалымы Х.Ф. Диц Дрезден ... ... ата ... 12 ... ... ... оның жырдағы «Басаттық Депегазды (Төбекөзді) ... ... ... ... болғаннан кейін – ақ, бұл жазба эпосқа
дүние жүзі ... ... ... ... Оның ... грек ... «Одиссия»
сюжетіндегі (жалғыз көз) байланысты болуы бұған елулі ... ... ... ... оғыз ... мен ... ... зеріттеуді талай – талай
ғалымдар қолға алды. 1857 ж ... ... ... оқиғаға халықаралық
сюжеттер қатарынан орын берді. «Қорқыт ата кітабы» ... П. ... ата – ... ... ... ... ұлы ойшыл – кемеңгер,
жырау, күйші, қобызшы. Ол туралы деректер бізге үш ... ... ... – ел ... ... туралы аңыз - әфсаналар, екіншісі – тарихи
шежірелер, үшіншісі «Қорқыт ата кітабы»
Қазақыстан Республикасының Президенті Нұрсултан ... 1997 ... ... ... және ... ... халықаралық ғылыми – теориылық
конференциясына қатысушыларға арналған құттықтауында ... ... ... бір түркі халықтарының ортақ ойшылы саналатын атақты ақын,
дәуиескер күйші, философиялық мазмұны аса терең ... ... ...... рухани болмысымыздың алтын арқауы ... ... қол ... ... ... көз ... бастаған қазақ халқы үшін
Қорқыт бабамыз қолданған гуманистік ниеттегі дидактикалық мұралардың маңызы
өзгеше зор дер едім.Өйткені оның ... он ... ... ... ... ... ... қоғмымыздың бүгінгі тыныс – тіршілігінен жақсы
үйлесім туып отыр.
«Өлген кісі тірілмес, ... ... ... - ... ... сөзінде. Ия өткенді қадірлеуге, одан сабақ алуға болады, ... ... ... ... тек ... ... ... Осы қарапайым айтылған
кемел ойдың келешегіне үлкен бағдар белгілеп, ... ... ... ... ... ... бел ... отырған бәріміз де
мұхиет зерделесек болады.
Аңыз бойынша Қорқыт бабамыз ... ... ... ... оның ... жарқ ... ... кеткен жасампаздықісі
мен өшпес өнері ғана жалғастыра ... ... ... ... Осы ғаламат ой әрбір саналы жанның ғұмыр бойы темір қазық
етіп ұстар бағдарламаны ... ... , ... ата ... - ... тектес халықтардың ежелгі тарихын,
байырғы тұрмысын, әдет-ғұрпы, салт ... ... ... танытатын
эпикалық әрі тарихи мұра. Қорқыт атахикаясы –VII-VIII ғасырларда Сырдария
бойын мекен еткен оғыз – ... ... ... сан ... ... ... ... ретінде бүгінгі күнге дейін өзінің
әдеби, тарихи, этнографиялық, т.б.мәнін жоймаған, аса құнды көркем туынды.
Ал Қорқыт атаның өзі ... бұл ... ұзақ ... бойы ... Ә. ... ... айтады: «Қорқыт-тарихи дәуірлерде
Сырдария ... ... ... оғыз – ... ... ... қария, ақылшы батагөй асқан ақын (ұзан ), болашақты болжап
сөйлеген сәуегей кісі ... Ол кісі ... ... елдердің көбінде бар. Бірақ қазақ халқы ескіоғыз-қыпшақ
тайпаларының ... ... ... ... ... ... ұрпағы
болғандықтан, Қорқыт туралы айтылатын тарихижырлар, аңыз –легендалар, ән-
күйлер қазақ пен түркімендерде ... ... ... мен ... ... ... – сегізінші
ғасырда Сыр бойында өмір сүргенбатыр, ... ... ... ... ... ... анасы қыпшақтайпасынан, әкесі Қарақожа оғыздарынан
екені мәлім. ... ... да ... ... сол ... Сырдария
бойын жайлаған оғыздар арасында екі жаққа бірдей ел ағасы атанған. Данышпан
қарттыңұзақ жылдар бойы ел басқарған көсем ... өз ... үш ... уәзірлік қызмет атқарғанын дәлелдейтін тарихи деректер бар. Ал оның
теңдесі жоқ күйші –копозитор ... ... ... ... ... ... «Қорқыт Сараны», тағы басқа музикалық шығармалары ... ... ... ... ... ... ақын ... өздеріне
Қорқыт атаны пір –ұстаз тұтқан. Олар өздерінің өлең жырларынбастар алдында,
алдымен ... ... ... алуды шарт деп білген:
Жыраудың үлкен пірі Қорқыт ата,
Бата ... ... ... ... ... қалып жұрттың бәрітұрады екен,
Қобызбен Қорқыт ата күй тартқанда.
Ел ... ... ата ... ... ... ... қамына мәңгі жарайтын жерұйық іздеуші, ғұмыр бойы өлімге қарсы
күресуші, өлім дегенді білмейтін ғанайып қайсар жан ретінде ... де ол ... ... ... ... жоқ ... ... пікірге
келеді. Енді Қорқыт ата мәңгілік өмірді қобыз сырынан іздейді. Ұлы күйші,
кемеңгер жырау өзі өзі іздеген мәңгілік өмірді шышында да тапқан ... ... жан ... ... күйлері, ұлағатты ғибрат сөздері
әрбәр жолы мақал – ... ... ... өлең – ... ...... мұра, мәңгілік қазына ретінде ауысып, мың жылдан астам уақыттан бері
өмір сүріп келе жатыр.
Қорқыттың асқан күйші, ақылгөй, данышпан, атақты ... деп ... ... ( ... ... ... бас ию сонау оғыз – қыпшақ ... ... ... ( қазіргі Қызылорда обылысы Қармақшы ауданында)
халық сан ғасырлар бой қадірлеп оны Қорқыт атаның күйі тартатын жері ... ... ... ... адам ... ... ... ата күмбезіне шамамен
IX – XI ғасырларда ... жыр мен ... ... ерте ... ... ... және қаңлы
тайпаларын басқарған данышпан кісі бейнесінде VIII – IX ...... ... ... жан. Қорқыт ата жөніндегі жыр – ... ... ... мен Сыр ... ... ... эпосының дәстүрі бойынша сан ... ... ... ... Тек XVI ғасырда ғана Қорқыт есімімен байланысты
бұл дастан қағазға түсірілген.
Енді оғыздар жайында бірер сөз айта ... ... ... өңіріне
қоныс аудармай тұрған кезде олардың түбегейлі мекені Қаратау өңірі, ... және Арал ... ... Араб ғалымы Абу Исқақ ибн Мухаммед әл ... әл – ... ... жағрафиялық еңбегінде келес дастанында
болған оғыздар қонысы туралы құнды деркетер бар. Осы ... ... ... мен ... ... ... және ... жоталарының
баурайында оғыздар қыпшақтармен және басқа түркі тілдес топтармен аралас
мекендеген», - деп ... ... ... – ақ Сырдарияның төменгі ағысында мекен еткен.
Истақридің айтуы бойынша, Сыр ... ... оғыз ... ең ... Янчи – ... ... Жент, Озкент (Оиукент), Баршынкент (Қыз
қала), Сүткент т. б. ... ... мен ... ... ... ... тұрған. Олардың басты қалалары – Сығанақ, Сауран, Отырар, ... еді. ... ... халқының рухани тұрмыс – тіршілігіне ... ... аз ... жоқ. ... XI ... орта ... бір ... топтары қыпшақтардың тегеурінінен Шығыс Еуроппаға,
Кіші Азияға қоныс аударып ... Ал ... ... ... қойған оғыз
тайпалары қазақ қауымын құрысуға қатынасып, солардың этникалық құрамына бір
жола ... ... ... ... санкеш болып кеткенін аңыздардың бірінде Қорқыт ата
ажалдан қашып, мәңгі өлмейтін өмір ... Сол үшін ... ... ... ... төрт ... ... шарлаған. Бармаған жері, баспаған
тауы қалмайды. Ол ... ... да ... көр яғни мола ... жатқан адамдар
шыға береді. Олардан: «Бұл кімнің ... - деп ... Бәрі де ... «Қорқыттың көрі», - деп жауап береді. Қазақтың ... ... ... ... да – ... ... ... сөзі осыдан қалса керек.
Тіршіліктің тұрақсыздығына, өмірдің өтпелілігіне қарап қарсы күресу
идеясының аса күрделі философиялық мән – ... бар. Бұл ... ... ... сан қилы ... ... айтқан. Біз осы орайда Академик
Ә. Марғұланның пікірімен шектеуді жөн көрдік: «... ... өмір ... ... - ... ... өмір іздеу, сол үшін күресіп, өлімге
қарсы тұру. Мұнда ажал мен ... мен ... ... ... алысудың
айғасып бірге жүреді. Қорқытпен бұл фәлсафасы дүние тарихында өте ... ... ... туғызған ойдың ең жарқын ... бірі ... Мұны тек ... не ... ... ... дүние жүзілік
әдебиет мұрасына теңеуге болады. Қазақ аңыздары бойынша Қорқыт бар ... ... ... алысу үстінде өткізеді. Өлмейтін ... ... ... ... ... Жас Қорқыттың іздегені адам баласының
ойламай, уайымсыз еркін жасауы. Қорқыт фәлсафасы бойынша өлім оның көзіне
зұлымдықтың басы ... ... ... ... Қорқыт өзіне бірінші
міндет деп қояды.
Өлім мен күресу, адам баласына өлмейтін өмір іздеу, жасында ... ... ... ... жан – ... ... оған деген
біреуді өзіне мұра еткен ... ... ... Өлім мен күресу
сюжеті әсіресе қазақ пен Алтай елінің ... өте ... ... Бұл ... ... елінің эпосы «Гильгамеш» жырында да келісті түрде
суреттелген. Қазақ халқының өлімге қарсы ... бір ғана ... ... ... ... болған идеясы қазақтың бірнеше жазуында
суреттеліп отырады. Ол әсіресе «Қорқыт пен ажал» деген қазақ аңызын
суреттейтін поэмада ... ... ... ... ... аңыз ... деп басталады.
Қорқыт қашып ажалдан,
Аңыратты қобызын.
Қобызында көп арман ... ... ... ... ... басып келеді.
Күй сарыны – сел тасқын,
Күңгірентіп келеді.
Тасы құлап жартастың
Жаңғыртып даланы.
Құйын боп та ұйытқынды,
Ну орманды шулатып,
Дауыл боп та ... - ... ... ... қаққанша кенеттен
Баурап бәрін біледі,
Доздағандай беубеулеп,
Жаз төгеді күй легі.
... Қария сөз ... ... ... ... жеткенде түс көріп, түсінде
ақ киген біреу қырық «жастан артық жүрмейсің» деп аян береді. ... ... ... жер, ... ... іздеудің соңына түседі. Жел маясына
мініп, дала кезіп кетеді. Көп уақыт жүріп кеш жатса, ... жер ... бір топ ... ... «Мұны неге қазып жатырсыңдар?! Дегенде,
әлгілер ... ... деп ... ... Оны естіген соң, зәресі тағы
ұшып, ... ... үшін ... ... ... ... Онда ... бұрынғы түсін көреді. Таң бозынан аттанып, тағы да дала ... ... ... дүниенің төрт бұрышын тегіс кезіп шығады. Бірақ кейде
қайда барса да, көретіні – ... ... көр ... Жан ... ... әбден тарыққан соң Қорқыт жер астына келеді. Ол - өзінің туған
жері Сыр суының жағасы еді. Бұл ... ... ... сойып, оның
терісімен қобызын қаптайды. Ол қазіргі ... ... ... жері еді.
Бұрынғы түсі тағы кіреді. Суда көр қазушы болмас, оған ажалда келе ... ... ... амал ... ... ... жан сақтауға болмаса, енді
судың ортасында тұрайын деп Сырдың бетіне кілемін жайып, жүз ... ... өмір ... Күндіз – түні сонда тұрып толқынды күйлер шығарады.
Барлық нақыл сөздерін осы ... ... ... Сыр ... ... қандай
тоқтаусыз болса, қорқыттың қобызы да тоқтаусыз сырнайды, өмір ... ... ... ... Өлім ... ... ... де, қобыздың күйі
судың ағыны оның көп заман ... ... ... – түні ... күйін
тарта береді... Дүниені қанша кезсе де, өлімнен құтыла алмайтын болған соң,
Қорқытойға түсіп ... әуре ... ... ... қайтайын деп өзінің
туған жері, сүйікті мекені сыр бойына қайтып келеді. Еліне келген ... ... ... ... қалмас деп, масаты кілемді Сырдырияның суына
төсеп, қобызын тартып отыра беріпті. ... ... ... не суға ағып ... не іріп ... көп ... су үстінде кеше
болып қалқып, Қорқытқа ажал ... ажал ... ... Қорқыт
Сырдарияның үзілмей ағатын суына қарап, өлім мені қанша қуса да, оны ... ... деп ... ... күңірентіп тарта беріпті.
Қорқыттың күйін дүниедегі жан иесі түгел ұияп тыңдапты. Аспандағы құс ... ... – жел ... қойып тыңдапты. Ажалдың өзі де Қорқыттың күйіне
балқып, бұған жақын келе ... ... ... ... – түні ... ... ... өліммен алысыпты. Көп заман ұйқы ... ... ... ... оны ... ... Көп ... ұйқы көрмей, өоьыз
тартып өлмеймін, Қорқыт ұйқыға батқан кезде оны іздеп тауып кілемде ұйықтап
жатқан Қорқытты кішкені қайрақ ... ... ... өлтіріпті. Бірақ Қорқыт
өлігенімен, оны ұзақ заман тартқан ... ... ... ... ... жағасында, Қармақшыдан он сегіз шақырым жерде, бір
белестің ... тұр. ... ... сол ... ... ... ... шеберлігі қобыз өзінен - өзі
мұңды күй шертіп, Қорқыттың өзі ... ... ... ... ... ... Қорқыт күмбезінің қасынан өткенде, қабыздың сарнаған даусынан ... ... ... ... үн ... ... тұратын болған».
«Қорқыт ата кітабы» он екі жырдан, басқаша айтсақ он екі оғыздан
тұрады. Бірінші жыр ... ... ... жыр» деп ... ... ... сюжеті жағынан қазақ эпосымен үндес болып келетін сарындар
көп кездеседі. Әсіресе бір балаға зар болған әке – ... ... ... ... жиі ... Әрине, мұның өзіндік сыр – себебтері ... – ру ... ... ... тек ... ... бала ғана от
басының ру – тайпаның ... ... ... ... саналған. Сол
себебті той – диындарда ер ... бар ... ең ... ... отырып, оған
зор қошемет көрсетілетін болған. Міне, «Қорқыт ат ... ...... ... ... жыр» ... ... құрылған.
«Ежелден қалыптасқан дәстүр бойынша, Баляндүрхан жылына бір рет той жасап,
оғыз бектерін қонаққа шақыратын еді. Бұл жолы да ... ... ... ... ... ... қойдан қошқар сойылсын деп жарлық берді. Сол
күні бір жерге ақ отау, бір жерге қызыл отау, енді бір ... қара ... ... ... ... бектерден ұл баласы барлары ақ отауға, ұлы
жоқ, бірақ қызы бар кісілер қызыл отауға, ұлы да жоқ, қызы да жоқ ... ... ... Қара отауға кірген қонақтар қара қойдың етін беріп,
қара киізге отырғызды. «не ұлы, не қызы жоқ ... ... ... біз де ... етеміз» - дейді Баяндүрхан. Дирсеханның ұлы да, қызы
да жоқ еді. Ол бұл ... ... ... қара ... шығып кетті. Қайғымен
қан жұтып жылады. Бұл жерде Дисеханның қатты ашуы ... ... ... ... ... жоқтығы туралы зарлап айтатын монолог өлеңі бар
Хан қызы! орнымнан тұрайын ба?
Жағаңнан алқымыңнан алайын ба?
Табанымның астына ... ... ... өз ... ... ба?
Өз кеудеңнен басыңды кесейін бе?
Жан тәттісін саған білдірейін бе?
Ал қызыл қаныңды жер үстіне төгейін бе?
Хан қызы, ... ... еді, ... ... қысым көрсетем енді саған.
Ақыры әйелінің кеңесі бойынша , Десехан аш – жалаңаштарға қыруар көп
қайыр – ... ... ата – ... ... ... ... бала
тілейді. Күндердің күнінде әйелі босанып, бір бала туады. Бала он бес жасқа
толады. Бір күні ... мен асық ... ... ... ... бұқасы басанып кетіп, балалар тап береді. Барлық балалар қашып
кеткенде дерсеханның ұлы қорықпай, дәу бұқаны ... ұрып ... ... ... ... ... ... риза болған әкесі ұлына енші беріп, оны
бектер қатарына қосады. Бірақ ... ... ... ... ... ... салады. Бір күні Дерсехан аң аулап жүріп, өз баласын өзі ... Бір ... ... ... ... анасы өзінің қырық нөкер
қызымен баласын іздеп жолға шығады. ... ... ... боялып, өлім
аузында жатқан ұлын көріп сол арада ... ... ... ... ... ... емдеп, ұлы аман қалады. Мұны естіген опасыз нөкерлері ... өзін ... ... ... ... әкесінің джауларын қырып
салып, Дерсеханды тұтқынан босатады.
Дәл осы сияқты қазақтың «Алпамыс батыр» ... да ... ... әке – ... ... жары Гүлбаршынды Ұйтан ханның құлығынан
құтқарып, жаудан кек алады.
Қазақ дастандарында алып батырлар осылайша «әулиеге ат айтып,
қорасанға қой ... ата – баба ... ... ... көп тілектерден
кейін барын ғана туылады. Осылайша өмірге келген болашақ батырлар осы көне
ел – жұртының ... ... ... ... «Сексенге келгенше бір бала көрмей, қайғымен қан жұтып жүрген
Тоқтарбай ... ... ... ақыры Қобылаедыдай бала туады.
Бұл туралы қазақ ауыз әдебиетін зерттеуші көрнекті ғалым Р. Бердібаев
мыандай пікір ... ... ел ... әкеден балаға қалған мұраға
ие болатын ұлдың туу ерекше оқиға ... ... ең ауыр ... ... ... ... ... жырларымызда мейлінше мол орын
алғаны белгілі. Алпамыс та, Қобыланды да, Шара да, ... да ата ... көп ... етіп, жаратқаннан медет тілеп алған балалары болып
сипатталады:
Қазан саордың ауылын жау шапқан туралы жыр деп аталатын ... ... ... Көк ... ... көк ... киелі санап, төтем
тұтыну көріністері бар. Мәселен жырда қазанның ел – жұрты өзі жоқта жау
шауып кетеді де, батыр сол жауды іздеп ... ... ... ... көк бөрі шыға ... ... батыр оған қарап: «О, көк бөрі! Кеш
түсіп қараңғы басталған соң, сенің ... ... Қар мен ... ... бір
елес батырсың. Қаба жал айғырларды сен қорқытып кісінетесің, қызыл бұйра
нарлар сені көрсе, шошынып боздайды. Менің ... жау ... ... ... бе? Шын ... ... қара басымды берейін, көк бөрі», дейді.
Ал ... ... ... ... ... – қаған» дастанында
батырдың әскери қиын – қиыстау жорықтарды көк бөрі ... ... ... ...... ауылын жау шапқаны туралы жыр» мен «Оғыз – ... бір ... бір ...... ... ... табылады. Қазан –
Сайар – «Қорқыт ата кітабының» басты қаһарманы «Оғызнаме ... ... ... ... алып ... қазақ Қорқыт атаның замандасы. Ол оғыз ... ұлы ... ... ханның күйеубаласы, «Таулы құстың
ұрпағы, Түркістанның тіресі, Қарашан таудың қабыланы, Қоңыраттың иесі, хан
озардың атасы ».
Белгілі ... ... ... Қозанбектің жақсы көретін әрі
ордасының қол тұрған жері, батырдың сыйынып ас – ... ... орны ... тау болған. Ескі аңыздар бойынша, осы тауда ерте ... ұлы ... ... ... ... ... Батырлар осында «Алтын қабақ» атысқан.
Ақындар домбыра, қобыз тартып, жыр шығарған. Қорұыт ата осы ... ... ... Қазанбекті мақтап өлең айтқан.
«Қазан - солардың ... жау ... ... ... негізгі
тақырыбы – оғыздардың көрші тайпаларымен өзара қарым – қатынасы ... Бұл ... ... - ... ... қойған мақсаты, іс - әрекеті
қазақ эпосының батырларына мейлінше ұқсас болып келеді. ... ... ... киян – кесі қанаулы шайқастар жүргізу арқылы өзінің ел – жұртын
жаудан ... ... ... ... ... сұлуды, анасы шақыртып
тұтқыннан босатып алады. Жыр Қазанның жеңісімен, той – ... ... ата ... негіз болған жырдың бірі – «Байбөрі баласы басшы
байрақ туралы жыр». Бұл жырдың өте ... ... ... діні ... келгенге дейінгі дәуірлерде, яғни ежелгі түркілердің ... көк ... ... ... ... ... қиын емес.
Мәселен, жырда Байбөрі ... ... ... зар ... ... көпшілік
қолдарын көкке жайып. «Тәңірі саған ұл берсін!» бата ... Сол ... ... бек: «О, бектер егер көк тәңірі маған кыз беретін ... ... ... ... ... жатқанда қосам деймін, осыған сіздер күәлік
етіңіздер» - дейді.
«Байбөрі баласы ...... ... жыр ... көне түркі
халықтарының қоғамдық өмірдегі сан қилы тарихи құбылыстарғы сәйкес ... ... ... Соның нәтижесінде Бәшсі – Байрақ туралы жыр
Алпамыс батыр» ырына алынған секілді. Бірқатар ғалымдар ...... ... ... аты ...... деп ... Ғұндар «Алып»
деген әскери титулды ... ... ... батырлардың атына қосып
айтатын болған. ...... сөзі ... – бір ... ... «Алпамше»,
«Алпамыс» аталып кеткен.
«Бәшсі – Байрақ» жыры өзінің компазициялық құрылымы ... ... ... » ... өте жақын. Ал сюжеті ... бұл екі ... және ... ... бірін – бірі ... ... ...... ... ... ... сүйген қызына ұйренуі,
батырлардың жау қолына қапылықта тұтқынға түсіп, ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... үйлену тойының үстінен шығуы,
жыр қаһраманының мұрат – мақсатына жетуі, т.б. екі ... да бір – ... ... ... ата ... ... Байрақтың әкесі Қамбұра мен «Алпамыс
батыр» жырындағы Алпамыстың әкесі Байбөрі бейнелері арасына айтарлықтай
айырмашылық жоқ деуге ... ... де іс - ... ой – ... тіпті
сөйлейтін сөздері де мазмұны жағынан бір – біріне өте жаөын келеді. Ал бұл
жырдағы оғыз тайпасының ... ...... ... Бану – ... ... ... Гүлбаршын сұлуды бір – бірінен айыру қиын. «Қорқыт ата
кітабының» осы үшінші жырында қазақ ... тән салт – ... әдет – ... ... ... Мәселен, жаңа туған ұл ( ...... ... ...... ... ... кезінде атастырып қою -
қазақтардың көне дәуірден келе жатқан салты. Сондай – ақ ... алыс ... да сол ... ... қажеттілігінен туған салт еді. Бұл ... да, ... да ... ... ... өзі бір – бірінен алыс жатқан
тайпалардың өзара тұтастыған сақтау қажеттілігінен ... ... ... ата ... ... ... – Байрақ туралы жыр көне түріктер дәуірі
көркем сөз өнерінің бізге жеткен ғажайып үлгілерінің бірі боып ... ата ... оқи ... ... мен көне ... дәуірінің
өзіндік салт – санасы, наным – сенімі, ...... ... ... ... ... ... баласы – Оразбектің жауға қалай
тұтқын болғаны туралы жырдан» айқын көреміз. Ежелгі Түркілер бала
тәрбиесіне ... мән ... Оны ... ... үйретуді әкесінің міндеті
санаған.
Оғыз – қыпшақ дәуірінің ... ... 15-16 ... ... ... міндеті түрде әскери өнерді үйренетін болған. ... бала ... ... ... ... қан ... ертіп барып жүрген.
Қолына қару ... ... ... ... ... ... ... адам санатына қоспаған. Ең ... ... ... ... ... қорықпа қашқандарды өз әкелері – ақ қатал жазалап отырған.
Оғыз – қыпшақ дәуірінің жауынгершілік ... осы бір ... ...... ... ... ... болғаны туралы жырды» айқын
көруге болады. Бұл жырдың сюжеті Қазанбек ер ... ... келе ... ... ұлан – осау той ... Той енді қызып жатқанда,
Қазанбектің сол жағында ... Аруз – ... оң ... інісі Қара - Көне,
ал қарсы алдында садаққа сүйеніп баласы Ораз тұр екен. Қазақбек оң ... да ... ... сол ... көз ... ... ... билеп
кетті, ол қарсы алдында тұрған баласына көзі түскен бойда – ақ ... ... ... ... ... ұлына қарап өзінің негежылағанын түсіндерді.
Атам өлді, мен қалдым
Жері тұрып менде қалды
Күні ертен мен де ойлаймын
Сен қаласың
16 жасқа ... ... – ақ, ... кеспедің, қан төкпедің
Қалың оғыз еліне жерде алмадың.
Бірақ оғыз өз міндетін жақсы түсінеді. ... ... ... ... өзінің айыпты екенін айтады. Қазанбек бар ойы өзінде менен ... сол ... ... ... үшін Оразбекті аң аулауға ертіп
шығады. Әкесі өзінің жауды қырған жерін ... ... ... ... ... жау ... ... аңдып тұрып шабүыл ... ... ... ... ... ... үйіне: - таса жерге барып
алдымен менің қалай шайқасқанымды көр, үйренесің, - ... ... ... ... ... өзі қой – ... ... оралы көскердей қан жөсе етіп
қыры бастайды. ... ... ... ... қозып кеткен Оразбек өзінің
жас нөкерлерімен ... ... ... Ол ... ... сұрамай қан –
майданға шығады. Ерлік көрсетеді, бірақ тәжірибесі жоқ ... ... ... ... қасындағы бектер – «Балаң қорқақ, қамсын кетті!» - деп
әкесі азғырады. Ол тіпті ... ұлын өзі ... ... ... жыр ... ерлігі анықталады. Оразбек жау қолында аяқ қолы бабйлаулы ... ... ... Ол өзі ... ... әкесіне қарап өлеңмен
өтініш айтады.
Қара таулар аман болса – ел жайлар,
Қанды сулар аман болса – сеңк ... ... аман ... бата ... ... аман ... – бота туар
Хан басың аман болса ұлың - туа,
Сен аман бол анам аман ... ием тағы ... ұл ... ... ... анам маған
Шыбын жаным құрбандық болсын саған .
Соғысқа, әке ... ... ... ... ... ... ... тарт үйге.
Қазанбек жауды жеңіп үлкен той жасайды. Жұртқа қымбат тарту –
таралғылар береді. Бұл ... ... ата жыр етіп ... ... бұл ... ... негізгі идея айқын көрініп тұр. Бұл жыр
жастарды соғыс өнерін білуге, орнымызды жоғары ұстауға, ел басына күн
туғанда тайсалмай жауға қарсы шығуға, ал ... жеңе ... ... ... ... ел – жұрт үшін ... пен ... бас тігуге үндейді.
Қорқыт жырының бесінші тарауды – «Доха Қонаұлы Дели Дамуру туралы
жыр» деп аталады. Дошруи жөніндегі халық ...... ... ... ... ... жыр.
Қорқыт атаның келесі жыры «Оғыз – қаңлы баласы Хан - Тәңірі жайынғады
жырдың» негізгі тақырыбы әке – ... ... ... ... оған
жаңа отау деуге болады. Сонымен бірге мұнда оғыз қағаннның әріресе түркімен
батырларының жат ... ... ... ... ... өз ... Тарихи деректер бойынша, XI – XIV ғасырларда Түркі елін билеген хан
балалары ойыс өлкелерге жорық жасап, сол жақтан ... ... ... ... зор ... көрген. Оғыз өаңлы баласы Хан - Төреәлі
жайындағы жырда осы бір тарихи ... ... ізі, ... ... ата кітабындағы» теңдесі жоқ айыптардың бірі – Оғыз Қазының
баласы Игемек.
Игемек батыр жөніндегі бұл жыр қазақ ... ... ... тұрғысынан да өте ұқсас. Сөйтіп, Қорқыт ата есімімен байланысты
осы жырды да қазақ эпосы сан ... бойы осы ... ... елген. Келесі
«Тқбекөзді өлтірген Бисат туралы жырдың» Қорқыт ата ... ... ... ... бар. ... ата ... ... әсіресе
грек аңыздарындағы полифемеге ұқсас болып келеді.Төбекөзлің іс - әрекеті,
әрбір қимылы. Қатігездігі ... ... ... ... ... еске
салады. «Бекіл ұлы Әмран батыр туралы жыр», «Үйсін Қажаұлы ... ... « ...... жауға тұтқын болғаны және оны баласы Ораздың азат
етілуі», «сыртқы оғыздардың ішкі ... ... бас ... ... ... ... ... «Қорқыт ата кітабының» сюжетіне негіз болған қаһармандар:
атақты жырау, ұлы күйші, оғыз – ... ... ... ақылгөйі Қорқыт
атаның өзі, жойқын алыптардың ұлы ... ... ... бегі ...
Солор (Қазанбек) күйеуі жарықта жұргенде ер кісілеріне қару ... ... ... қан ... ... ... ... Бора сұлу, оның ұлы
Оразбек, әділдік үшін ажалға бас тіккен Бәшсі – ... ... ... бірге жан алғыш Әзірейілге қарсы шыққан ер Домрул, күш – ... кем ... ... ... Қан – ... алпыс батпан
салмағы бар шоқпарды ұстап соғысатын Директі жеңіп, өз ікесі оғыз Қазылықты
жау тұқынынан босатып ер ... ... ... ... қаһармандары
саналады.
Жоспары:
I. Қорқыт ата өмірі мен шығармашылығы.
II. Қорқыт ата жырына қысқаша түсінктеме.
а) Қорқыт туралы аңыз.
ә) Қорқыт жырының ... ... жыры мен ... ... ... Қорқыт жырында кездесетін мақал – мәтелдердің қазіргі кездегі
алатын орны.
III. Қорытынды.
Қорқыт жырының қазіргі алатын орны.
Қолданылған әдебиеттер
1. Немат ... ... ... ... әдебиеті энциклопедиясы
3. Немат Келімбетов.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
ТАҚЫРЫБЫ: Қорқыт ата жыры ... ... ... : аға ... ... ... Ұ. Н.
Алматы 2006 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ғ.ғ.)10 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет
Аяқ-киімге арналған былғары.ер-тұрмандық былғары.техникалық былғары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь